از عوامل مؤثر در اشتغال فارغالتحصیلان آموزش عمومی میتوان به برنامه درسی اشاره کرد. برنامه درسی در کنار عواملی همچون نیروی انسانی و محتوای آموزشی تأثیر قابلتوجهی بر کیفیت فارغالتحصیلان دارد. اما درخصوص اثربخشی برنامههای درسی نیز موارد قابل بحثی همچون فرایند تدوین برنامههای درسی، محتوای برنامه و ساعات آموزشی وجود دارد. با توجه به وجود چنین مواردی شناسایی تجارب موفق سایر کشورها میتواند دیدگاههای قابل اعتنایی را نمایان سازد که در گزارش حاضر مورد بررسی قرار میگیرد.
- ایجاد زمینه مناسب برای استقلال دانشآموز پس از اتمام دوره آموزش عمومی از طریق گنجاندن دروس مرتبط در برنامه درسی مانند: در نظر گرفتن نیازهای واقعی زندگی پس از دوران آموزش رسمی– عمومی، همچون اقتصاد خانه (نحوه مدیریت امور اقتصادی فرد/ خانواده)، مهارتهای حل مسئله و تفکر انتقادی،
- توجه به نیازهای بازار کار از طریق مشارکت فعالان بازار کار در مشاغل مختلف (بهعنوان یکی از ذینفعان اصلی آموزش رسمی– عمومی) در فرایند تدوین و بهروزرسانی برنامههای درسی،
- توجه به هویت ملی از طریق اختصاص ساعات قابلتوجه برای درس مربوط به ادبیات و زبان ملی،
- توجه به نیازهای محلی از طریق تفویض مسئولیت به دولتهای محلی جهت تدوین برنامه درسی با توجه به نیازها و مختصات محلی، حتی اعطای اختیار به مدارس درخصوص تصمیمگیری برای بخشی از برنامه درسی (هرچند کم) در راستای به حداکثر رساندن ارتباط دروس با نیازهای محلی،
- آماده نمودن دانشآموزان بهمنظور اشتغال از طریق اختصاص ساعات قابلتوجه برای آموزشهای عملی و کارورزی و همچنین شروع این آموزشها از سنین و مقاطع تحصیلی پایینتر،
- شخصیسازی بخشی از مسیر تحصیلی دانشآموز از طریق گنجاندن دروس اختیاری جهت قادر ساختن دانشآموزان برای توسعه یک رشته تخصصی،
- انعکاس موضوعات و مسائل مبتلابه جامعه در برنامه درسی مانند در نظر گرفتن دروسی همچون آشنایی با فرهنگها اقوام و آموزش اقتصادی و مصرف، ایمنی و ... .
-ارتقای مشارکت ذینفعان (شامل معلمان، خانوادهها، نمایندگان حرف و مشاغل و ...) در فرایند شکلگیری برنامه درسی از طریق تمرکززدایی از نحوه ادارهکرد نظام آموزش و پرورش بهنحویکه بخشی از اختیار تصمیمگیری در امور مرتبط با تدوین برنامه درسی به مناطق/ استانها واگذار شود و ادارات آموزش و پرورش زمینه مشارکت جامعه محلی را در تصمیمات فراهم سازند.
- تقسیم اختیارات مربوط به تدوین برنامه درسی میان دولت، مناطق/ استانها و مدارس جهت تدوین برنامه درسی متناسب با نیازهای منطقهای/ استانی و محلی،
- گنجاندن دروس مرتبط با ویژگیهای خاص منطقه جغرافیایی، فرهنگی، اجتماعی، کشاورزی، حرفهای و ... در برنامه درسی جهت تقویت هویت محلی دانشآموزان و آشنایی با نیازها و ظرفیتهای منطقه،
- پیوند میان مشاغل و حرف با مدرسه از طریق برنامه درسی بهویژه در بخش فنی و حرفهای بهمنظور نزدیکتر نمودن محتوای برنامه با نیازهای واقعی مشاغل و بازار کار،
- تعریف واحدهای اختیاری متنوع و منطبق با علایق و نیازهای دانشآموزان و نیازهای بازار کار بهمنظور جذابتر نمودن برنامهها و تأثیرگذاری بر انتخاب مسیرهای شغلی آتی دانشآموزان،
- اختصاص زمان بیشتر به آموزشهای عملی و کارورزی بهدلیل تأثیر این نوع از آموزشها در افزایش میزان اشتغالپذیری فارغالتحصیلان.
سیاستگذاران و برنامهریزان کشور با هدف تربیت نیروی انسانی متناسب با اهداف تربیتی و اجتماعی از یکسو و همچنین رفع نیازهای بازار کار ازسویدیگر در پی کارآمدتر کردن نظام آموزشی کشور هستند. در این راستا، با هدف افزایش میزان نرخ اشتغال فارغالتحصیلان آموزش رسمی متوسطه و آموزش عالی از طریق آموزشهای مهارتی، سهم دانشآموزان و دانشجویان شاغل به تحصیل در این دورهها را در قانون برنامه هفتم پیشرفت را هدفگذاری کردند. طبق هدفگذاری صورت گرفته در جدول شماره 20 ماده (87) قانون برنامه هفتم پیشرفت، سهم آموزشهای مهارتی در بخش آموزش و پرورش باید به پنجاه درصد (50%) در سال 1407 افزایش یابد [1]. در قانون برنامه ششم توسعه نیز چنین هدفگذاری (افزایش سهم آموزشهای مهارتی به 50%) صورت گرفته بود که طبق گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، در سال 1400 سهم دانشآموزان دوره دوم متوسطه در شاخههای فنی و حرفهای و کاردانش 2/3535/2 درصد از کل دانشآموزان بوده، که این بهمعنی کاهش این سهم نسبت به سال پایه (سال 1396 به میزان 38%) است [2]. همچنین پژوهشی درخصوص «ارزشیابی کارایی بیرونی برنامههای درسی رشتههای منتخب شاخههای فنی و حرفهای و کاردانش» انجام شده است و یافتههای آن نشان میدهد که براساس تعریف مرکز آمار، 82 درصد فارغالتحصیلان شاغل و 18 درصد آنان بیکار هستند. اما دوسوم شاغلان در مشاغل غیرمرتبط اشتغال دارند و مشاغل بیشتر افراد آزاد و در زمینههای خرید و فروش و بخش خدمات است؛ درواقع رابطه معناداری بین تحصیلات و اشتغال وجود ندارد و فارغالتحصیلان مورد مطالعه، بیکاری و اشتغال غیرمرتبط را بیشتر ناشی از کم بودن فرصتهای شغلی و نداشتن آموزش عملی کافی و متناسب با نیاز بازار کار دانستهاند و بهنظر میرسد برنامههای درسی مورد مطالعه کارایی قابل قبولی از نظر اشتغال بهویژه اشتغال مرتبط و مسائل مربوط به آن ندارد [3]. هرچند که سهم عوامل مختلف در به وجود آمدن این وضعیت مشخص نیست، اما با توجه به تأثیر برنامه درسی در کیفیت فارغالتحصیلان، سهمی را نیز میتوان برای این عامل در نظر گرفت. در همین زمینه وزیر وقت آموزش و پرورش کشور در سال 1400 میزان اشتغال فارغالتحصیلان دبیرستانهای عمومی را تنها پانزده درصد (15%) عنوان کرده است [4]. اما آیا وضعیت اشتغال فارغالتحصیلان آموزش رسمی عمومی در سایر کشورها، بهویژه کشورهایی که از نظر نظامهای آموزشی و کیفیت فارغالتحصیلان در وضعیت مناسبی قرار دارند، نیز به همین گونه است؟ درخصوص کشور فنلاند بررسیها نشان میدهد نرخ اشتغال فارغالتحصیلان دوره متوسطه عمومی از سال 2009 تا 2021 یک سال پس از فارغالتحصیلی 44% بوده است. همچنین در این کشور در دورههای آموزش حرفهای، نرخ اشتغال فارغالتحصیلان با آموزش حرفه ای اولیه 64% است؛ این درحالی است که نرخ اشتغال همین فارغالتحصیلان با آموزش حرفهای تکمیلی 81% و آموزش حرفهای تخصصی 94 %گزارش شده است [5].
با توجه به نکات فوق، دستیابی به برنامههای درسی کارآمدی که بتواند منجر به ارتقای کیفیت فارغالتحصیلان شود، امری ضروری بهنظر میرسد. ازاینرو، مقامات آموزشی باید در راستای بهبود و نوآوری در برنامههای درسی و روشهای تدریس گامهایی مؤثر و جدی بردارند. این امر میتواند به ارتقای سطح اشتغال فارغالتحصیلان و همچنین بهبود کیفیت زندگی و مشارکت اجتماعی آنها نیز یاری رساند. در همین زمینه توجه به تجربیات کشورهای موفق و تحلیل و بررسی رویکردهای متنوع برنامه درسی و تأثیرات آنها در نظامهای آموزشی مختلف، امری ضروری برای مسئولان آموزشی کشورهای دیگر خواهد بود [6]. آن دسته از نظامهای آموزشی که با تدوین برنامه درسی متناسب با اهداف تربیتی– اجتماعی و همچنین نیازهای بازار کار توانستهاند گامهای بلندی در این زمینه بردارند. بااینحال، باید به این نکته توجه کرد که موفقیت هر برنامه درسی به علت متغیرهای فرهنگی، تاریخی و اجتماعی ویژه هر کشور به سادگی قابل ارزیابی نیست. اما مطالعات تطبیقی میتوانند بهعنوان ابزار مفیدی برای فهم بهتر از موفقیت یا عدم موفقیت سیستمهای آموزشی عمل کنند [7]. در گزارش حاضر به بررسی برنامه درسی نظامهای آموزش رسمی عمومی در کشورهای آلمان، فنلاند، هلند و ژاپن پرداخته شده است. گفتنی است؛ با توجه به اینکه گزارش حاضر دومین گزارش از سلسلهگزارشهای تطبیقی صورت گرفته درخصوص نظامهای آموزش رسمی– عمومی چهار کشور فوق است، لذا بهمنظور آشنایی بیشتر با کلیات نظامهای آموزشی این کشورها و ساختار اداری آنها پیشنهاد میشود ابتدا گزارش شماره یک مطالعه شود.
در کشور آلمان تدوین برنامههای درسی برای مدارس ابتدایی و سایر انواع مدارس یکی از وظایف اساسی وزارتخانههای آموزش و پرورش و امور فرهنگی هر ایالت است. این وزارتخانهها با در نظر گرفتن نیازهای آموزشی و فرهنگی جامعه، موظفند تا برنامههایی را طراحی کنند که به بهبود کیفیت آموزش کمک کند. نقش معلمان در این فرایند نیز بسیار حیاتی است، چراکه آنها موظف به اجرای این برنامهها هستند و درعینحال تمامی معلمان یک حوزه کنفرانسهایی را برگزار میکنند تا در مورد روشها، محتواها و معیارهای ارزیابی با هم به اجماع برسند. درواقع زمانی که تصمیم به بازنگری یا بازسازی برنامه درسی گرفته میشود، وزارت آموزش و پرورش و امور فرهنگی اقدام به تشکیل کمیسیونی میکند که اعضای آن شامل معلمان شاغل، مدیران، بازرسان مدارس، و نمایندگان مؤسسات پژوهشی و آموزش عالی میباشد. این کمیسیون مسئول طراحی یک برنامه درسی مشخص برای یک موضوع یا سطح آموزشی خاص است. ابتدا یک پیشنویس تهیه میشود، همچنین تجربیات بهدست آمده از برنامههای درسی قبلی در هنگام طراحی برنامههای جدید مدنظر قرار میگیرد سپس در برخی ایالتها، برنامههای درسی بهصورت آزمایشی راهاندازی میشوند تا قبل از نهایی شدن، نقاط قوت و ضعف آن شناسایی شود. در ضمن، رویههای مشخصی وجود دارد که طبق آن کمیسیون میتواند با انجمنها، دانشگاهها و نهادهای نمایندگی والدین و دانشآموزان مشورت کند.
