1.مقدمه

دریای خزر به‌عنوان بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور جهان، در حدود 400 هزار کیلومتر مربع مساحت داشته و بیش از 78 هزار میلیارد متر مکعب حجم دارد. حفاظت از این زیستگاه مهم آبی وظیفه مهمی است که در دهه‌های اخیر به‌علت مخاطرات متعدد زیست‌محیطی مورد توجه کشورهای مجاور آن قرار گرفته است. از یک‌سو، وجود ذخایر نفت خام و گاز موجود در آن که بدون رعایت کافی ملاحظات محیط زیستی به‌دست بعضی از کشورهای حاشیه سواحل که مورد استخراج و بهره‌برداری قرار می‌گیرند و موجب آلوده شدن محیط می‌شوند و از‌سوی دیگر منابع آلاینده‌ای که در سواحل آن جای دارند، نظیر آلاینده‌هایی که از مراکز صنعتی، زمین‌های کشاورزی و پساب‌های شهری به محیط آبی بسته‌ای همچون دریای خزر سرازیر می‌شوند موجب می‌گردند که این دریا، به‌عنوان یک محیط بسته با فشارهای روزافزونی روبه‌رو شود و این مسئله نیازمند توجه بیشتر کشورهای منطقه است. برنامه کلی حفاظت از محیط زیست این دریا به‌دنبال پیگیری و تلاش‌های ایران و کشورهای ساحلی دریای خزر در سال 1382 تدوین شد و کنوانسیون چهارچوب حفاظت از محیط زیست دریایی دریای خزر (کنوانسیون تهران) مشتمل بر یک مقدمه و 37 ماده به تصویب هر 5 کشور ساحلی دریا شامل جمهوری اسلامی ایران، فدراسیون روسیه، جمهوری آذربایجان، جمهوری قزاقستان و ترکمنستان رسید و قانون کنوانسیون چارچوب حفاظت از محیط زیست دریایی دریای خزر در تاریخ 1384/03/10 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. سند الحاقی (پروتکل) ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فرامرزی الحاقی به معاهده (کنوانسیون) چهارچوب حفاظت از محیط زیست دریایی دریای خزر به‌منظور پیشگیری، کاهش و مهار آلودگی محیط زیست دریایی و اراضی آسیب‌پذیر نزدیک دریا و ارتقای حفاظت از تنوع‌زیستی و استفاده معقول از منابع طبیعی آن و حمایت از سلامت انسانی در قالب لایحه در تاریخ 1398/12/04 به مجلس شورای اسلامی ارائه گردید. این لایحه پس از طی تشریفات قانونی و بررسی کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست با انجام اصلاحات جهت تصویب به صحن مجلس شورای اسلامی ارائه شده ‌است.

2.اظهارنظر کارشناسی درباره مصوبه

در حال حاضر تنها چهارچوب قانونی که در زمینه همکاری‌های محیط زیستی بین کشورهای ساحلی دریای‌خزر وجود دارد، معاهده (کنوانسیون) چهارچوب حفاظت از محیط زیست دریای خزر (کنوانسیون تهران) است. براساس بند «۳» ماده (۱‌۷) کنوانسیون تهران، «طرف‌های متعاهد در گسترش پروتکل‌هایی که خط‌مشی ارزیابی اثرات محیط زیستی دریای خزر را در چهارچوب فرامرزی تعیین می‌کند، همکاری خواهند نمود».

با وجود آنکه در متن کنوانسیون تهران، به لزوم همکاری‌های منطقه‌ای در زمینه ارزیابی اثرات محیط زیستی اشاره شده ‌است، اما جزئیاتی در مورد مسئولیت کشورها، نحوه همکاری و فعالیت‌هایی که شامل این ارزیابی خواهد بود در متن کنوانسیون ذکر نشده است. لذا ضرورت وجود قوانین قابل‌اتکا در این زمینه به‌عنوان پشتوانه و ابزار مدیریتی محکم الزامی است.

براساس «سند الحاقی (پروتکل) ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فرامرزی» کشورهای عضو متعهد می‌گردند تا پیش از اجرای طرح‌های بزرگ که احتمال دارد اثرات سوء‌فرامرزی برای سایر کشورها در منطقه دریای خزر ایجاد کنند، مطالعات ارزیابی اثرات زیست‌محیطی انجام داده و گزارش آن را به دبیرخانه کنوانسیون و کشورهای عضو درخواست‌کننده ارائه دهند. پیوست یک این سند الحاقی (پروتکل) شامل فهرست هر فعالیت یا تغییر عمده در یک فعالیت پیشنهادی است که در قلمرو تحت صلاحیت یکی از کشورها به اجرا در خواهد آمد و براساس این سند الحاقی (پروتکل) می‌تواند نیازمند انجام مطالعه ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فرامرزی باشد یا نباشد.[1]

متن مصوب کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست به‌شرح زیر است:

ماده‌واحده- سند الحاقی (پروتکل) ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فرامرزی الحاقی به معاهده (کنوانسیون) چهارچوب حفاظت از محیط زیست دریایی دریای خزر مشتمل بر یک مقدمه و بیست و سه ماده ماده و سه پیوست به‌شرح پیوست تصویب و اجازه مبادله اسناد آن داده ‌می‌شود.

تبصره- رعایت اصول هفتاد‌و‌هفتم (77) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در مورد هرگونه اصلاح سند الحاقی (پروتکل) الزامی است.

در جدول 1 مقایسه متن پیشنهادی تبصره ماده‌واحده لایحه دولت و مصوب کمیسیون آورده شده‌ است. باتوجه به بررسی صورت ‌گرفته، تبصره پیشنهادی کمیسیون نیازمند اصلاحات جزئی می‌باشد. از‌این‌رو پیشنهاد می‌شود تبصره ذیل ماده‌واحده به‌شکل زیر اصلاح شود: «تبصره: در اجرای این سند الحاقی (پروتکل)، رعایت اصول اصول هفتاد و هفتم (77) و صد و بیست و پنجم (125) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران الزامی می‌باشد».

جدول 1. مقایسه متون پیشنهادی لایحه، نظر مرکز پژوهش‌ها و مصوبه کمیسیون کشاورزی

3. جمع‌بندی

برای دستیابی به زیست‌بوم پایدار در محیط زیست دریای خزر و پیرامون آن، بایستی میثاق‌ها و مقرراتی حاکم بر کلیه کشورهای ساحلی این دریا وضع و با همکاری و نظارت آنها اجرایی شود. کنوانسیون تهران اولین گام در جهت نظم و انسجام بخشیدن به برنامه‌های حفاظت از محیط زیست دریایی خزر شناخته می‌شود که با تصویب و اجرای سند الحاقی (پروتکل) ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فرامرزی الحاقی به معاهده (کنوانسیون) چهارچوب حفاظت از محیط زیست دریایی دریای خزر چهارچوب حفاظت از این زیست بوم تقویت خواهد شد. جمع‌بندی بررسی‌ها بر روی ماده‌واحده و تبصره به‌شرح جدول 2 و ۳ ارائه می‌شود.

جدول 2. چکیده جمع‌بندی اظهار‌نظر بر روی متن مصوبه کمیسیون کشاورزی ، آب، منابع طبیعی و محیط زیست

جدول 3. جمع بندی اظهارنظر بر روی متن مصوبه کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست