چکیده

 توافقکیگالی، الحاقیه ای به پروتکل مونترال، با هدف کاهش تدریجی تولید و مصرف هیدروفلوئوروکربنها(HFCs) تدوین شدهاست. HFCها، علیرغم عدم تخریب لایه ازن، بهعنوان گازهای گلخانه ای قوی در تغییرات اقلیمی نقش دارند. این اصلاحیه کشورهای عضو را ملزم میکند تا طی جدول زمانی مشخصی،مصرفHFCها را کاهش دهند و از فناوریهای جایگزین استفادهکنند. ایران نیز در راستای تعهدات بین المللی خود و به منظور کاهش انتشار گازهای گلخانه ای، قوانین و مقرراتی همچون قانون الحاق به کنوانسیون وین، قانون اصلاح الگوی مصرف انرژی و مصوبات مرتبط با کاهش آلودگی هوا و توسعه انرژیهای تجدیدپذیر را تصویب کرده است.

بااینحال، الحاق به اصلاحیه کیگالی نیازمند بررسی دقیق میزان تطابق آن با سیاستهای داخلی، چالشهای اجرایی و پیامدهای حقوقی آن است. شرایط تحریم مشکلاتی در تأمین منابع مالی بین المللی و انتقال فناوری بهوجودآوردهاست که اجرای تعهدات ایناصلاحیه راباابهاماتی مواجهمیکند. درعینحال، تصویباینلایحهمیتواند فرصتهاییمانندبهبودبهره وریانرژی، کاهشهزینههایبلندمدت، دسترسی بهفناوریهای نوینومشارکتدربازارهای جهانیرافراهمکند.عدمالحاقممکناست منجربه محدودیتهایتجاریوتبعات زیستمحیطی شود.

ازمنظرسیاستحقوقی،پذیرشتعهداتجدیدبدونبررسیعملکردقوانینداخلیوامکاناجرایآنها،میتواندمسئولیتهایبین المللیبیشتری بردولتتحمیلکند.همچنین،ضروریاستمیزانموفقیتاجرایقوانینمرتبطبررسیشود؛زیراهرگونهناتوانیدراجرایاینتعهدات،علاوهبر چالشهایداخلی،میتواندتبعاتحقوقیدرسطحبین المللیدرپیداشتهباشد.بنابراین،پذیرشایناصلاحیهبایدباتبیینالزاماتاجراییو رفعابهاماتهمراهباشد.  

خلاصه مدیریتی

• مسئله اصلی

اصلاحیه کیگالی به عنوان الحاقیه ای به پروتکل مونترال با هدف کاهــش تدریجی تولید و مصرف هیدروفلوئوروکربنها (HFCs) تصویب شده است. این گازها هرچند لایه ازن را تخریب نمیکنند، به عنوان گازهای گلخانه ای قوی در تغییرات اقلیمی نقش دارند. ایران تاکنون چهار اصلاحیه قبلی پروتکل مونترال را پذیرفته، اما هنوز اصلاحیه کیگالی را تصویب نکرده اســت. پذیرش این اصلاحیه مستلزم بررسی میزان انطباق آن با سیاستهای داخلی، چالشهای اجرایی و تأثیرات اقتصادی و زیستمحیطی آن است .

•  نقاط قوت و ضعف طرح/ لایحه

نقاط قوت لایحه: 

• بهبود بهره وری انرژی: تصویباصلاحیهکیگالیمیتواندبهبهبود بهره وریانرژیدرکشورکمککند.
•  کاهش هزینه های بلندمدت: اجرایاصلاحیهمیتواندبهکاهشهزینههایبلندمدتدرکشورمنجرشود.
•  دستیابی به فناوری های نوین: تصویباصلاحیهمیتوانددسترسیبهفناوریهایجدیدونوینرافراهمکند.
• دریافت حمایت های مالی بین المللی: امکاندریافتحمایتهایمالیازنهادهای بین المللیبرایاجرایاصلاحیه.
• افزایش توان رقابتی در بازارهای جهانی: پیوستنبهاصلاحیهمیتواندموجبتقویترقابتپذیریایراندربازارهایجهانیشود.