پس از تکمیل برنامه درسی، مؤسسات آموزش ضمن خدمت مسئولیت آموزش معلمان را برعهده میگیرند تا اطمینان حاصل شود که آنها قادر به اجرای مؤثر برنامههای جدید هستند. همچنین ناشران کتابهای درسی نیز ملزم به بازنگری یا تولید نسخههای جدید در راستای اهداف برنامه درسی هستند. بهاینترتیب، فرایند تدوین و اجرای برنامههای درسی، همکاری و هماهنگی میان نهادهای مختلف آموزشی را میطلبد و هدف نهایی آن ارتقای کیفیت آموزش و یادگیری در مدارس است [8].
2-1-1. مقطع ابتدایی
الف) برنامه درسی: برنامه درسی دوره ابتدایی بهعنوان بنیادیترین مرحله آموزشی، نقش مهمی در توسعه مهارتها و دانش کودکان ایفا میکند. این برنامه درسی شامل مجموعهای از دروس است که هریک بهنوبه خود به پرورش ذهنی، اجتماعی و اخلاقی دانشآموزان کمک میکند. ازجمله این دروس میتوان به زبان و ادبیات آلمانی، ریاضیات، مطالعات عمومی، یک زبان خارجی (میتواند انگلیسی یا فرانسوی باشد)، هنر (میتواند شامل هنر و موسیقی، تئاتر و صنایع دستی باشد)، ورزش و دروس مربوط به دین یا اخلاق اشاره کرد. همچنین فعالیت بینرشتهای و فرارشتهای در این مقطع مورد تأکید است [8].
ب) ساعات برنامه درسی: با توجه به اختیارات گسترده ایالتها در کشور آلمان درخصوص نحوه مدیریت و ادارهکرد نظام آموزشی، هر ایالت میتواند درخصوص ساعات و برنامههای آموزشی خود تصمیمگیر باشد. در این راستا، بررسی تعداد ساعات آموزش به تفکیک دروس، نمایی جامع از تنوع آموزشی در ایالتهای مختلف ارائه میدهد. بهعنوانمثال، میزان ساعات آموزش درس زبان و ادبیات آلمانی در هفته بهطور میانگین بین 5 ساعت در زارلاند و 8 ساعت در برلین متغیر است. این تفاوت در ساعات تدریس نشاندهنده نیازهای آموزشی متفاوت و نیز وجود دروس تقویتی در زارلاند است که میتواند به یادگیری بهتر زبان آلمانی کمک کند. در زمینه ریاضیات، ساعات تدریس در تمامی ایالتهای فدرال تقریباً مشابه بوده و بین 5 تا 5.5 ساعت در هفته است، که نشاندهنده همسانی در رویکرد آموزشی نسبت به این درس پایه میباشد. تربیت بدنی نیز یک محور آموزشی مهم است که در ایالتهای مختلف از دو ساعت در هفته در نیدرزاکسن و زارلاند تا حداکثر 3 ساعت در برخی ایالتها مانند برلین تغییر میکند. این تنوع میتواند تأثیرات قابلتوجهی بر فعالیتهای جسمانی و سلامتی دانشآموزان بگذارد. درس دینی یا اخلاق نیز در ایالتهای مختلف متفاوت است. بهعنوانمثال، در برلین و برادنبورگ، ساعات آموزش این درس به صفر میرسد، درحالیکه در ایالتهایی مانند بایرن، این درس تا 2.5 ساعت در هفته نیز آموزش داده میشود. این مسئله نشاندهنده تفاوتهای فرهنگی و مذهبی موجود در این ایالتهاست. زبانهای خارجی نیز از دیگر دروس مهم هستند که ساعات تدریس آنها بین یک ساعت مثلاً در بایرن تا دو ساعت در هامبورگ متغیر است. همچنین، درس هنر نیز در ایالتهای مختلف بین 3 ساعت در بادن- وورتمبرگ تا 4 ساعت در هامبورگ متفاوت است. بیشترین ساعت تدریس درس مطالعات عمومی 3.75 ساعت در هفته است که مربوط به هامبورگ بوده و کمترین آن 2.5 ساعت در هفته در بعضی از ایالتها ازجمله ایالت زاکسن است [9]. در جدول 1 میانگین ساعات آموزش هر درس در هر پایه و کل مقطع ابتدایی در کشور آلمان نشان داده شده است.
جدول 1. میانگین ساعات هفتگی دروس ابتدایی برحسب پایه و مقطع
|
آلمان |
زبان و ادبیات آلمانی |
ریاضیات |
دینی یا اخلاق |
زبان خارجی |
هنر |
مطالعات عمومی |
ورزش |
|||||||
|
هر پایه |
مقطع |
هر پایه |
مقطع |
هر پایه |
مقطع |
هر پایه |
مقطع |
هر پایه |
مقطع |
هر پایه |
مقطع |
هر پایه |
مقطع |
|
|
6.5 |
26 |
5.25 |
21 |
1.25 |
5 |
1.5 |
6 |
3.5 |
14 |
3.1 |
12.4 |
2.5 |
10 |
|
مأخذ: یافتههای پژوهش.
2-1-2. متوسطه اول
الف) برنامه درسی: موضوعات مشترک برای همه انواع مدارس در متوسطه اول شامل زبان و ادبیات آلمانی، ریاضیات، زبان خارجی اول، علوم طبیعی (شامل زیستشناسی، شیمی، فیزیک) و علوم اجتماعی (تاریخ، جغرافیا، علوم سیاسی یا موضوعی مشابه) است. همچنین هنر (موسیقی، هنر و یا موضوعات دیگر) ورزش و دین یا اخلاق بسته به ایالت میتوانند هم بهعنوان دروس اجباری و هم اختیاری محسوب شوند. علاوهبر موارد ذکر شده، کارآموزی جهت آشنایی با دنیای حرفهای و کار از دیگر اجزای ضروری برنامههای درسی بهشمار میآید. این موضوع، با عنوان کارآموزی یا مطالعات پیشحرفهای معرفی میشود. این فرایند، دانشآموزان را با مهارتها و تجربیات عملی آشنا ساخته و آنها را برای ورود به بازار کار آماده میکند. بنابراین، میتوان گفت گنجاندن کارآموزی از این مقطع نمایانگر اهمیت رابطه بین آموزش و دنیای واقعی است که به رشد حرفهای دانشآموزان کمک میکند.
همچنین موضوعات بیندرسی در کشور آلمان از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. چراکه عموماً مطالب درسی هستند که به سؤالات آموزش تاریخی- سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و یا آموزش بهداشت، آموزش رسانه و راهنمایی حرفهای مربوط میشوند و شامل: یهودستیزی، گرایش حرفهای، آموزش توسعه پایدار، شایستگیهای زبان رسمی، آموزش دمکراسی، آموزش دیجیتال، آموزش در مورد اروپا، آموزش مربوط به جنسیت، آموزش بهداشت، هولوکاست، آموزش بین فرهنگی، تاریخ، دین و فرهنگ یهود، آموزش فرهنگی، آموزش رسانهای، آموزش حقوق بشر، سینتی و روما، آموزش ایمنی جاده، آموزش اقتصادی و آموزش مصرف هستند [10].
ب) ساعات برنامه درسی: تعداد کل ساعات در هفته در دروس اجباری و اختیاری در دوره متوسطه اول، تا آخر پایه نهم یعنی تا مدرک (ESA) حداقل 146 ساعت و بعد از پایان پایه دهم یعنی تا مدرک (MSA) حداقل 176 ساعت است. میانگین ساعات هفتگی در دروس مختلف برای دورههای آموزشی منتهی به دو مدرک ذکر شده برحسب پایه و دورهها در جدول 2 ارائه شده است:
جدول 2. میانگین ساعات هفتگی دروس مقطع متوسطه اول بر حسب پایه و دورهها [10]
|
موضوعات و گروههای موضوعی |
مدرک (ESA) هر پایه |
مدرک (ESA) کل دوره |
مدرک (MSA) هر پایه |
مدرک (MSA) کل دوره |
|
زبان و ادبیات آلمانی |
3.8 |
19 |
3.7 |
22 |
|
ریاضیات |
3.8 |
19 |
3.7 |
22 |
|
زبان خارجی اول |
3.2 |
16 |
3.7 |
22 |
|
علوم طبیعی (زیستشناسی، شیمی، فیزیک) |
2.6 |
13 |
2.7 |
16 |
|
علوم اجتماعی (تاریخ، جغرافیا، علوم سیاسی یا موضوعی مشابه) |
2.6 |
13 |
2.7 |
16 |
|
موضوعات هنری (موسیقی، هنر و یا موضوعات دیگر) |
1.2 |
6 |
1.2 |
7 |
|
ورزش |
2 |
10 |
2 |
12 |
|
دین، اخلاق یا موضوعات مشابه |
طبق مقررات ایالت |
طبق مقررات ایالت |
||
3- 1- 2. آموزش متوسطه دوم عمومی
الف) برنامه درسی: در مقطع متوسطه دوم آموزش دانش، مهارتها و تواناییهای عمیق در دروس پایه زبان و ادبیات آلمانی، زبان خارجی و ریاضیات از اهمیت ویژهای برخوردار است. علاوهبراین، آموزش در هنر، علوم اجتماعی، علوم طبیعی و فناوری، تربیتبدنی و آموزش دینی (یا یک موضوع جایگزین) کمک قابلتوجهی در دستیابی به اهداف این دوره میکند.
آموزش در مقطع متوسطه دوم عمومی شامل انتقال دانش و اطلاعات مناسب در مورد دورههای تحصیلی، رشتههای شغلی و ساختارها و الزامات تحصیل و دنیای حرفهای و کاری است. دروس در این مقطع به دو دوره اجباری و اختیاری تقسیم شدهاند. درواقع دورههای اجباری بهگونهای طراحی شده است که اطمینان حاصل شود تمامی دانشآموزان یک آموزش عمومی مشترک دریافتکردهاند و دروس انتخابی بهگونهای طراحی شده تا دانشآموزان را قادر به توسعه یک رشته تخصصی کند. سه رشته اصلی موجود شامل: زبان، ادبیات و هنر (بهعنوانمثال، زبان و ادبیات آلمانی، زبانهای خارجی، هنرهای زیبا، موسیقی)، علوم اجتماعی (بهعنوانمثال، تاریخ، جغرافیا، فلسفه، مطالعات اجتماعی/ سیاست، اقتصاد)، ریاضیات، علوم طبیعی و فناوری (بهعنوانمثال، ریاضیات، فیزیک، شیمی، زیستشناسی، فناوری اطلاعات) است [11].
ب) ساعات برنامه درسی: آموزش موضوعات در مقطع متوسطه دوم عمومی به سطح استاندارد و بالاتر از استاندارد تقسیم میشود. دورههایی که در سطح بالاتر از استانداردها هستند بهصورت عمیقتری آموزش داده میشوند. دانشآموزان موظف هستند سه درس را در سطح بالاتر از استاندارد بگذرانند و حداقل یکی از آنها باید از دروس زبان و ادبیات آلمانی، ریاضیات، زبان خارجی یا علوم طبیعی باشد (به مدت چهار ساعت در هفته) و در مورد دو درس دیگر هرکدام حداقل به مدت پنج ساعت آموزش داده می شود. جدول ۳ میانگین ساعات دروس در هفته در هر پایه را در سطح استانداردها نشان میدهد [11].
