خلاصه مدیریتی

بیان/شرح مسئله

در ایران، با وجود تمایل به استفاده از فناوری‌های نوظهور مانند هوش ‌مصنوعی در عرصه‌های تصمیم‌گیری و قانونگذاری، مجلس شورای اسلامی و نهادهای مرتبط هنوز در مراحل مقدماتی استفاده از این فناوری‌ها قرار دارند. چالش‌های اصلی نظیر نبود نقشه راه مشخص برای تحول دیجیتال‌، کمبود نیروی انسانی ماهر و فقدان زیرساخت‌های لازم و تجربیات عملی در به‌کارگیری فناوری‌های پیشرفته و ضعف در درس‌آموزی از تجربه‌های موجود موفقیت و شکست، حرکت متناسب در این حوزه را با موانعی روبه‌رو کرده است.

درعین‌حال، ضروری است که تصوراتی که هوش ‌مصنوعی را به‌عنوان راه‌حلی جامع برای تمام مشکلات می‌بینند، با دیدی واقع‌بینانه‌تر بازنگری شوند؛ زیرا استفاده مؤثر از این فناوری نیازمند زیرساخت‌های مناسب، برنامه دقیق و مدون، پایش و ارزیابی مستمر عملیاتی‌سازی برنامه و اصلاح آن است. طبعاً استفاده غیرمسئولانه از هوش ‌مصنوعی می‌تواند موجب بروز مشکلات جدید شود.

از یک‌سو ابعاد فناوری هوش ‌مصنوعی و قابلیت‌ها و مخاطرات و آثار آن هنوز مبهم است و همچنین کاربرد هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها و سازوکارهای مربوط به قانونگذاری نیز سابقه چندانی ندارد؛ ازسوی‌دیگر با توجه به‌سرعت تحولات این فناوری و آثاری که در حوزه‌های مختلف ایجاد کرده است، نظاره‌گر ماندن پارلمان ایران و عدم به‌کارگیری خردمندانه آن، موجب عقب‌ماندگی‌ها و هزینه‌های بسیاری خواهد شد. در چنین شرایطی رصد مستمر تجربه‌های روز پارلمان‌های دنیا و مطالعه یافت‌های عملی و کاربردی و درس‌آموزی از آنها ضروری می‌کند.

مرکز نوآوری قوه مقننه از ابتدای تأسیس خویش کوشیده است تا مفهوم «نوآوری پارلمانی» را تبیین و ترویج کند و در خصوص مسیرهای به‌کارگیری این نوآوری‌ها برای ارتقای کارآمدی و اثربخشی مجلس شورای اسلامی، پیشنهادهایی ارائه دهد و تجربیات نوینی خلق کند. در همین راستا موضوع چگونگی کاربست هوش ‌مصنوعی در مجلس شورای اسلامی در محور فعالیت‌های این مرکز قرار گرفته و مطالعات پایش این کاربست‌ها در دیگر پارلمان‌های دنیا و تسهیلگری برای ایجاد محصولات و تجارب موفق را در دستور کار خود قرار داده است.

هدف اصلی گزارش پیش‌رو، ارائه تصویری منسجم از کاربردهای هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌هاست تا به تصمیم‌گیران قوه مقننه و مرکز پژوهش‌های مجلس این امکان را بدهد که با شناسایی ظرفیت‌های این فناوری، انتخاب‌هایی متناسب با نیازها، امکانات و اهداف خود انجام دهند. برای بهره‌مندی بهتر تصمیم‌گیران و کارشناسان، در این گزارش کوشش شده ‌است که طیف وسیعی از منابع جدید مرتبط با این موضوع بررسی شود و مطالعه تجربه‌ها به تعدادی از کشورهای توسعه‌یافته محدود نماند. این امر به‌منظور معرفی تنوع کاربردهای مختلف هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌های کشورهای گوناگون با شرایط متفاوت صورت گرفته است.

استفاده خردمندانه و مدبرانه از این فناوری، این امکان را فراهم می‌کند که مجلس شورای اسلامی به‌سرعت خود را با تحولات جدید علمی و فناوری هماهنگ سازد و به این ترتیب، نقش خود را به‌عنوان نهادی پیشرو در حکمرانی دیجیتال تقویت کند.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

در این گزارش، یافته‌های کلیدی حاصل از بررسی کاربرد هوش ‌مصنوعی در هوشمندسازی امور اداری، حمایت از هوشمندسازی فرایندهای قانونگذاری و نظارت و ارتقای شفافیت و مشارکت عمومی مورد تحلیل قرار گرفته است.

هوشمندسازی امور اداری: هوش ‌مصنوعی در کاهش بار وظایف اداری کارکنان مؤثر بوده و کارایی ارائه خدمات اداری را به‌طور قابل‌توجهی بهبود بخشیده‌ است. اتوماسیون وظایف تکراری مانند تدوین صورت‌جلسات و خلاصه‌سازی محتوا به افزایش دقت و کیفیت خدمات کمک کرده است.

حمایت از هوشمندسازی فرایندهای قانونگذاری و نظارت: ابزارهای مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی توانایی شناسایی بینش‌های حقوقی از طریق تحلیل منابع متنوع و شبیه‌سازی آثار لوایح قانونی را دارند. این فرایند به تضمین انطباق و ارزیابی تأثیرات سیاسی مانند مبارزه با تغییرات اقلیمی کمک می‌کند.

ارتقای شفافیت و مشارکت عمومی: هوش ‌مصنوعی به تقویت ارتباط بین پارلمان و شهروندان از طریق پرتال‌ها و چت‌بات‌های هوشمند کمک کرده است. این فناوری امکان دسترسی آسان‌تر شهروندان به اطلاعات و درک بهتر قوانین و مقررات را فراهم آورده و درنهایت مشارکت عمومی را افزایش داده است.

یافته‌های این گزارش نشان می‌دهند که استفاده از هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها می‌تواند به‌طور قابل‌توجهی به شفاف‌سازی (متناظر با کاربست حمایت از هوشمندسازی فرایندهای قانونگذاری و نظارت)، کارآمدسازی (متناظر با کاربست هوشمندسازی امور اداری) و مردمی‌سازی (متناظر با کاربست ارتقای شفافیت و مشارکت عمومی) فرایندها کمک کند. این تحولات، در مجموع، به هوشمندسازی فرایندهای پارلمانی منجر می‌شوند.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

در راستای بهره‌گیری هدفمند و مسئولانه از ظرفیت‌های هوش ‌مصنوعی در مجلس شورای اسلامی، مجموعه پیشنهادهای زیر با تأکید بر تجارب بین‌المللی، اسناد سیاستی معتبر و اقتضائات نهادی پارلمان جمهوری اسلامی ایران تدوین شده ‌است:

• چارچوب سه‌گانه برای هوشمندسازی مجلس: تحول دیجیتال در مجلس شورای اسلامی باید براساس سه محور «امور اداری»، «قانونگذاری و نظارت» و «شفافیت و مشارکت عمومی» سامان یابد. این طبقه‌بندی می‌تواند مبنای طراحی راهبردها، ساختار سازمانی، تخصیص منابع و ارزیابی پیشرفت‌ها قرار گیرد.
• توزیع وظایف در ساختار اداری مجلس جهت کاربرد فناوری‌های نوظهور: در بخش اداری، «معاونت اجرایی» مسئول راهبری پروژه‌ها و توسعه زیرساخت‌هاست. در حوزه قانونگذاری و نظارت، نقش اصلی برعهده «معاونت قوانین» و «معاونت نظارت» است. در زمینه شفافیت و ارتباط با مردم، «اداره‌ کل روابط‌ عمومی» نقش کلیدی دارد، اما موفقیت این حوزه وابسته به تعامل فعال با زیست‌بوم نوآوری شامل شرکت‌های دانش‌بنیان، استارت‌آپ‌ها، اندیشکده‌ها و رسانه‌ها خواهد بود.
• نقش پشتیبانی علمی مرکز پژوهش‌ها: مرکز پژوهش‌های مجلس می‌تواند با ارائه تحلیل‌های علمی، طراحی سیاست‌های نوآورانه و تدوین نقشه راه هوشمندسازی، مسیر گذار به استفاده اثربخش از فناوری‌های نوین از جمله هوش ‌مصنوعی را تسهیل کند.
• ضرورت حکمرانی داده در فرایند هوشمندسازی: استفاده مؤثر از هوش ‌مصنوعی بدون چارچوب روشن حکمرانی داده امکان‌پذیر نیست. تدوین راهبرد حکمرانی داده با پشتیبانی هیئت‌رئیسه، باید به موضوعاتی چون کیفیت، امنیت، شفافیت، دسترسی و پاسخ‌گویی داده‌ها بپردازد.
• اهمیت وجود نهاد هماهنگ‌کننده سیاستگذاری هوش ‌مصنوعی: پیشنهاد می‌شود «کمیته سیاستگذاری هوش ‌مصنوعی» تشکیل شود تا هماهنگی در پروژه‌ها، بهره‌گیری از ظرفیت‌ها و دریافت بازخورد ذی‌نفعان به‌درستی محقق شود.

1. مقدمه

در دنیای امروز، جایی‌که فناوری‌های نوظهور به‌سرعت در حال تغییر چهره شیوه‌های حکمرانی هستند، تحولات سریع در محیط‌های فناورانه، سیاسی و اجتماعی، پارلمان‌ها را نیز مجبور کرده است تا از فناوری‌های نوظهور برای مدیریت و بهبود فرایندهای خود، بهره گیرند؛ فناوری‌هایی مانند هوش ‌مصنوعی [1, 2] که از رصد و ارزیابی عملکرد نمایندگان گرفته تا تحلیل داده‌های پیچیده پارلمانی، توانسته است کارآیی و اثربخشی را به میزان قابل‌توجهی در پارلمان‌ها افزایش دهد.

به‌صورت‌کلی، مزایای عمده به‌کارگیری هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها عبارت‌اند از:

- کاهش هزینه‌ها: برای مثال، استفاده از ابزارهای خودکار برای تهیه گزارش‌ها یا ترجمه اسناد چندزبانه باعث صرفه‌جویی در منابع مالی می‌شود [3, 4].

- افزایش سرعت: ابزارهای هوش ‌مصنوعی می‌توانند وظایفی مانند تحلیل آماری، تنظیم پیش‌نویس قوانین و طبقه‌بندی اطلاعات را در زمان کمتری انجام دهند [5, 6].

- بهبود دقت: هوش ‌مصنوعی می‌تواند اشتباهات انسانی را در وظایف حساس، مانند تحلیل تأثیر قوانین یا تطبیق قوانین جدید با قوانین موجود، کاهش دهد [7, 8].

شکل 1. مزایای عمده به‌کارگیری هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها [6]

با وجود این مزایا، چالش‌های بسیاری نیز در مسیر پذیرش و به‌کارگیری فناوری‌های نوظهور در پارلمان‌ها وجود دارد: مقاومت فرهنگی نسبت به تغییرات فناورانه [9, 10]، کمبود منابع مالی [5, 7] و کمبود نیروی انسانی متخصص [6, 8]، ازجمله موانع مهم غیر فنی در این مسیر محسوب می‌شوند [8, 10]. علاوه‌بر اینها، موانع فنی مانند نگرانی‌هایی درباره شفافیت و قابلیت توضیح‌پذیری الگوریتم‌های پیچیده هوش ‌مصنوعی که می‌تواند با اصول شفافیت پارلمانی در تضاد باشد، به‌ویژه در مدل‌های یادگیری عمیق، مانع استفاده گسترده از این فناوری شده ‌است.

از جنبه‌ای دیگر، می‌توان به «مشکل همگام‌سازی» نیز اشاره کرد. مفهوم مشکل همگام‌سازی این است که سرعت پیشرفت‌های فناوری بسیار فراتر از توان قوانین و چارچوب‌های نظارتی برای به‌روزرسانی و همراهی با این تغییرات است که این امر باعث ایجاد شکاف بین پارلمان و سایر نهادها می‌شود. این شکاف که در سه بُعد خارجی، بُعد میان‌سازمانی و بُعد درونی نمایان شده، باعث می‌شود که پارلمان‌ها از لحاظ تطبیق با فناوری‌های نوظهور، از سایر نهادها و حتی جامعه عقب بمانند. این چالش نه‌تنها توانایی قانونگذاران برای نظارت و حکمرانی مؤثر را محدود می‌کند، بلکه بر اعتبار و کارایی پارلمان نیز تأثیر منفی می‌گذارد [11, 12].

شکل 2. نمودار رابطه میان سرعت تغییرات فناوری و سرعت تغییرات سیاسی [11]

در این میان، با استفاده دقیق و خردمندانه از هوش ‌مصنوعی، پارلمان‌ها می‌توانند گام‌هایی بردارند تا با جامعه‌ای که به‌سرعت در حال تغییر است همگام شوند، انتظارات روبه‌رشد عمومی را برآورده سازند و پاسخ‌گویی، کارآمدی و ارتباط نهادهای دمکراتیک را در این عصر جدید هوش ‌مصنوعی بهبود بخشند [4]. برای اجرایی کردن این هدف، لازم است فناوری‌های نوظهور با ساختارهای سنتی حکمرانی ادغام شوند تا پارلمان‌هایی منعطف و درعین‌حال مقاوم شکل گیرند [13, 14].

بنابراین، پارلمان‌ها به‌عنوان ستون‌های اصلی نظام‌های دمکراتیک، نقش کلیدی در بهره‌برداری مسئولانه از این فناوری‌ها برای ارتقای فرایندهای قانونگذاری و تعامل با شهروندان ایفا می‌کنند. فناوری‌های نوآورانه مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی می‌توانند از طریق تحلیل داده‌های کلان، تسهیل ارتباط میان شهروندان و نمایندگان و فراهم ‌آوردن دسترسی به پلتفرم‌های مشارکت عمومی آنلاین، شفافیت و اعتماد نهادی را تقویت کنند [15]. برای مثال، پروژه‌هایی نظیر «نظارت‌گران فلاندری» که از هوش ‌مصنوعی برای ارتقای مسئولیت‌پذیری سیاستمداران استفاده می‌کنند، نشان‌دهنده توانایی‌های این فناوری در تقویت شفافیت و بهبود فرایندهای نهادهای عمومی هستند [7].

شکل 3. رصد سیاستمداران بلژیکی با کمک هوش ‌مصنوعی [7]

در سال‌های اخیر، هوش ‌مصنوعی توانسته است ابزارهای قدرتمندی برای بهبود فرایندهای قانونگذاری، ارتقای شفافیت و تقویت مشارکت عمومی در اختیار پارلمان‌ها قرار دهد [5, 8, 9, 16]. در جهان، بسیاری از پارلمان‌ها به‌طور فعال در حال به‌کارگیری انواع سیستم‌های مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی هستند. این کاربردها شامل بررسی و تحلیل پیش‌نویس‌های قانونی، نظارت بر عملکرد نمایندگان، ارزیابی تأثیرات اجتماعی و اقتصادی پیشنهادهای قانونی و مواردی از این دست است که در ادامه این گزارش به‌طور کامل به آنها پرداخته می‌شود.

لذا، برای بهره‌برداری هرچه بهتر از هوش ‌مصنوعی، پارلمان‌ها نیازمند دگرگونی دیجیتال و توسعه توانمندی‌های خود در پذیرش و به‌کارگیری فناوری‌های نوظهور، به‌روزرسانی چارچوب‌های قانونی و نظارتی و افزایش همکاری با دیگر نهادهای دولتی و بخش خصوصی هستند [11]. تحول دیجیتال در پارلمان‌ها نه‌تنها فرصتی برای بهره‌برداری از فناوری‌های پیشرفته است، بلکه ضرورتی برای پاسخ‌گویی به انتظارات شهروندان نیز در عصر دیجیتال محسوب ‌می‌شود. در این راستا، مفهوم «نوآوری پارلمانی» از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا هدف از نوآوری در پارلمان، به حداکثر رساندن ظرفیتی است که پارلمان‌ها با استفاده از ابزارهای دیجیتال در فرایندها، ارتباطات و مشارکت عمومی می‌توانند به‌دست آورند [17].

ایجاد این تحول دیجیتال در پارلمان‌ها نیز با استفاده از «پارل‌تک» انجام می‌گیرد؛ پارل‌تک، مفهوم جدیدی است که به‌کارگیری فناوری‌های نوظهور برای بهینه‌سازی عملکرد پارلمان‌ها را دربر می‌گیرد و شامل ابزارها و سیستم‌هایی است که فرایندهای سنتی پارلمانی را تغییر داده و آنها را با نیازهای جدید جوامع همسو می‌سازد [14].

در این زمینه، پارلمان‌های اروپایی و آمریکایی پیشرو در استفاده از این فناوری‌ها بوده‌اند؛ آنها با به‌کارگیری سیستم‌های مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی، توانسته‌اند کیفیت و دقت فرایندهای قانونگذاری و نظارتی خود را به‌طور چشمگیری افزایش دهند [18, 19]. در سال‌های اخیر، مجلس شورای اسلامی نیز در تلاش است تا با بهره‌گیری از ابزارهای فناورانه و نوآورانه، شفاف‌سازی، هوشمندسازی، کارآمدسازی و مردمی‌سازی را به‌عنوان شاخص‌های تحول خود معرفی کند.

به‌منظور ارزیابی بهتر و استفاده از فناوری هوش مصنوعی در پارلمان ایران، لازم است که تجربیات پارلمان‌های سراسر جهان به‌دقت مورد بررسی قرار گیرند. این تحلیل‌های تطبیقی نه‌تنها فرصت‌هایی را برای درک عمیق‌تر از قابلیت‌های به‌کارگیری هوش مصنوعی در پارلمان‌ها فراهم می‌آورند، بلکه می‌توانند الهام‌بخش تعیین مسیر استفاده از این فناوری در پارلمان ایران باشند.

