خلاصه مدیریتی‌‌

بیان / شرح مسئله

امروزه المپیک دیگر صرفاً یک رویداد ورزشی نیست و به‌نوعی نشان از قدرت اقتصادی، سیاسی و اجتماعی کشورهاست. کسب جایگاه مناسب در المپیک برای کشورها دارای اهمیت بسیاری است، تا جایی که کشورها از آن‌ به‌عنوان ابزاری در معادلات بین‌المللی استفاده می‌کنند. به‌دلیل اهمیت درخشش و کسب مدال المپیک توسط ورزشکاران و نمایش قدرت هر کشور، این امر منجر به این شده که مدیران و سیاستگذاران ارشد کشورها به بررسی، آسیب‌شناسی و اتخاذ سیاست‌های مناسب برای توسعه جایگاه خود در المپیک بپردازند.

بررسی عملکرد کاروان ایران در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک نشان می‌دهد که بهترین جایگاه ایران، رده دوازدهم در المپیک 2012 لندن و ضعیف‌ترین عملکرد مربوط به حضور ایران در المپیک 2008 پکن و کسب رتبه 52 است. میانگین جایگاه ایران در ۱۰ سال اخیر، 32 بوده است. گرچه می‌توان یک روند صعودی و رو به بهبود را در طول این ۱۰ سال مشاهده کرد، اما این روند با افت و خیزهای فراوانی روبه‌رو بوده و با توجه به شاخص‌های جمعیتی و تنوع رشته‌های ورزشی؛ ظرفیت‌ها و همچنین نیروی انسانی موجود در کشور، این جایگاه قابل بهبود است.

نقطه‌نظرات / یافته‌های کلیدی

• بررسی 10 دوره اخیر المپیک بیانگر این است که در مجموع، تنوع رشته‌ها در کاروان ایران افزایش یافته است، اما به‌رغم افزایش تنوع، همچنان اغلب مدال‌ها از طریق رشته‌های تکواندو، کشتی، وزنه‌برداری ‌به‌دست آمده است.
• میانگین تعداد سهمیه‌های کسب شده توسط ایران در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک برابر با 44 نفر بوده که این تعداد برای کسب جایگاه مناسب، نمی‌تواند اثربخش باشد.
• بیش از نیمی از مدال‌های کشورهای برتر المپیک توسط زنان کسب شده است. گرچه روند حضور زنان ایرانی نیز صعودی بوده و در المپیک 2024 پاریس به 27 درصد کاروان رسیده است، اما کمیت آنها (11 نفر)، قابل‌توجه نیست.
• بهترین جایگاه ایران، رده دوازدهم در المپیک 2012 لندن و ضعیف‌ترین عملکرد مربوط به حضور ایران در المپیک 2008 پکن (رده 52) است. میانگین جایگاه ایران در ۱۰ سال اخیر، 32 بوده است. با توجه به شاخص‌های جمعیتی، تنوع رشته‌های ورزشی، ظرفیت‌ها و همچنین نیروی انسانی موجود در کشور، این جایگاه قابل بهبود است.
• کاروان ایران غالباً نسبت به تعداد ورزشکار اعزامی، نتایج نسبتاً مطلوبی ‌به‌دست آورده است.
• رشته‌های دوچرخه‌سواری، بوکس، جودو، تنیس‌روی‌میز، قایق‌رانی، شمشیربازی و دو و میدانی به‌رغم کسب سهمیه بالا، اما در کسب مدال ناموفق بوده‌اند. علاوه‌بر این، شنا و تیراندازی با کمان‌ به‌عنوان رشته‌های با سهمیه متوسط و بدون مدال در المپیک بوده‌اند و رشته‌های ژیمناستیک، سوارکاری، سنگ‌نوردی با یک سهمیه و بدمینتون، والیبال و بسکتبال هریک با دو سهمیه تاکنون در المپیک شرکت داشته‌اند، اما موفق به کسب مدال نشده‌اند. مبتنی‌بر این یافته‌ها، باید تأکید کرد، با اینکه تعداد مدال‌های المپیک در این رشته‌ها قابل‌توجه است (خصوصاً در رشته‌های دو و میدانی، شنا، قایق‌رانی، دوچرخه‌سواری، ژیمناستیک و بوکس)، اما برنامه‌های توسعه قهرمانی کشور در رشته‌های مذکور، اثربخشی لازم را نداشته است.
• عملکرد ایران در بازی‌های المپیک، نسبت به جمعیت کشور نامطلوب بوده، اما از نقطه‌نظر مدال به‌ازای تولید ناخالص داخلی، عملکرد ایران نسبتاً مطلوب بوده است.
• افزایش تعداد سهمیه‌های کسب شده، افزایش تنوع رشته‌های شرکت‌کننده، سرمایه‌گذاری بر روی ورزش زنان و تأکید بر رشته‌هایی که‌ به‌عنوان یک مزیت رقابتی مطرح هستند‌ به‌عنوان چهار راهبرد کشورهای برتر المپیک، برای مدال‌آوری بوده است.
• سرمایه‌گذاری بر روی رشته‌های مدال‌آور و برخوردار از مزیت رقابتی نسبی (کشتی، تکواندو و وزنه‌برداری) به‌عنوان راهبرد تکراری ایران برای مدال‌آوری مطرح بوده و با توجه به خطراتی چون تأثیر داوری یا اعمال نفوذهای سیاسی لازم است تا در خصوص آن تجدید نظر صورت گیرد.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

نظارت مجلس شورای اسلامی بر موارد زیر:

• نظارت مجلس شورای اسلامی بر حُسن اجرای بند «ح» ماده (۸۹) قانون برنامه هفتم پیشرفت کشور مبنی‌بر راه‌اندازی باشگاه‌های استعدادیابی ورزشی توسط وزارت آموزش و پرورش.
• نظارت مجلس شورای اسلامی بر حُسن اجرای بند «پ» ماده (78) قانون برنامه هفتم پیشرفت کشور مبنی‌بر پرداخت حق بیمه اجتماعی قهرمانان و پیشکسوتان ورزش کشور تا زمان بازنشستگی.
• نظر به اینکه موضوع استعدادیابی ورزشی در قانون اهداف و وظایف و اختیارات وزارت ورزش و جوانان (جزء «۷» بند «الف» ماده (۴))، اساسنامه کمیته ملی المپیک (جزء «۲» ماده (۳)) و فدراسیون‌های ورزشی (جزء «۱۴» ماده (۶)) به‌عنوان اهداف و وظایف در هر سه این نهاد ذکر شده است، ارزیابی و نظارت مجلس شورای اسلامی بر عملکرد این سه نهاد در استعدادیابی ورزشی، می‌تواند در اولویت قرار گیرد.
• نظارت بر حُسن اجرای جزء «۷» بند «الف» ماده (۴) قانون اهداف و وظایف و اختیارات وزارت ورزش و جوانان با تمرکز بر طراحی و اجرای سیستم جامع کشف، جذب، حفظ، پرورش و رشد استعدادهای ورزشی و با تأکید بر ورزش‌های پرمدال.

تدوین برنامه و توسعه ساختاری در قالب موارد زیر:

• تدوین برنامه عملیاتی حضور ایران در بازی‌های المپیک با تعیین جایگاه و پیش‌بینی مدال و تعیین اقدامات و برنامه‌ها از ابعاد مختلف و تعیین اعتبارات و بودجه توسط وزارت ورزش و جوانان با همکاری کمیته ملی المپیک و درنهایت تصویب در ‌‌هیئت‌وزیران، می‌تواند زمینه پیشبرد اقدامات اجرایی برای موفقیت در المپیک را فراهم آورد. این موضوع هم‌راستا با جزء «۲» بند «الف» ماده (۴) قانون اهداف و وظایف و اختیارات وزارت ورزش و جوانان مبنی‌بر «تهیه و تدوین برنامه‌‌های میان‌مدت و سالانه ورزش کشور با استفاده از ظرفیت ‌‌دستگاه‌های ذی‌ربط و نظارت بر حُسن اجرای آنها» است.
• جهت بهره‌گیری از ظرفیت‌های دیپلماسی در راستای توسعه عملکرد در بازی‌های المپیک، پیشنهاد می‌شود، کمیته توسعه دیپلماسی ورزش قهرمانی ایران ذیل شورای عالی ورزش و تربیت‌بدنی با حضور وزارت ورزش و جوانان، وزارت امور خارجه، کمیته ملی المپیک و فدراسیون‌های ورزشی و همچنین کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی تشکیل و برنامه توسعه دیپلماسی ورزش قهرمانی تدوین و در شورای عالی ورزش مصوب و با نظارت آن، اجرا شود.
• تشکیل کمیته ورزش قهرمانی ذیل شورای عالی ورزش و تربیت‌بدنی و متشکل از سه نهاد وزارت ورزش و جوانان، کمیته ملی المپیک و فدراسیون‌های ورزشی و تعیین نقش و جایگاه هریک در مدال‌آوری در المپیک و تقسیم کار بین آنها موجب همسوسازی مأموریت‌ها و وظایف می‌شود و زمینه را برای بهبود جایگاه کشور در بازی‌های المپیک، فراهم می‌آورد.