جدول3. میانگین ساعت دروس هفتگی در سطح استانداردها در هر پایه از مقطع متوسطه دوم عمومی
|
آلمان |
زبان و ادبیات آلمانی |
ریاضیات |
زبان خارجی |
علوم طبیعی |
علوم اجتماعی |
هنر و موسیقی |
تربیتبدنی |
دینی/ اخلاق |
|
3 – 4 |
3 – 4 |
3 - 4 |
3 |
2 - 3 |
2 - 3 |
2 - 3 |
2- 3 |
مأخذ: یافتههای پژوهش.
2-1-4. متوسطه دوم حرفهای
الف) برنامه درسی: در انواع دورهها در آموزش حرفهای دروس عمومی و دروس اختصاصی وجود دارد. دروس عمومی شامل زبان و ادبیات آلمانی، زبان خارجی، ریاضیات، علوم طبیعی، اقتصاد و جامعه، دین/ اخلاق و دروس اختصاصی مرتبط با رشته حرفهای انتخاب شده است.
در دوره نوع اول، موضوعات مربوط به تجارت، فناوری، علوم کامپیوتر حرفهای، بیوتکنولوژی، تغذیه، زراعت، و همچنین بهداشت و مطالعات اجتماعی است.
در دوره نوع دوم، موضوعات مربوط به زبانهای خارجی، مشاغل تجاری و فنی، مشاغل صنایع دستی، مشاغل مرتبط با اقتصاد خانه و مشاغل اجتماعی، مشاغل هنری، مشاغل بخش بهداشت و درمان که توسط قانون فدرال تنظیم میشود، وجود دارد.
در دوره نوع سوم، موضوعات مربوط به رشتههای خاص ازجمله تکنولوژی، تجارت، بهداشت و مراقبتهای اجتماعی، طراحی و کشاورزی ارائه میشود.
در دوره نوع چهارم، موضوعات مربوط به رشتههای اقتصاد، تکنولوژی و مهندسی، بهداشت و خدمات اجتماعی و رسانه است.
در سیستم دوگانه ، آموزش به طور هم زمان در دو مکان مختلف انجام می شود: مدرسه و محل کار. این سیستم به معنای ترکیب آموزش نظری و عملی است؛ بر این اساس، برنامه درسی موجود در این آموزش شامل مطالب عمومی ذکر شده در بالا و دروس تخصصی که بستگی به رشته و حرفه انتخاب شده دارد که می تواند مبانی کسب وکار (حسابداری، مدیریت) ، فناوری اطلاعات، مهارت های فنی (مانند کار با ماشین آلات، برق و کنترل) و مراقبت های بهداشتی (رشته هایی مانند پرستاری) باشد [12].
- در مورد ساعات برنامه درسی متوسطه حرفه ای در مطالعه حاضر باید گفت با توجه تنوع بالای دروس که در مقطع متوسطه حرفه ای وجود دارد و همچنین ماهیت آموزش های حرفه ای که ترکیبی از آموزش نظری و عملی بوده و بسته به هر فرد می تواند متفاوت باشد، ساعات این مقطع به گونه ای نیست که قابل محاسبه و تعمیم و مقایسه باشد، ازاین رو، برای این مقطع ساعات برنامه درسی را نمی توان ارائه کرد.
برنامه درسی اصلی ملی برای آموزش پایه که توسط آژانس ملی آموزش فنلاند (EDUFI) تدوین شده است، بهعنوان یک نقشه راه جامع برای آموزش و پرورش در این کشور عمل میکند. این برنامه در سال 2014 معرفی شد و از اوت 2016 در پایههای اول تا ششم اجرایی گردید، درحالیکه در پایههای هفتم تا نهم بهطور تدریجی و طی سالهای 2017 تا 2019 به اجرا درآمد.
تهیه این برنامه درسی در قالب گروههای کاری متشکل از مسئولان آموزشی، پژوهشگران و معلمان انجام شده است. این گروهها بر روی ساختار و اهداف برنامه درسی، مفاهیم یادگیری، و حمایت از یادگیری تمرکز داشتند. فرایند تدوین بهصورت تعاملی بود و همه ذینفعان آموزش، ازجمله دانشآموزان و اولیای آنها، به ارائه نظرات و بازخورد دعوت شدند.
در ادامه، ارائهدهندگان آموزش، که عمدتاً از میان مقامات آموزشی محلی و خود مدارس انتخاب میشوند، برنامههای درسی خود را در چارچوب برنامه درسی اصلی ملی تنظیم میکنند. این برنامههای درسی محلی با توجه به نیازها و خصوصیات بومی، اهداف و مطالب مندرج در برنامه درسی اصلی را با جزئیات بیشتری تنظیم میکنند. همچنین، این برنامهها باید ارزشها، اصول اساسی و اهداف کلی آموزشی را تعریف کنند، بهویژه مسائلی همچون برنامهریزی زبان، توزیع ساعتهای درسی و همکاری بین خانه و مدرسه برای دانشآموزانی که نیاز به حمایت ویژه دارند یا متعلق به گروههای زبانی و فرهنگی مختلف هستند، باید در برنامههای محلی گنجانده شود [13].
3-1-1. مقطع پیش دبستانی
الف) برنامه درسی: در نظام آموزشی فنلاند مقطع پیشدبستانی جزء آموزش اجباری محسوب میشود و هدف اصلی آموزش پیشدبستانی تقویت شایستگیهای عرضی کودکان است که نقش اساسی در شکلگیری شخصیت و توانمندیهای آنها ایفا میکند. در ساختار برنامه درسی ملی برای پیشدبستانی، پنج حوزه شایستگی عرضی تعریف شدهاند: 1. تفکر و یادگیری 2. شایستگی فرهنگی، تعامل و ابراز وجود، 3. مراقبت از خود و مدیریت زندگی روزمره، 4. چندسوادی و شایستگی در فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) 5. مشارکت و درگیری. این حوزهها نهتنها بهعنوان مهارتهای کلیدی در زندگی روزمره کودکان شناخته میشوند، بلکه هریک به رشد جامع آنها در جوانب مختلف کمک میکند.
علاوهبراین، برنامه درسی اصلی ملی که در سال 2022 تدوین شده است بهوضوح حوزههای یادگیری را مشخص میکند که اهداف و محتوای فعالیتهای آموزشی را تشریح مینماید. این حوزهها به پنج بخش تقسیم میشوند: دنیای غنی از زبانها، اشکال مختلف بیان، من و جامعه ما، کاوش و تعامل با محیط و من رشد میکنم، حرکت میکنم و توسعه پیدا میکنم. هریک از این بخشها سعی دارد تا زمینهساز یادگیری مؤثر و تعامل پویا میان کودکان و محیط اطرافشان باشد [14].
ب) ساعات برنامه درسی: آموزش پیشدبستانی در فنلاند، موضوعات مختلفی را پوشش میدهد. بااینحال، بهجای تخصیص دقیق ساعات تدریس براساس موضوع، سیستم آموزش پیشدبستانی فنلاند بر یادگیری جامع و رویکردهای کودکمحور تأکید دارد. تمرکز بر ادغام حوزههای مختلف یادگیری بهجای جداسازی موضوعات با تخصیص زمانی خاص است [14].
3-1-2. مقطع جامع ابتدایی و متوسطه اول
الف) برنامه درسی: قانون آموزش و پرورش پایه بهعنوان چارچوبی برای تنظیم موضوعات آموزشی و مشاورهای دانشآموزان، نقش حیاتی در توسعه نظام آموزشی ایفا میکند. این قانون بر اهمیت تخصیص زمان مناسب برای یادگیری تأکید دارد و دولت موظف است با تعیین حداقل تعداد درسها، به تضمین کیفیت آموزشی در دوره ابتدایی اقدام کند. با ورود به دوره متوسطه و آغاز کلاس هفتم، تنوع موضوعات درسی افزایش مییابد و دانشآموزان قادر به انتخاب دروس اختیاری متناسب با علایق خود خواهند بود. علاوهبراین، گنجاندن دورههای مقدماتی برای زندگی کاری در برنامه درسی، به دانشآموزان کمک میکند تا با واقعیتهای دنیای کار آشنا شوند و مهارتهای لازم برای ورود به بازار کار را فرا گیرند. برنامه درسی آموزش ابتدایی شامل موضوعات زیر است که برای همه دانشآموزان مشترک است:
زبان و ادبیات مادری (فنلاندی یا سوئدی)، زبان ملی دوم (سوئدی یا فنلاندی)، زبانهای خارجی، مطالعات زیستمحیطی، آموزش بهداشت، دین یا اخلاق، تاریخ، مطالعات اجتماعی، ریاضیات، فیزیک، شیمی، زیستشناسی، جغرافیا، تربیتبدنی، موسیقی، هنرهای تجسمی، صنایع دستی، اقتصاد، راهنمایی و مشاوره [15].
ب) ساعات برنامه درسی: در فنلاند دولت در مورد ساعات آموزش تصمیم میگیرد. توزیع فعلی ساعات درس در سپتامبر 2018 توسط دولت تأیید و همراه با برنامه درسی اصلی ملی در همان سال اجرایی شده است. همانطور که در جدول 4 نشان داده شده است در آموزش ابتدایی موضوعات در بخشهایی که چندین پایه را با هم ترکیب میکنند، گروهبندی میشوند. برای هر بخش حداقل تعداد درس برحسب دروس هفتگی و بهطور سالیانه تعریف شده است. 38 هفته در سال تحصیلی وجود دارد، بنابراین یک درس سالیانه در 38 هفته تدریس میشود و برای هر ساعت آموزشی نیز 45 دقیقه تعریف شده است [16].
جدول4. میانگین ساعات هفتگی دروس ابتدایی و متوسطه اول برحسب ترکیب پایهها و مقطع [16]
|
موضوعات |
پایه |
میانگین مقطع ابتدایی |
پایه |
میانگین مقطع متوسطه اول |
کل |
||
|
1 و 2 |
3 و 4 و 5 و 6 |
7 و 8 و 9 |
|||||
|
زبان و ادبیات مادری |
14 |
18 |
5.3 |
10 |
3.3 |
42 |
|
|
زبان خارجی 1 |
2 |
9 |
1.8 |
7 |
2.3 |
18 |
|
|
زبان خارجی 2 |
------------------------- 2 |
پایه ششم 2 |
4 |
1.3 |
6 |
||
|
ریاضیات |
6 |
15 |
3.5 |
11 |
3.6 |
32 |
|
|
مطالعات زیستمحیطی |
4 |
10 |
2.3 |
|
|
|
|
|
زیستشناسی و جغرافیا |
|
|
7 |
2.3 |
|
||
|
فیزیک و شیمی |
|
|
7 |
2.3 |
|
||
|
آموزش بهداشت |
|
|
3 |
1 |
|
||
|
مطالعات محیطی و طبیعت در مجموع |
14 |
2.3 |
17 |
5.6 |
31 |
||
|
دین/ اخلاق |
2 |
5 |
1.1 |
3 |
1 |
10 |
|
|
تاریخ و مطالعات اجتماعی |
---------------- 5 |
پایههای چهارم تا ششم 1.6 |
7 |
2.3 |
12 |
||
|
موسیقی |
2 |
4 |
1 |
2 |
0.6 |
8 |
|
|
هنرهای تجسمی |
2 |
5 |
1.1 |
2 |
0.6 |
9 |
|
|
صنایع دستی |
4 |
5 |
1.5 |
2 |
0.6 |
11 |
|
|
تربیتبدنی |
4 |
9 |
2.1 |
7 |
2.3 |
20 |
|
|
اقتصاد خانه |
-------------------------------- |
- |
3 |
1 |
3 |
||
|
موضوعات انتخابی هنری و عملی |
6 |
1 |
5 |
1.6 |
11 |
||
|
موضوعات هنری و عملی در مجموع |
|
|
|
|
62 |
||
|
راهنمایی و مشاوره |
------------------------------- |
- |
2 |
0.6 |
2 |
||
|
موضوعات اختیاری |
9 |
|
|
9 |
|||
|
حداقل تعداد درسها |
|
|
|
224 |
|||
|
زبان اختیاری A2 |
------------ (12) |
|
12 |
||||
|
زبان اختیاری B2 |
----------------------------------- (4) |
1.3 |
4 |
||||
|
----- = اگر در برنامه درسی محلی ذکر شده باشد در آن پایه تدریس میشود. |
|
||||||
3-1-3. مقطع متوسطه دوم عمومی
الف) برنامه درسی: آموزش متوسطه عمومی براساس واحدهای تحصیلی بدون وابستگی به تعداد سال مشخص طراحی شده است. این مقطع، که معمولاً بین 2 تا 4 سال به طول میانجامد، بهطور معمول در 3 سال به پایان میرسد. دانشآموزان در این مقطع با انتخاب از میان مطالعات اجباری و اختیاری، مسیر یادگیری فردی خود را تعیین میکنند.