لذا، ازآنجاکه مجلس شورای اسلامی ایران در پی یافتن راهکارهای مشابه برای تحول دیجیتال و افزایش کارایی نهادی خود است، این مطالعه در تلاش است تا ضمن درس‌آموزی از نمونه‌های جهانی، مقدمات طراحی و اجرای نقشه‌راهی به‌منظور استفاده از هوش ‌مصنوعی مطابق با شرایط خاص پارلمان ایران ارائه دهد و فرصت‌هایی برای شناسایی بهترین شیوه‌ها و راهکارهایی برای رویارویی با چالش‌های اجرایی را فراهم آورد.

2. پیشینه پژوهش

در سال‌های اخیر، در حوزه مطالعات فارسی، مقالات محدودی درباره کاربرد هوش ‌مصنوعی در حکمرانی و سیاستگذاری عمومی منتشر شده‌است. بااین‌حال، در زمینه بررسی هوش ‌مصنوعی در خط‌مشی‌گذاری و قانونگذاری، مرکز پژوهش‌های مجلس، گزارش‌هایی را منتشر کرده است. براساس گزارش‌های مختلف مرکز پژوهش‌ها، هوش ‌مصنوعی به‌عنوان فناوری تحول‌آفرین، ظرفیت‌های قابل‌توجهی در ارتقای خط‌مشی‌گذاری و قانونگذاری دارد.

گزارش «حکمرانی هوش ‌مصنوعی (2): مفاهیم، ابعاد و مؤلفه‌ها» نقش مهم این فناوری را در توسعه نظام‌های حکمرانی با تکیه ‌بر عدالت، شفافیت و ایمنی برجسته می‌کند. این گزارش تأکید دارد که حکمرانی هوش ‌مصنوعی باید در چارچوب‌های تنظیم‌گری و نظارتی طراحی شود که امکان مدیریت مخاطرات و تقویت نوآوری را فراهم کند. همچنین، تجارب جهانی نشان‌ می‌دهد که ایجاد سیستم‌های هماهنگ و توانمند می‌تواند نقش مؤثری در مدیریت چالش‌های فنی و اجتماعی این فناوری ایفا کند [20].

در ادامه، گزارش «حکمرانی هوش ‌مصنوعی (1): ظرفیت‌های هوش ‌مصنوعی در ارتقای فرایند خط‌مشی‌گذاری عمومی» بر نقش تحول‌آفرین هوش ‌مصنوعی در بهبود فرایندهای تصمیم‌گیری تأکید می‌کند. این فناوری از طریق تحلیل کلان‌داده‌ها، پیش‌بینی پیامدها و خودکارسازی وظایف، امکان ارتقای شفافیت و پاسخ‌گویی را فراهم کرده است. این گزارش همچنین بر ضرورت تشکیل کمیته هوشمندسازی، استانداردسازی داده‌های قوه مقننه و تدوین خط‌مشی‌های متناسب با تغییرات فناورانه تأکید دارد [21].

گزارش «خط‌مشی‌گذاری هوشمند، رویکردی نوین برای کارآمدسازی نظام تصمیم‌گیری و قانونگذاری کشور» به معرفی رویکردی نوین با تأکید بر پیوستگی و یکپارچگی میان مراحل طراحی، پیاده‌سازی و ارزیابی خط‌مشی‌ها پرداخته ‌است. این گزارش با تحلیل نمونه‌های موفقی مانند هوشمندسازی یارانه‌های معیشتی در اندونزی و برنامه‌های مهارت‌های فنی در پنجاب پاکستان، نشان‌ می‌دهد که چگونه می‌توان از داده‌های کلان برای ایجاد چرخه بازخورد میان طراحی و ارزیابی قوانین استفاده ‌کرد و کیفیت خط‌مشی‌ها را بهبود بخشید [22].

گزارش «حکمرانی هوش ‌مصنوعی (5): نظام تنظیم‌گری هوش ‌مصنوعی در کشور» به طراحی و بازتعریف چارچوب‌های تنظیم‌گری متناسب با تحولات فناوری هوش ‌مصنوعی در ایران پرداخته ‌است. این گزارش با تأکید بر نیاز به ایجاد توازن میان نوآوری و حفاظت از منافع عمومی، پیشنهاد طراحی یک نظام تنظیم‌گری سه‌سطحی شامل تنظیم‌گر بخشی، فرابخشی و ملی را ارائه می‌دهد. سطح فرابخشی برعهده «سازمان ملی هوش ‌مصنوعی» است که مسئولیت ایجاد انسجام، هماهنگی و نظارت کلان را برعهده دارد؛ سطح بخشی از طریق ایجاد نهادهای تخصصی در وزارتخانه‌ها یا مراکز رشد دستگاهی شکل می‌گیرد و سطح ملی نیز با محوریت مجلس شورای اسلامی، به تدوین و تصویب قوانین کلان در حوزه‌هایی چون مالکیت داده، حریم خصوصی و سوگیری الگوریتمی می‌پردازد [23].

گزارش «رویکردها و ابزارهای نظارت هوشمند؛ پیشنهادهایی برای ارتقای ظرفیت‌های نظارتی مجلس شورای اسلامی» نیز با تمرکز بر نقش تحولی فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش ‌مصنوعی، در بهبود عملکرد نظارتی نهاد قانونگذار کشور تدوین شده ‌است. این گزارش با تأکید بر سه کلان‌کارکرد اصلی هوشمندسازی شامل بهره‌مندی از ظرفیت تحلیل کلان‌داده‌ها، تسریع و ارتقای کیفیت فرایندها و مردمی‌سازی نظارت، سازوکارهایی برای تحقق «نظارت پارلمانی هوشمند» ارائه می‌دهد [24].

گزارش «چالش‌ها و راهکارهای تحقق حکمرانی هوشمند در کشور و ارائه توصیه‌های سیاستی برای مجلس شورای اسلامی» با تمرکز بر تجارب موفق بین‌المللی مانند استراتژی دیجیتال پارلمان استرالیا و نقشه راه هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌های اتحادیه اروپا، به‌ضرورت توسعه زیرساخت‌های دیجیتال، ارتقای سواد دیجیتال و یکپارچه‌سازی اطلاعات میان‌دستگاهی پرداخته ‌است. این گزارش، پیشنهادهایی نظیر تدوین سند راهبردی و طراحی سازوکارهای جمع‌سپاری برای مشارکت مردمی ارائه کرده است که می‌تواند به تحقق مجلس هوشمند کمک کند [25].

گزارش «طراحی سیستم پشتیبان هوشمند قانونگذاری (1): معرفی رویکرد تحلیل داده‌محور خط‌مشی» تأکید دارد که استفاده از فناوری‌های داده‌محور در تحلیل خط‌مشی، می‌تواند کیفیت قانونگذاری را با ارائه پیش‌بینی‌ها، کاهش خطا و افزایش شفافیت ارتقا دهد. این گزارش، چهار اصل تقاضامحوری، عملکرد عملی، شفافیت ارزشی و معناداری داده‌ها را برای طراحی ابزارهای تحلیل داده‌محور معرفی کرده و بر لزوم هوشمندسازی سامانه‌های پارلمانی تأکید کرده است [26].

علاوه‌بر این، گزارش «ملاحظات به‌کارگیری تصمیم‌گیری خودکار و هوش ‌مصنوعی در دولت و پارلمان» به تحلیل نقش تصمیم‌گیری خودکار در کاهش خطاها، صرفه‌جویی در هزینه‌ها و ارتقای شفافیت پرداخته ‌است. این گزارش بر اهمیت چارچوب‌های نظارتی دقیق برای کنترل پیامدهای ناشی از تفویض اختیارات به هوش ‌مصنوعی تأکید کرده و نشان داده است که این فناوری می‌تواند تحولات ساختاری در نظام‌های پارلمانی ایجاد کند [27].

ازسوی‌دیگر، گزارش «هوش ‌مصنوعی و قانونگذاری: تحقیقاتی در هوش ‌مصنوعی و قانونگذاری» با مرور تحقیقات مرتبط، به نقش کلیدی این فناوری در تدوین قوانین، شناسایی تعارض‌ها و پیش‌بینی پیامدها پرداخته ‌است. این گزارش تأکید دارد که استفاده از هوش ‌مصنوعی در مدیریت قوانین و ارائه استدلال‌های قانونی می‌تواند به افزایش شفافیت و کارایی نظام قانونگذاری کمک کند، اما توجه به چالش‌هایی مانند ملاحظات اخلاقی و حقوقی نیز ضروری است [28].

درنهایت، گزارش «حکمرانی هوش ‌مصنوعی (3): ظرفیت‌های هوش ‌مصنوعی در ارتقای نظام اداری کشور» به بررسی نقش این فناوری در تحول نظام‌های اداری پرداخته ‌است. این گزارش یازده کارکرد کلیدی ازجمله هوشمندسازی فرایندها، کاهش فساد اداری، ارتقای شفافیت و افزایش بهره‌وری را شناسایی کرده و تأکید دارد که توجه به زیرساخت‌های فنی و نرم‌افزاری، همراه با تدوین قوانین و مقررات مناسب، می‌تواند زمینه تحول نظام اداری را فراهم کند [29].

جدول 1. خلاصه‌ای از گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس درباره هوش ‌مصنوعی در خط‌مشی‌گذاری و قانونگذاری

مأخذ: همان.

این مجموعه مطالعات نمایانگر ظرفیت‌های گسترده هوش ‌مصنوعی در تحول نظام‌های قانونگذاری و پارلمانی هستند، درحالی‌که بر چالش‌ها و نیازهای مرتبط نیز تأکید دارند. همچنین این گزارش‌ها بر راهکارهایی همچون توسعه زیرساخت‌های دیجیتال، استانداردسازی داده‌ها، هوشمندسازی سامانه‌های پارلمانی و استفاده از تجربیات موفق بین‌المللی تأکید دارند. بااین‌حال، با توجه به‌ شتاب روزافزون تحولات فناورانه و ظهور کاربردهای جدید هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها، نیاز به ایجاد تصویری منسجم و به‌روز از وضعیت موجود و روندهای جهانی در این حوزه بیش‌ازپیش احساس می‌شود. گزارش حاضر در پاسخ به این نیاز، با اتکا به تازه‌ترین منابع منتشر شده از سال ۲۰۱۸ تا پایان ۲۰۲۴، تلاش کرده است تصویری مستند، تحلیلی و چندلایه از تجربه‌های مختلف پارلمانی در استفاده از هوش ‌مصنوعی ارائه دهد.

در تدوین این گزارش، انتخاب نمونه‌ها و کشورها براساس دسترسی به مطالعات، اسناد، گزارش‌ها و مقالات موجود در زمینه استفاده از هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها صورت گرفته است [30]. این انتخاب با هدف دربرگرفتن تمامی کشورهایی که در پارلمان‌های خود به‌نحوی از هوش ‌مصنوعی استفاده کرده‌ و اطلاعات قابل دسترس و موثقی در این باره منتشر کرده‌اند، انجام شده ‌است. تمامی این کشورها براساس دسترسی به داده‌ها و انتشار اسناد رسمی در این حوزه انتخاب ‌شده‌اند تا تصویری فراگیر از پیاده‌سازی و کاربرد هوش ‌مصنوعی در سیستم‌های پارلمانی بین‌المللی ارائه دهد. این رویکرد به ما امکان می‌دهد تا درک بهتری نسبت به تجربیات موفق جهانی پیدا کرده و درس‌آموخته‌هایی مشخص برای بهبود فرایندهای پارلمانی در ایران به ‌کمک هوش ‌مصنوعی ارائه دهیم.

در این راستا، گزارش حاضر به بررسی 25 نمونه عملی از پارلمان‌هایی که در بهره‌گیری از این فناوری پیشگام بوده‌اند، شامل آرژانتین، آفریقای جنوبی، آلمان، آنگولا، اتحادیه اروپا، اتریش، استونی، ایالات متحده آمریکا، ایرلند، ایتالیا، اوکراین، بحرین، برزیل، پرتغال، تایوان، ژاپن، سنگاپور، شیلی، فرانسه، فنلاند، کانادا، نروژ، هلند، هند و رژیم غاصب صهیونیستی با دقت تحلیل شده و درس‌آموخته‌هایی برای پارلمان ایران استخراج ‌شده‌ است.

شکل 4. نقشه پراکندگی کشورهای مورد مطالعه

مأخذ: همان.

روش پژوهش این گزارش براساس مطالعه تطبیقی و تحلیل نمونه‌های عملی بوده است. در این راستا، نوشتار حاضر با بررسی اسناد، مطالعات موردی و گزارش‌های بین‌المللی مرتبط با کاربرد هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها تهیه شده ‌است. این گزارش به‌عنوان یک مطالعه مقدماتی، کوشش کرده است تا از تجربیات موفق و چالش‌های کشورهای مورد مطالعه به‌منظور ایجاد بستری برای ارائه توصیه‌های راهبردی اولیه برای پارلمان ایران استفاده کند. لذا، این گزارش با ارائه درس‌آموخته‌های مبتنی‌بر تجربیات جهانی، تلاش می‌کند تا مسیر پذیرش و به‌کارگیری هوش مصنوعی در پارلمان ایران را تسهیل کند و با بهره‌گیری از تجربیات تحول دیجیتال در پارلمان‌های جهان، مسیر شفافیت، کارایی و مشارکت عمومی در نظام قانونگذاری کشور را هموار سازد.

3. بررسی کاربست‌های هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌های 25 کشور مورد مطالعه

اگرچه تاکنون تمرکز عمده مباحث بر نقش هوش ‌مصنوعی در تصمیم‌گیری‌های اجرایی و قضایی بوده، استفاده از این فناوری در پارلمان‌ها کمتر مورد بررسی نظری قرار گرفته است [6]؛ بنابراین گزارش حاضر به بررسی کاربست‌های هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌های 25 کشور مورد مطالعه (به‌ترتیب حروف الفبا) می‌پردازد.

۳-۱. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان آرژانتین

مجلس نمایندگان آرژانتین از طریق پروژه‌ای به‌نام «دیپ‌لب» از سال ۲۰۱۹ استفاده از هوش ‌مصنوعی را آغاز کرده است. این سیستم که بر پایه دیجیتالی‌سازی نسخه‌های خلاصه‌ شده صورت‌جلسات عمومی پارلمان از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۰ بنا شده، امکان جستجوی هوشمند برای بازیابی گزارش‌های جلسات پارلمانی را فراهم می‌آورد. نسخه‌های خلاصه ‌شده با استفاده از الگوریتمی خاص تحلیل و در موضوعات مشترک گروه‌بندی می‌شوند. این الگوریتم، اطلاعات قانونگذاری را فهرست‌بندی کرده و امکان جستجو و تحلیل مؤثر روندهای سیاستگذاری عمومی و تغییرات قانونی را مهیا می‌سازد. طرح‌های آتی این پارلمان شامل توسعه ابزارهای مجازی مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی برای نگارش لوایح، دیجیتالی‌سازی کامل آرشیو پارلمانی و اجرای پروژه‌های جدید برای بهبود کارایی و شفافیت در فعالیت‌های پارلمانی است. اجرای این طرح‌ها توسط اداره نوآوری پارلمان آرژانتین هدایت و توسعه‌یافته ‌است [6, 31, 32].

 ۳-۲. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان آفریقای جنوبی

پارلمان آفریقای جنوبی با استفاده از فناوری هوش ‌مصنوعی به‌دنبال ارتقای خدمات و دسترسی به اطلاعات برای اعضای پارلمان است. یکی از پروژه‌های برجسته در این زمینه، توسعه یک چت‌بات پیشرفته بوده که برای ارائه اطلاعات پارلمانی طراحی شده ‌است. این چت‌بات که بر پایه فناوری‌های رابط گفتگو و پردازش زبان طبیعی ساخته ‌شده، به نمایندگان کمک می‌کند تا به‌راحتی به اطلاعات مختلف دسترسی پیدا کنند. نمایندگان می‌توانند از این چت‌بات برای دریافت اطلاعاتی نظیر وضعیت لوایح خاص، مصوبات، پرسش‌ها یا فرایندهای نظارتی استفاده‌کنند. علاوه‌بر این، این سیستم می‌تواند پاسخ‌گوی سؤالات عملی‌تر نیز باشد، مانند ارائه اطلاعات درباره محل برگزاری جلسات یا امکان سفر به مقاصد خاص. این ویژگی‌ها نه‌تنها دسترسی سریع و دقیق به اطلاعات را فراهم می‌کند، بلکه باعث کاهش بار کاری کارکنان پشتیبانی پارلمان نیز می‌شود. این پروژه هنوز در مرحله آزمایشی است [33].

۳-۳. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان آلمان

مجلس علیای آلمان (بوندسرات) با هدف ارتقای دقت، سرعت و شفافیت در فرایندهای قانونگذاری و رأی‌گیری، از سیستم‌های مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی بهره‌برداری کرده است. یکی از نوآوری‌های برجسته در این زمینه، سیستم هوش ‌مصنوعی برای شمارش آراست. این سیستم پیشرفته، با بهره‌گیری از دوازده دوربین نصب‌شده در سالن جلسات عمومی، رأی‌گیری از نمایندگان ایالت‌های فدرال را به‌طور خودکار ثبت و پردازش می‌کند. به همین منظور، دوربین‌ها در نقاط مختلف سالن قرار داده‌ شده‌اند تا دست‌های بلند شده را شناسایی کرده و سپس تعداد آرای مربوط به هر ایالت را محاسبه کرده و نتیجه را به‌سرعت به صفحه نمایش مستقر در میز ریاست ارسال کنند. این فناوری توانسته است فرایند شمارش آرا را به‌طور چشمگیری سرعت ببخشد و دقتی نزدیک به 99 درصد را ارائه دهد. نتایج رأی‌گیری که پیش از این به‌صورت دستی انجام می‌شد و زمان‌بر بود، اکنون ظرف چند ثانیه آماده می‌شود. این سیستم نه‌تنها زمان و منابع انسانی مورد نیاز برای شمارش آرا را کاهش داده، بلکه با استفاده از الگوریتم‌های هوش ‌مصنوعی، اطمینان از دقت و شفافیت در این فرایند را افزایش داده است [8, 34].

