خلاصه مدیریتی

مسئله اصلی

«طرح الحاق یک تبصره به ماده (122) قانون آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی» به شماره ثبت 281 در خصوص الکترونیکی‌نمودن رای‌گیری مرتبط با انتخاب اشخاص موضوع بندهای (1)، (3) و (4) ماده (122) قانون آیین‌نامه داخلی است. قانونگذار در ماده (118) آیین‌نامه داخلی چهار روش را برای رای‌گیری در مجلس پیش‌بینی کرده است که از جمله آن رای‌گیری با دستگاه الکترونیکی و رای‌گیری مخفی با ورقه است. ماده (122) موارد الزامی رای‌گیری مخفی با ورقه را برشمرده است. با این حال این روش چالش‌هایی همچون زمان‌گیربودن، دقت پائین و بعضاً بروز اختلاف در شمارش را در پی داشته است. پیشرفت فناوری و تجربه موفق استفاده از دستگاه‌های الکترونیکی سبب شده تا در این طرح رای‌گیری برای اشخاص در صحن علنی از طریق صندوق‌های الکترونیکی پیشنهاد شود و هیات رئیسه در این خصوص دارای اختیار باشد.

نقاط قوت طرح

1. توجه به استفاده از فناوری‌های نوین
2. کاهش‌ چالش‌های مرتبط با رأی‌گیری با ورقه

نقاط ضعف طرح

عدم رعایت اصول قانون‌نویسی موضوع بند «9» سیاست‌های کلی نظام قانون‌گذاری

پیشنهادات مرکز پژوهش‌ها

1. پیشنهاد تصویب کلیات با رعایت قانون آیین‌نامه داخلی.
2. اصلاح تبصره «2» ماده (122) قانون آیین‌نامه داخلی.

1. مقدمه

قانون‌گذار در ماده (118) قانون آیین‌نامه داخلی مجلس چهار روش را جهت رای‌گیری در مجلس پیش‌بینی نموده است که عبارتند از:

1. با دستگاه الکترونیکی
2. علنی با ورقه
3. مخفی با ورقه
4. قیام‌وقعود

همچنین در ماده (122) در مواردی اخذ رای به صورت مخفی با ورقه را الزامی دانسته است که این موارد عبارتند از:

1. انتخاب اعضاى هیئت‌رئیسه، حقوق‌دانان شوراى نگهبان و سایر انتخابات راجع به اشخاص
2. انتخابات داخلى شعب و کمیسیون‌ها
3. رأى اعتماد و عدم اعتماد به وزیران و هیئت وزیران و رأى عدم کفایت به رئیس‌جمهور
4. رأى نسبت به اعتبارنامه نمایندگانی که مورد اعتراض واقع شده‌اند.

علاوه بر این قانون‌گذار با الحاق تبصره «2» به ماده (122) در تاریخ 1401/06/30 به هیات رئیسه مجلس اجازه داده است رای‌گیری در مورد انتخاب نمایندگان برای عضویت در نهادها، هیأت‌ها، مجامع و شوراها را از طریق دستگاه الکترونیکی انجام دهد. در این تبصره آمده است:«هیأت رئیسه می‌تواند انتخاب نمایندگان برای عضویت در نهادها، هیأت‌ها، مجامع و شوراها را با دستگاه الکترونیکی انجام دهد. در این صورت، هیأت رئیسه موظف است اقدامات لازم برای عدم امکان دسترسی به آرای نمایندگان را به عمل آورد.»

واضح است که در تبصره فوق صرفاً در خصوص انتخاب نمایندگان برای عضویت در نهادها، هیئت‌ها، مجامع و شوراها، استفاده از دستگاه الکترونیکی به‌جای رأی مخفی با ورقه اجازه داده شده است [1].

«طرح الحاق یک تبصره به ماده (122) قانون آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی» به شماره ثبت 281 در دوره دوازدهم اعلام وصول و به کمیسیون آیین‌نامه داخلی ارجاع شده است. طرح حاضر با هدف توسعه بهره‌گیری از فناوری جدید و دستگاه‌های الکترونیکی در فرآیند رای‌گیری در خصوص اشخاص در مجلس شورای اسلامی و رفع نواقص ناشی از رای‌گیری با ورقه از جمله زمان‌بربودن اخذ رای و شمارش آرا، خطا در شمارش آرا و جلوگیری از بروز اختلافات ناشی از این موارد، ارائه شده است تا براساس آن انتخابات راجع به اشخاص به وسیله صندوق‌های الکترونیک وزارت کشور صورت گیرد. در ادامه به بررسی این طرح پرداخته خواهد شد.