مجموعهای از 150 واحد تحصیلی بهعنوان حداقل واحدهای مورد نیاز برای فارغالتحصیلی در نظر گرفته میشود. هر واحد تحصیلی بهطور متوسط معادل 14 ساعت و 15 دقیقه زمان تدریس است که در طول یک نیمسال تحصیلی گذرانده میشود و شامل انواع مختلفی از دروس میشود. دروس اجباری، 94 تا 102 واحد است؛ همچنین، دروس اختیاری به دو دسته تقسیم میشوند: ملی (حداقل 20 واحد) و محلی (حداقل 28 تا 36 واحد). این تنوع به دانشآموزان امکان میدهد تا براساس علایق و اهداف آموزشی خود واحدهای مختلفی را انتخاب کنند.
همچنین مدارک تحصیلی اختیاری در زمینههای مختلف هنری، تربیتبدنی، موسیقی، تئاتر، رسانهها، صنایع دستی و اقتصاد خانه به دانشآموزان ارائه میشود تا مهارتها و دانش خود را در این امور به نمایش بگذارند.
یکی از ویژگیهای بارز نظام آموزشی فنلاند، تأکید بر یادگیری چندزبانه است. برطبق سیاستهای آموزشی، همه دانشآموزان حداقل دو زبان را آموزش میبینند. با توجه به اینکه زبان مادری دانشآموز، زبان فنلاندی یا سوئدی باشد، یکی از این زبانها بهعنوان زبان دولتی دوم از جنبههای ضروری در برنامهی درسی محسوب میشود. همچنین آموزش فناوری ارتباطات و اطلاعات (ICT) نیز بهعنوان دورههای اختیاری ارائه میشود.
مفهوم صلاحیتهای عرضی نیز در نظام آموزشی فنلاند دارای اهمیت فراوانی است. 6 حوزه اصلی صلاحیتهای عرضی، شامل شایستگی رفاه، شایستگی تعامل، شایستگی چندرشتهای و خلاق، شایستگی اجتماعی، شایستگی اخلاقی و زیستمحیطی، و شایستگی جهانی و فرهنگی، بهعنوان اهداف مشترک دروس عمومی متوسطه مطرح میشوند. این شایستگیها نهتنها به یادگیری بینرشتهای کمک میکنند، بلکه باعث میشوند دانشآموزان تواناییهای لازم برای مواجهه با چالشهای دنیای امروز را پیدا کنند [17].
ب) ساعات برنامه درسی: مدت زمان آموزش یک درس در دبیرستان متوسطه عمومی جوانان حداقل 45 دقیقه بوده و برای هر واحد درسی 19 جلسه کلاس تشکیل میشود. در این مقطع جدول زمانی با توجه به انتخاب دانشآموزان تعیین میشود. در این فرایند، دانشآموزان واحدهای تحصیلی را از میان گزینههای ارائه شده توسط مدرسه انتخاب میکنند. این انتخابها بهطور مستقیم بر برنامه زمانی روزانه و هفتگی آنان تأثیر میگذارد و بهنوعی نمایانگر نیازها و علایق تحصیلی هر دانشآموز است [17].
جدول 5. توزیع واحدهای اجباری و انتخابی در دوره متوسطه عمومی برای جوانان [17]
|
موضوعات |
واحد اجباری |
ساعت واحد اجباری |
واحد انتخابی ملی |
ساعت واحد انتخابی ملی |
|
زبان و ادبیات مادری |
12 |
174 |
6 |
87 |
|
یک زبان خارجی |
12 |
174 |
4 |
58 |
|
زبان خارجی B1 |
10 |
145 |
4 |
58 |
|
زبانهای B2 و B3 |
|
|
16 + 16 |
|
|
ریاضیات |
|
|
|
|
|
واحد مطالعه مشترک |
2 |
29 |
|
|
|
برنامه درسی پایه |
10 |
145 |
4 |
58 |
|
برنامه درسی پیشرفته |
18 |
261 |
6 |
87 |
|
محیط زیست و علوم طبیعی |
|
|
|
|
|
زیستشناسی |
4 |
58 |
6 |
87 |
|
جغرافیا |
2 |
29 |
6 |
87 |
|
فیزیک |
2 |
29 |
12 |
174 |
|
شیمی |
2 |
29 |
8 |
116 |
|
علوم انسانی و اجتماعی |
|
|
|
|
|
فلسفه |
4 |
58 |
4 |
58 |
|
روانشناسی |
2 |
29 |
8 |
116 |
|
تاریخ |
6 |
87 |
6 |
87 |
|
مطالعات اجتماعی |
6 |
87 |
2 |
29 |
|
دین/ اخلاق |
4 |
58 |
8 |
116 |
|
آموزش بهداشت |
2 |
29 |
4 |
58 |
|
هنر و تربیتبدنی |
|
|
|
|
|
تربیتبدنی |
4 |
58 |
6 |
87 |
|
موسیقی |
2 یا 4 |
29 - 58 |
4 |
58 |
|
هنرهای تجسمی |
2 یا 4 |
29 - 58 |
4 |
58 |
|
راهنمایی و مشاوره |
4 |
58 |
|
|
|
مطالعات موضوعی |
|
|
6 |
87 |
|
مطالعات اجباری بسته به انتخاب برنامه درسی پایه یا پیشرفته ریاضیات |
94 یا 102 |
1363 - 1479 |
|
|
|
مطالعات انتخابی ملی |
|
|
20 |
290 |
|
مطالعات انتخابی ملی یا انتخابی ویژه مدرسه |
|
|
28 / 36 |
406/ 522 |
|
حداقل تعداد کل واحدها |
150 |
2175 |
|
|
3-1-4. مقطع متوسطه دوم حرفهای
الف) برنامه درسی: در این مقطع دو نوع آموزش حرفهای در کشور فنلاند در نظر گرفته شده است. یک نوع آموزش برای دانشآموزانی که مقطع قبلی را گذراندهاند و قصد دارند ادامه تحصیل را در آموزش حرفهای بگذرانند که شامل آموزش نظری در مدارس و کارآموزی بهصورت عملی میباشد و یک نوع دیگر بزرگسالانی هستند که در حال حاضر مشغول بهکار هستند و تجربه کاری دارند، اما فاقد صلاحیت رسمی میباشند.
رشتههای موجود در آموزش حرفهای مبتنیبر مدرسه در فنلاند شامل: آموزش و پرورش، علوم انسانی و هنر، علوم اجتماعی، بازرگانی و مدیریت، علوم طبیعی، مهندسی، کشاورزی و جنگلداری، سلامتی و تندرستی و خدمات است [18]. برنامه درسی این رشتهها شامل: موضوعات اصلی مشترک که برای همه مدارک تحصیلی ازجمله زبان و ادبیات مادری (فنلاندی، سوئدی)، زبان ملی دوم (فنلاندی، سوئدی)، زبان خارجی، ریاضیات، فیزیک و شیمی، مطالعات اجتماعی، موضوعات تجاری و بازار کار، آموزش بهداشت، تربیتبدنی، هنر و فرهنگ. موضوعات انتخابی که متفاوت است و دانشآموزان میتوانند از میان طیف وسیعی از مطالعات آزاد که در مدرسه خود یا سایر مدرسهها در دسترس است، انتخاب کنند. مطالعات انتخابی میتواند دورههای تکمیلی حرفهای در رشتههای خود یا رشتههای دیگر، دروس اصلی تکمیلی یا مطالعات عمومی باشد و درنهایت آموزش عملی است.
برنامه درسی نوع دیگر که با عنوان آموزش مبتنیبر شایستگیها مطرح میشود و مخاطب آن افراد دارای تجربه کاری هستند؛ بدیننحو است که در ابتدای تحصیل، یک برنامه توسعه شایستگی شخصی برای هر فرد تهیه میشود. این طرح شامل فهرستی از مهارتهایی است که در حال حاضر دارند، و همچنین اینکه چه چیزی و چگونه بیشتر مطالعه خواهند کرد [19].
قانون آموزش ابتدایی بهعنوان یک چارچوب، اهداف مشخصی را برای تدریس در مدارس ابتدایی تعیین کرده است. این اهداف درواقع بهمنزله راهنمایی برای برنامهریزی و اجرای برنامه درسی در این مقاطع تحصیلی محسوب میشوند و تضمین میکنند که تمامی دانشآموزان از آموزشهای پایهای لازم برای موفقیت در تحصیلات بعدی برخوردار شوند. با توجه به این قانون، انتظار میرود که مدارس با سازماندهی تدریس خود، کلیه موضوعات مرتبط با این اهداف را پوشش دهند. نکته اساسی در تدوین و تصویب این قانون، نقش کلیدی کارشناسان و محققان، معلمان و کادر آموزشی و والدین علاوهبر نمایندگان پارلمان است [20].
در مقطع متوسطه نیز، فرایند شکلگیری برنامه درسی بهصورت مشترک میان دولت، مدارس و معلمان انجام میشود. بهدنبال انتقادات اخیر از برنامههای آموزشی موجود، ضرورت نوسازی و بهروزرسانی آنها بیشازپیش نمایان شده است. در این راستا، پلتفرم جدیدی شکل گرفته که از گفتوگوهای اجتماعی میان ذینفعان مختلف نشئت گرفته است. این پلتفرم بر جنبههای مهمی ازجمله سواد فناوری اطلاعات و ارتباطات، مهارتهای حل مسئله، تفکر انتقادی و همچنین شکلگیری شایستگیهای اجتماعی تأکید دارد. بهویژه در سالهای اولیه آموزش متوسطه، اهداف دستیابی بهطور دقیق مشخص شده است. این اهداف آنچه را دانشآموزان باید بیاموزند تا در جامعه بهعنوان یک فرد عملکرد خوبی داشته باشند را توصیه میکند. براساس این اهداف، انتظار میرود دوسوم از زمان آموزشی سالهای اول باید صرف آموزش براساس 58 هدف تعیین شده شود و خود مدرسه این اهداف را به موضوعات، پروژهها، حوزههای یادگیری و یا ترکیبی از هر سه تبدیل میکند. یکسوم زمان به مدارس اختصاص داده شده تا با توجه به نیازها و خواستههای جامعه، برنامههای اختیاری را اجرا نمایند که والدین از طریق شورای مشارکت میتوانند در این زمینه تأثیرگذار باشند. همچنین، در سطح تحصیلات هر دو نوع آموزش متوسطه عمومی (HAVO) و پیشدانشگاهی (VWO)، دانشآموزان ملزم به یادگیری دو زبان خارجی دیگر (عمدتاً فرانسوی و آلمانی) علاوهبر زبان انگلیسی هستند.