ازسوی‌دیگر، چت‌بات مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی معرفی شده در آلمان که وال.‌چت نام دارد، با هدف کمک به رأی‌دهندگان برای درک بهتر اینکه کدام حزب‌های سیاسی با ارزش‌های شخصی آنها بیشتر همخوانی دارد، طراحی ‌شده است. این چت‌بات به‌منظور ساده‌سازی مشارکت سیاسی و ارائه راهنمایی‌های واضح به رأی‌دهندگان که هنوز تصمیم نگرفته‌اند، به‌کار گرفته‌شده است. وال. چت با تجزیه‌وتحلیل سؤالات کاربران درباره احزاب خاص و سیاست‌های آنها، به‌ویژه در زمینه‌هایی مانند آموزش و توسعه اقتصادی و ارائه پاسخ‌هایی براساس برنامه‌های انتخاباتی این احزاب، به رأی‌دهندگان کمک می‌کند تا تصمیمات آگاهانه‌ای بگیرند بدون اینکه نیاز باشد به مطالعه اسناد گسترده بپردازند، بدین ترتیب فرایند سیاسی دسترس‌پذیرتر و ساده‌تر می‌شود [35].

شکل 5. نمایی از چت‌بات مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی وال. چت [36]

۳-۴. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان آنگولا

پارلمان آنگولا (مجمع ملی) در حال استفاده از فناوری تشخیص چهره برای تأیید حضور کارکنان مجمع ملی است. این سیستم که براساس فناوری بینایی کامپیوتری توسعه یافته‌ است، به‌صورت دقیق و ایمن، حضور و غیاب کارکنان را ثبت می‌کند و جایگزین روش‌های سنتی شده ‌است. این نوآوری باعث افزایش دقت و کاهش زمان پردازش داده‌های حضور و غیاب شده ‌است، درحالی‌که امنیت و شفافیت بیشتری در مدیریت منابع انسانی پارلمان ایجاد می‌کند [37].

۳-۵. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان اروپا

پارلمان اروپا به‌طور گسترده از فناوری‌های هوش ‌مصنوعی برای افزایش کارایی و اثربخشی در وظایف روزانه خود استفاده می‌کند. این نهاد فناوری‌های متنوعی را برای مدیریت ارتباطات چندزبانه در محیطی با بیش از بیست زبان رسمی به‌کار گرفته است که شامل فناوری «ای‌ترنسلیشن» می‌شود. این فناوری، امکان ترجمه اسناد به چندین زبان را فراهم می‌کند و به‌همراه سایر ابزارهای ترجمه خودکار، شفافیت و مشارکت شهروندان را افزایش داده و دسترسی چندزبانه به اطلاعات را ممکن ساخته ‌است.

شکل 6. نمایی از رابط کاربری سرویس ای‌ترنسلیشن [38]

ابزارهای تشخیص خودکار گفتار مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی نیز به رونویسی و ترجمه جلسات و اسناد پارلمانی کمک کرده‌اند که دسترسی به مباحثات و قوانین را در سراسر اتحادیه اروپا تسهیل می‌کند. سیستم تبدیل گفتار به نوشتار هم‌زمان سخنان را در طول جلسات دقیقاً رونویسی می‌کند و به مستندسازی فوری و صحیح کمک می‌کند.

همچنین، پارلمان اروپا از سیستم «یورووُک» برای دسته‌بندی خودکار اسناد در پایگاه داده استفاده می‌کند که جستجو و بازیابی اطلاعات را آسان‌تر می‌سازد. ازسوی‌دیگر، پارلمان اروپا برای حفاظت از زیرساخت‌های دیجیتال خود از ابزارهای هوش ‌مصنوعی استفاده می‌کند که تهدیدهای سایبری را با تحلیل داده‌ها و شناسایی رفتارهای غیرعادی تشخیص داده و از حملات احتمالی پیشگیری می‌کند. این ابزارها، اطلاعات حساس را محافظت کرده و امنیت ارتباطات پارلمانی را تضمین می‌کند. یکی دیگر از پروژه‌های برجسته پارلمان اروپا در زمینه استفاده از هوش ‌مصنوعی، دستیار هوشمند «آرچی‌بات» است که با استفاده از فناوری هوش ‌مصنوعی کلود، بیش از ۲.۱ میلیون سند رسمی را از سال ۱۹۵۲ برای محققان، سیاستگذاران، آموزش‌دهندگان و عموم مردم به آسانی قابل دسترس کرده است. این سیستم جستجو و خلاصه‌سازی پیشرفته، گزارش‌سازی، پشتیبانی چندزبانه و دسترسی جهانی را فراهم می‌کند و زمان جستجو و تحلیل اسناد را تا ۸۰ درصد کاهش داده است. این پروژه به بهبود دسترسی به تاریخچه پارلمانی اروپا و ارائه پیشینه‌های قانونی به سیاستگذاران کمک شایانی کرده است.

شکل 7 . نمایی از داشبورد بایگانی پارلمانی آرچی‌بات [39]

آرچی‌بات، ارتباط بین پارلمان اروپا و کاربران جهانی را تقویت کرده و تعامل گسترده‌تری با تاریخ حاکمیت اتحادیه اروپا فراهم آورده ‌است. از طریق روشی به‌نام «توسعه مبتنی‌بر بازیابی»، این سیستم اطلاعات را از اسناد مختلف که با سؤالات مرتبط هستند، ترکیب و استخراج می‌کند. این راه‌حل که در سال ۲۰۲۰ ابداع شده‌، دقت و قابلیت اطمینان مدل‌های تولیدی هوش ‌مصنوعی را با استفاده از داده‌های واقعی بهبود بخشیده‌ است. در حال حاضر، دفتر انتشارات اتحادیه اروپا در حال پیاده‌سازی استفاده از هوش ‌مصنوعی، به‌ویژه مدل‌های زبانی بزرگ، برای خودکارسازی تولید فایل‌های ایکس‌ام‌ال براساس متون روزنامه رسمی است. درنهایت پارلمان در حال توسعه ابزارهایی برای پیش‌بینی تأثیرات قوانین پیشنهادی و بهبود فرایندهای قانونگذاری است [4, 5, 19, 40-46].

۳-۶. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان اتریش

پارلمان اتریش از ابزار پیشرفته‌ای به‌نام «رصدخانه رسانه‌ای ای‌یو‌ال‌ای» و «پایش موضوعی ۳۶۰ درجه» استفاده می‌کند که بر پایه فناوری هوش ‌مصنوعی طراحی شده ‌است. این ابزار، با هدف به‌روزرسانی و آگاهی‌بخشی به اعضای پارلمان، اطلاعات دقیق و قابل اعتمادی را از طریق یک پلتفرم وب فراهم می‌کند و به نمایندگان امکان می‌دهد وظایف خود را به‌طور کارآمد انجام دهند. این ابزار که در سال ۲۰۱۷ معرفی شده‌ است، با تکنیک‌های مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی نظیر خلاصه‌سازی خودکار و تطابق محتوا به‌روزرسانی شده ‌است. این رویکرد در پی این است که اطلاعات موجود را گسترش دهد و تعمیق بخشد و درعین‌حال یک ارائه بهینه و متمرکز بر نیازهای کاربران از داده‌های متنوع فراهم کند. رصدخانه ای‌یو‌ال‌ای با افزایش گستره و عمق اطلاعات موجود، ارائه اطلاعات را به‌صورت بهینه و کاربر محور تضمین می‌کند و نمایندگان پارلمان را قادر می‌سازد که داده‌های متنوع را با دید جامعی مورد استفاده قرار دهند و از اخبار و تحولات مرتبط به‌موقع مطلع شوند. این سیستم همچنین با جمع‌آوری و پردازش داده‌های گسترده به تسهیل تصمیم‌گیری در فرایندهای پارلمانی کمک می‌کند و نقش مهمی در بهبود بهره‌وری و افزایش دقت اطلاعات دارد [6, 33, 47].

۳-۷. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان استونی

پارلمان استونی (ریگی‌کوگو)، با استفاده از سیستم هوش ‌مصنوعی «هنس»، فرایندهای پارلمانی خود را کارآمدتر و دیجیتالی کرده است. این سیستم مبتنی‌بر فناوری تشخیص خودکار گفتار و مدل‌های زبانی بزرگ، تمامی جلسات پارلمانی شامل جلسات عمومی و کمیته‌ها را به‌طور خودکار رونویسی می‌کند و متن‌های تولید شده پس از بازبینی توسط ویراستاران به‌صورت آنلاین منتشر می‌شود. سیستم هنس، با دقت ۹۵ درصدی، زمان لازم برای مستندسازی را از چند ساعت به ۲۰ دقیقه کاهش داده و به‌ویژه در جایگزینی تیم استنوگرافی که پیش‌تر به‌صورت دستی فرایندها را انجام می‌دادند، موفق عمل کرده است.

شکل 8. نمایی از سیستم هنس [4]

علاوه‌بر مستندسازی، سیستم هنس فرایندهای اتوماسیون را اجرا می‌کند که شامل تهیه خودکار صورت‌جلسات دقیق و افزودن اطلاعات تکمیلی مانند نام سخنرانان، موارد دستور جلسه و پیوندهای مربوط به آرای اخذ شده است. این سیستم به‌طور سفارشی طراحی ‌شده تا با سایر ابزارها ادغام شود و امکان تبادل اطلاعات با سیستم مدیریت اسناد، دریافت داده‌ها از سیستم رأی‌گیری الکترونیکی و انتقال داده‌ها به پلتفرم‌های آنلاین را فراهم کند. همچنین، با بهره‌گیری از سیستم جستجوی پیشرفته، به کارکنان بخش حقوقی امکان می‌دهد تا اسناد قانونی و دستورالعمل‌های اتحادیه اروپا را به‌سرعت و با کارآمدی بیشتری مرور کنند و زمان تحقیقات دستی را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهند. پارلمان استونی با تأکید بر لزوم نظارت انسانی، به کاربردهای جدید هوش ‌مصنوعی مانند تولید خلاصه‌های خودکار جلسات کمیته‌ها می‌پردازد تا دقت و بی‌طرفی در این فرایندها حفظ شود. با وجود موفقیت‌های قابل‌توجه، چالش‌هایی نیز وجود دارد، مانند نیاز به گسترش مدل زبانی با واژگان جدید و بازآموزی دوره‌ای سیستم. برای رفع این مسائل، تیمی از توسعه‌دهندگان به‌طور مستمر مدل را به‌روزرسانی می‌کنند و متن‌های تولید شده تحت نظارت انسانی قرار می‌گیرند تا دقت و قابلیت اطمینان این فناوری افزایش یابد و از جایگزینی کامل قضاوت انسانی با هوش ‌مصنوعی جلوگیری شود [4, 5, 40, 48-51].

۳-۸. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان ایالات متحده آمریکا

مجلس نمایندگان ایالات متحده از سال 2017 با بهره‌گیری از فناوری‌های پردازش زبان طبیعی و یادگیری ماشینی، فرایندهای خود را مدرنیزه کرده است. در این راستا، ابزار «مجموعه مقایسه‌ای چاپی» که در 2022 راه‌اندازی شد، تغییرات قانونی را با استفاده از رنگ‌های متمایز و قالب‌بندی متنی نمایش می‌دهد و امکان مقایسه بین دو نسخه از لوایح، قانون فعلی و پیشنهادی و اصلاحیه‌ها را فراهم می‌کند. این ابزار با دقت 90 % کار می‌کند و خطاهای احتمالی در نمایش اطلاعات را به کاربران هشدار می‌دهد. کتابخانه کنگره آمریکا نیز از سال 2018 از فناوری نویسه‌خوان نوری برای تولید متون قابل خواندن توسط ماشین و استخراج داده‌ها از اسناد تاریخی استفاده می‌کند. علاوه‌بر این، آزمایشگاه‌های کتابخانه کنگره با استفاده از پردازش زبان طبیعی، خلاصه‌هایی از لوایح قانونی تولید می‌کند که به کاهش زمان انتظار برای خدمات تحقیقاتی کنگره کمک می‌کند. این فناوری‌ها به‌ویژه برای استخراج اطلاعات مرتبط از میان حجم انبوه اسناد قانونی، لوایح و پیشینه‌های تاریخی مفید هستند.

در حوزه قانونگذاری فدرال ایالات متحده آمریکا، مدل‌سازی پیش‌بینی به‌منظور ارزیابی تأثیر بالقوه لوایح پیشنهادی بر بودجه دولت فدرال به‌کار می‌رود که این فرایند گاهی اوقات تحت عنوان یادداشت مالی شناخته می‌شود. دفتر بودجه کنگره و کمیته مشترک مالیات نمونه‌های برجسته‌ای از استفاده‌کنندگان این مدل‌ها هستند. در این راستا، دفتر بودجه کنگره از فناوری‌های خودکار و مدل‌های هوش ‌مصنوعی استفاده می‌کند، ازجمله مدل رشد سیاست که تعامل بین رشد اقتصادی و بودجه فدرال را تجزیه‌و‌تحلیل می‌کند. در سطح قانونگذاری، کنگره در حال بررسی لوایح دوحزبی برای جلوگیری از سوءاستفاده از فناوری‌های هوش ‌مصنوعی مولد در انتخابات و تضمین شفافیت در تولید محتوای سیاسی است. همچنین، کمیته مدیریت مجلس نمایندگان در سال 2024 پنج اصل کلیدی برای استفاده ایمن و مسئولانه از هوش ‌مصنوعی در پارلمان معرفی کرده که شامل نظارت انسانی، سیاست‌های شفاف، ارزیابی و تست قوی، شفافیت و آموزش کارکنان است. این تدابیر برای جلوگیری از سوءاستفاده و تقویت اعتماد عمومی طراحی‌شده‌اند.

ازسوی‌دیگر، یکی از برنامه‌های آزمایشی اصلی، بررسی استفاده از چت‌بات‌ها مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی است که می‌توانند به پرسش‌های شهروندان درباره قوانین، وضعیت لوایح و فرایندهای قانونی پاسخ دهند. این ابزارها به‌عنوان رابطی مستقیم بین نمایندگان و عموم مردم عمل کرده و شفافیت و دسترسی را افزایش می‌دهند. چت‌بات‌ها همچنین می‌توانند درخواست‌ها را دسته‌بندی و به تیم‌های تخصصی ارجاع دهند که باعث بهبود در پردازش سریع‌تر اطلاعات می‌شود. نمایندگان کنگره آمریکا از هوش ‌مصنوعی به‌صورت فردی نیز بهره می‌برند؛ برای مثال نماینده دمکرات ایالت ویرجینیا، جنیفر وکستون که به‌دلیل بیماری عصبی نادر توانایی صحبت کردن خود را از دست داده ‌بود، با استفاده از فناوری هوش ‌مصنوعی توانست صدای خود را بازسازی کند و نخستین سخنرانی خود را با صدای شبیه‌سازی‌شده در مجلس نمایندگان ارائه دهد [6, 40, 52-64].

شکل 9. استفاده نماینده کنگره آمریکا از هوش ‌مصنوعی برای تقلید صدای خودش [65]

۳-۹. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان ایرلند

پارلمان ایرلند (دایل)، به‌منظور افزایش دسترسی و بهبود تحلیل محتوای پارلمانی، از تکنیک‌های پیشرفته هوش ‌مصنوعی بهره می‌برد. در این میان، توسعه تکنیک‌های مدل‌سازی موضوعی که از الگوریتم‌های خاص استفاده می‌کنند، به شناسایی الگوها و روندهای موضوعی در سخنرانی‌های پارلمانی از دوره‌های مختلف زمانی کمک می‌کند. این رویکرد نه‌تنها در تحلیل متون حجیم و پیچیده کمک‌کننده است، بلکه امکان تجمیع و تجزیه‌وتحلیل داده‌های سخنرانی و بررسی روندهای سیاسی را فراهم می‌آورد. به این ترتیب، منابع اطلاعاتی ارزشمندی برای محققان و سیاستگذاران ایجاد می‌شود که نه‌تنها دقت و کارایی تجزیه‌وتحلیل‌های پارلمانی را افزایش می‌دهد، بلکه به تقویت شفافیت و بهبود دسترسی عمومی نیز کمک می‌کند [66, 67].

۳-۱۰. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان ایتالیا

پارلمان ایتالیا از هوش ‌مصنوعی به‌عنوان ابزاری نوآورانه برای بهبود فرایندهای قانونگذاری، افزایش شفافیت و تسهیل دسترسی به اطلاعات استفاده می‌کند. در مجلس سنا، هوش ‌مصنوعی نقشی کلیدی در مدیریت اصلاحات قانونی پیچیده ایفا می‌کند. سیستم‌های پیشرفته مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی اصلاحات پیشنهادی را تحلیل کرده، براساس اولویت‌ها و تأثیرات احتمالی مرتب‌سازی و به نمایندگان کمک می‌کنند تصمیمات آگاهانه‌تری بگیرند. این فناوری که تحلیل اصلاحات را تسریع می‌کند، به‌ویژه در شرایطی که حجم بالایی از اصلاحات وجود دارد، از وقوع «فیلیباسترینگ» جلوگیری می‌کند. یکی از ابزارهای مهم به‌کار گرفته ‌شده در این زمینه، سیستم هوش ‌مصنوعی «جم» است که از الگوریتم‌های خوشه‌بندی متنی برای شناسایی اصلاحات مشابه بهره می‌برد. این سیستم زمان‌بندی رأی‌گیری‌های هم‌زمان را امکان‌پذیر می‌کند و درعین‌حال، تصمیم‌گیری نهایی همچنان برعهده انسان باقی می‌ماند تا دقت و شفافیت تضمین شود.