2. اظهار نظر کارشناسی

ماده‌واحده پیشنهادی به شرح زیر است:

«متن زیر به‌عنوان تبصره (3) به ماده (122) قانون آیین‌نامه داخلی مجلس الحاق می‌گردد:

تبصره (3): در مواردی که به موجب این ماده اخذ رای مخفی با ورقه الزامی است [در موارد مقرر در بندهای (1)، (3) و (4) این ماده] هیات رئیسه می‌تواند اخذ رای را با استفاده از صندوق‌های الکترونیک مورد تائید شورای نگهبان که در آخرین انتخابات الکترونیک قبلی مورد استفاده وزارت کشور قرار گرفته است انجام دهد. وزارت کشور مکلف است در برگزاری رای‌گیری به نحو مذکور با هیات رئیسه مجلس همکاری و تعداد مورد درخواست این نوع صندوق‌ها را تا پایان فرآیند هر مورد از رای‌گیری به نحو مذکور در اختیار مجلس شورای اسلامی قرار دهد.»

در تحلیل این ماده‌واحده نکات زیر قابل ذکر است:

1. حرکت از روش‌های سنتی رای‌گیری به سوی استفاده از فناوری‌ و دستگاه‌های الکترونیکی که منجر به افزایش دقت و کاهش اشتباهات در فرآیند رای‌گیری شده و از اختلافات ناشی از رای‌گیری با ورقه می‌کاهد امری ضروری است. طرح حاضر از این جهت نگاهی مناسب و مترقی داشته است. سابقا قانونگذار در انتخابات‌های مختلف مانند انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا [2] و انتخابات مجلس شورای اسلامی[3] این شیوه را تجویز نموده است.
2. ادبیات استفاده شده در ماده پیشنهادی از حیث اصول قانون نویسی (موضوع بند «9» از سیاست‌های کلی نظام قانونگذاری ابلاغی مقام معظم رهبری[4]) نیازمند اصلاح است.
3. باتوجه به آنکه از یکسو فناوری به طور دائمی درحال پیشرفت بوده و دستگاه‌های الکترونیکی رای‌گیری نیز در حال تحول می‌باشند و از سوی دیگر اصلاح مکرر قانون امر مطلوبی نیست؛ لذا بهتر است به جای عنوان‌نمودن مصداقی خاص یعنی «صندوق‌های الکترونیک مورد تائید شورای نگهبان که در آخرین انتخابات الکترونیک قبلی مورد استفاده وزارت کشور قرار گرفته است» از عنوان کلی «دستگاه‌های الکترونیکی مخصوص» با شرط‌نمودن مخفی‌بودن رای استفاده شود.
4. باتوجه به آنکه تامین دستگاه‌های مذکور بیشتر جنبه اداری دارد و چگونگی تامین دستگاه نیز موضوعیتی ندارد لذا می‌توان به هیات رئیسه در این خصوص اختیار داده شود و دستگاه‌های اجرایی نیز مکلف به همکاری با هیات رئیسه شوند.
5. قانونگذار در تبصره (2) ماده (122) به موضوع جواز استفاده از دستگاه‌های الکترونیکی در خصوص انتخاب نمایندگان برای عضویت در نهادها، هیأت‌ها، مجامع و شوراها توسط هیات رئیسه اشاره داشته است. این موضوع با طرح فعلی وحدت موضوعی دارد و می‌توان موارد مطروحه در ماده واحده پیشنهادی را به تبصره (2) اضافه کرد. و عنوان طرح پیشنهادی به اصلاح تبصره (2) ماده (122) قانون آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی تغییر یابد.
6. متن پیشنهادی دلالت بر مجازبودن استفاده از صندوق الکترونیکی به جای رای‌گیری مخفی با ورقه توسط هیات رئیسه دارد. چنانچه انجام این امر از منظر نمایندگان محترم ضروری است، کمااینکه در مقدمه توجیهی نیز به آن اشاره شده است، باید عبارت «مکلف است» را در ماده جایگزین عبارت «می‌تواند» نمود.
7. طرح پیشنهادی 3 مورد از 4 مورد الزام به برگزاری رای‌گیری به صورت مخفی با ورقه (موضوع ماده (122))را مستثنی نموده که تخصیص اکثر و مذموم است.

3. جمع‌بندی و پیشنهادها

طرح الحاق یک تبصره به ماده (122) قانون آیین‌نامه مجلس شورای اسلامی  به شماره ثبت 281 با هدف کاهش مشکلات ناشی از برگزاری رای‌گیری مخفی با ورقه و افزایش دقت و سرعت رای‌گیری در مورد بندهای (1)، (3) و (4) ماده (122) قانون آیین‌نامه داخلی مجلس ارائه شده است. با توجه به مطلوبیت به‌کارگیری از فناوری جدید و روش‌های الکترونیکی در فرآیند رای‌گیری، تصویب کلیات این طرح پیشنهاد می‌شود. با این حال با رعایت قانون آیین‌نامه داخلی مجلس اصلاح این طرح به شرح زیر پیشنهاد می‌شود:

تبصره «2» ماده (122) قانون آیین‌نامه داخلی به شرح زیر اصلاح می‌شود:

تبصره 2- هیات رئیسه می‌تواند برگزاری انتخابات در صحن برای موارد مذکور در این ماده را با دستگاه‌های الکترونیکی مخصوص که مخفی بودن کامل آرا را تضمین نماید، انجام دهد. دستگاه‌های اجرایی مربوط مکلف به همکاری با هیات رئیسه در خصوص تامین اقتضائات فنی آن خواهند بود.