هر مدرسه باید یک برنامه داشته باشد که بهطورکلی خطمشی مدرسه در مورد مسائل آموزشی را نشان میدهد و باید به تأیید شورای مشارکت برسد و هر چهار سال یکبار بهروز میشود. همچنین هر مدرسه یک دفترچه دارد که حاوی اطلاعاتی برای والدین و دانشآموزان در مورد اهداف مدرسه، نحوه رسیدن به آنها و نتایج بهدست آمده از قبل است. علاوهبراین، جزئیاتی در مورد مشارکت داوطلبانه والدین و حقوق و تعهدات والدین و دانشآموزان را ارائه میدهد که باید هر سال بهروز شود. این دفترچه باید قبل از انتشار توسط والدین، کارکنان و دانشآموزان تأیید شود. وزارت آموزش، فرهنگ و علوم نیز یک راهنمای ملی سالیانه در مورد آموزش متوسطه در وبسایت خود منتشر میکند. این راهنما حاوی اطلاعاتی برای والدین و دانشآموزان در مورد حقوق و تعهدات آنها در برابر مدرسه بوده و همچنین برای کمک به والدین در انتخاب مدرسه مناسب برای فرزندشان و مشارکت بیشتر در مسائل مدرسه طراحی شده است [21].
در مقطع متوسطه حرفهای نیز در آییننامهای که توسط مدیریت مدرسه تهیه میشود، محتوا و سازماندهیهای هر دوره توسط مدرسه و نحوه ارزیابی دانشآموزان را شرح میدهد. همچنین استانداردهای شغلی، شایستگیها، دانش و مهارتهایی را که دانشآموزان باید تا پایان دوره تحصیلی خود کسب کرده باشند را مشخص میکند. استانداردهای لازم در آموزش متوسطه حرفهای بهطور مشترک توسط جامعه تجاری و بخش آموزش و پرورش با هم ایجاد میشوند. این استانداردها باید به تأیید وزیر آموزش و پرورش، فرهنگ و علوم برسد و باید توسط کلیه مدارس تخصصی مورد استفاده قرار گیرد. استانداردها را میتوان با الزامات در حال تغییر در بازار کار تطبیق داد [22].
4-1-1. مقطع ابتدایی
الف) برنامه درسی: دروس اجباری شامل زبان و ادبیات هلندی، انگلیسی، حساب و ریاضی، مطالعات اجتماعی و زیستمحیطی (ازجمله جغرافیا، تاریخ، زیستشناسی، شهروندی، ایمنی جادهها و مطالعات سیاسی)، هنری (ازجمله موسیقی، طراحی و صنایع دستی)، ورزش و حرکت میشود. مدارس میتوانند علاوهبر برنامه درسی اصلی و اجباری موضوعات اضافی مانند آموزش دینی، زبان فرانسوی یا آلمانی را نیز تدریس کنند. ازآنجاییکه هلند کمبود نیروی فنی ماهر دارد مدارس ابتدایی باید درس علم و فناوری ارائه بدهند، در این زمینه مشاغل و مؤسسات آموزش عالی فنی به مدارس کمک میکنند تا دانشآموزان را با فناوری آشنا کنند تا تعداد دانشآموزان بیشتری در پایههای بالاتر دورههای آموزشی حرفهای را انتخاب کنند. همچنین همه مدارس باید جنسیت و تنوع جنسی را آموزش دهند تا کودکان یاد بگیرند که به تفاوتها و ترجیحات جنسی احترام بگذارند و به آنها کمک کنند تا قربانی خشونت جنسی نشوند [23].
ب) ساعات برنامه درسی: قانون آموزش ابتدایی مقرر میدارد که مدارس باید حداقل 7520 ساعت آموزشی را در طول هشت سالی که کودکان به مدرسه میروند ارائه دهند، اما تعداد ساعات آموزش در هریک از این دروس توسط هر مدرسه بهطور مستقل تعیین میشود. ازآنجاییکه هلند کمبود نیروی فنی ماهر دارد، به همین دلیل دولت از مدارس میخواهد که زمان بیشتری را به ریاضیات و علوم اختصاص دهند [23].
4-1-2. مقطع متوسطه (عمومی و پیشحرفهای)
الف) برنامه درسی متوسطه عمومی (HAVO و VWO): آموزش در این مقطع شامل آموزش متوسطه عمومی (HAVO) و آموزش پیشدانشگاهی (VWO) است. در آموزش متوسطه عمومی، چهار رشته طبیعت و فناوری (شامل دروس ریاضیات، فیزیک، شیمی، یک درس اختیاری)، طبیعت و سلامتی (شامل دروس ریاضیات، زیستشناسی، شیمی، یک درس اختیاری)، اقتصاد و جامعه (شامل دروس ریاضیات، اقتصاد، تاریخ، یک درس اختیاری)، فرهنگ و جامعه (شامل دروس تاریخ، یک زبان مدرن، یک درس اختیاری، انتخاب از دروس فرهنگی) وجود دارد. و علاوهبراین دروس خاص که مخصوص هر رشته است، این رشتهها دارای دروس مشترک شامل زبان و ادبیات هلندی، زبان و ادبیات انگلیسی، مطالعات اجتماعی، فرهنگ و هنر، تربیتبدنی نیز هستند. در آموزش پیشدانشگاهی نیز رشتهها و دروس مربوط به آنها همانند آموزش متوسطه عمومی است و تنها تفاوتهای قابل اشاره در این مقطع اجباری بودن درس ریاضیات در رشته فرهنگ و جامعه و اضافه شدن یک زبان دوم و علوم عمومی در دروس مشترک است [21].
ب) برنامه درسی پیشحرفهای (VMBO): در پایان سال دوم، دانشآموزان یک مسیر یادگیری را از میان چهار گزینه موجود متناسب با استعدادها و تواناییهای خود انتخاب میکنند. این چهار گزینه شامل 1. برنامه نظری: دانشآموزان عمدتاً دروس عمومی را در این مسیر میگذرانند، 2. برنامه ترکیبی: یکی از دروس عمومی با چهار ساعت آموزش حرفهای در هفته جایگزین خواهد شد و موضوعات عمومی در همان سطح نظری تدریس میشود. 3. برنامه حرفهای مدیریت متوسط: دانشآموزان 12 ساعت آموزش حرفهای در هفته دریافت میکنند و موضوعات عمومی در سطح کمی پایینتر از برنامه نظری تدریس میشوند. 4. برنامه حرفهای پایه: دانشآموزان حدود 12 ساعت آموزش حرفهای در هفته دریافت میکنند و دروس عمومی در سطح کمی پایینتر از مسیر حرفهای مدیریت متوسط تدریس میشود.
در برنامه نظری در پایان سال دوم دانشآموزان رشته و مسیر یادگیری خاص خود را انتخاب میکنند. رشتههای موجود در برنامه نظری مهندسی و فناوری (شامل دروس ریاضیات، فیزیک و شیمی 1)، مراقبت و رفاه (شامل دروس زیستشناسی و ریاضیات، جغرافیا، تاریخ یا مطالعات اجتماعی و سیاست)، تجارت (شامل دروس اقتصاد و ریاضیات، فرانسه یا آلمانی)، کشاورزی (شامل دروس ریاضیات و یا زیستشناسی و یا فیزیک، شیمی 1) است. همچنین این رشتهها دارای دروس مشترک شامل زبان و ادبیات هلندی، زبان و ادبیات انگلیسی، مطالعات اجتماعی 1، تربیت بدنی، هنر 1 نیز هستند. علاوهبر دروس اختصاصی و دروس مشترک، دروس اختیاری نیز وجود دارد که دانشآموزان با توجه به علایق و نیازهای خود آنها را انتخاب میکنند. در برنامه ترکیبی، برنامه حرفهای مدیریت متوسط و برنامه حرفهای پایه دانشآموزان میتوانند یکی از 10 رشته ساختمان، مسکن و فضای داخلی، مهندسی، تجهیز و انرژی، حملونقل، رسانه، طراحی و فناوری اطلاعات، دریانوردی و فناوری، مراقبت و رفاه، تجارت و بازرگانی، پذیرایی، پختوپز و اوقات فراغت، حیوانات، گیاهان و زمین، خدمات و محصولات را انتخاب کنند. دانشآموزان همچنین میتوانند در رشته انتخابی خود یک تخصص خاص را برگزینند؛ بهعنوانمثال، در رشته مهندسی، مهندسی برق یا ... را انتخاب کنند [21].
ج) ساعات برنامه درسی: از سال 2016-2015 هیچ جدول زمانی توصیه شده و حداقلهای تعیین شده مقرری برای تعداد ساعات تدریس وجود ندارد و مدارس خودشان تصمیم میگیرند که چگونه ساعتها باید در طول سال تحصیلی توزیع شوند، درواقع آنچه توسط قانون نوسازی زمان آموزش مشخص شده این است که کل آموزش متوسطه عمومی 4700 ساعت، کل آموزش پیشدانشگاهی 5700 ساعت و کل آموزش پیشحرفهای 3700 ساعت باشد و حداقل روزهای تعیین شده برای آموزش در طول سال نیز 189 روز و زمان هر جلسه آموزش میتواند بین 50 تا 90 دقیقه متغیر است [21].
در سالهای بالاتر آموزش متوسطه عمومی و آموزش پیشدانشگاهی طول درس و طول روز مدرسه نیز براساس بار مطالعه تعیین میشود. بار مطالعه براساس زمان مورد نیاز دانشآموز با تواناییهای متوسط برای تسلط بر مقدار خاصی از مواد درسی، هم در مدرسه و هم در خانه محاسبه میشود. این میزان همه عناصر برنامه درسی، ازجمله انجام پروژهها، خواندن، استفاده از یک مرکز منابع، جستوجو و تکالیف را پوشش میدهد [21].
4-1-3. مقطع متوسطه حرفهای (MBO)
الف) برنامه درسی: مقطع متوسطه حرفهای (MBO) در هلند بهعنوان یک پل میان آموزش و بازار کار عمل کرده و به دانشآموزان کمک میکند تا مهارتهای لازم برای شغل موردنظر را بهدست آورند؛ بنابراین برنامه درسی این مقطع بهطور مستقیم با استانداردهای شغلی و نیازهای بازار کار مرتبط است. استانداردهای شغلی به یک جزء اساسی و یک جزء تخصصی و همچنین جزء اختیاری بهشرح زیر تقسیم میشوند:
- جزء اساسی؛ خود به الزامات عمومی و الزامات خاص شغل تقسیم میشود. الزامات عمومی توسط دولت تنظیم و موضوعات زبان و ادبیات هلندی، حساب، آموزش شغلی و شهروندی و انگلیسی (فقط برای دورههای بالاتر) را پوشش میدهد. الزامات خاص شغل مربوط به فعالیتهای اصلی و فرایندهای کاری است.
- جزء تخصصی؛ فعالیتها و فرایندهای کاری را برای هریک از نقشهای شغلی تحت پوشش استاندارد شغلی تشریح میکند.
- جزء اختیاری؛ هر استاندارد شغلی شامل اجزای اختیاری میشود که دستیابی به اینها میتواند اشتغالپذیری دانشآموزان را افزایش دهد یا انتقال آنها به تحصیلات بالاتر را تسهیل کند. هر جزء اختیاری در مدرک دانشآموز ثبت میشود [22].