شکل 10. نمایی از سیستم مدیریت اصلاحیه‌ها [68]

مجلس سنا همچنین در حال گسترش این سیستم است تا شباهت‌های معنایی میان لوایح مرتبط را شناسایی کرده و کارایی و شفافیت فرایند قانونگذاری را بیش‌ازپیش ارتقا دهد. تولید خودکار خلاصه‌ها و دسته‌بندی اسناد قانونی نیز یکی دیگر از دستاوردهای استفاده از هوش ‌مصنوعی در پارلمان ایتالیاست. این سیستم‌ها، اطلاعات کلیدی را از میان حجم عظیمی از داده‌ها استخراج کرده و در قالبی ساده و قابل‌فهم برای نمایندگان و شهروندان ارائه می‌دهند. علاوه‌بر این، فناوری‌های خلاصه‌سازی خودکار با تولید نسخه‌های کوتاه و ساده‌ شده از اسناد پیچیده قانونی، فرایند تصمیم‌گیری نمایندگان را بهبود می‌بخشند.

در زمینه مستندسازی، پارلمان ایتالیا از سیستم‌های تشخیص خودکار گفتار برای تولید پیش‌نویس مشروح مذاکرات و گزارش‌های خلاصه استفاده می‌کند. این فناوری از طریق رونویسی جلسات پارلمانی آغاز شده و به تولید نسخه‌های رسمی چاپی ختم می‌شود. این اسناد در قالب‌های متنوع از طریق وب‌سایت مجلس نمایندگان در دسترس عموم قرار دارند. این فرایند شامل غنی‌سازی رونویسی‌ها با عناصر طبقه‌بندی و فراداده نیز می‌شود و آنها را به منابع ارزشمندی برای تحلیل داده‌ها تبدیل کرده است. بر این اساس و برای اطمینان از دسترسی بیشتر به جلسات مجلس، از سال 2015 مجلس نمایندگان پیاده‌سازی رونویسی خودکار برای زیرنویس‌گذاری زنده جلسات پارلمانی پخش‌شده در وب‌تلویزیون مجلس نمایندگان و یوتیوب را آغاز کرده است. مجلس نمایندگان همچنین از فناوری‌های طبقه‌بندی خودکار اقدامات پارلمانی استفاده می‌کند. در این فرایند، اسناد توسط مدلی که به‌طور دقیق آموزش‌دیده، به‌صورت خودکار دسته‌بندی می‌شوند. نتایج اولیه توسط انسان بازبینی و تأیید شده و پس از بهینه‌سازی، این فرایند به‌شکل کاملاً خودکار انجام ‌می‌شود. پایگاه‌های داده تخصصی حاصل از این فناوری هم‌اکنون از طریق وب‌سایت مجلس نمایندگان در دسترس عموم قرار گرفته‌اند. یکی دیگر از پروژه‌های برجسته پارلمان ایتالیا، توسعه سیستم‌های هوشمند برای دسته‌بندی خودکار اسناد مربوط به جلسات پرسش و پاسخ است. این سیستم‌ها با استفاده از الگوریتم‌های یادگیری ماشینی و تحلیل زبان طبیعی طراحی ‌شده‌اند و فرایند طبقه‌بندی اسناد را به‌طور چشمگیری ساده‌تر و کارآمدتر کرده‌اند. فناوری‌های هوش ‌مصنوعی همچنین در تسهیل دسترسی به داده‌های قانونگذاری نقش مهمی ایفا می‌کنند. سیستم‌های پرس‌وجوی زبان طبیعی امکان تبدیل پرسش‌های عمومی به پرسش‌های داده‌محور، مانند جستجوهای مبتنی‌بر زبان «اسپارکل»، را فراهم می‌آورند. این ابزارها به نمایندگان و محققان کمک می‌کنند اطلاعات مورد نیاز خود را با استفاده از زبان طبیعی از منابع داده‌ای پارلمانی بازیابی کنند. علاوه‌بر این، شهروندان نیز می‌توانند با استفاده از این سیستم‌ها پرسش‌های خود را در مورد فرایندهای قانونگذاری مطرح کرده و پاسخ‌های دقیق و قابل فهم دریافت کنند.

چت‌بات‌ها مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی نیز نقش قابل‌توجهی در دسترسی شهروندان به اطلاعات پارلمانی ایفا می‌کنند. این ربات‌ها برای جستجوی محتوا در وب‌سایت پارلمان طراحی ‌شده‌اند و کاربران را در یافتن اطلاعات مرتبط با قوانین، فرایندهای قانونگذاری و مستندات پارلمانی یاری می‌دهند. توانایی این ربات‌ها در ارائه پاسخ‌های پویا و ساده به سؤالات کاربران، موجب ارتقای شفافیت و دسترسی عمومی شده ‌است. علاوه‌بر اینها، مجلس نمایندگان این کشور، همکاری با نهادهای اروپایی را در زمینه ترجمه ماشینی آغاز کرده است تا بخش‌هایی از وب‌سایت خود را به زبان انگلیسی منتشر کند. برای این منظور از سیستم ای‌ترنسلیشن استفاده می‌شود. درنهایت برخی راه‌حل‌های هوش ‌مصنوعی برای هم‌بستگی رویدادهای امنیتی در مرکز عملیات امنیتی مجلس نمایندگان پیاده‌سازی شده‌اند که شامل شناسایی ناهنجاری‌ها، تحلیل رفتار کاربران، هم‌بستگی رویدادهای امنیتی، تحلیل غیرفعال ترافیک شبکه، شناسایی تفاوت‌ها در رفتارهای معمول کاربران و تحلیل رفتارهای خطرناک، بررسی آسیب‌پذیری سیستم‌های نرم‌افزاری، به‌وسیله هوش ‌مصنوعی است که رفتار یک مهاجم احتمالی را برای آزمایش سیستم‌های دفاعی شبیه‌سازی می‌کند [4-6, 46, 69-73].

۳-۱۱. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان اوکراین

پارلمان اوکراین، ابزارهایی توسعه داده که قابلیت‌هایی نظیر مصورسازی پیشرفت لوایح، زمان‌بندی جلسات عمومی و تحلیل هم‌راستایی قوانین با دستورالعمل‌های اتحادیه اروپا را فراهم می‌آورد. یکی از ویژگی‌های برجسته این سیستم‌ها، نمایش گرافیکی پیشرفت لوایح از مرحله معرفی تا تصویب نهایی است. این ابزارها با استفاده از گرافیک‌ها و جداول زمانی دقیق، امکان پیگیری سریع پیشرفت قوانین را برای نمایندگان و مردم فراهم می‌کند. این شفافیت موجب افزایش تعاملات میان پارلمان و شهروندان می‌شود. علاوه‌بر این، این فناوری‌ها به هم‌راستایی قوانین ملی با دستورالعمل‌های اتحادیه اروپا کمک کرده و به اوکراین در راستای پیوستن به اتحادیه اروپا و انطباق سیستم قانونی با استانداردهای بین‌المللی یاری می‌دهد. هوش ‌مصنوعی همچنین در زمان‌بندی جلسات عمومی و بهبود مدیریت فرایندهای پارلمانی به‌کار گرفته ‌می‌شود [74].

۳-۱۲. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان بحرین

فناوری‌های مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی در پارلمان و شورای مشورتی بحرین به‌طور فعال به‌کار گرفته‌ شده‌اند. این فناوری‌ها در دوران همه‌گیری کووید-19 توسعه یافتند و از آن زمان تاکنون به‌تدریج تکامل ‌یافته‌اند. یکی از مهم‌ترین نوآوری‌ها در پارلمان بحرین، سیستم خودکار تولید گزارش‌های مشروح مذاکرات است که از فناوری تبدیل گفتار به متن بهره می‌برد. این سیستم، جلسات پارلمانی را به‌صورت خودکار به متن تبدیل کرده و امکان بازبینی سریع‌تر و دقیق‌تر اطلاعات را برای اعضای پارلمان و تیم‌های پشتیبانی فراهم می‌کند. یکی دیگر از ابزارهای پیشرفته در پارلمان بحرین، چت‌بات هوشمند تحلیل اسناد و لوایح است. این ابزار مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی، نمایندگان را در تحلیل لوایح و جستجوی اطلاعات مرتبط در میان انبوه اسناد قانونی یاری می‌دهد. چت‌بات می‌تواند با ارائه خلاصه‌های متنی و پاسخ‌های دقیق به پرسش‌های مرتبط با لوایح، فرایند تحلیل قانونگذاری را تسهیل کرده و زمان لازم برای بررسی اسناد را به‌طور چشمگیری کاهش دهد.

پارلمان بحرین، همچنین از ابزارهای مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی برای نظارت بر حضور نمایندگان و محاسبه فوری نصاب قانونی جلسات استفاده می‌کند. این سیستم با ادغام داده‌های حضور و غیاب و تحلیل‌های تصویری، وضعیت حضور نمایندگان را به‌صورت لحظه‌ای نمایش می‌دهد و امکان واکنش سریع به کمبود نصاب قانونی را فراهم می‌سازد. از دیگر نوآوری‌های قابل‌توجه می‌توان به سیستم تعاملی هوش ‌مصنوعی برای مصورسازی داده‌های پارلمانی اشاره کرد. این سیستم با استفاده از «گراف‌رگ»، داده‌های پیچیده پارلمانی را به‌صورت بصری و تعاملی ارائه می‌دهد. نمایندگان و شهروندان می‌توانند به‌آسانی الگوها و روندها را شناسایی کرده و از این داده‌ها برای تصمیم‌گیری‌های بهتر و اطلاع‌رسانی عمومی بهره ببرند. این ویژگی دسترسی به داده‌های پارلمانی را برای عموم مردم تسهیل کرده و به شفافیت بیشتر فرایندهای قانونگذاری کمک کرده است. علاوه‌بر این، پارلمان بحرین از یک دستیار خودکار مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی برای پاسخ‌گویی به سؤالات پارلمانی استفاده می‌کند. این ابزار به نمایندگان کمک می‌کند تا به‌سرعت و با دقت بالا به سؤالات مرتبط با لوایح، اسناد قانونی و روندهای پارلمانی پاسخ دهند. سیستم مذکور با تحلیل سؤالات و جستجوی اطلاعات مرتبط در پایگاه‌های داده، پاسخ‌های جامع و دقیق ارائه می‌دهد. این ابزار نه‌تنها فرایند پاسخ‌گویی را تسریع کرده، بلکه بار کاری کارکنان پارلمانی را نیز کاهش داده است. به‌طور خاص، این فناوری برای مسائل پیچیده توانایی ارائه پیشنهادهای متنی مبتنی‌بر قوانین جاری و سوابق قانونی را داراست که این امر به ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری نمایندگان منجر می‌شود [5, 6, 75].

۳-۱۳. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان برزیل

در پارلمان برزیل، استفاده از فناوری‌های هوش ‌مصنوعی از طریق پلتفرم «اولیسس»، به‌طور چشمگیری فرایندهای قانونگذاری را بهبود بخشیده‌ است. این پلتفرم که توسط مجلس نمایندگان برزیل طراحی ‌شده است، مجموعه‌ای از ابزارهای هوش ‌مصنوعی را برای تحلیل و مدیریت داده‌های پارلمانی، تسهیل تعامل با شهروندان و بهبود روند تصویب قوانین در اختیار پارلمان قرار می‌دهد.

ماژول نخست که در پرتال دفتر مشاور قانونگذاری مجلس به‌کار گرفته ‌شده، نقش کلیدی در بهبود دسترسی و سازماندهی محتوای موضوعی مانند لوایح دارد. این الگوریتم هوش ‌مصنوعی با قابلیت دسته‌بندی پویا و نمایش محتوا براساس انتخاب‌های کاربران، تجربه کاربری را بهبود بخشیده و ارتباط بین پارلمان و عموم مردم را تسهیل می‌کند.

ماژول دوم که بخش دیگری از این پلتفرم است، در بهینه‌سازی فرایند قانونگذاری از طریق قابلیت‌های پیشرفته یادگیری ماشینی و پردازش زبان طبیعی نقش دارد. کارکرد اصلی این ماژول، توزیع نیمه‌خودکار درخواست‌های قانونگذاری به گروه‌های تخصصی مشاوران است؛ فرایندی که پیش از این به‌صورت دستی انجام می‌شد و با چالش‌هایی همچون ریسک سوگیری شناختی و ناکارآمدی در مدیریت درخواست‌ها مواجه بود. این ماژول با خواندن و تفسیر درخواست‌های متنی ارائه شده توسط دفاتر پارلمانی، وظیفه دارد تا زبان پیچیده و ظریف قانونگذاری را تجزیه‌و‌تحلیل کرده، هدف اساسی درخواست را درک کرده و گروه مشاوران مناسب برای رسیدگی به آن را تعیین کند. این فرایند برای اطمینان از بررسی هر درخواست توسط متخصصانی که در حوزه مربوطه از بالاترین سطح صلاحیت برخوردارند، اهمیت بالایی دارد.

ماژول سوم به‌منظور پردازش کارآمد حجم قابل‌توجهی از درخواست‌های قانونگذاری طراحی شده ‌است. دفتر مشاوره قانونگذاری پارلمان برزیل، سالیانه بیش از 20,000 درخواست دریافت می‌کند و این ماژول، نقش کلیدی در مدیریت این حجم از درخواست‌ها دارد. این الگوریتم با استفاده از تکنیک‌های پیشرفته پردازش زبان طبیعی، متون درخواست‌ها را به شیوه‌ای پیچیده تجزیه‌و‌تحلیل می‌کند تا مطالعات و پیشنهادات قانونی مشابه موجود را شناسایی کند. این قابلیت در نگارش قوانین، جایی که پیشنهادات مشابه یا تکراری رایج هستند، بسیار ارزشمند است.

شکل 11. نمایی از ماژول سوم پلتفرم اولیسس با کارکرد شناسایی پیشنهادهای مشابه [76]

ماژول چهارم با استفاده از تکنیک‌های پردازش زبان طبیعی، نقش مهمی در تحلیل و مدیریت اصلاحات متون قانونی دارد. این الگوریتم که برای خواندن و تفسیر اصلاحات قانونی طراحی ‌شده، قادر است شباهت‌های اصلاحات مختلف را شناسایی کرده و آنها را در متن قانونی به‌درستی جای دهد، تا به این ترتیب از تکرار و تعارض در متون قانونی جلوگیری کند.

ماژول پنجم نقش مهمی در دیجیتالی‌سازی و افزایش دسترسی به اسناد قانونگذاری دارد. این ابزار که وظیفه تبدیل خودکار گفتار به متن را برعهده دارد، نه‌تنها شفافیت را بهبود می‌بخشد، بلکه دسترسی به اطلاعات قانونگذاری را برای ذی‌نفعان و عموم مردم تسهیل می‌کند. این ماژول با استفاده از فناوری پیشرفته شناسایی صدا و تکنیک‌های پردازش زبان طبیعی، قادر به تفسیر دقیق و ترجمه گفتار به متن با سرعت بالاست. این ابزار همچنین قابلیت ویرایش پس از ترجمه را داشته و با دقت بالا، متون تولیدی را تا حد امکان به نسخه‌های دقیق و قابل‌اتکا تبدیل می‌کند.

ماژول ششم ماژولی ویژه برای تحلیل و تفسیر بازخوردهای دریافتی از شهروندان در مورد پیشنهادهای قانونی است که از طریق نظرسنجی‌های الکترونیکی مرتبط با لوایح انجام می‌گیرد. این سیستم با استفاده از تکنیک‌های پیشرفته پردازش زبان طبیعی، محتوای معنایی نظرات شهروندان را تجزیه‌و‌تحلیل می‌کند و فراتر از آمار ساده عددی، با شناسایی تم‌های کلیدی، احساسات و الگوها در نظرات، این امکان را فراهم می‌آورد که به‌رغم تنوع بیان‌ها و زبان‌های مختلف استفاده شده توسط افراد، نظراتی که تم‌ها یا احساسات مشترک دارند را دسته‌بندی کند. این قابلیت، به‌ویژه برای نمایندگان پارلمان، از اهمیت زیادی برخوردار است. زیرا می‌تواند دیدگاه‌های گسترده‌ای را به دسته‌های موضوعی قابل درک تقسیم‌بندی کند و اصلی‌ترین استدلال‌های موافق و مخالف لایحه را نمایان سازد.

شکل 12. نمایی از ماژول ششم اولیسس با کارکرد تجزیه‌و‌تحلیل نظرات عمومی درباره پیشنهادهای قانونی [76]

ماژول هفتم ماژولی است که برای همگام‌سازی با برنامه «اینفولگ» که توسط اعضای پارلمان برای حضور مجازی استفاده می‌شود، توسعه یافته ‌است. این ماژول با استفاده از تشخیص بیومتریک، به‌ویژه تشخیص چهره، از طریق برنامه این فولر، هویت اعضای شرکت‌کننده در فعالیت‌های پارلمانی را تأیید می‌کند. ماژول هفتم پلتفرم اولیسس با استفاده از الگوریتم‌های پیشرفته نه‌تنها قابلیت تشخیص چهره‌ها، بلکه توانایی تمییز حرکات چهره را دارد که این قابلیت در تأیید حضور فعال اعضا در جلسات بسیار مهم است. این ماژول همچنین با اضافه کردن لایه‌ای از امنیت از طریق اعمال حرکات تصادفی برای احراز هویت، مانع استفاده از تصاویر ثابت برای احراز هویت می‌شود. این فناوری، امکان مشارکت در بحث‌ها را بدون نیاز به حضور فیزیکی در صحن علنی فراهم می‌آورد و بدین ترتیب مشارکت را در موقعیت‌های مجاز آیین‌نامه‌ای تقویت می‌کند.