1. مقدمه

امروزه رویدادهای بزرگ ورزشی در کانون توجه جهانیان قرار دارد. درواقع ابر رویدادهای ورزشی، صحنه‌هایی برای هنرنمایی ورزشکاران نخبه است تا بتوانند مهارت‌های خود را به معرض نمایش گذارند [1]. این رویدادها همچنین به ورزشکاران جهان کمک می‌کند تا هویت و فرهنگ ملی خود را به تمام مردم جهان شناسانده، ازسوی‌دیگر با موفقیت و کسب مدال، باعث ایجاد غرور ملی، انسجام و توسعه‌ی ورزشی در کشور خود شوند [2]. این بازی‌ها، نه یک رویداد صرف ورزشی، بلکه یک جنبش وسیع اجتماعی هستند که به مدد فعالیت‌های ورزشی باعث تعالی انسان و تفاهم بین‌المللی می‌شود. عملکرد ورزشی کشورها، در مسابقات معتبر بین‌المللی به‌وسیله مقام‌ها و مدال‌های کسب شده توسط ورزشکاران آن کشورها سنجیده می‌شود. درواقع مقام‌های کسب شده تنها متعلق به خود ورزشکاران نیست، بلکه افتخاری برای وطن و ملت در جهت بزرگداشت نام یک کشور است. کسب عنوان در رویدادهای ورزشی بزرگ و بین‌المللی که در کانون توجه بسیاری از کشورها قرار دارد، می‌تواند شرایط اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی یک جامعه را تحت‌تأثیر قرار دهد، ازاین‌رو بسیاری از کشورها در تلاشند با برنامه‌ریزی، ورزشکارانی را آماده و روانه مسابقات کنند که موفقیت آنها را در رویدادهای بزرگ تضمین کند.

ورزش قهرمانی، یکی از ارکان اساسی توسعه اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی کشورها به شمار می‌آید و در ایران نیز با توجه به جایگاه ویژه‌ای که در اسناد و سیاست‌های ورزشی دارد، از اهمیت بالایی برخوردار است. رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، همواره بر ضرورت توجه به ورزش قهرمانی تأکید کرده‌اند و آن را ابزاری برای ارتقای هویت ملی، قدرت ملی، شاد کردن دل ملت و احساس سرافرازی دانسته‌اند و در اهمیت ورزش قهرمانی بیان نموده‌اند: «من می‌گویم ایران قوی باید ورزش قوی داشته باشد. ما شعار «ایران قوی» داده‌ایم دیگر»[3]. همچنین، در زمینه جایگاه ایران در المپیک، ایشان فرموده‌اند: «یک مأموریت مهم برای ‌‌دستگاه‌های ورزشی این است که رتبه‌ها را در المپیک بالا ببرید. حالا اشاره کردند که ما در آن یک‌چهارم اول قرار داریم، لکن ایران کشور سرافرازی است؛ ما هرچه بتوانیم رتبه‌ها را بالا ببریم، بهتر است. رتبه‌ی بیست‌وهفتم [شدیم]؛ رتبه‌ مناسب با کشور عزیز ما بیش از اینهاست، بالاتر از اینهاست. برنامه‌ریزی کنید برای این؛ برنامه‌ریزی کنید که بتوانید ان‌شاءالله رتبه‌ کشور را بالا ببرید» [4].

نظر به اهمیت نیل به جایگاه درخور کشور در بازی‌های المپیک، در پژوهش حاضر به بررسی و تحلیل عملکرد ایران در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک و خصوصاً بازی‌های 2024 پاریس پرداخته است. در این راستا، ابتدا به توصیف وضع موجود و بررسی عملکرد ایران در این بازی‌ها پرداخته شده و پس از آن این عملکردها مورد تحلیل و تبیین قرار گرفته و درنهایت با شناسایی نقاط قوت‌ها و ضعف‌های مربوطه، پیشنهادهایی برای بهبود عملکرد و جایگاه ورزش ایران در بازی‌های المپیک ارائه شده است.

2.پیشینه

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی

در زمینه عملکرد ایران در بازی‌های المپیک، در مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، گزارشی با عنوان «گزارش عملکرد کاروان ورزشی ایران در بازی‌های المپیک و پارالمپیک 2016 ریو» در سال 1395 انجام شده است. در این گزارش، مسائلی‌ ازجمله مشکلات ساختاری، تغییرات مدیریتی اشاره شده است و بر توسعه استعدادیابی، تقویت لیگ‌های ورزشی، توسعه ورزش بانوان و ایجاد زیرساخت‌های ورزشی قهرمانی برای بهبود عملکرد در بازی‌های المپیک تأکید شده است.

جدول ۱. تحلیل پیشینه پژوهشی در مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی

2-2. سوابق تقنینی

گزارش حاضر به عملکرد ایران در بازی‌های المپیک اختصاص دارد. در این حوزه، مرور قوانین و اسناد بالادستی نشان می‌دهد که قانون یا دستورالعمل و یا برنامه مدون و مصوبی در این زمینه وجود ندارد. با وجود این، قوانین و مصوباتی وجود دارد که زمینه را برای توسعه ورزش قهرمانی و مدال‌آوری در رویدادهای مختلف‌ ازجمله بازی‌های المپیک فراهم آورده است. در این راستا، در قانون اهداف، وظایف و اختیارات وزارت ورزش و جوانان، اساسنامه کمیته ملی المپیک و همچنین اساسنامه فدراسیون‌های ورزشی مجموعه‌ای از وظایف تعیین شده است که حُسن اجرای آنها منجر به بهبود مدال‌آوری و ارتقای جایگاه ایران در بازی‌های المپیک می‌شود. تأکید بر ارتقا و تقویت جایگاه ورزش قهرمانی کشور در عرصه‌‌های جهانی و بین‌‌المللی و همچنین کشف، پرورش و حمایت از استعدادها‌ ازجمله مواردی است که در قوانین و اسناد بالادستی این سه نهاد به شکل مشترک وجود دارد، اما متأسفانه تا کنون در این زمینه‌ها برنامه و چارچوب اجرایی روشن و بلندمدتی تدوین نشده است و هریک از این نهادها و حتی دیگر نهادهای دخیل در توسعه ورزش قهرمانی، اقدامات پراکنده‌ای انجام می‌دهند و اتفاق‌نظر و راهبرد واحدی در این زمینه وجود ندارد. علاوه‌بر این در قانون سرباز قهرمان نیز گرچه تسهیلاتی‌ ازجمله معافیت از خدمت سربازی و استخدام برای قهرمانان فراهم شده است، اما همچنان ورزشکاران از نقطه‌نظر معیشت دچار مشکل هستند و در این زمینه نیازمند تدوین یک قانون جامع و منسجم با رویکرد ساماندهی پاداش‌ها، تسهیلات مسکن، اشتغال و توانمندسازی ورزشکاران است.

جدول 2. تحلیل پیشینه تقنینی

ماخذ: نگارنده.

3.توصیف وضع موجود

این بخش به توصیف عملکرد ایران در بازی‌های المپیک اختصاص دارد. در این راستا، در ابتدا عملکرد ایران در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک (2024-1988) مورد بررسی قرار گرفته و در ادامه، وضعیت کسب سهمیه و مدال‌آوری رشته‌های ورزشی تشریح شده است. علاوه‌بر این در این بخش، مشارکت زنان ورزشکار ایرانی در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک و مدال‌های کسب شده توسط آنها مورد بررسی قرار گرفته و پس از آن به بررسی المپیک 2024 پاریس و عملکرد کشورهای آسیایی و ایران پرداخته شده است.

3-1. عملکرد ایران در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک (2024-1988)

المپیک از سال ۱۸۹۶ تا ۲۰۲4، 33 مرتبه اجرا شده است. ورزشکاران ایرانی در طول تاریخ برگزاری بازی‌های المپیک تاکنون در 19 دوره از این مسابقات شرکت کرده‌اند و در این بین به‌جز المپیک سال 1900 که ایران تنها با یک ورزشکار به نام «فریدون ملکم» در فرانسه حاضر و موفق به کسب مدال نشد، در تمامی دوره‌های دیگری که شرکت داشت صاحب مدال شد. بررسی عملکرد ایران در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک (2024-1988) نشان می‌دهد از لحاظ مدال‌آوری و فارغ از رتبه‌بندی جهانی، المپیک ۲۰۱۲ لندن با ۷ طلا از مجموع ۱۳ مدال و المپیک ۲۰۲۴ پاریس با ۳ طلا و ۶ نقره از مجموع ۱۲ مدال، به‌ترتیب بهترین نتیجه 10 دوره اخیر و همچنین تاریخ المپیک ایران بوده است. در ادامه به تحلیل داده‌‌های مندرج در این جدول پرداخته شده است.

جدول 3. مدال‌های ایران در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک (2024-1988)

مأخذ: کمیته ملی المپیک (1403) [10].