همچنین برای هر دوره آموزش حرفهای دو مسیر یادگیری وجود دارد: 1. مسیر مبتنیبر کار، که در آن آموزش عملی بیش از 60% از دوره را به خود اختصاص میدهد، 2. مسیر مبتنیبر مدرسه، که در آن آموزش عملی بین 20 تا 60 % دوره را شامل میشود [25].
وزارت آموزش و پرورش، فرهنگ، ورزش، علوم و فناوری (MEXT) در سال 2008 بهدنبال انتقادات گستردهای که از جانب رسانهها و محققان بهدلیل کاهش پیشرفت دانشآموزان و کاهش تعداد ساعات آموزش مطرح شد، برنامه درسی ملی جدیدی را برای نظام آموزشی تنظیم کرد. اصلاحات انجام شده بهمنظور مواجهه با چالشهای پیشرو، بر سه مفهوم اساسی استوار است. نخست، این اصلاحات برمبنای فلسفه آموزش نوین و رویکردهای اصلاحی که در قانون تجدیدنظر شده آموزش و پرورش کشور بیان شده است، پایهگذاری شدهاند. دومین مفهوم کلیدی در این اصلاحات، پرورش سه مؤلفه مهم است: اول، کسب دانش و مهارتهای اساسی، دوم، تشویق توانایی تفکر، قضاوت و بیان براساس دانش و مهارتهای کسب شده و سوم، ایجاد انگیزه برای یادگیری. سومین مفهوم، غنای روح و جسم سالم است، که هدف آن ارتقای سلامت روحی و جسمانی دانشآموزان است. این اصلاحات بهتدریج در سالهای مختلف به اجرا درآمدند، که از پیشدبستانی در سال 2009 آغاز گردید و بهتدریج شامل مدارس ابتدایی در سال 2011، متوسطه اول در سال 2012 و متوسطه دوم در سال 2013 شد. در مورد آموزش متوسطه اول، اصلاحات پیشنهادی مستلزم افزایش 10 درصدی تعداد کلاسهای زبان و ادبیات ژاپنی، مطالعات اجتماعی، ریاضیات، علوم، زبانهای خارجی، بهداشت و تربیت بدنی بود. علاوهبراین، اضافه کردن یک کلاس اضافی در هفته در هر پایه الزامی شد. بنابراین دوره تحصیلی بهطورکلی در سراسر کشور ژاپن استاندارد شده و تنها استثنایی که وجود دارد در مورد مطالعات یکپارچه است. برای این مورد هر مدرسه ممکن است فعالیتهای آموزشی خلاقانه را در موضوعاتی مانند درک بینالمللی، محیط زیست و رفاه و سلامت و همچنین موضوعاتی که علاقه و اولویت دانشآموزان را با توجه به شرایط جامعه، مدرسه به خود جلب کند داشته باشد. در سطح متوسطه اول و دوم نیز، دروس انتخابی ممکن است از مدرسهای به مدرسه دیگر متفاوت باشد. در زمینه آموزش حرفهای، مؤسسات زیر نظر وزارت کار، همچنین وزارت کشاورزی، شیلات و جنگلداری دورههای آموزشی مهارتی گستردهای را ارائه میدهند [26].
5-1-1. مقطع ابتدایی
الف) برنامه درسی: دروس زبان و ادبیات ژاپنی، ریاضیات، موسیقی، هنر و صنایع دستی، تربیتبدنی و بهداشت و اخلاق در مقطع ابتدایی و در تمامی 6 پایه تدریس میشود. مطالعات محیط زیست تنها در پایههای اول و دوم تدریس خواهد شد. دروس مطالعات اجتماعی و علوم از پایه سوم تا ششم ارائه میشود. علاوهبراین، دروس اقتصاد خانه و زبان خارجی به پایههای پنجم و ششم اختصاص دارد و در پایههای سوم و چهارم فعالیتهایی در زمینه زبان خارجی انجام میشود [27].
ب) ساعات برنامه درسی: در جدول 6 تعداد ساعات کلاس که باید طبق دستورالعمل وزارت آموزش، فرهنگ، ورزش، علم و فناوری به هر موضوع اختصاص یابد آورده شده است.
جدول ۶. ساعات آموزش در مقطع ابتدایی به تفکیک موضوعات و پایهها*[27]
|
موضوع پایه |
پایه اول |
پایه دوم |
پایه سوم |
پایه چهارم |
پایه پنجم |
پایه ششم |
|
|
موضوعات |
زبان و ادبیات ژاپنی |
306 |
315 |
245 |
245 |
175 |
175 |
|
مطالعات اجتماعی |
- |
- |
70 |
90 |
100 |
105 |
|
|
ریاضیات |
136 |
175 |
175 |
175 |
175 |
175 |
|
|
علوم |
- |
- |
90 |
105 |
105 |
105 |
|
|
مطالعات محیط زیست |
102 |
105 |
- |
- |
- |
- |
|
|
موسیقی |
68 |
70 |
60 |
60 |
50 |
50 |
|
|
هنر و صنایع دستی |
68 |
70 |
60 |
60 |
50 |
50 |
|
|
اقتصاد خانه |
- |
- |
- |
- |
60 |
55 |
|
|
تربیتبدنی و بهداشت |
102 |
105 |
105 |
105 |
90 |
90 |
|
|
تربیت اخلاقی |
34 |
35 |
35 |
35 |
35 |
35 |
|
|
فعالیتهای ویژه |
34 |
35 |
35 |
35 |
35 |
35 |
|
|
مطالعات یکپارچه |
- |
- |
70 |
70 |
70 |
70 |
|
|
فعالیتهای زبان خارجی |
- |
- |
35 |
35 |
- |
- |
|
|
زبان خارجی |
- |
- |
- |
- |
70 |
70 |
|
|
مجموع |
850 |
910 |
980 |
1015 |
1015 |
1015 |
|
*یک ساعت درس در این جدول معادل 45 دقیقه است.
5-1-2. مقطع متوسطه اول
الف) برنامه درسی: برنامه درسی استاندارد برای دبیرستان شامل موضوعات زیر است: زبان و ادبیات ژاپنی، مطالعات اجتماعی، ریاضیات، علوم، موسیقی، هنرهای زیبا، تربیتبدنی و بهداشت، فناوری و اقتصاد خانه و یک زبان انتخابی خارجی (تقریباً همیشه انگلیسی). همچنین فعالیتهای فوق برنامه مانند دوره آموزش اخلاقی و مطالعات یکپارچه و فعالیتهای ویژه در برنامه درسی جای دارد [29].
ب) ساعات برنامه درسی: در جدول 7 ساعات برنامه درسی در مقطع متوسطه اول به تفکیک موضوع و پایه آورده شده است:
جدول7. ساعات برنامه درسی به تفکیک موضوعات و پایههای تحصیلی [28]
|
موضوعات |
پایه اول |
پایه دوم |
پایه سوم |
|
|
موضوعات |
زبان و ادبیات ژاپنی |
140 |
140 |
105 |
|
مطالعات اجتماعی |
105 |
105 |
140 |
|
|
ریاضیات |
140 |
105 |
140 |
|
|
علوم |
105 |
140 |
140 |
|
|
موسیقی |
45 |
35 |
35 |
|
|
هنر |
45 |
35 |
35 |
|
|
تربیتبدنی و بهداشت |
105 |
105 |
105 |
|
|
فناوری و اقتصاد خانه |
70 |
70 |
35 |
|
|
زبانهای خارجی |
140 |
140 |
140 |
|
|
تربیت اخلاقی |
35 |
35 |
35 |
|
|
مطالعات یکپارچه |
50 |
70 |
70 |
|
|
فعالیتهای ویژه |
35 |
35 |
35 |
|
|
مجموع |
1015 |
1015 |
1015 |
|
5-1-3. مقطع متوسطه دوم عمومی
الف) برنامه درسی: براساس برنامه درسی که توسط وزارت آموزش، فرهنگ، ورزش، علم و فناوری تعیین شده، گذراندن ۷۴ واحد (یک ساعت درسی ۵۰ دقیقه و ۳۵ ساعت درسی معادل یک واحد است) یا بیشتر بهعنوان حداقل واحدهای مورد نیاز برای فارغالتحصیلی از دبیرستانهای ژاپن تعیین شده است. دروس به دو دسته اجباری و اختیاری تقسیم میشود. دروس اجباری، رشتهها و تعداد واحدهای لازم برای فارغالتحصیلی بهطورکلی در تمامی مدارس و رشتهها مشترک است. دروس اجباری شامل زبان و ادبیات ژاپنی، جغرافیا و تاریخ، مدنی، بهداشت و تربیت بدنی، مطالعات اجتماعی، ریاضیات، علوم، هنر، زبان خارجی، اقتصاد خانه، مدیریت اطلاعات و مطالعات یکپارچه و فعالیتهای فوق برنامه و دروس اختیاری شامل مجموعهای از موضوعات مختلف است که به دانشآموزان امکان میدهد براساس علایق و نیازهای خود، دروس را انتخاب کنند. بااینحال، برخی استثنائات وجود دارد؛ در دبیرستانهای (متوسطه دوم) پایتخت، علاوهبر دروس و رشتههای اجباری که تحت شرایط سیاستهای کلی مربوط به تدوین برنامه درسی تعیین شدهاند، «مردم و جامعه» بهعنوان یک درس منحصربهفرد برای توکیو ایجاد شده است. علاوهبراین، «تاریخ ژاپن» بهعنوان یک درس اجباری برای دانشآموزانی که از سال ۲۰۱۲ تحصیلات خود را آغاز کردهاند، در نظر گرفته شده است.
تحت نظارت هیئت آموزش و پرورش توکیو، علاوهبر دورههای عمومی، رشتههای مختلف مانند رشتههای حرفهای (کشاورزی، صنعت، بازرگانی و ...) و رشتههای جامع تأسیس میشوند. بهاینترتیب، تفکیک تعداد واحدهای مورد نیاز برای فارغالتحصیلی در هر درس به مدرسه بستگی دارد [30].