ماژول هشتم با استفاده از فناوری تشخیص چهره، در جهت شناسایی نمایندگان در عکس‌های گرفته‌شده در جلسات عمومی مانند کمیته‌ها و جلسات صحن علنی توسعه یافته ‌است. این ماژول با اسکن عکس‌ها و شناسایی دقیق نمایندگان، فراتر از شناسایی، به‌طور خودکار تصاویر را با نام نمایندگان برچسب‌گذاری می‌کند که این عملکرد به سهولت آرشیو و انتشار تصاویر برای ارتباطات و تعاملات عمومی کمک شایانی می‌کند. شایان ذکر است که اجرای محتاطانه ماژول هشتم پلتفرم اولیسس، نشان‌دهنده آگاهی عمیق از ملاحظات اخلاقی مرتبط با هوش ‌مصنوعی است که در آن بهره‌برداری از فناوری‌های نوآورانه با احترام به اصول اساسی حریم خصوصی و اجتناب از نظارت تهاجمی صورت گرفته است. درنهایت، تمامی این کاربردهای فناوری‌های هوش ‌مصنوعی در پارلمان برزیل، نه‌تنها کارایی سیستم را بهبود بخشیده، بلکه به تسهیل فرایندهای قانونگذاری، افزایش مشارکت شهروندان و تقویت شفافیت و امنیت کمک کرده‌اند [4-6, 46, 77, 78].

۳-۱۴. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان پرتغال

پارلمان پرتغال از سیستم اتوماتیک تبدیل گفتار به متن با نام «استار» برای بهبود فرایند مستندسازی و افزایش شفافیت در جلسات قانونگذاری استفاده می‌کند. این سیستم که به‌طور ویژه برای نیازهای پارلمان پرتغال طراحی شده‌ است، از فناوری‌های پیشرفته شناسایی گفتار و دیاریزاسیون سخنگوی آن بهره می‌برد. استار با نرخ خطای پایین (بین 1.7 % تا 11.3% بسته به نوع گفتار و نویز محیط) دقت بالایی در ثبت و مستندسازی مذاکرات پارلمان ارائه می‌دهد. یکی از ویژگی‌های برجسته این سیستم، توانایی آن در تطبیق با زبان پرتغالی و اصطلاحات خاص پارلمانی است. علاوه‌بر این، استار فرایند تولید گزارش‌های رسمی جلسات را به‌طور چشمگیری تسریع و امکان مستندسازی نشست‌های کمیته‌ای که پیش از این ثبت نمی‌شدند را فراهم کرده است. این سیستم همچنین دسترسی سریع و دقیق به متن مذاکرات را فراهم کرده و شفافیت بیشتری در فرایندهای قانونگذاری ایجاد کرده است [79].

۳-۱۵. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان تایوان

از سال ۲۰۱۵، پارلمان تایوان با بهره‌گیری از پلتفرم‌های «وی‌تایوان» و «پول. آی‌اس»، فناوری هوش ‌مصنوعی را در فرایندهای دمکراتیک خود ادغام کرده است. پلتفرم وی‌تایوان، به‌عنوان ابزاری برای مشاوره عمومی و قانونگذاری مشارکتی طراحی شده است. این پلتفرم با پول.‌آی‌اس، ابزاری مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی برای جمع‌آوری، تحلیل و درک دیدگاه‌های گروه‌های بزرگ مردم به زبان خودشان، ادغام شده ‌است که از آمار پیشرفته و یادگیری ماشینی پشتیبانی می‌کند. این ابزار به شهروندان امکان می‌دهد نظرات خود را در موضوعات مختلف ابراز کنند و با تجزیه‌وتحلیل این داده‌ها، نقشه‌ای بصری از توافق‌ها و اختلاف‌نظرها ارائه می‌دهد. این روش نوآورانه به قانونگذاران و سیاستگذاران کمک می‌کند تا درکی دقیق‌تر از نظرات عمومی داشته ‌باشند. از این مدل قانونگذاری در موضوعاتی مانند مقررات پزشکی از راه دور (تله‌مدیسین) و تنظیمات مربوط به فناوری مالی (فین‌تک) استفاده شده ‌است [4, 80, 81].

شکل 13. نمایی از پلتفرم وی‌تایوان [82]

۳-۱۶. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان ژاپن

پارلمان ژاپن (دایت)، از فناوری‌های پیشرفته هوش ‌مصنوعی برای بهبود دسترسی به محتوای پارلمانی و تحلیل آن استفاده می‌کند. یکی از پروژه‌های کلیدی در این زمینه، سیستم تشخیص خودکار گفتار است که سخنرانی‌های پارلمانی ارائه‌شده در جلسات عمومی و کمیته‌ها را با دقتی حدود ۹۰ درصد به‌طور مستقیم رونویسی می‌کند. این سیستم با بهره‌گیری از الگوریتم‌های یادگیری ماشین و تحلیل اطلاعات صوتی و تصویری، نه‌تنها امکان تطبیق ویدئوهای پارلمانی با صورت‌جلسات رسمی را فراهم می‌آورد، بلکه قابلیت انجام جستجوهای متنی دقیق را نیز ارائه می‌دهد. این فناوری پیشرفته، فرایند تحلیل و ثبت محتوای پارلمانی را تسهیل کرده و به نمایندگان، محققان و حتی شهروندان امکان می‌دهد به اطلاعات کلیدی دسترسی سریع و کارآمد داشته ‌باشند. افزون بر این، یک رابط کاربری اختصاصی طراحی ‌شده است که با شناسایی خودکار نکات برجسته مباحث پارلمانی، امکان دسته‌بندی موضوعات اصلی و ارائه خلاصه‌های کاربردی را فراهم می‌کند.

شکل 14. نمایی از سیستم تشخیص خودکار گفتار پارلمان ژاپن [83]

همچنین در زمینه تحلیل و تشخیص احساسات، سیستم بازیابی ویدئو برای مذاکرات پارلمان ژاپن ابزاری نوآورانه است که با استفاده از پیشرفت‌های فناوری اطلاعات و تکنیک‌های تشخیص الگو، بینشی تازه به تعاملات پارلمانی ارائه می‌دهد. این سیستم قادر است تا علاوه‌بر تشخیص گفتار، حالات چهره و زبان بدن سخنرانان را نیز تحلیل کند. این قابلیت از طریق برنامه‌ای بر پایه وب محقق می‌شود که قادر است به‌طور خودکار ویدئوهایی را که روی سخنران تمرکز دارند، استخراج و حالات چهره و زبان بدن سخنران را تحلیل کند. استفاده از این سیستم، دسترسی به درک دقیق‌تر و بصری‌تری از روند بحث‌ها و تصمیم‌گیری‌های پارلمانی را فراهم می‌آورد و امکان پژوهش و تحلیل عمیق‌تر را برای محققین و عموم مردم به ارمغان می‌آورد. این امکانات نه‌تنها افزایش شفافیت در فعالیت‌های پارلمانی را به‌دنبال دارد، بلکه در بهبود دسترسی افراد با معلولیت‌های بینایی و شنوایی نیز نقش بسزایی دارد [6, 33, 71].

شکل 15. نمونه‌ای از تشخیص و تحلیل تغییرات احساسی نمایندگان [84]

۳-۱۷. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان سنگاپور

سنگاپور، یک پلتفرم دیجیتالی به‌نام «پیر» را توسعه داده که هدف آن افزایش بهره‌وری نمایندگان و کارکنان دولتی است. این پلتفرم ایمن که به‌طور اختصاصی بر روی لپ‌تاپ‌های دولتی نصب می‌شود، از مدل‌های زبانی بزرگ بهره می‌برد تا قابلیت‌های پیشرفته‌ای مانند پردازش زبان طبیعی و تجزیه‌و‌تحلیل متن را در یک محیط امن برای کاربران دولتی فراهم کند. این ابزار با پشتیبانی گروه سیاستگذاری هوش ‌مصنوعی در برنامه ملت هوشمند و گروه دولت دیجیتال، دارای ویژگی‌هایی همچون قابلیت پرسش و پاسخ و پردازش داده‌های شخصی است. پلتفرم پیر، به‌عنوان یک سیستم تأیید‌ شده برای مدیریت و پردازش اسناد با طبقه‌بندی محرمانه یا حساس (در سطح معمولی)  و به‌عنوان نسخه‌ای سریع و ایمن از Chat GPT برای استفاده عمومی کارکنان دولتی طراحی شده ‌است. این سیستم به کارمندان دولتی این امکان را می‌دهد که از قابلیت‌های مدل‌های زبانی بزرگ بدون به خطر انداختن امنیت داده‌ها استفاده‌ کنند. با رعایت استانداردهای امنیتی و حفظ محرمانگی اطلاعات، پیر به‌عنوان راه‌حلی مؤثر در تحلیل اطلاعات و تصمیم‌گیری‌های دولتی عمل می‌کند [4, 6, 85, 86].

شکل 16. نمایی از پلتفرم مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی اختصاصی پارلمان سنگاپور [87]

۳-۱۸. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان شیلی

پارلمان شیلی با اجرای پروژه جامع «کامینار» از فناوری‌های هوش ‌مصنوعی در حوزه‌هایی چون تحلیل داده‌های قانونگذاری، مستندسازی مباحثات، بهبود پژوهش‌های حقوقی، ارزیابی تأثیر مقررات، نظارت بر بودجه و تضمین سازگاری با قانون اساسی شیلی بهره می‌گیرد. سامانه کامینار که با الگوریتم‌های یادگیری ماشینی کار می‌کند، داده‌های مرتبط با قوانین را تحلیل و گزارش‌هایی درباره پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی لوایح ارائه می‌دهد و به نمایندگان در شناسایی تضادهای قانونی و ارتقای کیفیت قانونگذاری کمک می‌کند.

ماژول نخست، با کمک مدل تشخیص گفتار «ویسپر»، مباحثات جلسات عمومی و کمیسیون‌ها را به‌صورت آنی زیرنویس کرده یا در حالت آفلاین، متن دقیق آنها را رونویسی و روزنامه رسمی جلسات را تولید می‌کند. این ابزار، علاوه‌بر کاهش اتکا به روش‌های دستی، امکان تولید خلاصه‌هایی از مباحثات را نیز فراهم می‌آورد که با الگوریتم‌های هوش ‌مصنوعی و براساس متون تأیید شده توسط استنوگرافرها تنظیم می‌شوند و با تسهیل دسترسی به نکات کلیدی، زمان تحلیل اطلاعات را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهند.

شکل 17. نمایی از رابط کاربری ماژول نخست کامینار با کارکرد زیرنویس‌ کردن زنده سخنرانی‌ها به متن [88]

ماژول دوم، با تکیه‌بر روش‌های پردازش زبان طبیعی و بردارسازی پایگاه‌های داده حقوقی، پژوهش‌های حقوقی نمایندگان را کارآمدتر کرده است. این ماژول از جستجوهای معنایی فراتر از کلمات کلیدی پشتیبانی می‌کند و با در نظر گرفتن سلسله‌مراتب قوانین، نتایج را از قوانین اساسی تا مقررات اجرایی مرتب می‌کند. بدین‌ترتیب، دقت و سرعت پژوهش‌های قانونی ارتقا یافته و کاربران می‌توانند به متون قانونی، اسناد تاریخی و پیشینه‌های قانونگذاری دسترسی آسان داشته ‌باشند.

ماژول سوم، بر عمق‌بخشی به مباحثات قانونگذاری متمرکز است و استدلال‌هایی مطابق با گرایش‌های سیاسی نمایندگان ارائه می‌دهد. این ماژول از منابع معتبر حقوقی برای تولید استدلال‌های دقیق استفاده می‌کند و با گذراندن محتوای تولیدی از فیلتر کارشناسان حقوقی، ثبات و صحت استدلال‌ها را تضمین کرده و تنوع ایدئولوژیک را در بحث‌ها تقویت می‌کند.

ماژول چهارم، به مقایسه جامع لوایح مشابه می‌پردازد. این ماژول با بردارسازی لوایح در حال بررسی و انجام جستجوهای معنایی، لوایح تکراری یا متعارض را شناسایی می‌کند تا از اتلاف منابع و تصویب قوانین هم‌پوشان جلوگیری شود.

در حوزه ارزیابی تأثیر مقرراتی، ماژول پنجم توانایی بررسی تعامل لوایح جدید با ساختار حقوقی فعلی و شناسایی خلأ‌ها یا تضادها را دارد. این ابزار با رعایت سلسله‌مراتب قوانین، متن لوایح را تحلیل می‌کند و ارائه نتایج آن به قانونگذاران امکان می‌دهد تا پیشنهادهای خود را به‌صورت فنی و حقوقی کاملاً منسجم ارائه کنند.

ماژول ششم که بر تطابق لوایح با قانون اساسی شیلی نظارت دارد، از طریق بررسی دقیق هر لایحه در چارچوب اصول بنیادین کشور، مانع از تصویب قوانینی می‌شود که ممکن است بعدها غیرقانونی شناخته شوند و بدین‌ترتیب زمان و هزینه‌های حقوقی و اجرایی را کاهش می‌دهد.

شکل 18. نمایی از رابط کاربری ماژول ششم کامینار با کارکرد انطباق پیشنهادهای قانونی با قانون اساسی شیلی [88]

ماژول هفتم به تحلیل تاریخی مباحثات پارلمانی اختصاص دارد و با استفاده از داده‌های ساختارمند و برچسب‌گذاری شده از سال ۱۹۹۰ به‌بعد، نمایندگان می‌توانند سیر بحث‌های گذشته را مرور کرده و در تصمیم‌گیری‌های خود از راهکارهای قبلی استفاده یا از تکرار خطاهای گذشته جلوگیری کنند.

ماژول هشتم، دستیار دکترین حقوقی، نمایندگان را در ارائه پیشنهادهای قانونی همسو با اصول قانون اساسی شیلی و سوابق حقوقی معتبر یاری می‌دهد و آنها می‌توانند با جستجوهای دقیق در پایگاه داده‌ای گسترده، پیشنهادهایی دقیق و منسجم ارائه دهند.

ماژول نهم نیز دستیار مدیریت اصلاحات بودجه‌ای است و با ادغام اصلاحات پیشنهادی در بودجه جاری، گزارش‌دهی لحظه‌ای از میزان هماهنگی آنها با چارچوب‌های قانونی و سیاست‌های مالی کشور ارائه می‌دهد. این فرایند، بررسی اصلاحات از جزئی‌ترین تا کلان‌ترین سطح را تسهیل کرده و تصمیمات قانونگذاری را شفاف‌تر و کارآمدتر می‌سازد.

به‌طورکلی، مجلس نمایندگان شیلی با اجرای پروژه کامینار و استفاده از مجموعه ابزارهای هوش ‌مصنوعی، فرایندهای قانونگذاری را دیجیتالی و به‌روز کرده و دقت، کارایی و شفافیت تصمیم‌گیری‌های قانونی را به‌صورت چشمگیری ارتقا داده است. این ابزارها که به‌واسطه ترکیب مدل‌های زبان بزرگ مانند ChatGPT و Claude با توسعه مبتنی‌بر بازیابی (RAG) تقویت ‌شده‌اند، حیطه‌های مختلفی از رونویسی و جستجوی معنایی تا استدلال، ردیابی قانونگذاری، ارزیابی تأثیر مقرراتی، پشتیبانی قانون اساسی شیلی و مدیریت بودجه را پوشش می‌دهند و به‌طور هم‌زمان بر رشد شفافیت، تنوع ایدئولوژیک در مباحث و کیفیت قوانین تصویب‌شده اثر مثبت می‌گذارند [5, 40, 89, 90].

۳-۱۹. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان فرانسه

پارلمان فرانسه با بهره‌گیری از مدل زبان بزرگ توسعه‌یافته توسط دولت فرانسه به‌نام «الاماندمان»، گام‌های مؤثری در بهینه‌سازی پردازش اطلاعات و اسناد پارلمانی برداشته ‌است. این ابزار با تمرکز ویژه بر پردازش متون قانونی، توانسته است پیچیدگی‌های مرتبط با افزایش تعداد اصلاحیه‌های قانونی را مدیریت کند. عملکرد این مدل بر پایه یک الگوریتم خاص طراحی ‌شده و پس از ارزیابی‌های جامع، توانمندی‌های خود را در درک و تحلیل متون پیچیده حقوقی نشان داده است. این سیستم برای تولید یادداشت‌های دقیق جلسات بین‌وزارتی و خلاصه‌های بی‌طرفانه از پیشنهادهای قانونی به‌کار می‌رود. علاوه‌بر این، این مدل نقش یک نگارنده پیش‌نویس تخصصی در حوزه حقوقی را ایفا کرده و ضمن حفظ دقت بالا، به افزایش کارایی و صرفه‌جویی در زمان کمک کرده است. مدل مذکور مقیاس‌پذیری بالایی دارد و به‌دلیل قابلیت‌های تطبیقی خود، فرایندهای پردازش اطلاعات را در سطح کلان مدیریت می‌کند. یکی از ویژگی‌های کلیدی این ابزار، امکان تولید خودکار و دقیق اسناد پارلمانی است که نیاز به تلاش‌های دستی و زمان‌بر را کاهش می‌دهد. این فناوری به نمایندگان اجازه می‌دهد تا به‌طور مؤثرتری به تحلیل و تدوین قوانین بپردازند و از زمان بیشتری برای ارزیابی دقیق‌تر پیشنهادها و سیاست‌های مرتبط بهره‌مند شوند [6, 8, 91].

۳-۲۰. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان فنلاند

پارلمان فنلاند (ادوسکنتا) با بهره‌گیری از فناوری‌های هوش ‌مصنوعی، در راستای بهبود فرایندهای پارلمانی و ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری‌ها گام‌های متعددی برداشته ‌است. یکی از نمونه‌های برجسته، آزمایشی است که کمیته آینده‌پژوهی در سال ۲۰۲۱ انجام داد و در آن شخصیت‌های شبیه‌سازی‌شده هوش ‌مصنوعی در جلسات رسمی کمیته مورد استفاده قرار گرفتند. اعضای کمیته سؤالات خود را به این شخصیت‌ها منتقل کرده و از پاسخ‌های کتبی آنها برای ارزیابی توان هوش ‌مصنوعی در ارائه دیدگاه‌ها و تنظیم استدلال‌هایی شبیه به خروجی کارشناسان انسانی استفاده کردند. این رویکرد نشان‌دهنده تعهد پارلمان فنلاند به ادغام فناوری‌های نوظهور و کشف ظرفیت‌های هوش ‌مصنوعی در بهبود عملکردهای قانونگذاری است.