3-1-1. جایگاه، تعداد سهمیه و نسبت مدال به تعداد سهمیه‌ها در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک (2024-1988)

بررسی عملکرد کاروان ایران در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک نشان می‌دهد که بهترین جایگاه ایران، رده دوازدهم در المپیک 2012 لندن و ضعیف‌ترین عملکرد مربوط به حضور ایران در المپیک 2008 پکن و کسب رتبه 52 است. در آخرین رویدادهای المپیک که در سال 2024 و در پاریس برگزار شد، ایران در جایگاه 21 قرار گرفته است. میانگین جایگاه ایران در ۱۰ سال اخیر، 32 بوده است. گرچه می‌توان یک روند صعودی و رو به بهبود را در طول این ۱۰ سال مشاهده کرد، اما این روند با افت و خیزهای فراوانی روبه‌رو بوده است.

شکل 1. جایگاه ایران در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک (2024-1988)

مأخذ: نگارنده.

تعداد سهمیه‌های کسب شده توسط ایران در المپیک 1996 آتلانتا، کمترین میزان و برابر با 19 نفر است و بالاترین تعداد مربوط به المپیک 2020 توکیو با 65 نفر بوده است. میانگین تعداد سهمیه‌های کسب شده توسط ایران در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک، برابر با 44 نفر بوده است. از المپیک 1996 آتلانتا که تعداد سهمیه‌های ایران برابر با 19 نفر بوده است تا المپیک 2020 توکیو (با 65 سهمیه)، روند تعداد سهمیه‌های کسب شده ایران صعودی بوده، اما در المپیک پاریس تعداد به 40 نفر کاهش پیدا کرده است. در سال‌های اخیر مشکلات مالی، عدم وجود برنامه بلندمدت مشخص جهت توسعه مدال‌آوری در المپیک و به‌تبع آن نامشخص بودن نقش و جایگاه وزارت ورزش و جوانان، کمیته ملی المپیک و فدراسیون‌ها در مدل‌آوری، موجب شده است تا بر رشته‌های خاص و مدال‌آور سنتی تمرکز شود و سیاست ایجاد تنوع در رشته‌های ورزشی مورد غفلت قرار گیرد.

یافته‌های مربوط به بررسی نسبت مدال به تعداد سهمیه (درصد مدال‌آوری) کاروان ایران در 10 دوره اخیر المپیک، نشان می‌دهد که کاروان‌های ایران، عمدتاً، کیفی بوده است و این کیفیت گرچه روندی سینوسی داشته، اما در مجموعه روند صعودی را طی کرده است؛ به‌طوری‌که در المپیک 2024 پاریس، 30 درصد از کاروان موفق به کسب مدال شده‌اند. این عملکرد در حالی است که نسبت مدال به تعداد سهمیه کاروان آمریکا 21%، چین 23%، ژاپن 11%، استرالیا 12%، فرانسه 11%، هلند 13%، بریتانیا 20درصد و کره جنوبی 23% بوده است.

شکل 2. تعداد سهمیه و نسبت مدال به تعداد سهمه‌های کاروان ایران در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک (2024-1988)

مأخذ: همان.

بررسی یافته‌های مربوط به تعداد مدال‌های کسب شده ایران در 10 دوره اخیر المپیک نشان می‌دهد که در المپیک 1988 سئول با یک مدال‌ به‌عنوان کمترین و المپیک 2012 لندن با 13 مدال‌ به‌عنوان بیشترین تعداد مدل‌های کسب شده توسط کاروان ایران در 10 دوره اخیر است. میانگین کسب مدال در ۱۰ سال اخیر برابر با 6 مدال بوده و میانگین چهار دوره اخیر، 10 مدال است. به‌طورکلی کسب مدال‌های طلا در کاروان ایران به نسبت سایر مدال‌ها وضعیت بهتری دارد. به‌طوری‌که در مجموعه این 10 دوره، تعداد مدال‌های طلای ایران برابر با 23 مدال، نقره 19 مدال و برنز 17 مدال است.

شکل 3. مقایسه تعداد کل مدال‌ها و همچنین مدال‌های طلا، نقره و برنز کاروان ایران در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک (2024-1988)

مأخذ: همان.

3-1-2. وضعیت کسب سهمیه و مدال‌آوری رشته‌های ورزشی ایران در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک (2024-1988)

در جدول زیر، رشته‌های ورزشی که موفق به کسب سهمیه المپیک در 10 دوره اخیر المپیک شده‌اند، نمایش داده شده است. به‌طورکلی 20 رشته ورزشی از ایران تاکنون موفق به کسب سهمیه در المپیک شده‌اند. از بین این 20 رشته تنها 6 رشته موفق به کسب مدال شده و 16 رشته در کسب مدال موفق نبوده‌اند. کشتی‌ به‌عنوان رشته ورزشی، بالاترین تعداد سهمیه کسب شده و درعین‌حال، مدال‌آورترین رشته ایران در المپیک است. رشته‌های سنگ‌نوردی، سوارکاری و ژیمناستیک‌ به‌عنوان رشته‌های با کم‌ترین تعداد سهمیه کسب شده توسط کشور در المپیک هستند.

جدول 4. رشته‌های ورزشی موفق به کسب سهمیه المپیک در 10 دوره اخیر

* رشته‌هایی که تاکنون موفق به کسب مدال نشده‌اند.

مأخذ: وب‌سایت کمیته ملی المپیک (1403).

در بدو شرکت ایران در بازی‌های المپیک تاکنون، تعداد 88 مدال کسب شده که شامل 27 مدال طلا، 29 نقر و 32 مدال برنز است. بالاترین تعداد مدال‌ها به‌ترتیب مربوط به رشته کشتی، وزنه‌برداری و تکواندو بوده است.

جدول 5. مدال‌های ایران در ادوار مختلف المپیک براساس رشته ورزشی

مأخذ: کمیته ملی المپیک (1403) [10].

3-1-3. مشارکت و مدال‌آوری زنان ورزشکار ایرانی در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک (2024-1988)

اولین حضور زنان ایرانی در رقابت‌های المپیک به بازی‌های توکیو (1964) می‌رسد و در مجموع، زنان ورزشکار ایران تنها در 10 دوره از المپیک شرکت داشتند. در بازی‌های توکیو (1964)، از بین 58 شرکت‌کننده 4 زن ورزشکار یعنی فقط 6/9 درصد از شرکت‌کنندگان ایرانی را تشکیل می‌دادند. در 10 دوره اخیر المپیک، زنان در هشت دوره حضور داشته‌اند و دو دوره عدم حضور ایران مربوط به المپیک 1988 و 1992 است. زنان ایرانی، در بازی‌های آتلانتا (1996) با 5/6 درصد، در سیدنی (2000) با 2/8 درصد، در آتن (2004) با 2/6 درصد، پکن (2008) با 5/5، سال 2012 با 15درصد، سال 2016 با 14/3، در توکیو (2020) با 15/3 درصد حضور داشته‌اند و بالاترین درصد حضور مربوط به المپیک 2024 پاریس با 27درصد از کاروان است. مطابق با شکل 4، از المپیک 1988 تا 2024، روند کلی حضور زنان ایرانی در بازی‌های المپیک، صعودی بوده و به 27 درصد کاروان رسیده است.

شکل 4. تعداد و درصد ورزشکاران زن ایرانی و میانگین درصد حضور ورزشکاران زن از کل کشورها در 10 دوره اخیر المپیک

مأخذ: نگارنده.

یافته‌های مربوط به بررسی کشورهای برتر در المپیک 2020 توکیو نشان داده، بیش از نیمی از مدال‌های آمریکا، چین، ژاپن و کانادا توسط زنان کسب شده است. این موضوع بیانگر نقش تعیین‌کننده زنان در موفقیت و کسب جایگاه برتر در بازی‌های المپیک است.

3-2. المپیک 2024 پاریس

در المپیک 2024 پاریس، ۲۰۶ کاروان از کشورهای مختلف و همچنین از تیم پناهندگان در 32 رشته ورزشی با یکدیگر به رقابت پرداخته اند. در این المپیک، تعداد 329 مدال طلا، 330 نقره و 385 مدال برنز و در مجموع 1044 مدال در 32 رشته ورزشی و بین 91 کشور توزیع شده است. جدول توزیع مدال‌های المپیک 2024 پاریس نشان ‌می‌دهد کشورهایی که در رتبه‌های برتر جدول توزیع مدال قرار گرفته‌اند در برخی رشته‌ها موفق‌تر از سایر رشته‌ها هستند. برای مثال، آمریکا 40 مدال طلا کسب کرده است که اکثریت آن (55 درصد)، مربوط به دو و میدانی (14 مدال طلا) و شنا (8 مدال طلا) است. برخی کشورها موفق به کسب بیشترین تعداد مدال‌ها در برخی رشته‌ها شده‌اند. برای مثال فرانسه، 50 درصد از مدال‌های دوچرخه‌سواری، کره‌ جنوبی 47 درصد از تیراندازی با کمان، چین 46 درصد از شیرجه، 40 درصد از تنیس‌روی‌میز و 36 درصد از مدال‌های بدمینتون را از آن خود کرده‌اند.‌ ازجمله رشته‌هایی که بیش از 25 درصد از مدال‌ها را یک کشور ازآن خود کرده است شامل دوچرخه جاده، سه‌گانه، بسکتبال، والیبال، شنای ماراتن، هاکی، شنای هنری، موج سواری، ترامپولین، اسکیت بوردینگ، دوچرخه‌سواری کوهستان، اسب‌سواری، شنا است. شایان ذکر است 24 درصد از مدال‌های دو و میدانی توسط آمریکا ‌به‌دست آمده است. برخی از رشته‌های ورزشی دارای تنوع ورزشکاران از کشورهای مختلفی است. به‌عبارت‌دیگر فرصت حضور کشورهای بیشتری در آن وجود دارد و همچنین فرصت کسب مدال توسط کشورهای بیشتری فراهم است. در رشته بوکس و بسکتبال سه نفره، مدال‌ها بین 50 درصد کشورهای شرکت‌کننده توزیع شده است.

