خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

داشتن تصویری بهنگام و قابل اعتماد از وضعیت بخش حقیقی اقتصاد در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی بسیار با اهمیت است. بااین‌حال، مشابه اکثر کشورهای دنیا، در ایران نیز اولین برآوردها از رشد اقتصادی هر فصل حداقل سه ماه پس از پایان آن فصل منتشر می‌شود. برای نمونه، مراجع آماری کشور، آمارهای رشد اقتصادی پاییز سال 1403 را در پایان فصل زمستان منتشر کرده اند. در راستای کاهش این تأخیر و دستیابی به آمارهایی بهنگام‌تر، مرکز پژوهش‌های مجلس تلاش کرده است در چارچوب حساب‌های ملی ماهانه با استفاده از داده‌های ماهانه در دسترس، رشد اقتصادی و رشد ارزش‌افزوده فعالیت‌های عمده اقتصادی برای هر ماه را برآورد و منتشر کند تا امکان واکنش‌های بهنگام سیاست‌گذاری نسبت به تغییر روندهای بخش حقیقی اقتصاد، فراهم شود.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

طبق محاسبات مرکز پژوهش‌ها، در اسفند‌ماه 1403 رشد اقتصادی کشور 3/6 درصد و رشد اقتصادی بدون نفت نیز 4/2 درصد برآورد می‌شود. همچنین بر اساس برآوردهای این مرکز از رشد ماه‏های دی تا اسفند، در فصل زمستان سال ۱۴۰۳ نسبت به فصل مشابه سال قبل، رشد اقتصادی کشور 1/8 درصد و رشد بدون نفت 1/9 درصد برآورد می‌شود.

با در نظر گرفتن رشد نه‌ماهه بانک مرکزی و نتایج رشد فصل زمستان مرکز پژوهش‌ها، رشد اقتصادی کشور در سال 1403 نسبت به سال 1402 معادل 2/8 درصد و رشد بدون نفت 2/7 درصد برآورد می‌گردد. رقم مذکور حدود ۲ واحد درصد از رشد محقق شده سال های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲(متوسط 4/7 درصد) کمتر بوده است. روند نزولی رشد موضوعی است که این مرکز در گزارش های پیشین خود نیز نسبت به آن هشدار داده است. [1]

طبق محاسبات مرکز پژوهش‌ها، ارزش‌افزوده گروه کشاورزی در اسفند‌ ۱۴۰۳ نسبت به ماه مشابه سال قبل 4/6 درصد رشد داشته است. برآوردهـای انجـام شـده در ایـن زمینـه بـا توجـه بـه آمارهای پایه دریافتی از وزارت جهاد کشاورزی حاکی از افزایش تولید محصولات اصلی زراعی و محصولات دامی در اسفند‌ماه است.

طبق محاسبات مرکز پژوهش‌ها، ارزش‌افزوده بخش نفت خام و گاز طبیعی در اسفند‌ ١٤٠۳ نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد منفی 3/8 درصدی داشته است.

طبق محاسبات مرکز پژوهش‌ها، ارزش‌افزوده گروه صنایع و معادن در اسفند‌ 1403 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 3/1 درصدی داشته است که افزایش آن نسبت به بهمن‌ماه عمدتا ناشی از افزایش شاخص تولید صنایع بورسی در اسفند‌ماه 1403 و افزایش شاخص فروش نهاده‌های ساختمانی بورسی است.

طبق محاسبات مرکز پژوهش‌ها، ارزش‌افزوده گروه خدمات در اسفند‌ 1403 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 5/1 درصدی داشته است. در اسفند‌ ماه بخش خدمات تحت‌تأثیر رشد بخش‌های اصلی ازجمله بخش‌های «عمده‌فروشی و خرده‌فروشی»، «اداره عمومی، دفاع و تامین اجتماعی» و «فعالیت‌های مالی و بیمه» بوده است.