در گامی دیگر، الگوریتم‌های پیشرفته برای تحلیل و خلاصه‌سازی اسناد پارلمانی به‌کار گرفته‌ شده‌اند تا متن‌های طولانی و تخصصی به نسخه‌هایی کوتاه و قابل فهم تبدیل شوند. این خلاصه‌ها حتی به فرمت‌های صوتی نیز تبدیل می‌شوند و با ترویج پادکست‌ها، دسترسی عمومی به اطلاعات پارلمانی افزایش می‌یابد. در کنار این، پارلمان فنلاند از هوش ‌مصنوعی برای نرمال‌سازی داده‌های تاریخی و هماهنگ‌سازی امور پارلمانی قدیمی با داده‌های نوین استفاده می‌کند. این اقدام امکان جستجو، دسترسی و به‌کارگیری مجدد داده‌ها در ساختارهای جدید را تسهیل کرده و به نمایندگان و پژوهشگران اجازه می‌دهد به‌سرعت از داده‌های پیشین برای تصمیم‌گیری‌های جاری بهره ببرند.

فنلاند، همچنین در حوزه امنیت سایبری از قابلیت‌های هوش ‌مصنوعی بهره می‌گیرد. این فناوری با شناسایی آسیب‌پذیری‌ها و محافظت از سیستم‌های دیجیتالی پارلمان در برابر حملات سایبری، به ارتقای اعتماد به امنیت اطلاعات پارلمانی کمک کرده است. آزمایش‌های مقدماتی برای سنجش تأثیر هوش ‌مصنوعی بر کارایی و کیفیت فرایندهای پارلمانی نشان داده‌اند که این فناوری می‌تواند حجم کاری را کاهش داده، دقت را افزایش دهد و دسترسی به اطلاعات را بهبود بخشد، هرچند همچنان برای تضمین دقت و بی‌طرفی نیازمند نظارت انسانی است.

ازسوی‌دیگر، کمیته آینده‌پژوهی با همکاری شماری از پژوهشگران و کارشناسان خصوصی، ساختار هوش ‌مصنوعی را با تمرکز بر مدل‌های زبانی مورد بررسی قرار داد و برای نمایش توانایی این مدل‌ها، دو شخصیت متفاوت را با گرایش‌های موضوعی متمایز (فناوری و نوآوری در برابر سیاست‌های زیست‌محیطی) ایجاد کرد. این جلسه نوآورانه که با تبادل پرسش و پاسخ میان نمایندگان پارلمان و شخصیت‌های هوش ‌مصنوعی شکل گرفت، با ارزیابی کارشناسی پاسخ‌ها و تشخیص نقاط قوت و ضعف هوش ‌مصنوعی در هماوردی با کارشناسان انسانی همراه بود. پس از هر تبادل، اعضای کمیته همراه با تسهیلگران، پاسخ‌ها را تحلیل کرده و به شناخت دقیق‌تری از نقاطی که هوش ‌مصنوعی می‌تواند در آنها مؤثر باشد یا نیاز به مداخله انسانی دارد، دست یافتند. پارلمان فنلاند همچنین از هوش ‌مصنوعی برای تولید خلاصه‌هایی از اسناد ایکس‌ام‌ال یا پی‌دی‌اف منتشر شده در وب‌سایت رسمی خود استفاده می‌کند، تا در کنار ایجاد فایل‌های صوتی، دسترسی به اطلاعات را برای طیف گسترده‌تری از مخاطبان فراهم آورد. افزون بر آن، در حوزه امنیت سایبری، آزمون امنیت برنامه‌ای ایستا برای شناسایی نقاط ضعف کدهای نرم‌افزاری پارلمانی به‌کار می‌رود. این رویکرد که با نظارت بر کیفیت کد و مدیریت آسیب‌پذیری‌ها تکمیل می‌شود، اعتماد به امنیت سیستم‌های پارلمانی را به‌طرز چشمگیری افزایش داده است و به مؤثرتر شدن فعالیت‌های قانونگذاری کمک می‌کند [5, 6, 18, 19, 92].

۳-۲۱. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان کانادا

پارلمان کانادا، به‌عنوان نهادی پیشرو در هم‌گرایی فناوری‌های نوظهور با فرایندهای قانونگذاری و اداری، از ابزارها و خدمات هوش ‌مصنوعی به‌گونه‌ای بهره می‌گیرد که بر کارایی، شفافیت و دسترسی عمومی در ساختار فدرال و دو زبانه این کشور تأثیر ملموسی گذاشته‌ است. یکی از دستاوردهای برجسته در این حوزه، سامانه‌های ترجمه خودکار است که اسناد و سخنرانی‌ها را با دقت بالا میان دو زبان انگلیسی و فرانسوی تبدیل می‌کند و هزینه‌ها را در این حوزه کاهش می‌دهد. در کنار آن، استفاده از فناوری‌های زیرنویس هم‌زمان، امکان دسترسی سریع و دقیق شهروندان و نمایندگان به محتوای جلسات پارلمانی را فراهم کرده است. این نهاد همچنین از الگوریتم‌های تحلیل داده برای بررسی و اولویت‌بندی لوایح و پیشنهادهای اصلاحی استفاده می‌کند تا آثار اقتصادی و اجتماعی قوانین پیشنهادی، پیش از تصویب، روشن‌تر شوند. ابزارهای خودکار برای دسته‌بندی اسناد نیز، دسترسی نمایندگان به اطلاعات را تسهیل کرده است.

ازسوی‌دیگر، پلتفرم‌های مشاوره عمومی آنلاین و سامانه‌های پیشرفته جستجوی وب‌سایت پارلمان به شهروندان امکان می‌دهند به وضعیت لوایح و برنامه جلسات دسترسی پیدا کنند و تعامل مؤثرتری با فرایندهای قانونگذاری داشته ‌باشند. هرچند تجربه‌هایی مانند پروژه «ارایوکن» نشان داده که مدیریت پروژه‌های دیجیتال با محدودیت‌های بودجه فناوری اطلاعات و معضلات مرتبط با اعتماد عمومی مواجه است، اما پارلمان کانادا هم‌زمان با تلاش برای استفاده کارآمدتر و ایمن‌تر از هوش ‌مصنوعی، در پی تصویب قوانینی برای تنظیم اخلاقی این فناوری‌ها نیز است. گسترش مدل‌های زبانی بزرگ و تکیه‌بر تحلیل پیشرفته داده‌ها، از برنامه‌های آتی پارلمان به‌شمار می‌آید که در کنار توسعه ابزارهای امنیت سایبری، می‌تواند به محافظت از زیرساخت‌های دیجیتال و تعریف چارچوب‌های قانونی برای استفاده مسئولانه از هوش ‌مصنوعی کمک کند و در مجموع سطح کیفی قانونگذاری را ارتقا بخشد [18, 19, 93].

۳-۲۲. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان نروژ

پارلمان نروژ (استورتینگ) با بهره‌گیری از فناوری‌های هوش ‌مصنوعی، فرایندهای قانونگذاری خود را مدرن کرده و گام‌های بلندی در جهت بهبود کارایی، شفافیت و دسترسی عمومی به اطلاعات برداشته ‌است. این نهاد از ابزارهای هوشمند برای کاهش وابستگی به روش‌های دستی، بهینه‌سازی مستندسازی و تقویت مشارکت شهروندان بهره می‌برد. این تلاش‌ها پارلمان نروژ را به الگویی موفق برای دیگر نهادهای دمکراتیک تبدیل کرده است. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای پارلمان نروژ، استفاده از سیستم‌های تشخیص گفتار برای رونویسی خودکار مباحثات پارلمانی است. این فناوری، نه‌تنها دقت مستندسازی را افزایش داده، بلکه زمان و هزینه‌های مربوط به این فرایند را کاهش داده است. با این سیستم‌ها، نمایندگان و عموم مردم می‌توانند به‌سرعت به اسناد و اطلاعات پارلمانی دسترسی پیدا کنند که این امر به ارتقای کیفیت مستندات و فرایندهای قانونگذاری کمک شایانی کرده است. پارلمان نروژ از ابزارهای پیشرفته تحلیل داده برای بررسی پیشنهادهای اصلاحی و قوانین بهره می‌گیرد. این ابزارها با شناسایی شباهت میان اصلاحات و اولویت‌بندی آنها براساس معیارهای کلیدی، نمایندگان را در تصمیم‌گیری‌های دقیق‌تر و سریع‌تر یاری می‌کنند.

علاوه‌بر این، تولید خلاصه‌های دقیق و تحلیل‌های جامع توسط این سیستم‌ها، بهره‌وری در فرایند قانونگذاری را به‌شکل چشمگیری افزایش داده است. سامانه‌های هوشمند پارلمان نروژ، دسترسی آنلاین به اسناد و اطلاعات پارلمانی را برای شهروندان تسهیل کرده‌اند. این امکان به شهروندان اجازه می‌دهد تا به‌صورت لحظه‌ای از وضعیت لوایح و فرایند تصویب آنها مطلع شوند. این شفافیت، اعتماد عمومی به نهادهای قانونگذاری را تقویت کرده و تعامل شهروندان با فرایندهای دمکراتیک را افزایش داده است. تجربه پارلمان نروژ نشان‌دهنده مزایای جریان‌های کاری مبتنی‌بر داده و دیجیتالی‌سازی جامع است. این تغییرات نه‌تنها اتکا به فرایندهای دستی را کاهش داده، بلکه دسترسی لحظه‌ای به اطلاعات قانونگذاری و افزایش دقت در مدیریت اسناد و قوانین را امکان‌پذیر کرده است [40, 94].

شکل 19 .حرکت پارلمان نروژ از اسناد کاغذی به خروجی‌های دیجیتال و غنی از فراداده [40]

۳-۲۳. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان هلند

پارلمان هلند با بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته هوش ‌مصنوعی، گام‌های مؤثری در مدرن‌سازی فرایندهای مستندسازی و تحلیل داده‌های پارلمانی برداشته ‌است. از سال 2017، دفتر گزارش‌دهی پارلمانی هلند پروژه‌ای را برای ادغام فناوری تشخیص خودکار گفتار در فرایندهای خود آغاز کرد. این پروژه آزمایشی شامل تبدیل خودکار گفتار به متن و اصلاح دستی گرامر و سبک بود. اگرچه فناوری تشخیص خودکار گفتار توانست بهره‌وری را افزایش دهد، اما دقت عملکرد آن تحت شرایط خاص بهبود یافت و نیاز به تصحیح دستی همچنان باقی ‌ماند. یکی از فناوری‌های کلیدی مورد استفاده در پارلمان هلند، سیستم پیشرفته «پیچ‌تورایت» است که به‌عنوان ابزاری پیشرفته برای شناسایی گفتار طراحی شده ‌است. این سیستم، گفتار نمایندگان را به‌طور هم‌زمان به متن تبدیل کرده و با استفاده از پردازش زبان طبیعی، ساختار جملات را تنظیم، علائم نگارشی را اضافه و گوینده‌ها را به‌طور دقیق تشخیص می‌دهد. این ویژگی‌ها باعث شده ‌است که پیچ‌تورایت نسخه‌های کامل و آماده انتشار از مباحثات پارلمانی ارائه دهد و نیاز به ویرایش دستی را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد. این فناوری نه‌تنها سرعت مستندسازی جلسات را افزایش داده، بلکه دقت و کیفیت گزارش‌های قانونی را نیز بهبود بخشیده‌ است. پارلمان هلند در راستای توسعه این تجربیات موفق، به بررسی و آزمایش فناوری‌های دیگری مانند تحلیل معنایی داده‌ها و خلاصه‌سازی خودکار پرداخته ‌است. این فناوری‌ها با هدف بهبود دقت و سرعت تولید گزارش‌های دقیق‌تر و تسهیل فرایندهای تصمیم‌گیری در جلسات کمیته‌ها طراحی ‌شده‌اند. استفاده از این ابزارها به نمایندگان امکان داده است تا به‌سرعت به اطلاعات دقیق دسترسی پیدا کنند و تصمیم‌گیری‌های آگاهانه‌تری داشته ‌باشند [19, 95, 96].

۳-۲۴. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان هند

پارلمان هند با بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته هوش ‌مصنوعی، به یکی از نمونه‌های پیشرو در دیجیتال‌سازی و مدرن‌سازی فرایندهای قانونگذاری تبدیل شده ‌است. یکی از نوآوری‌های برجسته در این نهاد، اپلیکیشن «دیجیتال سانساد» است که با استفاده از فناوری تشخیص گفتار خودکار و ترجمه دقیق، امکان رونویسی و ترجمه هم‌زمان مباحثات را فراهم می‌کند. این فناوری با هدف ارتقای مشارکت و کاهش موانع زبانی در کشوری با تنوع زبانی گسترده طراحی شده ‌است و به نمایندگان اجازه می‌دهد مباحثات را به زبان مادری خود گوش دهند و در تعاملات پارلمانی مشارکت بهتری داشته ‌باشند.

این سیستم همچنین اسناد عمومی را به زبان‌های مختلف ترجمه می‌کند و دسترسی شهروندان به اطلاعات قانونگذاری را تسهیل کرده است. دیجیتال سانساد علاوه‌بر بهبود کیفیت و دقت مستندسازی، زمان و هزینه‌های مربوط به این فرایند را کاهش داده است. این ابزار با شناسایی موضوعات کلیدی و ایجاد خلاصه‌های خودکار از مباحثات، نمایندگان را در تصمیم‌گیری‌های آگاهانه یاری می‌دهد. همچنین، پایگاه داده‌ای جامع از مباحثات پارلمانی ایجاد کرده که امکان جستجوی پیشرفته و دسترسی سریع به اطلاعات تاریخی و تصمیمات گذشته را برای نمایندگان و عموم مردم فراهم کرده است. یکی دیگر از کاربردهای هوش ‌مصنوعی در پارلمان هند، تحلیل بازخوردهای عمومی و نظارت بر تأثیرات اجتماعی و اقتصادی لوایح پیشنهادی است. این ابزارها، نقش مهمی در ارزیابی و پیش‌بینی تأثیرات قوانین ایفا کرده و بخشی از راهبرد کلی دیجیتال‌سازی و مدرن‌سازی این نهاد به‌شمار می‌روند. در حوزه امنیت، از فناوری‌های پیشرفته شامل اسکن بیومتریک و شناسایی چهره برای تأمین امنیت ساختمان جدید پارلمان استفاده می‌شود. این سیستم‌ها به‌طور ایمن افراد را شناسایی کرده و دسترسی به مناطق حساس مانند بخش نخست‌وزیر را بدون نیاز به کارت یا نشان مدیریت می‌کنند. این اقدامات، امنیت داده‌ها و دسترسی کنترل‌شده را تضمین کرده و فرایندهای امنیتی را بهبود داده است [4, 6, 18, 19, 40, 97-99].

شکل 20. نمایی از اپلیکیشن دیجیتال سانساد [100]

۳-۲۵. کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان رژیم غاصب صهیونیستی

در پارلمان رژیم غاصب صهیونیستی (کنست)، از هوش ‌مصنوعی برای تبدیل خودکار صدا به متن استفاده می‌شود که به فعالیت‌های مختلف پارلمانی مانند نگهداری سوابق رسمی سخنرانی‌ها و رونویسی جلسات عمومی کمک می‌کند. این فناوری با استفاده از الگوریتم‌های پیشرفته تشخیص خودکار گفتار، مکالمات نمایندگان و جلسات پارلمانی را به‌طور هم‌زمان به متن تبدیل می‌کند. این متن‌ها سپس برای ویرایش و تأیید به تیم‌های پارلمانی ارسال می‌شوند که نه‌تنها سرعت و دقت مستندسازی را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد، بلکه بار کاری کارکنان انسانی را نیز کاهش می‌دهد. این سیستم که در سال ۲۰۲۴ معرفی شده‌ است، توانایی پردازش لهجه‌ها و گویش‌های مختلف را داراست، ویژگی‌ای که برای کشورهای با تنوع زبانی حیاتی است. سیستم مذکور با تحلیل صداهای ضبط‌شده و تطبیق آنها با مدل‌های زبانی، متونی دقیق و قابل استناد تولید می‌کند و امکان جستجوی سریع و آسان در متون مستند شده را فراهم می‌کند که به نمایندگان و کارکنان پارلمانی اجازه می‌دهد اطلاعات مورد نیاز خود را به‌سرعت بازیابی کنند. این قابلیت به‌ویژه در مواقعی که تصمیم‌گیری‌های فوری لازم است، بسیار مؤثر است [5, 6].

4. تجزیه‌وتحلیل کاربست‌های هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌های 25 کشور مورد مطالعه

بررسی ۲۵ نمونه عملی از این پارلمان‌ها نشان‌ می‌دهد که هرکدام از آنها با توجه به نیازها و ظرفیت‌های خاص خود، کاربردهای نوآورانه‌ای از این فناوری را توسعه داده‌اند. جدول ارائه ‌شده در این بخش، خلاصه‌ای از مهم‌ترین کاربست‌های هوش ‌مصنوعی در این پارلمان‌ها را به‌همراه ارزش‌های خلق‌شده، فناوری‌های استفاده ‌شده و چالش‌های موجود نمایش می‌دهد. این جدول تصویری کلی از وضعیت کشورهای مختلف در استفاده از هوش ‌مصنوعی در پارلمان ارائه می‌دهد. هدف آن، تسهیل مقایسه تطبیقی، استخراج درس‌آموخته‌ها و شناسایی الگوهای موفق برای الهام‌بخشی به پارلمان ایران در مسیر تحول دیجیتال است.

جدول 2. خلاصه‌ای از کاربست‌های هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌های 25 کشور مورد مطالعه

مأخذ: همان.