3-2-1. عملکرد کشورهای آسیایی در المپیک 2024 پاریس

در المپیک 2024 پاریس، کشور چین با 91 مدال و کسب این تعداد مدال در 21 رشته ورزشی، در جایگاه دوم قرار گرفته است. این کشور در رشته‌های شیرجه، تیراندازی، تنیس‌روی‌میز، وزنه‌برداری، ژیمناستیک و بوکس بیشترین مدال طلا را کسب کرده است. ژاپن جایگاه سوم توزیع مدال‌های المپیک 2024 را ‌به‌دست آورده است. این کشور موفق به کسب 20 مدال طلا شده که 8 مورد آن در رشته کشتی، سه مورد در جودو و سه مورد نیز در ژیمناستیک به‌دست آورده ‌است. شایان ذکر است ژاپن در 16 رشته موفق به کسب مدال شده است. همچنین استرالیا که در جایگاه چهارم توزیع مدال‌ها قرار گرفته، دارای 18 مدال طلاست که اکثریت آن از رشته شنا (7 مدال طلا) و کانوی اسلالوم (3 مدال طلا) به‌دست آمده است. این کشور در 15 رشته صاحب مدال شده است و 8 رشته از این 15 رشته، شامل رشته‌های ورزشی آبی هستند (32 مدال). شایان ذکر است از 8 مدال طلای ازبکستان، 5 مورد آن از رشته بوکس به‌دست آمده است. همچنین عربستان و امارات که بعضاً پیشرفت‌های نسبی در میزبانی و برگزاری رویدادهای ورزشی و تقویت لیگ‌‌های خود داشته‌اند، اساساً وارد جدول توزیع مدال نشده‌اند. فاصله مدال‌های کشور اول آسیا (چین) با دوم (ژاپن) بیش از دو برابر مدال‌آوری است. این فاصله تا کشور ایران که در المپیک در رتبه پنجم کشورهای آسیایی قرار دارد نزدیک به 7/6 برابر است. این بررسی نشان می‌دهد که تمامی کشورهای موفق آسیایی از یک‌سو بر رشته‌های ورزشی که یک مزیت‌های رقابتی برای آنها محسوب می‌شود متمرکز هستند و ازسوی‌دیگر، در راستای افزایش تعداد مدال‌ها و پایداری و ثبات در رتبه‌بندی بازی‌ها، معمولاً در سایر رشته‌ها و با تنوع‌ قابل‌توجهی شرکت کرده و صاحب مدال می‌شوند.

جدول 6. عملکرد ۱۰ کشور برتر آسیایی در المپیک 2024 پاریس [11]

یکی از نکات جالب توجه در المپیک پاریس عملکرد مطلوب برخی از کشورهای آسیایی است؛ به‌طوری که در بین چهار کشور برتر، دو کشور چین و ژاپن از قاره آسیا حضور دارند. کره‌ جنوبی و ازبکستان هم با قرار گرفتن در رده‌های هشتم و سیزدهم عملکرد مناسبی داشتند.

چین و ژاپن در المپیک 2020 توکیو، جایگاه دوم و سوم را کسب و در 2024 پاریس نیز این رتبه خود را تکرار کرده‌اند. چین در المپیک توکیو 38 طلا، 32 نقره و 19 برنز به‌دست ‌آورد و عملکرد این کشور حتی نسبت به المپیک 2020 توکیو نیز رشد داشته است. کاروان چین در پاریس موفق به کسب 40 طلا، 27 نقره و 24 برنز شده و تنها به‌دلیل مدال نقره کمتر، در جایگاه دوم قرار گرفته است.

ژاپن، میزبان المپیک قبلی در این دوره طلاهای کمتری نسبت به سال 2020 به‌دست ‌آورد، ولی باز هم جایگاه سومی خود را حفظ کرد. ژاپنی‌ها دوره قبل 27 طلا، 14 نقره و 17 برنز کسب کردند و در پاریس موفق به کسب 20 طلا، 12 نقره و 13 برنز شدند و بالاتر از کشورهایی چون فرانسه و بریتانیا قرار گرفتند.

یکی از شگفتی‌های بازی‌های المپیک 2024 پاریس، کشور ازبکستان بود که در رده سیزدهم جدول مدال‌ها قرار گرفت. ازبکستان که در بازی‌های آسیایی 2022 هانگژو، پنجم شده ‌بودند، در پاریس با 8 طلا، 2 نقره و 3 برنز چهارمین کشور آسیایی و سیزدهمین کشور جدول مدالی بودند. این کشور با این عملکرد، بالاتر از کشورهای مطرحی مانند اسپانیا، سوئد و برزیل قرار گرفتند. کشور ازبکستان در حالی توانست چنین عملکرد درخشانی را ثبت کند که دوره قبلی با 3 طلا و 2 برنز در رده سی‌و دوم قرار گرفته‌ بود. البته رشد ازبکستان با توجه به عملکرد بسیار خوب این کشور در بازی‌های آسیایی هانگژو قابل پیش‌بینی بود. دلیل موفقیت این دوره‌ای ازبکستان را می‌توان به موفقیت قابل‌توجه در کسب مدال طلا در رشته‌‌های انفرادی چون بوکس (با 5 مدال طلا)، کشتی، جودو و تکواندو مرتبط دانست.

در میان کشورهای آسیایی ناکامی هند و عربستان سعودی‌ ازجمله اتفاقات قابل‌تأمل در المپیک پاریس بود. کشور هند، در بازی‌های آسیایی هانگژو پس از چین، ژاپن و کره‌ جنوبی چهارم شد و انتظار می‌رفت المپیک موفقی را سپری کنند، ولی در این المپیک بدون کسب مدال طلا و با یک نقره و 5 برنز از رتبه 47 به 71 سقوط کردند.

عربستان سعودی که در ورزش هزینه زیادی کرده، همچنان عملکرد مطلوبی نداشت. آنها با 8 ورزشکار در 4 رشته دوومیدانی، سوارکاری، تکواندو و شنا در المپیک شرکت کردند، ولی موفق به کسب مدال نشدند. در میان کشورهای همسایه ایران، قطر (کسب یک برنز و رتبه 84)، پاکستان (کسب یک طلا و رتبه 62) و ترکیه (بدون کسب مدال طلا و با 3 نقره و 5 برنز در رده 64) هم عملکرد قابل قبولی نداشت. ازسوی‌دیگر، ولی بحرین با کسب 2 طلا، یک نقره و یک برنز با رتبه 33 عملکرد بهتری نسبت به دیگر کشورها داشت. بحرین در سال‌های اخیر به‌طور فعال به جذب ورزشکاران از کشورهای دیگر، به‌ویژه کشورهای آفریقایی و آسیایی، پرداخته است. این کشور با ارائه امکانات مالی و زیرساخت‌های ورزشی مناسب، به ورزشکاران این امکان را می‌دهد که در بازی‌های بین‌المللی و المپیک نماینده بحرین باشند. این کشور در سال‌های اخیر موفق به کسب مدال‌های متعددی در مسابقات المپیک شده است. شایان ذکر است این موفقیت‌ها عمدتاً در رشته‌های دو و میدانی و شنا به دست آمده است. می‌توان گفت که بحرین به جای ظرفیت‌سازی داخلی به مدال‌سازی وارداتی روی آورده است.

3-2-2. عملکرد ایران در المپیک 2024 پاریس

از نظر تعداد مدال، کاروان ایران با 12 مدال در جایگاه هفدهم المپیک 2024 پاریس قرار دارد. گرچه از نقطه‌نظر ارزش مدال، کاروان ایران در جایگاه 21 قرار دارد. کشورهایی‌ ازجمله ایرلند، کنیا و سوئد دارای تعداد مدال‌های کمتر از ایران ولی جایگاه بهتر از ایران هستند.‌ علاوه‌بر این در بین 20 کشور برتر، تنها تعداد اعضای کاروان مجارستان از ایران کمتر بوده و این کشور با 25 نفر شرکت کننده توانسته است 19 مدال کسب کند و در جایگاه چهاردهم المپیک پاریس قرار گیرد. میانگین تعداد کاروان بیست کشور نخست در المپیک 2024 برابر با 284 نفر بوده است.

