1.مقدمه

بسیاری از چالش‌های محیط زیستی از‌جمله آلودگی هوا، تغییرات اقلیمی، تخریب منابع آبی، کاهش تنوع زیستی و بحران‌های اکوسیستم‌ها، ماهیتی فرامرزی دارند و محدود به مرزهای سیاسی نیستند. به‌عنوان‌مثال، گرد و غبار برخاسته از یک کشور می‌تواند تأثیرات منفی قابل‌توجهی بر سلامت و اقتصاد کشورهای همسایه داشته باشد. بنابراین، مدیریت مؤثر مسائل و معضلات محیط زیستی نیازمند همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی است. یکی از مزایای مهم این همکاری‌ها، امکان تبادل دانش، تجربیات و فناوری‌های نوین میان کشورهاست. از‌سوی‌دیگر، همکاری‌های محیط زیستی منطقه‌ای می‌تواند نقش مؤثری در حفظ و احیای منابع طبیعی مشترک نظیر تالاب‌ها ایفا کرده و از تخریب و بهره‌برداری ناپایدار جلوگیری کند. همچنین، بحران‌هایی نظیر آتش‌سوزی‌های جنگلی، گسترش گونه‌های مهاجم و آلودگی‌های صنعتی و کشاورزی، به واکنش سریع و هماهنگ میان کشورها نیاز دارند. همکاری‌های منطقه‌ای با تسهیل تبادل اطلاعات، منابع و تجربیات، توان مقابله با این بحران‌ها را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد. علاوه‌بر‌این، همکاری‌های منطقه‌ای زمینه‌ساز جلب توجه و حمایت سازمان‌های بین‌المللی برای تأمین منابع مالی و فنی پروژه‌های زیست‌محیطی می‌شود که می‌تواند به تسریع روند حفاظت و مدیریت پایدار محیط زیست کمک کند. به‌این‌ترتیب، همکاری‌های محیط زیستی منطقه‌ای نه‌تنها به حل مشکلات زیست‌محیطی مشترک کمک می‌کند، بلکه نقش مهمی در ارتقای ظرفیت‌های ملی و منطقه‌ای و تحقق توسعه پایدار ایفا می‌نماید. ایران به‌عنوان کشوری با موقعیت جغرافیایی خاص و منابع طبیعی متنوع، به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند تالاب‌ها، بیابان‌زدایی و حفاظت از گونه‌های در معرض خطر، نیازمند تعامل مستمر با کشورهای همسایه و همسو است تا بتواند تأثیرات منفی زیست‌محیطی را کاهش دهد.

2.نظر کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی

از حدود سه دهه پیش، خلأ قدرت در آسیای مرکزی تهدیدات و فرصت‌های متنوعی را پیش‌روی قدرت‌های ذی‌نفع در منطقه ایجاد کرده است. به همین منظور، بازیگران مختلف و به روش‌های متفاوت در پی مهار تهدیدات و بهره‌برداری از فرصت‌های موجود در منطقه برآمده‌اند. سازمان همکاری شانگهای در سال ۲۰۰۱ با هدف ایجاد یک موازنه در برابر نفوذ آمریکا و ناتو در منطقه با تمرکز بر همکاری‌های چندجانبه امنیتی، اقتصادی و فرهنگی ایجاد شد. با تصویب قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به سازمان همکاری شانگهای در سال 1401 جمهوری اسلامی ایران به عضویت این سازمان درآمد. یکی از تهدیدات مهم که کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای را تهدید می‌کند چالش‌های محیط زیستی است. این چالش‌ها به‌دلیل ماهیت فرامرزی خود، هیچ مرزی را نمی‌شناسند و آثار آنها به یک کشور خاص محدود نمی‌شود. از‌این‌رو، همکاری زیست‌محیطی با کشورهای همسو، به‌ویژه همسایگان، نه‌تنها یک انتخاب، بلکه یک ضرورت حیاتی است. این همکاری‌ها می‌توانند در ابعاد مختلفی به بهبود وضعیت محیط زیست کمک کنند. همکاری‌های محیط زیستی نه‌تنها به حل مسائل فنی کمک می‌کند، بلکه به‌عنوان ابزاری مؤثر در دیپلماسی عمومی و بین‌المللی عمل می‌کند. ایران با مشارکت فعال در پروژه‌های زیست‌محیطی منطقه‌ای، می‌تواند جایگاه خود را در مجامع بین‌المللی ارتقا دهد و زمینه‌ساز همکاری‌های گسترده‌تر در حوزه‌های مختلف شود.

