خلاصه مدیریتی

مسئله اصلی

معاهده مراکش، یک پیمان بین‌المللی مهم در زمینه حقوق بشر و مالکیت فکری است که در سال 2013 با هدف تسهیل دسترسی افراد نابینا، کم‌بینا و دارای دیگر معلولیت‌های خوانشی به آثار منتشر شده به تصویب رسید و در سال 2016 لازم‌الاجرا شد. این معاهده با ایجاد استثنائاتی در قوانین کپی‌رایت، امکان تولید، توزیع و تبادل نسخه‌های قابل دسترس از آثار را فراهم می‌کند و به معضل "کمبود کتاب" برای این افراد پایان می‌دهد. پیش از این، دسترسی این گروه به آثار چاپی به دلیل عدم تبدیل به فرمت‌های مناسب، بسیار محدود بود. تا فوریه 2025، 99 کشور از جمله اتحادیه اروپا و ایالات متحده آمریکا به این معاهده پیوسته‌اند. ایران نیز در سال 2014 این معاهده را امضا کرده است. لایحه الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به معاهده مراکش در کمیسیون قضائی و حقوقی مجلس شورای اسلامی با برخی اصلاحات در ماده واحده به تصویب رسیده است.

نقاط ضعف و قوت لایحه

در مجموع پیوستن ایران به معاهده مراکش اقدامی مثبت در راستای حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت بینایی و خواندن و تضمین دسترسی عادلانه آن‌ها به اطلاعات و دانش است. با توجه به وجود حدود 850 هزار فرد دارای آسیب بینایی در ایران، تصویب نهایی و اجرای صحیح این معاهده می‌تواند تحولات مثبتی در دسترسی این گروه به منابع خواندنی ایجاد کرده و به ارتقای سطح علمی و فرهنگی آن‌ها کمک کند. لیکن اولاً نقش وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به‌عنوان متولی اصلی این حوزه در لایحه مغفول مانده است. ثانیاً عبارت «در صورت لزوم ظرف شش ماه از لازم الاجراء شدن این قانون» در تبصره «3» ماده‌واحده ایجاد ایراد و ابهام نموده است که باید مرتفع شود.

پیشنهادات مرکز پژوهش‌ها

در تبصره «2» ماده واحده، عبارت « وزارت دادگستری» به عبارت «وزارتخانه‌های فرهنگ و ارشاد اسلامی و دادگستری» اصلاح شود و در تبصره «3» عبارت ««در صورت لزوم ظرف شش ماه از لازم الاجراء شدن این قانون» حذف شود.

1.مقدمه

معاهده مراکش که نام کامل آن «معاهده مراکش برای تسهیل دسترسی افراد نابینا، کم‌بینا یا دارای دیگر معلولیت‌های خوانشی به آثار منتشر شده»  است، یک توافق بین‌المللی مهم در زمینه حقوق بشر و مالکیت فکری شناخته می‌شود. این پیمان که در تاریخ 27 ژوئن 2013 در شهر مراکش به تصویب رسید، با ایجاد استثنائاتی در قوانین حق نشر یا کپی‌رایت، امکان تولید، توزیع و تبادل نسخه‌های قابل‌دسترس از آثار چاپ شده را برای افرادی که در خواندن مشکل دارند، فراهم می‌سازد. [1] این معاهده پس از تصویب، در 30 سپتامبر 2016 لازم‌الاجرا شد و به‌تدریج به یکی از اسناد حقوقی کلیدی در زمینه حمایت از حقوق دسترسی افراد نابینا و کم‌بینا تبدیل شده است.

هدف اصلی این معاهده، پایان‌دادن به «قحطی کتاب»  برای اشخاصی است که قادر به استفاده از نسخه‌های استاندارد متون نیستند. [2] پیش از اجرایی‌شدن این معاهده، اتحادیه جهانی نابینایان  اعلام کرده بود که کمتر از 10 درصد از آثار منتشر شده مانند کتاب‌ها و مواد آموزشی در کشورهای توسعه‌یافته و کمتر از 1 درصد در کشورهای درحال‌توسعه به فرمت‌های قابل‌دسترس  برای نابینایان مانند خط بریل، چاپ درشت یا صوتی ساخته می‌شوند. [3] این محرومیت از دسترسی به اطلاعات، مانعی بزرگ در مسیر تحصیل، اشتغال و مشارکت اجتماعی افراد نابینا و کم‌بینا محسوب می‌شد.