بررسی ارزش‌های خلق ‌شده توسط کاربست‌های هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها نشان‌ می‌دهد که ۴۲ درصد از موارد در راستای «ارتقای شفافیت و مشارکت عمومی» قرار دارند. همچنین ۴۰.۶ درصد از نمونه‌ها به «هوشمندسازی امور اداری» اختصاص ‌یافته‌اند و تنها ۱۷.۴ درصد از موارد در دسته «حمایت از هوشمندسازی فرایندهای قانونگذاری و نظارت» جای می‌گیرند. این توزیع، بیانگر اولویت فعلی پارلمان‌ها در استفاده از هوش ‌مصنوعی برای بهبود دسترسی عمومی به اطلاعات و افزایش کارایی در فرایندهای داخلی است، درحالی‌که کاربردهای تحلیلی و پشتیبان قانونگذاری در مرحله‌ای محدودتر از توسعه قرار دارند.

در مجموع هفت مورد از فناوری‌های هوش ‌مصنوعی در کاربست‌های پارلمانی مورد اشاره قرار گرفته‌اند که از این میان، «تشخیص خودکار گفتار (ASR)» و «پردازش زبان طبیعی (NLP)» هرکدام با ۱۱ مورد، بیشترین فراوانی را داشته و هریک ۲۵.۶ درصد از کل فناوری‌ها را به خود اختصاص داده‌اند. پس از آن، «یادگیری ماشینی (ML)» با ۶ مورد (۱۴ درصد)، «مدل‌های زبانی بزرگ (LLM)» و «بینایی کامپیوتری (CV)» هرکدام با ۴ مورد (۹.۳ درصد)، و «شبکه عصبی گراف (GNN)» با ۳ مورد (۷ درصد) قرار دارند. «نویسه‌خوان نوری (OCR)» نیز با تنها یک مورد، کمترین سهم (۲.۳ درصد) را به خود اختصاص داده است. این توزیع نشان‌ می‌دهد که تمرکز اصلی پارلمان‌ها در استفاده از هوش ‌مصنوعی بر ابزارهای زبانی و گفتاری بوده است.

تحلیل چالش‌های مرتبط با کاربست هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها نشان‌ می‌دهد که بیش از یک‌سوم چالش‌های شناسایی‌ شده (۳۸.۴ درصد) به «داده و مدل‌ها» اختصاص دارد. چالش‌های «حقوقی و اخلاقی» با ۱۵.۱ درصد، «فنی و زیرساختی» با ۱۳.۷ درصد و «امنیتی و محرمانگی» با ۱۱ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. همچنین، ۹.۶ درصد از چالش‌ها به «منابع انسانی و مهارت‌ها» و ۵.۵ درصد به «ابعاد سازمانی و مدیریتی» اختصاص ‌یافته‌اند. این توزیع نشان‌ می‌دهد که چالش‌های فنی و محتوایی داده‌ها، مهم‌ترین مانع در مسیر پیاده‌سازی پایدار و مؤثر هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌هاست.

5. طبقه‌بندی کاربست‌های هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها

در بخش پیشین گزارش، به‌طور جامع استفاده از هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌های ۲۵ کشور مورد بررسی قرار گرفت. برای ارائه خلاصه‌ای ساختارمند و همچنین جهت امکان شناخت بهتر این کاربردها، جدول طبقه‌بندی کاربست‌های هوش ‌مصنوعی تدوین شده ‌است.

جدول 3. انواع کاربست‌های هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها

همان‌طور که مشاهده می‌شود، پارلمان‌ها، اقداماتی برای به‌کارگیری هوش ‌مصنوعی انجام داده‌اند تا ابزارهای عملیاتی مجهز به این فناوری را برای سه کاربست کلیدی استفاده ‌کنند [6]:

هوشمندسازی امور اداری: هدف اصلی، کاهش بار وظایف اداری محول‌شده به کارکنان و بهینه‌سازی کارایی در ارائه خدمات اداری است. هوش ‌مصنوعی می‌تواند بسیاری از وظایف تکراری و وقت‌گیر را، نظیر تایپ صورت‌جلسات، خلاصه‌سازی و مرتب‌سازی اصلاحیه‌های قانونی و پردازش اولیه برخی وظایف فکری، مانند تلفیق پیش‌نویس قوانین، خودکار کند. این فناوری می‌تواند کیفیت و دقت خدمات اداری را به‌شکل چشمگیری ارتقا دهد.

حمایت از هوشمندسازی فرایندهای قانونگذاری و نظارت: هوش ‌مصنوعی می‌تواند ابزارهای مؤثری را برای پشتیبانی از ابتکارات قانونگذاری فراهم آورد. این ابزارها شامل کشف بینش حقوقی از طریق تحلیل منابع حقوقی، شبیه‌سازی اجرای قوانین پیشنهادی برای ارزیابی پیامدهای احتمالی آنها و اطمینان از انطباق قوانین جدید با مقررات موجود است. همچنین، این فناوری می‌تواند تأثیرات یک مجموعه قانونی بر اهداف سیاستی، نظیر مبارزه با تغییرات اقلیمی یا تحقق عدالت اجتماعی را تحلیل و ارزیابی کند.

ارتقای شفافیت و مشارکت عمومی: یکی از کاربست‌های کلیدی، تسهیل دسترسی شهروندان، کسب‌وکارها و سازمان‌ها به قوانین و مقررات و درک بهتر آنهاست. پرتال‌های مبتنی‌بر چت‌بات‌ها یا رابط‌های گفتگویی هوشمند می‌توانند به کاربران اجازه دهند تا اطلاعات مورد نیاز خود را از پایگاه داده‌های حقوقی به‌دست آورند. این سیستم‌ها، علاوه‌بر بازیابی اطلاعات، می‌توانند استدلال‌های قانونی مرتبط با یک موضوع خاص را ارائه دهند و بدین ترتیب ارتباط بین پارلمان و مردم را تقویت کنند.

شکل 21. کاربست‌های هوش ‌مصنوعی در پارلمان

مأخذ: همان.

6. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

استفاده از هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها به‌عنوان یکی از تحولات کلیدی در عصر دیجیتال، نه‌تنها کارایی این نهاد را افزایش داده، بلکه توانایی آن را در مواجهه با چالش‌های نوظهور تقویت کرده است. در جریان چند دهه گذشته، پارلمان‌ها شاهد تحولات چشمگیری در به‌کارگیری فناوری‌های نوظهور، به‌ویژه هوش ‌مصنوعی بوده‌اند که در ادامه به تفصیل به آنها پرداخته شده ‌است:

• دوره آغازین (دهه ۲۰۱۰): کاربرد هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها از دهه ۲۰۱۰ آغاز شد. برای مثال، در سال ۲۰۱۳، مجلس نمایندگان برزیل شروع به استفاده از این فناوری کرد و طبق گفته رئیس دوره‌ای مجلس این کشور، هوش ‌مصنوعی توانست به پارلمان کمک کند تا با سرعت بی‌سابقه‌ای در فناوری پیشرفت کند و درعین‌حال با سرعت تحولات هوش ‌مصنوعی در سایر بخش‌های عمومی همگام شود [10].
• تأثیر همه‌گیری (سال۲۰۲۰): با شیوع جهانی کووید-19 و ضرورت دورکاری، پارلمان‌ها به‌سرعت به‌سمت دیجیتالی‌سازی گرایش یافتند. استفاده از ابزارهای دیجیتال و هوش ‌مصنوعی برای برگزاری جلسات مجازی و رأی‌گیری‌های آنلاین افزایش یافت که این امر به حفظ کارآمدی عملیات پارلمانی در شرایط بحرانی کمک کرد [18].
• معرفی ChatGPT (سال ۲۰۲۲): انتشار ChatGPT نقطه عطفی در استفاده از هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها بود. این فناوری جدید، امکان پردازش و تحلیل داده‌ها را به‌شکل چشمگیری بهبود بخشید و ابزارهایی برای پشتیبانی از تصمیم‌گیری‌های پیچیده پارلمانی فراهم آورد [101].
• تکامل مستمر و چالش‌های نوظهور (۲۰۲۴ و پس از آن): با ورود به سال‌های ۲۰۲۴ و بعد، پارلمان‌ها به‌تدریج شاهد گسترش کاربردهای هوش ‌مصنوعی در جنبه‌های مختلف فعالیت‌های خود بودند، ازجمله در تحلیل و تنظیم محتوای قانونی، پشتیبانی از جلسات و بهبود مشارکت‌های عمومی. بااین‌حال، مسائل مربوط به حریم خصوصی، امنیت داده‌ها و اخلاق هوش ‌مصنوعی نیز به‌عنوان چالش‌های نوظهور این حوزه، نیاز به توجه دارند [9].

به‌طور خلاصه، در دوره آغازین، استفاده از هوش ‌مصنوعی در یک نهاد حساس مانند پارلمان با تردید و اقدامات محافظه‌کارانه همراه بود، اما در دوران همه‌گیری کووید-۱۹، پارلمان‌ها به‌طور فزاینده‌ای با ضرورت استفاده از این فناوری مواجه شدند. فشار و تحمیل ناشی از همه‌گیری و تبدیل شدن استفاده از ابزارهای فناورانه به یک نیاز حیاتی، چاره‌ای جزء پذیرش آنها برای پارلمان نگذاشت. این تغییر، زیر فشار شرایط اضطراری به‌سرعت روند به‌کارگیری هوش ‌مصنوعی را تسریع بخشید. ازسوی‌دیگر، تجربیات فردی مثبت نمایندگان پارلمان، در مواجهه با مظاهر این فناوری نظیر ChatGPT، نیز در تقویت این روند نقش داشته‌اند که به‌طور گسترده‌ای به پارلمان‌ها کمک کرده است تا با دیدگاهی مثبت‌تر به پتانسیل‌های هوش ‌مصنوعی نگاه کنند. با وجود این، این پیشرفت‌ها، چالش‌ها و نگرانی‌هایی جدیدی را در پی داشته‌اند که برای حل و مدیریت آنها نیازمند طراحی استراتژی‌های دقیق و قوانین مشخص است تا بتوان با آنها به‌طور مؤثر روبه‌رو شد. به همین دلیل است که بسیاری از پارلمان‌ها، به‌ویژه در دوران پساکرونا، برای بهره‌گیری از فرصت‌های این تحول فناورانه به ایجاد استراتژی‌های دیجیتال چندساله روی آورده‌اند [18].

در این مسیر، هوش ‌مصنوعی با قابلیت‌های گسترده، از خودکارسازی وظایف تکراری گرفته تا ارائه بینش‌های عمیق، می‌تواند به رفع چالش‌های اساسی در پارلمان‌ها کمک کند. این فناوری با تجزیه‌و‌تحلیل دقیق و سریع داده‌ها، توانایی تحول ساختارهای موجود و بهبود فرایندهای تصمیم‌گیری را دارد. از طریق کاربردهای مختلف، هوش ‌مصنوعی می‌تواند به سه طریق اصلی به افزایش شفافیت و کارایی در پارلمان‌ها کمک کند:

1. تجزیه‌و‌تحلیل داده‌های پیچیده: هوش ‌مصنوعی قادر است حجم عظیمی از داده‌ها را در زمان کوتاهی پردازش کند و اطلاعات مرتبط را برای تصمیم‌گیری‌های بهینه در اختیار نمایندگان قرار دهد. این امر شامل تحلیل پیش‌نویس‌های قانونی، شناسایی تضادها و تکراری‌ها در متون قانونی و ارائه پیشنهادها برای اصلاحات است. این تحلیل‌ها کمک می‌کنند تا قوانین به‌طور شفاف و دقیق‌تری نوشته و بررسی شوند که این خود بستری برای قانونگذاری مؤثرتر و شفاف‌تر فراهم می‌آورد [8, 101].
2. بهبود دسترسی و مشارکت عمومی: استفاده از پلتفرم‌های مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی می‌تواند دسترسی شهروندان به فرایندهای قانونگذاری را تسهیل بخشد. سامانه‌های پاسخ‌گویی خودکار و تعاملی می‌توانند سؤالات شهروندان را به‌طور فوری پاسخ دهند و امکان ارائه بازخورد را در زمان واقعی فراهم آورد. این امکانات می‌توانند مشارکت عمومی را در فرایندهای قانونگذاری تقویت و به نمایندگان کمک کنند تا نظرات مردم را بهتر درک و در تصمیم‌گیری‌های خود لحاظ نمایند [7, 8].
3. هوشمندسازی عملیاتی و نظارتی: هوش ‌مصنوعی می‌تواند در کاهش زمان و هزینه‌های مرتبط با فرایندهای نظارتی و کنترلی به‌کار رود. سیستم‌های هوشمند می‌توانند به‌طور مداوم اطلاعات و داده‌ها را نظارت کرده و تحلیل کنند که این امر امکان تشخیص سریع تخلفات یا مسائل قانونی را فراهم می‌آورد. به‌علاوه، این سیستم‌ها می‌توانند در آرشیوسازی و بازیابی اطلاعات به‌طور کارآمد عمل کنند و دسترسی به اسناد و مدارک را برای نمایندگان و کارشناسان قانونی ساده‌تر سازند [9, 10].
4. ارتقای خردمندی در قانونگذاری: هوش ‌مصنوعی با تسهیل ارزیابی و شبیه‌سازی جامع و کل‌نگر داده‌ها، افزایش شفافیت و فراهم‌سازی بستر مشارکت گسترده‌تر شهروندان و نخبگان، زمینه لازم را برای تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر و قانونگذاری خردمندانه‌تر نمایندگان مهیا ساخته ‌است.

بااین‌حال، استفاده از هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها، با وجود فرصت‌های فراوانی که برای بهبود کارآمدی و شفافیت فراهم می‌کند، با چالش‌هایی نیز همراه است. در ادامه به بررسی برخی چالش‌های موجود در این مسیر پرداخته می‌شود:

1. مسائل اخلاقی و حفظ حریم خصوصی: استفاده از هوش ‌مصنوعی باید تحت چارچوب‌های قانونی و اخلاقی صورت گیرد تا از حفظ حریم خصوصی شهروندان اطمینان حاصل شود و از سوءاستفاده از داده‌ها جلوگیری به عمل آید. این چالش به‌قدری اهمیت دارد که کشورهای توسعه‌یافته به‌دلیل این دغدغه‌ها و همچنین نبود چارچوب‌های قانونی کافی، تمایل کمتری به پذیرش سریع هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌های خود نشان داده‌اند [7 و 8].
2. پیچیدگی فنی و نیاز به تخصص: به‌کارگیری هوش ‌مصنوعی در پارلمان نیازمند دانش فنی بالا و تخصص‌های مرتبط است که می‌تواند محدودیتی برای نهادهایی با منابع محدود باشد [6, 8].
3. مقاومت در برابر تغییر: ممکن است مقاومت‌های فرهنگی و سازمانی در برابر به‌کارگیری فناوری‌های نوظهور وجود داشته ‌باشد که می‌تواند فرایند پذیرش هوش ‌مصنوعی را کند یا دشوار سازد [9, 10].

مدیریت این خطرات، مستلزم طراحی و اجرای استراتژی‌های دقیق و مدون است تا اطمینان حاصل شود که فناوری‌ها به‌شکل مسئولانه‌ای به‌کار گرفته می‌شوند. در این بخش، برخی راهبردهای کلیدی برای مدیریت خطرات مرتبط با استفاده از هوش ‌مصنوعی در پارلمان آورده شده ‌است:

1. تدوین چارچوب‌های قانونی و اخلاقی کارآمد: برای کاهش خطرات استفاده از هوش ‌مصنوعی، مهم است که چارچوب‌های قانونی و اخلاقی دقیق و شفافی تدوین شود که هم پوشش‌دهنده تمام جوانب استفاده از این فناوری‌ها باشد و هم حفاظت از حریم خصوصی و داده‌های شخصی شهروندان را تضمین کند. این چارچوب‌ها باید دربرگیرنده استانداردهای امنیتی لازم و روش‌های مدیریت داده‌های حساس باشند [8, 9].
2. آموزش، توانمندسازی و ارتقای آگاهی: توسعه برنامه‌های آموزشی برای نمایندگان و کارکنان پارلمان بسیار ضروری است تا آنها به درک بهتری از فناوری‌های هوش ‌مصنوعی و چگونگی استفاده امن و مؤثر از آنها دست یابند. آموزش باید شامل شناخت خطرات احتمالی و نحوه مقابله با آنها نیز باشد [8, 16]. برخی کشورها توانسته‌اند با تکیه‌بر زیرساخت‌های قوی دیجیتال و سرمایه‌گذاری در آموزش، از مزایای هوش ‌مصنوعی در پارلمان خود بهره‌مند شوند.
3. توسعه و استفاده از سیستم‌های نظارتی: ایجاد سیستم‌های نظارتی قوی که قادر به تشخیص و هشدار در مورد هرگونه سوء‌استفاده یا خطا در استفاده از هوش ‌مصنوعی باشند، می‌تواند به جلوگیری از مشکلات احتمالی کمک کند و اطمینان بیشتری به مجلس و شهروندان بدهد. ازسوی‌دیگر، اجرای پروژه‌های آزمایشی کوچک نیز به پارلمان‌ها امکان می‌دهد تا ضمن کاهش ریسک‌ها، اثربخشی فناوری را پیش از پیاده‌سازی گسترده بررسی کنند [8, 10].

به‌طورکلی، استفاده از هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها می‌تواند به تعامل معنادار و مؤثر میان شهروندان و نمایندگان کمک کند که این امر به‌نوبه‌خود شفافیت و مشارکت عمومی را افزایش داده و پایه‌های جمهوریت را تقویت می‌کند. با وجود این، استفاده از هوش ‌مصنوعی در کشورهای مختلف نتایج متفاوتی داشته است. برای مثال، کشورهایی که زیرساخت‌های داده‌ای قوی و الگوریتم‌های پیشرفته در اختیار دارند، در حوزه تحلیل کلان‌داده‌ها و ارائه بینش پیشرو هستند. برای نمونه، فنلاند و استونی با استفاده از الگوریتم‌های پردازش زبان طبیعی در تحلیل داده‌های پارلمانی پیشرو هستند [3-5, 16]. همچنین، تقویت مشارکت عمومی و دسترسی‌پذیری به‌ویژه در جوامعی که تعامل مستقیم شهروندان با نهادهای دمکراتیک اهمیت دارد، مؤثر است. افزایش شفافیت و پاسخ‌گویی نقش مهمی در تقویت اعتماد عمومی به نهادهای دمکراتیک دارد و باید با حفاظت از حریم خصوصی شهروندان متوازن شود. برای مثال برزیل با تمرکز بر تقویت مشارکت عمومی و تحلیل بازخوردهای مردمی و ایتالیا با اتوماسیون پیش‌نویس قوانین، مسیرهای متفاوتی را در استفاده از این فناوری دنبال کرده‌اند [5, 7]. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که موفقیت در پذیرش هوش ‌مصنوعی به عوامل متعددی نظیر سطح بلوغ دیجیتال، فرهنگ سازمانی و دسترسی به داده‌های ساختارمند وابسته ‌است [3, 4] [8, 10].