1. مقدمه

داشتن تصویری بهنگام و قابل اعتماد از تحولات تولید ناخالص داخلی کشور، می‌تواند به‌طور موثر به بهبود سیاستگذاری و پایش دقیق‌تر اقتصاد کلان کمک کند. بااین‌حال در ایران مشابه اکثر کشورهای دنیا اولین برآوردها از رشد اقتصادی فصل مدنظر، حداقل سه ماه پس از پایان فصل مذکور منتشر می‌شود. برای رفع این چالش در ادبیات اقتصاد کلان چارچوب‌هایی برای برآورد رشد اقتصادی ماهانه ارائه شده است. در این چارچوب‌ها سعی می‌شود تا با استفاده از داده‌هایی که به‌صورت بهنگام و با تواتر زیاد (غالباً ماهانه) در دسترس هستند، رشد اقتصادی کشور در سریع‌ترین زمان ممکن برآورد شود. در این راستا، با استفاده از حداکثر داده‌های ماهانه در دسترس و استفاده از چارچوب حساب‌های ملی ماهانه، ارزش‌افزوده فعالیت‌های عمده اقتصادی و رشد اقتصادی ماهانه با حداقل تاخیر برآورد‌ می‌شود. گزارش حاضر، نهمین گزارش ماهانه «برآورد تولید ناخالص داخلی» است و این امکان را فراهم خواهد کرد که در هر ماه بتوان تصویری بهنگام از وضعیت بخش حقیقی اقتصاد ایران ارائه کرد و رشد اقتصادی هر ماه، قبل از انتشار آمارهای بانک مرکزی و مرکز آمار ایران برآورد خواهد شد.

مقایسه رشد محاسبه شده توسط مرکز پژوهش‌ها [2] و بانک مرکزی در فصل پاییز 1403 نشان دهنده دقت بالای روش مرکز پژوهش‌ها می‌باشد. همانطور که در جدول 1 نشان داده شده است، رشد «تولید ناخالص داخلی» و «تولید ناخالص داخلی بدون» با تفاوت اندکی برآورد شده‌اند.

جدول 1. مقایسه رشد فصل پاییز بانک مرکزی و مرکز پژوهش‌ها

مآخذ: آمار فصلی بانک مرکزی و رشد فصلی مرکز پژوهش ها براساس محاسبات تحقیق.

لازم به توضیح است آمار رشد ارائه شده در این گزارش براساس حساب‌های ملی بانک مرکزی به قیمت‌های ثابت سال پایه 1400 محاسبه شده است. بررسی رشد فصول بهار، تابستان و پاییز ۱۴۰۳ براساس وزن‌ حساب‌های ملی به قیمت‌های ثابت سال پایه 1395 و 1400 نشان می‌دهد تغییر سال پایه نتایج رشد کل و بخش‌های اصلی را به صورت جدی تحت تاثیر قرار نداده است.

برای کسب اطلاعات بیشتر درخصوص روش‌شناسی و تفصیل داده‌های استفاده شده به گزارش «چارچوبی برای‌ کنون‌بینی بخش حقیقی اقتصاد ایران» مراجعه شود [3]. شایان ذکر است در این گزارش با توجه به لزوم سازگاری نتایج برآمده از این گزارش با سایر برآوردها از بخش حقیقی توسط این مرکز و به‌دلیل عدم محاسبه توالی حساب‌ها توسط مرکز آمار ایران، از حساب‌های ملی بانک مرکزی استفاده شده است.

همچنین لازم به ذکر است در برخی از بخش‌ها از آمار مقدماتی جهت برآورد استفاده می‌شود، لکن تعدیل آمارها با دسترسی به آمارهای قطعی اجتناب ناپذیر است، که این موضوع امری رایج در تهیه حساب‌های ملی فصلی و ماهانه می‌باشد.

۲. تولید ناخالص داخلی

براساس آمار بانک مرکزی تولید ناخالص داخلی کشور در فصل پاییز سال 1403 به میزان 3/6 درصد رشد داشته، همچنین رشد اقتصادی بدون نفت 3/9 درصد گزارش شده است. [4]

بر همین اساس، طبق محاسبات مرکز پژوهش‌ها، رشد اقتصادی کشور در اسفند‌ 1403 معادل 3/6 درصد و رشد اقتصادی بدون نفت نیز 4/2 درصد برآورد می‌شود.