قبل از تصویب این پیمان، کمتر از یک‌سوم کشورها دارای قوانین استثنای کپی‌رایت برای افراد دارای معلولیت خوانشی بودند و حتی در کشورهایی که چنین قوانینی وجود داشت، تبادل آثار مناسب‌سازی شده بین کشورها امکان‌پذیر نبود. این محدودیت‌های قانونی سبب شد که کنوانسیون سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) به تدوین یک توافقنامه بین‌المللی برای ایجاد استانداردهای مشترک و امکان تبادل منابع مناسب‌سازی شده میان کشورها بپردازد.

تا تاریخ 27 فوریه 2025، معاهده مراکش دارای 99 کشور عضو است که شامل 125 کشور عضو سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) نیز می‌شود، زیرا اتحادیه اروپا به‌عنوان یک بلوک واحد به این معاهده پیوسته است. هند اولین کشوری بود که این معاهده را در 24 ژوئیه 2014 تصویب کرد. از آن زمان، بسیاری از کشورهای جهان به آن پیوسته‌اند، از جمله اتحادیه اروپا که در 1 اکتبر 2018 آن را به نمایندگی از 28 کشور خود تصویب کرد.

ایالات متحده آمریکا نیز در 8 فوریه 2019 رسماً به این معاهده پیوست، پس از آنکه مجلس سنا و کنگره آمریکا لایحه مربوطه را تصویب و رئیس‌جمهور وقت آن را امضا کرد.

ایران این معاهده را در سال 2014 امضا کرده است، اما مراحل تصویب نهایی آن در مجلس شورای اسلامی با توجه به اصل 77 قانون اساسی انجام نشده است. طبق گزارش‌های موجود، قریب به 850 هزار نفر دارای آسیب بینایی در ایران زندگی می‌کنند که 150 هزار نفر از آن‌ها نابینای مطلق هستند [4] و با تصویب لایحه الحاق ایران به معاهده مذکور در مجلس شورای اسلامی، می‌توانند از مزایای این معاهده بهره‌مند شوند.

2. تحلیل محتوای لایحه و مصوبه کمیسیون

لایحه الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به معاهده مراکش برای تسهیل دسترسی افراد نابینا، کم‌بینا یا دارای دیگر معلولیت‌های خوانشی به آثار منتشر شده که به کمیسیون قضائی و حقوقی مجلس شورای اسلامی ارجاع شده بود، در جلسه روز سه‌شنبه مورخ 1403/12/14 با اصلاحاتی در ماده‌واحده به شرح زیر به تصویب رسیده است.

ماده‌واحده - به دولت جمهوری اسلامی ایران اجازه داده می‌شود به معاهده مراکش برای تسهیل دسترسی افراد نابینا، کم‌بینا یا دارای دیگر معلولیت‌های خوانشی به آثار منتشرشده مشتمل بر یک مقدمه و (۲۲) ماده به شرح پیوست ملحق شود و اسناد الحاق را نزد امین اسناد تودیع نماید.

1. تبصره 1 ماده واحده:

در متن ابتدایی لایحه در تبصره 1 ذکر شده بود رعایت اصل هفتاد و هفتم (۷۷) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران برای هرگونه اصلاح معاهده الزامی است، لکن این متن در مصوبه کمیسیون به این صورت تغییر کرد: « تبصره1- رعایت اصول هفتاد و هفتم (۷۷)، یکصد و بیست و پنجم (۱۲۵) و یکصد و سی و نهم (۱۳۹) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در اجرای این قانون یا اصلاح آن الزامی است.»

2. تبصره 2 ماده واحده:

در این تبصره آمده است: «تبصره ۲- پیش‌نویس لایحه اصلاحات قانونی لازم و آیین‌نامه اجرایی این قانون حسب مورد، به پیشنهاد وزارت دادگستری و با همکاری سایر دستگاه‌های ذی‌ربط ظرف سه‌ماهه پس از تصویب این قانون، تهیه و به تصویب هیئت وزیران می‌رسد.»