بند «15» سیاست‌های کلی محیط زیست ابلاغی رهبر معظم انقلاب در سال 1394 در‌خصوص تقویت دیپلماسی محیط زیست بر محورهایی نظیر ایجاد و تقویت نهادهای منطقه‌ای، توسعه‌ مناسبات و جلب مشارکت و همکاری‌های هدفمند و تأثیرگذار دوجانبه، چندجانبه، منطقه‌ای و بین‌المللی و بهره‌گیری مؤثر از فرصت‌ها و مشوق‌های بین‌المللی تأکید کرده است. به‌تبع دستیابی به این اهداف در چارچوب‌های چندجانبه‌ای همچون سازمان همکاری شانگهای قابلیت تحقق بیشتری خواهد داشت و زمینه خنثی‌سازی تحریم‌ها را فراهم خواهد کرد. گفتنی است؛ هرچند چین و روسیه به‌عنوان دو عضو اصلی سازمان همکاری شانگهای، همسویی قابل‌توجه سیاسی و ژئوپلیتیکی با جمهوری اسلامی ایران دارند؛ اما بسیاری از حوزه‌های همکاری به‌طور بالقوه باقی مانده است. گسترش همکاری با این کشورها از حوزه‌های کم‌تنش مانند محیط زیست، بستر مناسبی برای تسری این همکاری‌ها در حوزه‌های دیگر فراهم می‌کند. لازم به ذکر است؛ در حال حاضر «سازمان همکاری شانگهای» فراتر از آسیای مرکزی رفته و موضوعات تحت پوشش آن نیز گسترده‌تر از موضوعات «سخت امنیتی» شده است. به‌عبارت‌دیگر، دامنه جغرافیایی و موضوعی سازمان همکاری شانگهای دیگر محدود به امنیت در آسیای مرکزی نیست. لذا حضور در شانگهای به‌معنای تعامل گسترده‌تر با مجموعه‌ای از بازیگران در پهنه اوراسیا از‌جمله هند و پاکستان است. در‌مجموع با توجه به فرصت‌های متعدد همکاری‌های محیط زیستی فی‌مابین ایران و کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای ماده‌واحده لایحه مورد نظر مورد تأیید است؛ اما ضروری است در تبصره ذیل ماده‌واحده، رعایت اصول (77، 125 و 139) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در اجرا یا اصلاح این موافقت‌نامه نیز مورد توجه قرار گیرد.

3.نتیجه‌گیری و ارائه پیشنهادها

چالش‌های محیط زیستی مانند آلودگی هوا، تغییرات اقلیمی و کاهش تنوع زیستی، ماهیتی فرامرزی دارند و حل آنها نیازمند همکاری منطقه‌ای و بین‌المللی است. این همکاری‌ها موجب تبادل دانش و فناوری، حفاظت از منابع طبیعی مشترک، واکنش سریع به بحران‌ها و جلب حمایت سازمان‌های بین‌المللی می‌شود. یکی از تهدیدات مهم که کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای را تهدید می‌کند؛ چالش‌های محیط زیستی است. این چالش‌ها به‌دلیل ماهیت فرامرزی خود، هیچ مرزی نمی‌شناسند و آثار آنها به یک کشور خاص محدود نمی‌شود. از‌این‌رو، همکاری زیست‌محیطی با کشورهای همسو، به‌ویژه همسایگان، نه‌تنها یک انتخاب، بلکه یک ضرورت حیاتی است. همکاری‌های محیط زیستی نه‌تنها به حل مسائل فنی کمک می‌کند، بلکه به‌عنوان ابزاری مؤثر در دیپلماسی عمومی و بین‌المللی عمل کرده و زمینه خنثی‌سازی تحریم‌ها را فراهم خواهد کرد. ایران با مشارکت فعال در پروژه‌های زیست‌محیطی منطقه‌ای، می‌تواند جایگاه خود را در مجامع بین‌المللی ارتقا دهد و زمینه‌ساز همکاری‌های گسترده‌تر در حوزه‌های مختلف شود. با توجه به تأکید «سیاست‌های کلی محیط زیست» ابلاغی رهبر معظم انقلاب در‌خصوص تقویت دیپلماسی محیط زیست و نظر به فرصت‌های متعدد همکاری‌های محیط زیستی فی‌مابین ایران و کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای ماده‌واحده لایحه مورد نظر مورد تأیید است؛ اما ضروری است، در تبصره ذیل ماده‌واحده، رعایت اصول (77، 125 و 139) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در اجرا یا اصلاح این موافقت‌نامه نیز مورد توجه قرار گیرد.

جدول. چکیده جمع‌بندی اظهارنظر