شکل 1. نمودار رشد تولید ناخالص داخلی ماهانه(100=1400)

مآخذ: داده‌های فصلی تا پاییز 1403 براساس حساب‌های ملی بانک مرکزی- داده‌های ماهانه محاسبات تحقیق.

شکل 2. نمودار رشد تولید ناخالص داخلی بدون نفت ماهانه (100=1400)

مآخذ: همان.

همان‌طور که درشکل 3 نشان داده شده، از نرخ رشد 3/6 واحد درصدی در اسفند‌ماه سال 1403 بخش کشاورزی سهمی معادل 0/07 واحد درصد، بخش نفت و گاز سهمی معادل منفی 0/32 واحد درصد، گروه صنایع و معادن سهمی معادل 1/15 واحد درصد و گروه خدمات سهمی معادل 2/67 واحد درصد را‌ به‌خود اختصاص داده است.

شکل 3. نمودار سهم بخش‌های اقتصادی از رشد اقتصادی اسفند‌ماه 1403 (100=1400)

مأخذ: همان.

۳. بخش کشاورزی

براساس اعلام بانک مرکزی بخش کشاورزی در فصل‌ پاییز سال 1403 رشد 4/1 درصدی را ثبت کرده ‌است.

نتایج برآوردهای این مرکز نشان می‌دهد در اسفند‌ 1403، ارزش‌افزوده گروه کشاورزی نسبت به ماه مشابه سال قبل 4/6 درصد رشد داشته است. برآوردهـای انجـام شـده در ایـن زمینـه بـا توجـه بـه آمارهای پایه دریافتی از وزارت جهاد کشاورزی حاکی از آن است که در اسفند‌ماه تولید محصولات زراعی، باغی و دامی نسبت به ماه مشابه سال قبل به‌ترتیب 7، 3 و 3/8 درصد افزایش یافته است. درمقابل، براساس آمار دریافتی از مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی میزان بارش در اسفند‌ماه ۱۴۰۳ کاهش 14 میلی‌متری داشته است.

شکل 4. نمودار رشد ارزش‌افزوده ماهانه بخش کشاورزی (100=1400)

مأخذ: همان.

۴. بخش نفت خام و گاز طبیعی

براساس اعلام بانک مرکزی بخش نفت خام و گاز طبیعی در‌ فصل پاییز سال 1403 رشد 0/1 درصدی را ثبت کرده ‌است.

نتایج برآوردهای این مرکز نشان می‌دهد ارزش‌افزوده گروه نفت در اسفند‌ سال ١٤٠۳ نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد منفی 3/8 درصدی داشته است. طبق آخرین آمار اوپک از منابع ثانویه و برآوردهای در دسترس به کمک روش دنتون، تولید نفت ایران در اسفند‌ماه با رشد کمتری نسبت به ماه‌های قبل و ماه مشابه سال قبل روبه‌رو بوده است.

شکل 5. نمودار رشد ارزش افزوده ماهانه بخش نفت خام و گاز طبیعی (100=1400)

مأخذ: همان.

۵. گروه صنایع و معادن

براساس اعلام بانک مرکزی، گروه صنایع و معادن در‌ فصل پاییز سال 1403 رشد 3/4 درصدی را ثبت‌ کرده ‌است.

این گروه شامل بخش‌های «ساختمان، صـنعت، اسـتخراج معدن، تأمین آب‌، برق و گاز طبیعی» است. نتایج برآوردهای این مرکز نشان می‌دهد گروه صنایع و معادن در اسفند‌ سال۱۴۰۳ نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 3/1 درصدی داشته‌ است که عمدتاً تحت‌تأثیر افزایش شاخص تولید بخش صنعت و افزایش شاخص فروش نهاده‌های ساختمانی بورسی بوده است. [5]، [6]، [7]

شکل 6. نمودار رشد ارزش افزوده ماهانه گروه صنایع و معادن (100=1400)

مأخذ: همان.

۶. گروه خدمات

براساس اعلام بانک مرکزی گروه خدمات در‌ فصل پاییز سال 1403 رشد 4/3 درصدی را ثبت‌ کرده ‌است.