مناسب بود با توجه به اهمیت نقش وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در موضوع مالکیت ادبی و هنری و ارائه لوایحی با این موضوع از سوی وزارتخانه مذکور، تهیه پیش‌نویس قوانین اصلاحی و آیین‌نامه اجرایی، به این وزارتخانه سپرده می‌شد و یا حداقل در متن ماده‌واحده به همکاری این وزارتخانه تصریح می‌شد؛ لذا پیشنهاد می‌شود عبارت «وزارت دادگستری» با رعایت آیین‌نامه داخلی مجلس به عبارت «وزارتخانه‌های فرهنگ و ارشاد اسلامی با همکاری وزارت دادگستری» اصلاح شود.

3. تبصره 3 ماده واحده:

در این تبصره آمده است: «تبصره ۳- اطلاعیه موضوع‌بند (۴) ماده (۴) معاهده در صورت لزوم ظرف شش‌ماهه از لازم‌الاجرا شدن این قانون با همکاری وزارتخانه‌های دادگستری، فرهنگ و ارشاد اسلامی و امور خارجه تهیه و توسط وزارت امور خارجه به امین اسناد تسلیم خواهد شد.»

در این تبصره عبارت در صورت لزوم مبهم است و مشخص نیست که این لزوم از سوی چه مرجعی باید احراز شود. همچنین باید توجه داشت که در بند 4 ماده 4، تصریح شده است که «هر طرف متعاهدی که خود را از این امکان بهره‌مند می‌سازد، مراتب را طی اطلاعیه‌ای که در زمان تصویب، پذیرش یا الحاق به این معاهده یا در هر زمان دیگری پس از آن نزد مدیرکل سازمان جهانی مالکیت معنوی تودیع می‌کند، اعلام خواهد کرد.» بنابراین مقید کردن این مسئله به 6 ماه از زمان لازم الاجرا شدن قانون، باعث محدود شدن امکان استفاده از این ماده خواهد شد. بنابراین به نظر می‌رسد که بهتر است در تبصره مذکور، مسئولیت بررسی لزوم استفاده از امکان پیش‌بینی شده در بند 4 ماده 4 به یکی از دستگاه‌های اجرایی (ترجیحاً وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی) سپرده شود و هر زمان که دستگاه مذکور این لزوم را تشخیص داد، اطلاعیه موضوع این بند را تهیه و با همکاری وزارت امور خارجه مراتب را به سازمان جهانی مالکیت معنوی اعلام نماید. علی هذا، پیشنهاد می‌شود با رعایت آیین‌نامه داخلی مجلس عبارت «در صورت لزوم ظرف شش ماه از لازم الاجراء شدن این قانون» حذف شود.

3. نتیجه‌گیری

پیوستن به معاهده مراکش اقدامی مثبت در جهت حمایت از حقوق افراد نابینا، کم‌بینا و دارای دیگر معلولیت‌های خوانشی و تضمین دسترسی عادلانه به اطلاعات و آثار منتشر شده به شمار می‌رود. این معاهده نه‌تنها حقوق بشر و عدالت اجتماعی را تقویت می‌کند، بلکه فرصت‌های نوینی برای ارتقای سطح فرهنگی، علمی و اقتصادی افراد دارای ناتوانی خوانشی فراهم می‌آورد. پیوستن ایران به این معاهده می‌تواند بسترساز تحولات مثبتی در دسترسی به منابع خواندنی برای این گروه از جامعه باشد و به رشد علمی و فرهنگی این افراد یاری رساند. با وجود این، پیشنهاد می‌شود  با رعایت قانون آیین‌نامه داخلی مجلس، در تبصره «2» ماده‌واحده، عبارت «وزارت دادگستری» به عبارت «وزارتخانه‌های فرهنگ و ارشاد اسلامی و دادگستری» اصلاح شود و در تبصره «3» عبارت «در صورت لزوم ظرف شش ماه از لازم الاجراء شدن این قانون» حذف شود.