شکل ۵. مقایسه جایگاه ایران با دیگر کشورها از نگاه تعداد سهمیه‌ها و مدال‌های کسب شده در المپیک 2024 پاریس

مأخذ: نگارنده.

در شکل 6، تعداد مدال‌های طلا، نقر و برنز 21 کشور برتر المپیک 2024 پاریس نمایش داده شده است. ‌‌همان‌گونه که در این شکل می‌توان مشاهده کرد، آمریکا با تعادل بین مدال‌های طلا، نقره و برنز، اما با کمیت بیشتر توانسته است جایگاه نخست را ‌به‌دست آورد. چین با کسب مدال‌های طلای قابل‌توجه، توانسته با اختلاف با کشور ژاپن که جایگاه سوم را دارد در جایگاه دوم قرار گیرد. ژاپن نیز، در کسب مدال همانند چین عمل کرده و به‌طور خاص، در کسب مدال طلا موفق بوده است. مجارستان، کنیا و ازبکستان، دیگر کشورهایی هستند که به‌رغم تعداد کاروان نسبتاً کمتر، اما مدال‌های طلای‌ قابل‌توجهی را کسب کرده‌اند. دو کشور اسپانیا و برزیل به‌رغم تعداد کاروان قابل‌توجه اما نتایج مطلوبی را کسب نکرده‌اند.

شکل ۶. مقایسه تعداد مدال‌های طلا، نقره و برنز ایران با دیگر کشورها در المپیک 2024 پاریس

 مأخذ: همان.

مقایسه جایگاه ایران (از نقطه‌نظر مدال به‌ازای یک میلیون نفر، مدال به‌ازای یک میلیارد GDP و مدال به‌ازای هر ورزشکار) با 10کشور برتر المپیک 2024 پاریس و همچنین مقایسه با کشور ترکیه نشان می‌دهد که از نقطه‌نظر تعداد مدال به‌ازای هریک میلیون جمعیت، در بین کشورهای مورد مقایسه، بهترین عملکرد مربوط به استرالیا و انگلستان است که به‌ازای هریک میلیون جمعیت کشور، نزدیک به دو مدال کسب کرده است. شایان ذکر است، میانگین تعداد مدال به‌ازای هریک میلیون جمعیت در بین 19 کشور دارای بالاترین تعداد مدال برابر با 0/81 است. به‌عبارت‌دیگر، درصورتی‌که میانگین کسب مدال نسبت به جمعیت را 0/81 مدال در نظر گرفته شود، تعداد مدال قابل کسب توسط ایران برابر با 73 مدال خواهد بود.

از نقطه‌نظر مدال به‌ازای یک میلیارد GDP، ایران در رده سوم در بین ۱۰ کشور دارای بالاترین تعداد مدال و در رده هشتم در بین بیست کشور دارای بالاترین تعداد مدال قرار دارد. میانگین مدال به‌ازای یک میلیارد GDP در بین 20 کشور دارای بالاترین تعداد مدال برابر با 0/036 است. با این میزان، برآورد تعداد مدال برای ایران، 4/14 مدال خواهد بود. نسبت به دیگر کشورها، از نقطه نظر تولید ناخالص داخلی، بازدهی ایران در مدال‌آوری بالاتر است. به‌عبارت‌دیگر، با توجه به حجم کمتر تولید ناخالص داخلی اما مدال‌آوری بهتری داشته است [12].

از نظر نسبت مدال به‌ازای هر ورزشکار در المپیک 2024 پاریس، به‌ازای هر ورزشکار، 0/3 مدال توسط ایران کسب شده است. ایران جزء پنج کشور برتر در نسبت مدال به‌ازای هر ورزشکار است. سَنت لوسیا، کره‌شمالی، قرقیزستان و گرانادا جزء کشورهایی هستند که نسبت مدال‌آوری بهتری در مقایسه با ایران هستند. این در حالی است که کشوری مانند مصر با 156 ورزشکار، موفق به کسب 3 مدال شده و نسبت مدال‌آوری آن حدود 2 درصد است. شایان ذکر است، میانگین نسبت ورزشکار به مدال در بین ۱۰ کشور برتر در مدال‌آوری بازی‌های المپیک 2024 برابر با 0/14 است.

شکل ۷. مقایسه جایگاه ایران (از نقطه‌نظر مدال به‌ازای یک میلیون نفر، مدال به‌ازای یک میلیارد GDP و مدال به‌ازای هر ورزشکار) با ۱۰ کشور برتر المپیک 2024 پاریس و همچنین مقایسه با کشور ترکیه [12]

ماخذ: همان.

جدول 7، شامل انواع مختلف رشته‌های ورزشی است که در المپیک 2024 پاریس برگزار می‌شوند. هر رشته به تفکیک تعداد کل مدال‌های توزیع‌شده و تعداد مدال‌های دریافتی ایران آورده شده‌ است. ‌‌همان‌گونه که در این جدول قابل مشاهده است، در اکثر رشته‌ها، ایران موفق به کسب مدال نشده، درحالی‌که در رشته‌هایی مانند تکواندو و کشتی، ایران موفق به کسب چندین مدال شده ‌است. این جدول همچنین نشان‌دهنده تنوع بالای رشته‌های ورزشی در المپیک است که شامل ورزش‌های انفرادی و تیمی می‌شود.

در این المپیک، ایران در 13 رشته ورزشی موفق به کسب سهمیه شده است. این رشته‌ها عبارت‌اند از: قایق‌رانی، تیراندازی با کمان، سنگ‌نوردی، دوچرخه‌سواری، شنا و شیرجه، شمشیربازی، ژیمناستیک، تیراندازی (تفنگ)، تنیس‌روی‌میز، تکواندو، دو و میدانی، وزنه‌برداری و کشتی. ازسوی‌دیگر ایران در 18 رشته، دارای نماینده‌ای در این بازی‌ها نبوده است.

جدول 7.  تعداد مدالهای توزیع شده در رشته های مختلف ورزشی المپیک 2024 پاریس

برتر المپیک 2024 پاریس و همچنین مقایسه با کشور ترکیه [12] 

 مأخذ: نگارنده.

با توجه به جدول 7 مشخص می‌شود، در المپیک 2024 رشته‌های دو و میدانی، شنا و شیرجه، ورزش‌های آبی، کشتی، دوچرخه‌سواری، جودو، ژیمناستیک، بوکس، تیراندازی با تفنگ و شمشیربازی بیشترین تعداد مدال را به‌خود اختصاص داده‌اند. شنا و شیرجه با 141 مدال یکی از پرمدال‌ترین‌ رشته‌های المپیک است. همچنین دو و میدانی با ظرفیت 141 و ورزش‌های آبی با 97 مدال فرصت مدال‌آوری بسیاری را برای کشورها فراهم کرده است. این تنوع و تعدد مدال در حالی است که ایران در این رشته مدالی کسب نکرده و صرفاً، در دو رشته ورزشی کشتی و تکواندو موفق به کسب مدال شد.

4.تحلیل وضع موجود

با توجه به بررسی حضور و عملکرد ایران در 10 دوره اخیر المپیک و همچنین با بررسی عملکرد ایران در بازی‌‌های المپیک 2024 پاریس، موارد زیر مورد تحلیل و جمع‌بندی قرار گرفته است:

• عدم توفیق در بهبود مدال‌آوری به‌رغم افزایش تنوع رشته‌ها در سهمیه‌های کسب شده

تعداد رشته‌های ورزشی که از ایران در بازی‌های المپیک شرکت کرده، از ۵ رشته در سال ۱۹۴۸ به حداکثر 16 رشته در سال ۲۰۲۰ افزایش یافته است. البته این رشته‌ها در المپیک 2024 به 13 رشته کاهش یافته است. بررسی 10 دوره اخیر المپیک بیانگر این است که در مجموع، تنوع رشته‌ها در کاروان ایران افزایش یافته، اما به‌رغم افزایش تنوع، همچنان اغلب مدال‌ها از طریق رشته‌های تکواندو، کشتی، وزنه‌برداری ‌به‌دست آمده است. رشته‌هایی مانند سنگ‌نوردی و ژیمناستیک از رشته‌های جدید شرکت‌کننده ازسوی ایران در بازی‌های المپیک است. کشورهای برتر در بازی‌های المپیک، عمدتاً در اغلب رشته‌ها صاحب ورزشکار هستند و به افزایش تنوع رشته‌های ورزشی،‌ به‌عنوان یک راهبرد برای موفقیت در بازی‌ها نگریسته می‌شود.

• تعداد سهمیه‌‌های اندک کسب شده

کشورهای برتر المپیک با تعداد شرکت‌کنندگان‌ قابل‌توجهی در این رویداد شرکت می‌کنند. برای مثال آمریکا با 599، چین با 388 و ژاپن با 403 ورزشکار در این رویدادها شرکت کرده‌اند. درحالی‌که ایران با 40 ورزشکار در المپیک 2024 حاضر بوده است. بنابراین می‌توان گفت، افزایش تعداد سهمیه‌ها‌ به‌عنوان یک راهبرد برای حضور و کسب مدال در بین کشورهای موفق المپیک و خصوصاً کشورهای توسعه‌یافته، دنبال می‌شود.