ب) ساعات برنامه درسی: در طول سال اول، برنامه تقریباً برای همه دانشآموزان یکسان است، خواه در برنامه نظری یا حرفهای باشند. در جدول 8 ساعات هفتگی برنامه درسی متوسطه دوم عمومی ژاپن به تفکیک موضوعات آورده شده است:
جدول8. ساعات هفتگی برنامه درسی متوسطه دوم عمومی ژاپن به تفکیک موضوعات [30]
|
سال اول |
|
|
موضوعات مربوط به همه دانشآموزان |
ساعت هفتگی |
|
زبان و ادبیات ژاپنی |
5 |
|
جامعه معاصر |
4 |
|
ریاضی 1 |
6 |
|
علوم 1 |
4 |
|
زبان انگلیسی 1 |
6 |
|
تربیتبدنی و اقتصاد خانه |
4 |
|
سلامتی |
1 |
|
موسیقی یا خوشنویسی |
2 |
|
فعالیتهای باشگاه |
1 |
|
مجموع ساعات کلاس در هفته |
34 |
در سال دوم متوسطه عمومی در ژاپن، دانشآموزان با انتخاب رشته خود وارد مرحلهای دیگر از تحصیلاتشان میشوند. این مرحله به آنها امکان میدهد که با توجه به علایق و توانمندیهای فردی، یکی از دو رشته ادبیات یا علوم را برگزینند. در ادامه ساعات دروس هفتگی در سالهای دوم و سوم بهشرح جداول 9 و 10 است:
جدول 9. ساعات هفتگی برنامههای درسی سال دوم گرایشهای ادبیات و علوم به تفکیک موضوعات [30]
|
سال دوم |
|||
|
گرایش ادبیات |
ساعات هفتگی |
ساعات هفتگی |
گرایش علوم |
|
زبان و ادبیات ژاپنی2 |
5 |
4 |
زبان و ادبیات ژاپنی 2 |
|
ادبیات کلاسیک |
2 |
3 |
تاریخ ژاپن یا تاریخ جهان |
|
تاریخ ژاپن |
2 |
3 |
جبر و هندسه |
|
تاریخ جهان |
3 |
3 |
تجزیهوتحلیل پایه ریاضی |
|
تجزیهوتحلیل ریاضی پایه |
3 |
4 |
فیزیک |
|
زیستشناسی یا شیمی |
3 |
4 |
شیمی |
|
انگلیسی |
7 |
5 |
انگلیسی |
|
تربیتبدنی و اقتصاد خانه |
4 |
4 |
تربیتبدنی و اقتصاد خانه |
|
سلامتی |
1 |
1 |
سلامتی |
|
موسیقی یا خوشنویسی |
2 |
1 |
موسیقی یا خوشنویسی |
|
فعالیتهای باشگاه |
1 |
1 |
فعالیتهای باشگاه |
|
مجموع ساعات کلاس در هفته |
33 |
33 |
مجموع ساعات کلاس در هفته |
جدول 10. ساعات هفتگی برنامههای درسی سال سوم گرایشهای ادبیات و علوم به تفکیک موضوعات [30]
|
سال سوم |
|||
|
گرایش ادبیات |
ساعات هفتگی |
ساعات هفتگی |
گرایش علوم |
|
ادبیات مدرن |
4 |
3 |
ادبیات مدرن |
|
ادبیات کلاسیک |
4 |
2 |
تاریخ ژاپن یا تاریخ جهان |
|
تاریخ ژاپن |
3 |
5 |
حساب انتگرال و دیفرانسیل |
|
تاریخ جهان |
3 |
5 |
احتمال و آمار |
|
اخلاق یا سیاست |
3 |
4 |
فیزیک |
|
تجزیهوتحلیل ریاضی پایه |
2 |
4 |
شیمی |
|
زیستشناسی یا شیمی |
2 |
6 |
انگلیسی |
|
انگلیسی |
8 |
3 |
تربیتبدنی |
|
تربیتبدنی |
3 |
1 |
فعالیتهای باشگاه |
|
فعالیتهای باشگاه |
1 |
|
|
|
مجموع ساعات کلاس در هفته |
33 |
33 |
مجموع ساعات کلاس در هفته |
5-1-4. مقطع متوسطه دوم حرفهای
الف) برنامه درسی: برنامه درسی مدارس حرفهای در ژاپن برای ارائه مهارتها و دانشهای عملی در مشاغل یا حرفههای خاص به دانشآموزان طراحی شده است. درواقع برنامه درسی مدارس حرفهای شغلمحور است، اما مبتنیبر یک شغل خاص نیست. حوزههای شغلی شامل تجارت، فناوری صنعتی، کشاورزی، اقتصاد خانه، شیلات و بهداشت و ... است. موضوعات شامل آموزش عمومی (زبان و ادبیات ژاپنی، ریاضیات، علوم و مطالعات اجتماعی، زبان خارجی)، آموزش تخصصی (تمرکز بر مهارتهای عملی مرتبط با رشته انتخابی مانند مهندسی، برنامهنویسی کامپیوتر، هنرهای آشپزی، مراقبتهای بهداشتی، زیبایی و ...)، تجربه عملی (کار آزمایشگاهی، کارگاهها و جلسات آموزش عملی برای تقویت مهارتهای آموخته شده در کلاسهای تئوری)، کارآموزی (فرصتهایی برای تجربه در دنیای واقعی از طریق کارآموزی یا مشارکت با مشاغل و صنایع محلی) همچنین تأکید بر مهارتهای ضروری محل کار مانند کارگروهی، حل مسئله، مدیریت پروژه و خدمات مشتری را پوشش میدهد.
6. دلالتهای سیاستی در نظامهای آموزشی چهار کشور
در بخشهای پیشین گزارش به توصیف وضعیت نظام آموزش عمومی کشورهای آلمان، فنلاند، هلند و ژاپن از سه منظر فرایند تدوین برنامه درسی، برنامه درسی و ساعات برنامه درسی پرداخته شد. بررسیها نشان میدهد که هرکدام از این کشورها با توجه به شرایط خاص سیاسی– اداری، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی خود به سیاستگذاری در امور برنامه درسی میپردازند. حال با توجه به دادههای گردآوری شده در این بخش اقدام به احصای دلالتهای سیاستی شده است که به تفکیک کشورهای مطالعه شده و در جدول 11 ارائه میشود.
جدول11. دلالتهای سیاستی احصا شده مرتبط با فرایند تدوین برنامه درسی، برنامه درسی و ساعات برنامه درسی در چهار کشور آلمان، فنلاند، هلند و ژاپن
|
ساعات برنامه درسی |
برنامه درسی |
فرایند تدوین برنامه درسی |
ابعاد کشورها
|
|
- اختصاص بیشترین زمان برای درس زبان و ادبیات ملی؛ - اختصاص ساعات قابلتوجه به کار عملی در محیط کار واقعی در آموزشهای حرفهای؛ |
- تأکید بر موضوعات بیندرسی، فعالیتهای بینرشتهای و فرارشتهای در برنامه درسی مقطع ابتدایی و متوسطه اول؛ - گنجاندن کارآموزی در مقطع متوسطه اول جهت آشنایی با دنیای حرفهای و کار؛ - تأکید بر معرفی و آشنایی با قومیتها، آموزش اقتصادی و مصرف، ایمنی جاده و ... با عنوان موضوعات بیندرسی جهت آمادگی بیشتر برای زندگی در جامعه؛ - تقسیم دروس به اجباری و اختیاری در مقطع متوسطه دوم (اختیاری مربوط به تخصصی که دانشآموز علاقه دارد است)؛ - سطحبندی آموزش در حد استاندارد و بالاتر از استاندارد در مقطع متوسطه دوم؛ - پیوند آموزش نظری و عملی در مدرسه و محیط کار در آموزشهای حرفهای (سیستم دوگانه)؛ |
- تدوین برنامه درسی از وظایف اساسی وزارتخانههای آموزش و پرورش و امور فرهنگی هر ایالت است؛ - مشارکت معلمان و نمایندگان والدین در تدوین برنامه درسی؛ - استفاده از ترکیب معلمان، مدیران، بازرسان مدارس و نمایندگان مؤسسات پژوهشی و آموزش عالی برای بازنگری برنامه درسی؛ - اجرای برنامه درسی تدوین شده ابتدا بهصورت آزمایشی و محدود و سپس نهایی کردن آن؛ - تصمیمگیری هر ایالت درخصوص ساعات آموزش هریک از دروس؛ |
آلمان |
|
- اختصاص بیشترین زمان برای درس زبان و ادبیات ملی؛ - اختصاص 70 تا 80 درصد از ساعات بهکار عملی در محیط کار واقعی در آموزشهای حرفهای؛
|
- توجه ویژه به تقویت شایستگیهای عرضی در تمام طول نظام آموزشی فنلاند؛ - آموزش دروس مختلف بهصورت ادغام شده و یکپارچه در پیشدبستان؛ - تقسیم دروس به اجباری و اختیاری (براساس علاقه دانشآموز) از کلاس هفتم (متوسطه اول)؛ که میتواند منجر به مشخص شدن سریعتر مسیر تحصیلی و شغلی شود. - گنجاندن دورههای مقدماتی برای زندگی کاری در برنامه درسی جهت آشنایی با دنیای کار و کسب مهارتهای لازم برای ورود به بازار کار از کلاس هفتم (متوسطه اول)؛ - تأکید بر چند زبانه بودن (آموزش حداقل دو زبان بهغیر از زبان مادری)؛ - توجه به آموزش امور اقتصاد خانه از پایه هفتم به بعد (متوسطه اول)؛ - توجه به موضوعات متنوع هنری در برنامه درسی ازجمله موسیقی، هنرهای تجسمی و صنایع دستی؛ - منوط بودن اتمام مقطع متوسطه دوم به گذراندن تعداد واحدهای درسی مشخص بهجای گذراندن سالهای تحصیلی؛ - آزادی نسبی دانشآموز برای انتخاب واحدها براساس علایق و اهداف آموزشی خود در مقطع متوسطه دوم عمومی؛ - امکان اخذ مدارک تحصیلی اختیاری در زمینههای مختلف ازجمله هنری و ...؛ - ترکیب آموزش نظری (در مدرسه) و آموزش عملی (در محیط کار) در مقطع متوسطه دوم حرفهای؛ -تنظیم برنامه درسی محلی با توجه به نیازها و ویژگیهای بومی با برنامه درسی ملی؛
|
- تهیه برنامه درسی ملی توسط گروههای کاری متشکل از مسئولان آموزشی، پژوهشگران و معلمان؛ - تعاملی بودن فرایند تدوین برنامه درسی ملی و دعوت از همه ذینفعان آموزش، ازجمله دانشآموزان و اولیای آنها، برای ارائه نظرات و بازخورد؛ - عناصر برنامه درسی ملی شامل ساختار و اهداف، مفاهیم یادگیری و حمایت از یادگیری؛ - تصمیمگیری دولت درخصوص ساعات آموزش هر یک از دروس؛
|
فنلاند |
|
- اختصاص ساعات قابلتوجه به کار عملی در محیط کار واقعی در آموزشهای حرفهای؛ |
- تأکید بر سواد فناوری اطلاعات و ارتباطات، مهارتهای حل مسئله، تفکر انتقادی و شکلگیری شایستگیهای اجتماعی در مقطع متوسطه؛ - تأکید بر چند زبانه بودن (فرانسه و آلمانی علاوهبر زبان انگلیسی)؛ - تقسیم دروس به اجباری و اختیاری (براساس علاقه دانشآموز) از کلاس هفتم (متوسطه اول)؛ که میتواند منجر به مشخص شدن سریعتر مسیر تحصیلی و شغلی گردد؛ - تطبیق مستمر استانداردها با الزامات در حال تغییر بازار کار در مقطع متوسطه حرفهای؛ - الزام آموزش مشاغل مربوط به علم و فناوری به دانشآموزان ابتدایی جهت آشنایی و ایجاد انگیزه در دانشآموزان بهمنظور انتخاب آموزش حرفهای در مقاطع بالاتر؛ - تنوع قابلتوجه برنامههای درسی پیشحرفهای؛ - تنوع رشتهها در مقطع متوسطه (عمومی و پیشحرفهای)، همچون طبیعت و فناوری، طبیعت و سلامتی، اقتصاد و جامعه، فرهنگ و جامعه؛
|
-ارائه یک چارچوب برنامه درسی توسط دولت بهمنزله راهنما برای برنامهریزی و اجرای برنامه درسی در مقطع ابتدایی؛ - وجود ترکیبی از ذینفعان ازجمله والدین و معلمان در تدوین چارچوب برنامه درسی؛ - تدوین برنامه درسی بهصورت مشترک میان دولت، مدارس و معلمان در مقطع متوسطه؛ - اختصاص دوسوم از زمان آموزشی به اهداف تعیین شده دولتی و یکسوم در اختیار مدارس در مقطع متوسطه دوم؛ - مشارکت والدین در یکسوم زمان اختصاص داده شده به مدرسه از طریق شورای مشارکت؛ - استفاده از روشهای مختلف برای ارتقای مشارکت و آگاهی والدین و دانشآموزان در پیشبرد امور مدرسه؛ - وجود آییننامه منحصربهفرد هر مدرسه حرفهای درخصوص محتوا و سازماندهی؛ - اختیار مدارس برای تصمیمگیری درخصوص ساعات آموزش هریک از دروس در چارچوب کل ساعت در نظر گرفته شده برای هر مقطع؛ - تدوین برنامه درسی در مقطع متوسطه حرفهای براساس استانداردهای شغلی و نیازهای بازار کار - نقش پررنگ بخش تجاری در تدوین استانداردهای شغلی در مقطع متوسطه حرفهای؛ |
هلند |
|
- بیشترین توجه به زبان و ادبیات ملی در دروس؛
|
-تأکید بر مطالعات یکپارچه در برنامه درسی؛ - وجود دروس انتخابی از مقطع متوسطه اول که میتواند منجر به مشخص شدن سریعتر مسیر تحصیلی و شغلی شود؛ - توجه به آموزش امور اقتصاد خانه در برنامه درسی؛ - منوط بودن اتمام مقطع متوسطه دوم به گذراندن تعداد واحدهای درسی مشخص بهجای گذراندن سالهای تحصیلی؛ - تأکید بر مهارتهای ضروری در محیط کار مانند کار تیمی، حل مسئله، مدیریت پروژه و خدمات مشتری؛
|
- وجود برنامه درسی ملی؛ -تدوین برنامه درسی توسط دولت بهغیر از مطالعات یکپارچه که توسط هر مدرسه تنظیم میشود؛ - ارائه دورههای متنوع مهارتی توسط مؤسسات زیر نظر وزارت کار و کشاورزی در آموزش حرفهای؛ - تصمیمگیری دولت درخصوص ساعات آموزش هریک از دروس؛ |
ژاپن |
7. نتیجهگیری و پیشنهادها
در مطالعه حاضر به بررسی برنامه درسی از سه بُعد فرایند تدوین برنامه درسی، برنامه درسی و ساعات برنامه درسی در چهار کشور آلمان، فنلاند، هلند و ژاپن پرداخته شد. دقت در اسناد مربوط به برنامه درسی نظام آموزش عمومی کشورهای فوق نشان داد از نظر فرایند شکلگیری، بسته به الگوی سیاسی– اداری حاکم بر هر کشور دولتهای ملی و محلی بهانحای مختلف در تدوین آن نقش داشتهاند. در برخی همچون ژاپن و فنلاند دولت برنامه درسی ملی را ارائه داده و در برخی دیگر همچون آلمان دولتهای محلی این وظیفه را برعهده داشته و در برخی دیگر همچون هلند چارچوب کلی توسط دولت ارائه شده و با مشارکت ذینفعان جزئیات آن در مدارس مشخص شده است. بر همین اساس، دولتها نیز در تعیین ساعات آموزش و برنامههای درسی نیز نقش دارند، اما گذشته از نحوه ورود دولتها (چه ملی و چه محلی) نکته مهم به مشارکت ذینفعان در تدوین برنامه درسی مربوط میشود؛ بهطوریکه، زمینه مشارکت معلمان، والدین و حتی مشاغل در تدوین برنامه فراهم بوده و این مهم علاوهبر همهجانبهنگری میتواند به افزایش ضمانت اجرای برنامه نیز منجر شود.