نتایج برآوردهای این مرکز نشان می‌دهد ارزش‌افزوده گروه خدمات در اسفند‌ سال ۱۴۰۳ نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 5/1 درصدی را ثبت کرده است.

در اسفند‌ماه بخش‌های «عمده‌فروشی و خرده‌فروشی»، «اداره عمومی، دفاع و تامین اجتماعی» و «فعالیت‌های مالی و بیمه» رشد مثبتی را نسبت به مدت مشابه سال قبل ثبت کرده‌اند.

شکل 7. نمودار رشد ارزش افزوده ماهانه بخش خدمات (100=1400)

مأخذ: همان.

۷. جمع‌بندی

براساس اعلام بانک مرکزی تولید ناخالص داخلی در فصل پاییز 1403 رشد 3/6 درصدی و تولید ناخالص داخلی بدون نفت رشد 3/9 درصدی را ثبت‌ کرده ‌است.

به همین ترتیب نتایج برآوردهای مرکز پژوهش‌ها نشان می‌دهد تولید ناخالص داخلی با نفت در اسفند‌ سال ۱۴۰۳ رشد 3/6 درصدی و بدون نفت رشد 4/2 درصدی داشته‌است. همچنین در اسفند‌ سال ۱۴۰۳، بخش کشاورزی‌ تحت‌تأثیر افزایش تولید محصولات زراعی و دامی با رشد 4/6 درصدی، بخش نفت خام و گاز طبیعی‌ تحت‌تأثیر کاهش تولید نفت خام با رشد منفی 3/8 درصدی، گروه صنایع و معادن‌ تحت‌تأثیر افزایش شاخص صنایع بورسی در بخش صنعت و معدن و افزایش شاخص فروش نهاده‌های ساختمانی بورسی با رشد 3/1 درصدی و گروه خدمات‌ تحت‌تأثیر رشد مثبت بخش‌های اصلی خود با رشد 5/1 درصدی روبه‌رو بوده است.

همچنین بر اساس برآوردهای این مرکز از رشد ماه‏های دی تا اسفند، تولید ناخالص داخلی در فصل زمستان ۱۴۰۳ نسبت به زمستان ۱۴۰۲، رشد 1/8 درصدی و تولید ناخالص داخلی بدون نفت رشد 1/9 درصدی داشته‌است. در این فصل بخش کشاورزی رشد 4/8 درصدی، بخش نفت خام و گاز طبیعی رشد 0/7 درصدی، گروه صنایع و معادن رشد منفی ۱ درصدی و بخش خدمات رشد ۴ درصدی را ثبت کرده‌اند.

جدول 2. رشد ارزش‌افزوده به تفکیک فعالیت‌های اقتصادی (100=1400)

مأخذ: همان.

درنهایت، براساس آمار نه‌ماهه حساب‌های ملی بانک مرکزی و نتایج فصل زمستان مرکز پژوهش‌ها، تولید ناخالص داخلی سال ۱۴۰۳ در مقایسه با سال ۱۴۰۲ رشد 2/8 درصدی و تولید ناخالص داخلی بدون نفت رشد 2/7 درصدی داشته است. همانگونه که در شکل 8 مشاهده می شود این رشد نسبت به رشد محقق شده طی سال های 1399 تا 1402 (متوسط 4/7 درصد) به میزان محسوسی(حدود 2 واحد درصد) کمتر است.

شکل 8. نمودار رشد تولید ناخالص داخلی سالانه (100=1400)

مأخذ: همان.

8.پیوست

جهت مقایسه رشد اقتصادی براساس سال پایه‌ ۱۳۹۵ و ۱۴۰۰، ابتدا وزن زیربخش‌های اقتصادی را از کل تولید ناخالص داخلی حساب کرده و سپس در رشد اعلامی بانک مرکزی برای فصول بهار، تابستان و پاییز ضرب می‌شود. همانطور که در جدول  نشان داده شده است اختلاف رشد در فصول سال ۱۴۰۳ با سال پایه‌های ۱۳۹۵ و ۱۴۰۰ بسیار ناچیز بوده‌است.

جدول 1پیوست. مقایسه رشد فصلی با سال پایه مختلف

مأخذ: همان.