• ضرورت افزایش سهم بانوان در کاروان اعزامی و مدال‌آوری

با توجه به روند صعودی حضور بانوان از کشورهای مختلف در بازی‌های المپیک و حضور سهم 50 درصدی بانوان در المپیک، نشان می‌دهد که فرصت کسب مدال توسط بانوان به اندازه مردان است و کشورهای مختلف با توسعه ورزش بانوان و افزایش توان کسب سهمیه توانسته‌اند مدال‌های‌ قابل‌توجهی را در بخش بانوان کسب کنند. در این راستا، در المپیک 2020 توکیو، بیش از نیمی از مدال‌های آمریکا، چین، ژاپن و کانادا توسط بانوان کسب شده است. گرچه روند حضور بانوان ایرانی نیز صعودی بوده و به 27 درصد کاروان رسیده، اما کمیت آنها که در بازی‌های المپیک 2024 به 11 نفر رسیده است، قابل‌توجه نیست. درنتیجه رشد همه‌جانبه ورزش بانوان در کشور‌ به‌عنوان کلید موفقیت ایران در بازی‌های المپیک خواهد بود.

• جایگاه نه‌چندان مطلوب و متزلزل در بازی‌ها

بررسی عملکرد کاروان ایران در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک نشان می‌دهد که بهترین جایگاه ایران، رده دوازدهم در المپیک 2012 لندن و ضعیف‌ترین عملکرد مربوط به حضور ایران در المپیک 2008 پکن (رده 52) است. میانگین جایگاه ایران در ۱۰ سال اخیر، 32 بوده است. گرچه می‌توان یک روند صعودی و رو به بهبود را در طول این ۱۰ سال مشاهده کرد، اما این روند با افت و خیزهای فراوانی روبه‌رو بوده است.

• کسب نتایج نسبتاً مطلوب نسبت به تعداد ورزشکار اعزامی

کاروان ایران در 10 دوره اخیر المپیک، عمدتاً، کیفی بوده و این کیفیت گرچه روندی سینوسی داشته، اما در مجموعه روند صعودی را طی کرده است. در این راستا، تأکید بر کیفی‌سازی اعزام‌ها را می‌توان در وضعیت مدال‌های طلای کسب شده مشاهده کرد؛ به‌طوری‌که مدال‌های طلا در کاروان ایران به نسبت سایر مدال‌ها وضعیت بهتری دارد و در مجموعه این 10 دوره، تعداد مدال‌های طلای ایران برابر با 23 مدال، نقره 19 مدال و برنز 17 مدال بوده است.‌ علاوه‌بر این، این کیفی‌سازی را می‌توان در المپیک پاریس نیز مشاهده کرد. به‌طوری‌که در این بازی‌ها، 30 درصد از کاروان موفق به کسب مدال شده‌اند و ایران جزء پنج کشور برتر در نسبت مدال به‌ازای هر ورزشکار است. سَنت لوسیا، کره شمالی، قرقیزستان و گرانادا جزء کشورهایی هستند که نسبت مدال‌آوری بهتری در مقایسه با ایران هستند. شایان ذکر است، میانگین نسبت ورزشکار به مدال در بین ۱۰ کشور برتر در مدال‌آوری بازی‌های المپیک 2024 برابر با 0/14 است.

• دوچرخه‌سواری، بوکس، جودو، تنیس‌روی‌میز، قایقرانی و شمشیربازی‌ به‌عنوان رشته‌‌های ورزشی با سهمیه بالا، اما ناموفق در کسب مدال

مرور 10 دوره اخیر المپیک بیانگر این است که برخی از رشته‌ها در المپیک‌های متعددی حضور داشته‌اند، اما موفق به کسب مدال نشده‌اند. برای مثال، کاروان ایران در رشته‌های دوچرخه‌سواری (31 سهمیه)، بوکس (26 سهمیه)، جودو (21 سهمیه)، تنیس‌روی‌میز (13 سهمیه)، قایقرانی (16 سهمیه) و شمشیربازی (10 سهمیه) در صدر رشته‌های کسب‌کننده سهمیه، اما ناموفق در کسب مدال بوده‌اند. وجود رشته‌هایی نظیر بسکتبال و والیبال نیز با کسب 2 سهمیه و بدون موفقیت در کسب مدال، نشان‌دهنده این است که به‌رغم ظرفیت‌های بالای این ورزش‌ها در کشور، نتایج مطلوب حاصل نشده است. با توجه به پتانسیل کسب سهمیه بالای این رشته‌ها، سرمایه‌گذاری بر روی توسعه آنها از طریق تقویت لیگ‌ها، برگزاری اردوهای آماده‌سازی، بهبود تجهیزات و زیرساخت‌ها، امکان کسب مدال در این رشته‌ها را بالا می‌برد.

• رشته دو و میدانی با کسب سهمیه بالا و نتیجه‌گیری ضعیف

در طول تاریخ شرکت ایران در المپیک، رشته دو و میدانی توانسته است تعداد 38 سهمیه برای شرکت در المپیک را ‌به‌دست آورد. به‌‌رغم این تعداد سهمیه و حضور در تمامی ده المپیک اخیر، تنها موفق به کسب یک مدال نقره شده‌ است. به‌طورکلی در رشته دو و میدانی تعداد 141 مدال توزیع می‌شود. ازآنجاکه این رشته از نوع رشته‌های پرمدال است،‌ درنتیجه رشد و توسعه این رشته در کشور، می‌تواند موجبات مدال‌آوری در المپیک را فراهم آورد.

• کشتی، وزنه‌برداری و تکواندو‌ به‌عنوان رشته‌‌های موفق در کسب مدال

تحلیل عملکرد ایران در المپیک نشان می‌دهد که رشته‌های اصلی کسب مدال شامل کشتی، وزنه‌برداری و تکواندو هستند. کشتی آزاد با 42 مدال، موفق‌ترین رشته به شمار می‌آید. همچنین، از سال 2008 به بعد، کشتی ‌فرنگی نیز پیشرفت چشمگیری داشته و 13 مدال به دست آورده است. ازسوی‌دیگر، وزنه‌برداری تا کنون 20 مدال کسب کرده و عملکرد آن در المپیک 2012 درخشان بوده، اما پس از آن عملکرد نچندان موفقی را تجربه کرده است. تکواندو نیز موفق به کسب 10 مدال شده است. سرمایه‌گذاری بر روی حفظ و توسعه این رشته‌ها به تداوم مدال‌آوری آنها کمک خواهد کرد.

• شنا و تیراندازی با کمان‌ به‌عنوان رشته‌های با سهمیه متوسط و بدون مدال

رشته‌های ورزشی شنا (8 سهمیه) و تیراندازی با کمان (7 سهمیه) در مقایسه با دیگر رشته‌های ورزشی عملکرد متوسطی در کسب تعداد سهمیه داشته‌اند، اما هیچ‌کدام از این دو رشته در کسب مدال، موفق نبوده‌اند. از بین این دو رشته، شنا‌ به‌عنوان یک رشته پرمدال با 141 مدال، از قابلیت سرمایه‌گذاری بالایی برخوردار است.

• ژیمناستیک، سوارکاری، سنگ‌نوردی و بدمینتون‌ به‌عنوان رشته‌های با سهمیه بسیار کم و بدون مدال

رشته‌های انفرادی ورزشی ژیمناستیک، سوارکاری، سنگ‌نوردی با یک سهمیه و بدمینتون با دو سهمیه تاکنون در المپیک شرکت داشته‌اند، اما موفق به کسب مدال در المپیک نشده‌اند. همچنین، رشته‌های تیمی والیبال و بسکتبال با دو بار حضور در رقابت‌های المپیک موفق به کسب مدال نشده‌اند. در بازی‌های المپیک 2024 پاریس تعداد 54 مدال در رشته ژیمناستیک توزیع شده است. با توجه به پرمدال بودن این رشته و همچنین ماهیت پایه‌ای این رشته، توجه به توسعه آن از یک‌سو موجبات توسعه سایر رشته‌ها را در کشور فراهم می‌کند و ازسوی‌دیگر شرایط برای مدال‌آوری بیشتر در بازی‌های المپیک را فراهم می‌کند.

• عملکرد نامطلوب به‌ازای جمعیت کشور

از نقطه‌نظر تعداد مدال به‌ازای هریک میلیون جمعیت، آمار ایران برابر با 0/13 است. در بین کشورهای مورد مقایسه، بهترین عملکرد مربوط به استرالیا و انگلستان بوده که به‌ازای هریک میلیون جمعیت کشور، نزدیک به دو مدال کسب کرده است. شایان ذکر است، میانگین تعداد مدال به‌ازای هریک میلیون جمعیت در بین 19 کشور دارای بالاترین تعداد مدال برابر با 0/81 است. به‌عبارت‌دیگر، درصورتی‌که میانگین کسب مدال نسبت به جمعیت معادل 0/81 مدال در نظر گرفته شود، تعداد مدال قابل اکتساب توسط ایران برابر با 73 مدال خواهد بود. شایان ذکر است، مطالعات انجام شده نیز بر هم‌بستگی میزان جمعیت و مدال‌آوری تأکید دارند.