در مجموع، در عصر دیجیتال، تطبیق فرهنگ سازمانی با تغییرات فناورانه، اصلی اساسی است. شکست بسیاری از پارلمان‌ها و سازمان‌ها در پیاده‌سازی استراتژی‌های دیجیتالی، اغلب ناشی از عدم هماهنگی بین این استراتژی‌ها و فرهنگ سازمانی موجود است، نه ضعف در تدوین استراتژی‌ها. فرهنگی که نوآوری، انعطاف‌پذیری و یادگیری مستمر را ترویج می‌دهد، می‌تواند مقاومت‌های درونی در برابر تغییرات دیجیتال را کاهش دهد و فرایند تحول دیجیتال را تسریع بخشد. در مقابل، فرهنگ‌های ایستا یا محافظه‌کار که بر تغییر مقاومت می‌ورزند، می‌توانند مانعی جدی بر سر راه پذیرش استراتژی‌های دیجیتالی نوین شوند، زیرا نبود تعامل و مشارکت کارکنان به‌طور مؤثر این استراتژی‌ها را دچار شکست می‌سازد. بنابراین، موفقیت در تحول دیجیتال به ایجاد و تقویت فرهنگی بستگی دارد که تغییرات را به‌عنوان فرصت‌هایی برای پیشرفت می‌بیند و فناوری‌های نوظهور را به‌عنوان ابزاری برای دستیابی به اهداف سازمانی به‌کار می‌گیرد.

۶-۱. درس‌آموخته‌ها

• درس‌آموخته اول: کاربردهای هوش ‌مصنوعی در پارلمان هر کشور، بر پایه ارزش‌ها، سنت‌ها، اولویت‌ها و زیرساخت‌های هر کشور توسعه ‌یافته‌اند. برای مثال، در پارلمان آلمان که رأی‌گیری‌های پارلمانی گاهی با بالا بردن دست انجام ‌می‌شود، این نوع رأی‌گیری به‌عنوان یک سنت دیرینه پارلمانی شناخته شده و استفاده از هوش ‌مصنوعی در پارلمان آلمان نیز در جهت حفظ و بهبود این سنت صورت گرفته است تا ارزش‌هایی چون شفافیت، پاسخ‌گویی، انسجام حزبی، احترام به نمودهای کهن دمکراسی، تقویت هویت جمعی و حس نمایندگی، تقویت شوند. در ایران نیز، سنت قیام برای رای‌گیری‌های پارلمانی وجود داشت که با ورود فناوری‌های جدید، این روند دچار اختلال شده و به ارزش‌های مربوطه آسیب رسانده ‌است. بنابراین، با وجود پیشرفت‌های فناوری، باید دقت شود که دیجیتالی‌سازی به‌تنهایی نباید منجر به حذف سنت‌های پارلمانی شود که در ارزش‌های بنیادین دمکراسی ریشه دارند، زیرا این ارزش‌ها مهم‌تر از خود ابزارهای فناورانه هستند. به‌عبارت‌دیگر، فناوری وسیله است، نه جایگزین ارزش‌ها و فناوری‌های نوظهور باید به‌عنوان مکمل فرایندهای دمکراتیک عمل کنند، نه به‌عنوان جایگزین آنها. هرچند که می‌توان با بهره‌گیری از ابزارهای دیجیتال، سرعت و دقت را افزایش داد، اما نباید اجازه داد که این ابزارها به‌جای تسهیل دمکراسی، آن را از معنا تهی کنند. به‌طور خلاصه، هدف اصلی نوآوری‌های پارلمانی باید حفظ و تقویت اصول پارلمانی مانند شفافیت، پاسخ‌گویی و نمایندگی مردم باشد، نه صرفاً دیجیتالی‌سازی فرایندها.
• درس‌آموخته دوم: توسعه و به‌کارگیری هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها باید به شیوه‌ای محافظه‌کارانه، با نظارت دقیق انسانی و به‌طور تدریجی صورت پذیرد تا از ایمن و مسئولانه بودن این فناوری‌ها اطمینان حاصل شود. برای مثال، کمیته مدیریت مجلس نمایندگان آمریکا پنج اصل کلیدی برای استفاده ایمن و مسئولانه از هوش ‌مصنوعی در پارلمان معرفی کرده است. این اصول شامل نظارت انسانی، سیاست‌های شفاف، ارزیابی و تست قوی، شفافیت و آموزش کارکنان است که همگی به‌منظور حفظ کنترل بر تکنولوژی و جلوگیری از عواقب ناخواسته تعیین ‌شده‌اند. دیگر تجربیات جهانی نیز نشان‌ می‌دهد استفاده از مدل آزمایشگاهی و اجرای پایلوت‌های کم‌خطر (برای مثال خلاصه‌سازی مذاکرات، تولید محتوای چندرسانه‌ای، پاسخ‌دهی به سؤالات متداول نمایندگان و مردم) گام نخست مؤثر برای آشنایی، ظرفیت‌سازی و اعتمادسازی در مسیر استفاده از هوش ‌مصنوعی است. این رویکرد به پارلمان‌ها امکان می‌دهد تا با انجام تست‌های دقیق و بررسی نتایج، درک بهتری از چگونگی عملکرد هوش ‌مصنوعی در محیط‌های واقعی به‌دست‌ آورد و مطمئن شوند که هرگونه پیاده‌سازی وسیع‌تر، با دقت و احتیاط کافی همراه خواهد بود. این مواضع، حافظ حقوق و امنیت شهروندان هستند و تضمین می‌کنند که به‌کارگیری فناوری‌های نوظهور در خدمت تقویت دمکراسی و ارتقای فرایندهای پارلمانی قرار خواهد گرفت.
• درس‌آموخته سوم: هوش ‌مصنوعی جایگزین پارلمان نیز نخواهد شد، چراکه نقش اصلی پارلمان‌ها در فرایندهای دمکراتیک، تصمیم‌گیری‌های مبتنی‌بر قضاوت انسانی، مذاکرات سیاسی و تعامل با شهروندان است؛ اموری که خارج از حوزه توانایی‌های هوش ‌مصنوعی قرار دارند. هوش ‌مصنوعی می‌تواند دستیاری برای بهبود فرایندهای تصمیم‌گیری، افزایش بهره‌وری و تسهیل تحلیل داده‌ها باشد، اما مسئولیت اصلی هدایت پارلمان همچنان برعهده نمایندگان و ساختارهای قانونی آن است. ازسوی‌دیگر، بهره‌گیری از هوش ‌مصنوعی بدون اصلاح فرایندهای ناکارآمد پارلمانی نه‌تنها موجب بهبود عملکرد پارلمان نمی‌شود، بلکه ممکن است مشکلات موجود را تشدید کند. تصور اینکه هوش ‌مصنوعی به‌تنهایی می‌تواند تمامی چالش‌های نهادی و ساختاری یک پارلمان را حل کند، نگاهی ساده‌انگارانه و غیرواقع‌بینانه است. فناوری هوش ‌مصنوعی یک ابزار کمکی است، نه یک جایگزین برای نهادهای پارلمانی و فرایندهای دمکراتیک. درنتیجه، پارلمان‌هایی که با چالش‌هایی همچون ضعف در شفافیت، ناکارآمدی ساختاری، یا عدم تعامل مؤثر با شهروندان مواجه‌اند، نمی‌توانند صرفاً با افزودن هوش ‌مصنوعی به فرایندهای خود، این مشکلات را برطرف کنند. در گزارش‌های بین‌المللی مرتبط با کاربرد هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها اشاره شده ‌است که هوش ‌مصنوعی زمانی مؤثر خواهد بود که بر بستر یک سیستم کارآمد، شفاف و مبتنی‌بر اصول دمکراتیک مستقر شود. اگر یک پارلمان فاقد یک ساختار اداری منسجم و کارآمد باشد، افزودن سیستم‌های مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی تنها موجب تسریع در تولید نتایج نادرست یا افزایش پیچیدگی‌های اجرایی خواهد شد. درنتیجه، برای بهره‌گیری مؤثر از هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها، ابتدا باید اصلاحات اساسی در فرایندهای ناکارآمد صورت گیرد و سپس از این فناوری به‌عنوان ابزاری کمکی برای افزایش دقت، سرعت و شفافیت استفاده شود. بدون چنین پیش‌نیازی، ورود هوش ‌مصنوعی به یک سیستم ناکارآمد، تنها باعث اتوماتیک‌سازی مشکلات موجود و نه حل آنها خواهد شد.
• درس‌آموخته چهارم: یکی از اصول اساسی دیگر در به‌کارگیری فناوری در پارلمان‌ها، تقدم نیازهای واقعی و ارزش‌های بنیادین دمکراتیک بر امکانات فناورانه است. رویکرد صحیح در نوآوری پارلمانی این است که ابتدا نیازهای موجود شناسایی شوند و سپس برای حل آنها راه‌حل‌های نوآورانه و فناورانه طراحی و پیاده‌سازی شوند. در مقابل، اگر رویکردی اتخاذ شود که ابتدا فناوری‌های موجود را مبنا قرار داده و سپس تلاش شود تا برای آنها کاربری تعریف شود، نتیجه‌ای جزء تحمیل ابزارهای نامرتبط و ناکارآمد بر فرایندهای پارلمانی نخواهد داشت. به‌عبارتی، فناوری باید در خدمت حل مشکلات باشد، نه اینکه خود به هدف تبدیل شود. نمونه‌ای موفق از این رویکرد، دیپ‌لب در آرژانتین است. این مرکز تحقیقاتی، به‌جای آنکه صرفاً به توسعه فناوری‌های پیشرفته بپردازد، ابتدا نیازهای اساسی پارلمان را شناسایی کرده و سپس براساس آنها، راه‌حل‌های مبتنی‌بر هوش ‌مصنوعی و داده‌کاوی ارائه می‌دهد. دیپ‌لب مأموریت دارد تا فرایندهای قانونگذاری را با توجه به چالش‌های موجود در آرژانتین بهینه‌سازی کند و راه‌حل‌های فناورانه‌ای را پیشنهاد دهد که مستقیماً در راستای افزایش شفافیت، بهبود فرایندهای تصمیم‌گیری و تسهیل تعامل میان قانونگذاران و شهروندان باشند. این مرکز، به‌جای اینکه صرفاً از فناوری‌های روز مانند هوش ‌مصنوعی و یادگیری ماشینی برای ایجاد ابزارهای بدون کاربرد واقعی بهره بگیرد، از این فناوری‌ها برای حل مشکلات اساسی مانند تحلیل داده‌های قانونگذاری، پیش‌بینی تأثیر قوانین و افزایش دسترسی عمومی به اطلاعات استفاده می‌کند. این نمونه نشان‌ می‌دهد که پارلمان‌ها برای موفقیت در بهره‌گیری از فناوری، باید ابتدا مشکلات و نیازهای واقعی خود را تعریف کنند و سپس فناوری را به‌عنوان ابزار، نه هدف، در خدمت رفع این نیازها قرار دهند. بدون چنین رویکردی، ممکن است پارلمان‌ها به‌سمت استفاده از فناوری‌هایی سوق داده شوند که نه‌تنها ارزش افزوده‌ای ندارند، بلکه موجب پیچیده‌تر شدن فرایندهای اجرایی و بوروکراتیک نیز می‌شوند. بنابراین، کلید موفقیت در نوآوری پارلمانی، شناسایی دقیق نیازها و استفاده هوشمندانه از فناوری برای پاسخ‌گویی به آنها است، نه توسعه فناوری برای فناوری.
• درس‌آموخته پنجم: یکی از چالش‌های اساسی در بهره‌گیری از هوش ‌مصنوعی در پارلمان‌ها، مربوط به زبان‌های غیرانگلیسی و سازگاری سیستم‌های هوشمند با ساختارهای زبانی بومی است. برای مجلس ایران، زبان فارسی ویژگی‌ها و پیچیدگی‌های خاص خود را دارد که فرایند آموزش و تنظیم الگوریتم‌های هوش ‌مصنوعی را دشوارتر می‌سازد. تفاوت‌های نحوی، ساختار جمله‌بندی، استفاده از عبارات رسمی و غیررسمی و تنوع واژگان در متون قانونی فارسی، سبب می‌شود که مدل‌های پردازش زبان طبیعی نیازمند آموزش گسترده و داده‌های تخصصی بومی باشند. در سطح بین‌المللی نیز، پارلمان‌های مختلف با این چالش مواجه بوده‌اند. برای مثال، پارلمان اروپا از سیستم‌های ترجمه خودکار چندزبانه استفاده می‌کند تا اسناد رسمی را به بیش از ۲۰ زبان رسمی اتحادیه ترجمه کند. بااین‌حال، هنوز چالش‌هایی مانند افت دقت در ترجمه‌های پیچیده و خطاهای مفهومی در متون قانونی وجود دارد. در پارلمان استونی، از سیستم هنس برای رونویسی و مستندسازی جلسات استفاده می‌شود، اما همچنان نیاز به نظارت انسانی برای ویرایش و بازبینی متون احساس می‌شود، زیرا مدل‌های زبانی نمی‌توانند تمام جزئیات دقیق متون رسمی را بدون خطا پردازش کنند. پارلمان ایتالیا نیز نمونه‌ای دیگر از این چالش‌ها را تجربه کرده است. در این پارلمان، سیستم جم برای تحلیل قوانین و پیشنهادهای اصلاحی توسعه یافته ‌است. این سیستم قادر به شناسایی اصلاحات مشابه در قوانین مختلف است، اما همچنان نیازمند بهینه‌سازی برای پردازش دقیق اصطلاحات حقوقی ایتالیایی است. بنابراین، برای کاربست مؤثر هوش ‌مصنوعی در پارلمان ایران، ضروری است که توسعه مدل‌های زبانی بومی در اولویت قرار گیرد. این کار مستلزم همکاری با متخصصان زبان‌شناسی، علوم کامپیوتر و حقوق‌دانان برای تدوین و تنظیم داده‌های مناسب است. همچنین، بهره‌گیری از تجربه کشورهای دیگر در این زمینه، می‌تواند مسیر توسعه فناوری‌های پردازش زبان طبیعی در ایران را تسهیل کند.

۶-۲. پیشنهادهای سیاستی

• هوشمندسازی در مجلس شورای اسلامی باید در سه حوزه اصلی شامل «امور اداری»، «قانونگذاری و نظارت» و «شفافیت و مشارکت عمومی» طبقه‌بندی شود. این تقسیم‌بندی می‌تواند مبنای طراحی راهبردها، ساختار نهادی، تخصیص منابع و ارزیابی پیشرفت قرار گیرد.
• در حوزه هوشمندسازی امور اداری، «معاونت اجرایی» نقش محوری در مدیریت پروژه‌ها و استقرار زیرساخت‌های لازم را برعهده می‌گیرد. در حوزه حمایت از هوشمندسازی فرایندهای قانونگذاری و نظارت، «معاونت قوانین» و «معاونت نظارت» به‌عنوان مسئول طراحی و پیاده‌سازی کاربردهای هوش ‌مصنوعی در این حوزه پیشنهاد می‌شوند. در حوزه ارتقای شفافیت و ارتباطات مردمی، «اداره‌کل روابط‌ عمومی» نقش‌آفرین است، اما این مهم باید با تعامل مستمر و مؤثر با زیست‌بوم نوآوری و اندیشه‌ورزی (شامل شرکت‌های دانش‌بنیان، استارت‌آپ‌ها، اندیشکده‌ها و رسانه‌ها) صورت پذیرد.
• مرکز پژوهش‌ها می‌تواند نقشی کلیدی در پشتیبانی علمی از این تحول ایفا کند. این مرکز، از طریق ارائه راهکارهای علمی و سیاستگذاری‌های نوآورانه، می‌تواند مسیر گذار اجتماعی – فنی به‌سمت بهره‌گیری هوشمندانه از فناوری‌های نوظهور، ازجمله هوش ‌مصنوعی را هموار سازد و همچنین در تدوین نقشه راه نوآوری در پارلمان مشارکت مؤثر داشته ‌باشد.
• هوشمندسازی بدون استقرار حکمرانی مؤثر داده امکان‌پذیر نخواهد بود؛ ازاین‌رو، تدوین و اجرای راهبردهای دقیق برای حکمرانی داده در مجلس شورای اسلامی، با حمایت رئیس و هیئت‌رئیسه محترم مجلس، یک ضرورت بنیادین تلقی می‌شود. حکمرانی داده در مجلس شورای اسلامی باید ابعاد، کیفیت، شفافیت، امنیت، دسترس‌پذیری و مسئولیت‌پذیری آن را دربر گیرد.
• به‌منظور هماهنگی میان بخش‌های مختلف، اخذ نظرات ذی‌نفعان، هم‌راستا کردن پروژه‌ها و نیز بهره‌گیری از ظرفیت‌های بیرونی، وجود «کمیته سیاستگذاری هوش ‌مصنوعی» برای جلب مشارکت نمایندگان، معاونت‌های مربوطه، اداره‌کل روابط‌عمومی، اداره‌کل فناوری اطلاعات، کارشناسان مرکز پژوهش‌ها و نخبگان زیست‌بوم نوآوری و اندیشه‌ورزی ضروری است.

جدول 4 .پیشنهاد توصیه سیاستی

مأخذ: همان.