همچنین بررسی اسناد در بخش محتوای برنامه درسی و ساعات اختصاصیافته نشاندهنده تأکید نظامهای آموزشی به موارد زیر بوده است:
توجه اسناد بر فعالیتهای بینرشتهای در کنار تنوع قابلتوجه دروس، گنجاندن کارآموزی از مقاطع پایینتر (دوره متوسطه اول)، توجه ویژه به دروس اختیاری حتی از دوره متوسطه اول، برنامهریزی توأمان آموزش نظری و عملی از طریق پیوند مدرسه و محیط کار، توجه به زمینهها و علایق دانشآموزان از طریق گنجاندن دروس اختیاری در برنامه درسی از یکسو و اعطای اختیار به دانشآموزان در انتخاب واحدهای درسی ازسویدیگر و تنظیم برنامه درسی با توجه به نیازهای محلی در کنار توجه به هویت ملی با اختصاص بیشترین زمان به درس ادبیات و زبان ملی کشور.
بهطورکلی میتوان مهمترین نتایج تطبیقی مطالعه حاضر را در موارد زیر خلاصه کرد:
- توجه به ارتقای اشتغالپذیری فارغالتحصیلان آموزش عمومی از طریق گنجاندن دورههای کارآموزی از مقاطع و پایههای تحصیلی پایینتر: از این طریق دانشآموزان سریعتر با محیطهای کار و نحوه انجام فعالیتهای مرتبط با دروس در محیط واقعی کار آشنا میشوند و تکرار این فرایند طی سالهای بعدی میتواند آمادگی آنها برای ورود به بازار کار را پس از اتمام تحصیلات دوره متوسطه دوم به میزان قابلتوجهی افزایش دهد.
- ایجاد زمینه مناسب برای استقلال دانشآموز پس از اتمام دوره آموزش عمومی از طریق گنجاندن دروس مرتبط در برنامه درسی: در نظر گرفتن نیازهای واقعی زندگیِ پس از دوران آموزش رسمی– عمومی، همچون اقتصاد خانه (نحوه مدیریت امور اقتصادی فرد/ خانواده)، مهارتهای حل مسئله و تفکر انتقادی از مواردی است که سیاستگذاران و تدوینکنندگان برنامههای درسی در کشورهای مطالعه شده تأکید قابلتوجهی بر آن داشتند.
- توجه به نیازهای بازار کار در فرایند تدوین و بهروزرسانی برنامههای درسی: این مهم از طریق مشارکت فعالان بازار کار در مشاغل مختلف بهعنوان یکی از ذینفعان اصلی آموزش رسمی– عمومی صورت میپذیرد.
- توجه به هویت ملی و نیازهای محلی در برنامههای درسی: از پرتکرارترین گزارههای سیاستی اسناد بررسی شده درخصوص برنامه درسی کشورهای مورد مطالعه، اختصاص ساعات قابلتوجه برای درس مربوط به ادبیات و زبان ملی هر کشور بود، که این توجه میتواند در تقویت هویت ملی دانشآموزان اثرگذار باشد. ازسویدیگر، یکی از ویژگیهای مهم برنامههای درسی در کشورهای بررسی شده، نقش دولتهای محلی در تدوین برنامه و توجه به نیازها و مختصات محلی در برنامههای درسی شناسایی شد.
- آماده نمودن دانشآموزان برای اشتغال از طریق اختصاص ساعات قابلتوجه برای آموزشهای عملی و کارورزی در برنامههای درسی: نسبت ساعات اختصاصیافته به آموزشهای عملی در برنامههای درسی یکی از ویژگیهای بود که در بررسی اسناد مربوط به برنامههای درسی کشورهای مطالعه شده شناسایی شد. این نسبت از اختصاص زمان به آموزشهای عملی و کارورزی در ارتقای مهارتهای دانشآموزان و ورود آنها به بازار کار میتواند بسیار مؤثر باشد.
- توزیع اختیار در سطوح پایینتر تصمیمگیری و ایجاد ساختارهایی برای مشارکت ذینفعان در تدوین برنامه درسی: اعطای اختیار به مدارس درخصوص تصمیمگیری برای بخشی از برنامه درسی (حتی کم) این امکان را به مدارس میدهد تا با تکیه بر ظرفیتهای درونی و محیطی خود آن بخشی از برنامه درسی در اختیار خود را بهگونهای طراحی کنند که حداکثر استفاده را برای دانشآموزان بهدنبال داشته باشد.
- شخصیسازی بخشی از مسیر تحصیلی دانشآموز از طریق گنجاندن دروس اختیاری: بهطورکلی، دروس اجباری بهگونهای طراحی شدهاند که اطمینان حاصل شود تمامی دانشآموزان یک آموزش عمومی مشترک دریافت کردهاند و دروس انتخابی بهگونهای طراحی شده است تا دانشآموزان را قادر به توسعه یک رشته تخصصی کند.
- انعکاس موضوعات و مسائل مبتلابه جامعه در برنامه درسی: در نظر گرفتن دروسی همچون آشنایی با قومیتها، آموزش اقتصادی و مصرف، ایمنی و ... علاوهبر آماده نمودن دانشآموزان با چالشها و مسائل واقعی جامعه، زندگی مسالمتآمیز با تمامی اقشار جامعه و تقویت هویت ملی را نیز میتواند بههمراه داشته باشد.
پیشنهادهای سیاستی
با توجه به مطالعه صورت گرفته و نتایج حاصل از آن و همچنین در نظر گرفتن شرایط نظام آموزش و پرورش کشور پیشنهادهای سیاستی زیر مطرح میشود:
- ارتقای مشارکت ذینفعان (شامل معلمان، خانوادهها، نمایندگان حرف و مشاغل و ...) در بخشهایی از فرایند شکلگیری برنامه درسی با رعایت شأن حاکمیتی آموزش و پرورش در برنامهریزی درسی: این امر مستلزم تمرکززدایی از نحوه ادارهکرد نظام آموزش و پرورش بوده، بهنحویکه اولاً بخشی از اختیار تصمیمگیری در امور مرتبط با تدوین برنامه درسی به مناطق/ استانها واگذار شده و ادارات آموزش و پرورش زمینه مشارکت جامعه محلی را در تصمیمات مرتبط فراهم سازند و ازسویی شأن حاکمیتی نظام آموزش و پرورش در تعیین چارچوبهای کلی و نظارت بر محتواهای محلی رعایت شود.
- تقسیم اختیارات مربوط به تدوین برنامه درسی میان دولت، مناطق/ استانها و مدارس: با در نظر گرفتن ارتقای نقش مناطق در شاخصهای اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، بهنظر میرسد کارآمدی الگوهای متمرکز با سرعت بیشتری در حال کاهش است. ازاینرو توجه به ظرفیت مناطق/ استانها و مدارس در شناسایی نیازهای مربوط و تدوین برنامه درسی بر آن اساس میتواند گام بلندی در اثرگذاری برنامههای درسی نیز قلمداد شود.
- توجه به ظرفیتهای محلی و گنجاندن دروس مرتبط با ویژگیهای خاص منطقه جغرافیایی، فرهنگی، اجتماعی، کشاورزی، حرفهای و ... در برنامه درسی جهت تقویت هویت محلی دانشآموزان و آشنایی با نیازها و ظرفیتهای منطقه با استفاده از ظرفیت راهکار 5-5 سند تحول بنیادین.
- پیوند میان مشاغل و حرف با مدرسه از طریق برنامه درسی: استفاده از نمایندگان حرف و مشاغل مختلف بهویژه در بخش فنی و حرفهای بهمنظور نزدیکتر نمودن محتوای برنامه با نیازهای واقعی مشاغل و بازار کار.
- تعریف واحدهای اختیاری: واحدهای اختیاری درصورتیکه دارای تنوع قابلتوجه بوده و منطبق با علایق و نیازهای دانشآموزان و همچنین نیازهای بازار کار باشد میتواند برنامه درسی را جذابتر کرده و در انتخاب مسیرهای شغلی آینده دانشآموزان مؤثر باشد.
- اختصاص زمان بیشتر به آموزشهای عملی و کارورزی: با توجه به جایگاه آموزشهای فنی و حرفهای در میزان اشتغال فارغالتحصیلان که بهنوعی نشاندهنده میزان کارآمدی برنامههای درسی عملی و کارورزی است، ازاینرو، افزایش سهم این نوع از برنامههای درسی و آموزشهای مبتنیبر آن پیشنهاد میشود.