• عملکرد نسبی با در نظر گرفتن سرانه تولید ناخالص داخلی

از نقطه‌نظر مدال به‌ازای یک میلیارد دلار GDP، ایران در رده سوم در بین ۱۰ کشور دارای بالاترین تعداد مدال و در رده هشتم در بین بیست کشور دارای بالاترین تعداد مدال قرار دارد. میانگین مدال به‌ازای یک میلیارد GDP در بین 20 کشور دارای بالاترین تعداد مدال برابر با 0/036 است. با این میزان، برآورد تعداد مدال برای ایران، 14/4 مدال خواهد بود. با لحاظ این تحلیل، از نقطه‌نظر تولید ناخالص داخلی، بازدهی ایران در مدال‌آوری در مقایسه با دیگر کشورها بالاتر بوده است. به‌عبارت‌دیگر، ایران با توجه به حجم کمتر تولید ناخالص داخلی اما مدال‌آوری بهتری داشته است. شایان ذکر است، رتبه‌های برتر در المپیک، همواره در اختیار کشورهای دارای تولید ناخالص داخلی بالاتر است و می‌توان نتیجه گرفت که میزان تولید ناخالص داخلی‌ به‌عنوان یک شاخص توسعه‌یافتگی اقتصادی، در توسعه ورزش از ابعاد مختلف در کشورها نقش مؤثری داشته و درنهایت اثر خود را در مدال‌آوری و جایگاه‌های برتر در رویدادهای بین‌المللی‌ ازجمله المپیک نشان می‌دهد. در باب اهمیت تولید ناخالص داخلی در مدال‌آوری و موفقیت کشورها می‌توان گفت از بین بیست کشور برتر دنیا در المپیک، 13 کشور جزء بیست اقتصاد برتر دنیا از نظر تولید ناخالص داخلی هستند. هند از نظر جمعیت اولین کشور دنیا و از نظر تولید ناخالص داخلی پنجمین کشور دنیاست، اما سرانه تولید ناخالص داخلی در این کشور بسیار پایین است و در این راستا با بسیاری از کشورهای در حال توسعه قابل مقایسه است. به‌نظر می‌رسد‌ علاوه‌بر تولید ناخالص داخلی، سرانه تولید ناخالص نیز‌ به‌عنوان عاملی مهم در راستای موفقیت کشورها است. کشورهایی مانند ایرلند، نروژ و سوئد از نظر تولید ناخالص داخلی رتبه هایی بالاتر از 20 را در بین کشورهای دنیا دارند، اما در بین بیست کشور برتر المپیک قرار دارند. به‌‌رغم جمعیت بسیار کم آنها، نکته‌ای که در مورد این سه کشور وجود دارد، سرانه تولید ناخالص داخلی بسیار بالای آنهاست. به‌طور کلی، همچنان می‌توان گفت سرانه تولید ناخالص داخلی عاملی تعیین‌کننده در موفقیت کشورها در المپیک است و پایداری و موفقیت بلندمدت آنها را تضمین می‌کند.

• ازبکستان و کنیا دو کشور موفق در رویکرد مدال‌آوری تک‌رشته‌ای

کنیا‌ ازجمله کشورهایی است که از مزیت جغرافیایی خود برای موفقیت در المپیک، به بهترین نحوه بهره گرفته است و بر روی رشته دو و میدانی سرمایه‌گذاری کرده است؛ به‌گونه‌ای که در المپیک 2024 پاریس، کنیا با کسب ۱۱ مدال (چهار طلا، دو نقره و پنج برنز) که تمامی آنها در رشته دو و میدانی ‌به‌دست آمد، توانسته است در جایگاه هفدهم قرار گیرد. ازسوی‌دیگر، ازبکستان با سرمایه‌گذاری بر روی رشته بوکس توانسته است در المپیک 2024 پاریس از هفت وزنی که بوکسورهای مرد ازبکستانی در آن شرکت کردند، در پنج وزن طلا کسب کند. همین امر موجب قرارگیری این کشور در جایگاه تاریخی سیزدهم المپیک شد.

• کره ‌جنوبی و جایگاه آن در المپیک‌ به‌عنوان الگوی مطلوب برای هدف‌گذاری ایران در بین کشورها آسیایی

پس از چین و ژاپن، کره جنوبی‌ به‌عنوان سومین کشور آسیایی مطرح در المپیک بوده است. در بازی‌های المپیک 2024، کره‌ جنوبی با 141 ورزشکار در این بازی‌ها شرکت کرده و با 32 مدال موفق به کسب جایگاه هشتم شده است. نسبت مدال به‌ازای یک میلیون نفر جمعیت برای کره جنوبی برابر با 0/62 در مقابل 0/13 ایران است. ازسوی‌دیگر نسبت مدال به‌ازای تعداد سهمیه برای کره جنوبی برابر با 0/22 در مقابل 0/30 برای ایران است. این آمار نشان می‌دهد که کره‌ جنوبی برای حضور در المپیک و موفقیت، سیاست کیفی‌سازی کاروان از یک‌سو و ازسوی‌دیگر تنوع رشته‌ها و تعداد متوسط کاروان را مدنظر داشته است. کره‌ جنوبی در المپیک 2024، موفق شد در 11 رشته ورزشی صاحب مدال شود. این مدال‌آوری در حالی است که در 23 رشته موفق به کسب سهمیه شده است. بنابراین، بررسی رویکردها و رویه‌های این کشور در ورزش قهرمانی و مدال‌آوری در المپیک را می‌توان مورد بررسی تطبیقی قرار داد و تجارب موفق این کشورها را بررسی کرد.

• اتخاذ راهبردهای چندگانه ازسوی کشورهای برتر المپیک، برای مدال‌آوری

با مرور عملکرد کشورها در دوره‌‌های مختلف المپیک، می‌توان چهار راهبرد را در مدال‌آوری کشورها مشاهده کرد. این راهبردها عبارتند از: 1. افزایش تعداد سهمیه، 2.افزایش تنوع رشته‌های شرکت‌کننده، 3. سرمایه‌گذاری بر روی ورزش زنان و افزایش حضور آنها در کاروان و 4. تأکید بر رشته‌هایی که‌ به‌عنوان یک مزیت رقابتی مطرح است. کشورهای توسعه‌یافته‌ ازجمله ۱۰ کشور برتر المپیک (آمریکا، چین، ژاپن، استرالیا، فرانسه، هلند، بریتانیا، کره جنوبی، ایتالیا و آلمان) به‌دلیل توان اقتصادی و همچنین رشد همه‌جانبه ورزش در این کشورها، اغلب تمامی راهبردهای فوق را به‌کار بسته‌اند. برای مثال، کشور آمریکا با یک کاروان 592 نفره در المپیک 2024 شرکت کرده و موفق به کسب 126 مدال شده است. از این تعداد مدال، تعداد 34 مدال در رشته دو و میدانی و 28 مدال در رشته شنا ‌به‌دست آمده است که نیمی از کل مدال‌ها را تشکیل می‌دهد، اما درعین‌حال در 27 رشته دیگر نیز صاحب مدال شده و 54 درصد مدال‌ها توسط زنان کسب شده است.

کشورهای در حال توسعه عموماً راهبرد چهارم را برگزیده‌اند و با تأکید بر رشته‌های مدال‌آور خود که‌ به‌عنوان یک مزیت‌ رقابتی مطرح هستند، توانسته‌اند مدال‌های نسبی را ‌به‌دست آورند. کشورهای کنیا، قزاقستان، ایران‌ ازجمله این کشورهاست.

• سرمایه‌گذاری بر روی رشته‌های مدال‌آور‌ به‌عنوان راهبرد تکراری ایران برای مدال‌آوری

‌‌همان‌گونه که در بخش قبل ذکر شد، ایران‌ ازجمله کشورهایی است که از راهبرد رشته‌های مدال‌آور و برخوردار از مزیت رقابتی‌ به‌عنوان راهبرد مدال‌آوری در المپیک استفاده کرده است. این رشته‌ها شامل کشتی، وزنه‌برداری و تکواندو است. در این راستا باید تأکید کرد به‌‌رغم کسب مدال در این رشته‌ها و خصوصاً در کشتی و تکواندو، اما این رشته‌ها به‌دلیل وجود رقبای قابل‌توجه در سطح دنیا و همچنین به دلیل محدودیت در تعداد سهمیه‌ها خصوصاً در تکواندو، نمی‌تواند از یک‌سو‌ به‌عنوان یک مزیت رقابتی پایدار عمل کنند و ازسوی‌دیگر، تعداد مدال‌های آن در یک سطح بالاتر نخواهد رفت و‌ درنتیجه نمی‌تواند جایگاه ایران را با فاصله‌ قابل‌توجهی بهبود بخشد. بنابراین، راهبرد فوق نمی‌تواند در بهبود جایگاه ایران در المپیک، چندان مؤثر باشد.

5.جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

بررسی عملکرد کاروان ایران در 10 دوره اخیر بازی‌های المپیک نشان می‌دهد که میانگین جایگاه ایران رده سی و دوم بوده است. گرچه می‌توان یک روند صعودی و رو به بهبود را در طول این ۱۰ سال مشاهده کرد، اما این روند با عدم ثبات و افت و خیزهای فراوانی روبه‌رو بوده است. لحاظ برخی شاخص‌ها‌ ازجمله جمعیت کشور، نشان می‌دهد که به نسبت جمعیت و در مقایسه با سایر کشورها، مدال‌های ایران می‌تواند افزایش‌ قابل‌توجهی داشته باشد. در طول این 10 دوره، غالب مدال‌ها در سه رشته کشتی، وزنه‌برداری و تکواندو ‌به‌دست آمده و با وجود حضور و کسب سهمیه توسط سایر رشته‌ها، اما در کسب مدال موفقیت ملموسی حاصل نشده است. در تمامی این دوره‌ها بر حضور سه رشته کشتی، وزنه‌برداری و تکواندو‌ به‌عنوان رشته‌های مدال‌آور و برخوردار از مزیت رقابتی تأکید شده است و این راهبرد همچنان در حال تکرار است، درصورتی‌که کشورهای موفق در المپیک، برای مدال‌آوری همواره بر اتخاذ راهبردهای چندگانه تأکید دارند. بهبود جایگاه ایران در بازی‌های المپیک مستلزم برنامه‌ریزی بلندمدت با لحاظ راهبردهای چندگانه: 1. افزایش تعداد سهمیه‌های کسب شده، از طریق تقویت لیگ‌ها، برگزاری اردوهای آماده‌سازی و توسعه فنی رشته‌های ورزشی و بهبود استعدادها، 2. افزایش تنوع رشته‌های شرکت کننده با تأکید بر رشته‌های پرمدال و دارای ظرفیت‌های بالاتر در کشور، 3. سرمایه‌گذاری بر روی ورزش زنان و افزایش حضور آنها در کاروان و 4. تداوم سرمایه‌گذاری بر رشته‌های برخوردار از مزیت رقابتی است.

با توجه به بررسی‌های انجام شده پیشنهادات زیر ارائه می‌شود:

• مدال‌آوری و کسب جایگاه باثبات در المپیک، نیازمند رشد همه‌جانبه ورزش و توجه به رشته‌های ورزشی پایه و افزایش تعداد ورزشکاران سازمان‌یافته و تنوع رشته‌های ورزشی و همچنین تشکیل، توسعه و برگزاری مسابقات و لیگ‌ها از سطوح پایه تا بالاترین سطح است. این رویکرد منجر حضور با کمیت، کیفیت و تنوع بیشتر رشته‌ها در المپیک و ایجاد فرصت بیشتر برای مدال‌آوری خواهد شد.
• وزارت ورزش و جوانان باید با آینده‌نگاری وضعیت کیفی و کمّی رشته‌های مختلف ورزشی در کشور و دسته‌بندی و اولویت‌بندی رشته‌های ورزشی (ورزش‌های پایه، پُرمدال، مدال‌آور و...)، الگوی توسعه آنها را مشخص کرده و زمینه را برای هدایت و توسعه رشته‌های ورزشی و درنهایت مدال‌آوری فراهم کند.
• پیشنهاد می‌شود وزارت ورزش و جوانان با همکاری کمیته ملی المپیک، برنامه راهبردی و عملیاتی شرکت ایران در بازی‌های المپیک در افق میان‌مدت (بازی‌های المپیک 2028) و بلندمدت (بازی‌های المپیک 2032) با تعیین جایگاه و پیش‌بینی مدال و تعیین اقدامات و برنامه‌ها از ابعاد مختلف و تعیین اعتبارات و بودجه مورد نیاز برای برگزاری اردوهای آماده‌سازی، اعزام به مسابقات تدارکاتی و گزینشی المپیک و... تهیه و در دستور بررسی و تصویب توسط ‌‌هیئت‌وزیران قرار دهند.
• موفقیت در المپیک و دیگر بازی‌های بین‌المللی مستلزم سرمایه‌گذاری و تخصیص منابع‌ قابل‌توجهی است. درنتیجه بهبود بودجه ورزش قهرمانی برای بهبود جایگاه ایران و مدال‌آوری در المپیک‌ به‌عنوان یک پیش‌شرط مهم مطرح است.‌ علاوه‌بر این، در زمینه مدال‌آوری به‌ویژه در مسابقات بین‌المللی، الگوی مشخص و جامعی برای توزیع منابع در کشور وجود ندارد. در این راستا، پیشنهاد می‌شود الگوی توزیع منابع مالی به ورزش قهرمانی توسط سازمان برنامه و بودجه و با هماهنگی وزارت ورزش و جوانان، کمیته ملی المپیک و فدراسیون‌های ورزشی تدوین و مطابق با آن اعتبارات مربوطه اختصاص یابد.
• ایجاد شرایط برای حمایت از ورزشکاران و کاهش دغدغه‌های معیشتی و اقتصادی آنها یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر عملکرد و درنهایت مدال‌آوری آنهاست. در این راستا، پیشنهاد می‌شود لایحه حمایت از قهرمانان المپیک توسط وزارت ورزش و جوانان تدوین و برای تصویب در دستور کار مجلس شورای اسلامی قرار گیرد. علاوه‌بر این در همین راستا، پیشنهاد می‌شود، مجلس شورای اسلامی بر حُسن اجرای بند «پ» ماده ( 78) قانون برنامه هفتم پیشرفت کشور[13]. مبنی‌بر پرداخت حق بیمه اجتماعی قهرمانان و پیشکسوتان ورزش کشور نظارت لازم را به عمل آورد.
• نظر به دخالت‌ها و بهانه‌گیری‌های نهادهای سیاسی و کشورهای متخاصم در روندهای تصمیم‌گیری در کمیته بین‌المللی المپیک و پارالمپیک و فدراسیون‌های بین‌المللی، پیشنهاد می‌شود کمیته توسعه دیپلماسی ورزش قهرمانی ایران با همکاری وزارت ورزش و جوانان، وزارت امور خارجه، کمیته ملی المپیک و پارالمپیک، فدراسیون‌های ورزشی و اعضایی ناظر از کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی تشکیل و برنامه‌های توسعه دیپلماسی ورزش قهرمانی در ذیل آن پیگیری، اجرا و نظارت شود.
• مدال‌های کسب شده توسط زنان در بازی‌های المپیک‌ به‌عنوان عامل تعیین‌کننده جایگاه برتر و با ثبات کشورهاست. همچنین توجه به این موضوع، عامل مؤثری در ترویج ارزش‌های اسلامی خواهد بود. درنتیجه تقویت ورزش زنان و شناسایی رشته‌های مستعد باید‌ به‌عنوان یک رویکرد ملی در دستور کار وزارت ورزش و جوانان قرار گیرد.
• همواره در طول سال‌های اخیر، در زمینه ورزش قهرمانی، نقش‌ها، مأموریت‌ها و سازوکارهای نظارتی بین وزارت ورزش و جوانان، کمیته ملی المپیک و فدراسیون‌های ورزشی ابهامات بسیاری وجود داشته است و هر کدام از این نهادها، عدم موفقیت‌ها را ناشی از عملکرد نامطلوب دیگری دانسته‌اند. درنتیجه پیشنهاد می‌شود با تشکیل کمیته ورزش قهرمانی در ذیل شورای عالی ورزش و تربیت‌بدنی با رویکرد توسعه جایگاه ایران در بازی‌های المپیک، نقش هریک از این نهادها در مدال‌آوری المپیک به‌روشنی مشخص و تقسیم کار لازم بین آنها صورت گیرد.
• در جزء «۷» بند «الف» ماده (۴) قانون اهداف، وظایف و اختیارات وزارت ورزش و جوانان [6]، ‌‌جزء «۱۴» ماده (۷) اساسنامه فدراسیون‌‌های ورزشی [8] و ‌‌جزء‌ «۲» ‌‌ماده (۳) اساسنامه کمیته ملی المپیک [7] و همچنین در بند «ح» ماده (۸۹) قانون برنامه ‌‌پنج‌ساله هفتم پیشرفت (با تکلیف وزارت آموزش و پرورش) بر موضوع استعدادیابی ورزشی‌ به‌عنوان یکی از تکالیف و اهداف نهادهای فوق، تأکید شده است. متولی‌گری چندگانه این موضوع و نبود برنامه مشخص، منجر به عدم تحقق مناسب این احکام و مصوبات شده است. در راستای رفع این چندگانگی متولیان و رفع هم‌پوشانی در عملکرد و ایجاد انسجام در رویه‌های اجرایی، پیشنهاد می‌شود سیستم جامع کشف، جذب، حفظ، پرورش و رشد استعدادهای ورزشی با تأکید بر ورزش‌های پرمدال نظیر دو و میدانی، شنا، قایق‌رانی، دوچرخه‌سواری، ژیمناستیک و بوکس توسط وزارت ورزش و جوانان و با همکاری کمیته ملی المپیک و فدراسیون‌های ورزشی و وزارت آموزش و پرورش تدوین و در شورای عالی ورزش و تربیت‌بدنی مورد تصویب و اجرای آن توسط این شورا مورد نظارت قرار گیرد.