نقاط ضعف لایحه:

• ممنوعیت تجارت مواد تحت کنترل پروتکل مونترال: عدمتصویباصلاحیهممکناستمنجربهممنوعیتتجارتموادکنترل شدهشود.
• کاهش دسترسی به فناوری های جایگزین: عدم پیوستن به اصلاحیه میتواند منجر به کاهش دسترسی به فناوریهای جایگزینو پیشرفتهشود.
• افزایش هزینه های تولید: عدمتصویبمیتواندمنجربهافزایشهزینههایتولیددرکشورشود.
• از دست دادن فرصت های مالی بین المللی: عدم تصویب ممکن است موجب ازدستدادن فرصتهای مالی از طرف نهادهای  بین المللیشود.
• محدودیت در صادرات محصولات: عدمپیوستنبهاصلاحیهمیتواندصادراتمحصولاتایرانرامحدودکند.

•  پیشنهاد های مرکز پژوهش ها

• تشکیلکارگروهتخصصیبرایبررسیابعادحقوقی،اقتصادیوفنیپیوستنبهاصلاحیهکیگالی(دستگاهمتولی:سازمانحفاظتمحیطزیست) 
• بررسیقوانینومقرراتداخلیمرتبطباکاهشمصرفHFCهاوانطباقآنهابااصلاحیهکیگالی(دستگاهمتولی:مجلسشورایاسلامی،سازمانحفاظتمحیطزیست)
• شناساییموانعوچالشهایاحتمالیدراجرایتعهداتناشیازپیوستنبهاصلاحیه(دستگاهمتولی:سازمانحفاظتمحیطزیست)
• تدوینبرنامههایملیبرایکاهشمصرفHFCهامتناسبباشرایطکشور(دستگاهمتولی:وزارتصنعت،معدنوتجارت)
• ارائهراهکارهایعملیبرایتسهیلتراکنشهایمالیوانتقالفناوری(دستگاهمتولی:بانکمرکزی،وزارتاقتصادودارایی)
• بررسیمیزانموفقیــتوموانعاجرایقوانینداخلیمرتبطقبــلازپذیرشتعهد بین المللیجدید(دســتگاهمتولی:معاونتحقوقی  ریاستجمهوری)

• ایفاینقشفعالدرهمکاریهای  بین المللیواجرایکاملتعهداتزیستمحیطی(دستگاهمتولی:وزارتامورخارجه)

شکل .1خلاصه تصویری گزارش

1.مقدمه

پس از آنکه محققان در سال 1970 میلادی پی بردن که لایه اوزن در حال تخریب است، کشورهای جهان برای نجات کره زمین و موجودات آن، طی دو معاهده بین المللی با عنوان کنوانسیون وین (1985) و پروتکل مونترال ( 1987) متعهد شدند تمام تلاش خود را صرف ترمیم این لایه حیات بخش و سپر حفاظتی کره زمین بکنند. عامل اصلی تخریب لایه اوزن عمدتا استفاده از مبردهای شیمیایی و برخی مواد پف دهنده و همچنین گازهای درون کپسولهای تحت فشار بود [1].

در طول 36 سال که از عمر این معاهده بین المللی می گذرد، کشورهای عضو پروتکل مونترال که امروزه تعدادشان به 198 کشور می رسد، موفق شدند با ایجاد دفاتر حفاطت لایه اوزن و اجرای مفاد پروتکل، از ادامه تخریب این لایه بنحو چشمگیری جلوگیری کنند. در این راه، شناسایی واحدهای مصرف کننده و تولید کننده مواد مخرب لایه اوزن، معرفی آنها به پروتکل مونترال برای تعریف و تصویب پروژه مناسب، تغییر خط تولید واحدهایی که واجد شرایط تشخیص داده شدند با کمک های مالی و فنی صندوق چند جانبه پروتکل، برگزاری کارگاه ها و برنامه های آموزشی برای تکنسین ها و دست اندرکاران ، از جمله فعالیت های این دفاتر برای کمک به نجات زمین بوده است. در این میان دفتر طرح ملی حفاظت لایه اوزن ایران یکی از پیشرو ترین دفاتر اوزن در منطقه آسیا می باشد که تا کنون بارها مورد تقدیر برنامه محیط زیست سازمان ملل و همچنین پروتکل مونترال قرار گرفته است [2].

از آنجا که در سالهای اولیه اجرای پروتکل مونترال، مواد معرفی شده برای جایگزینی با مواد مخرب لایه اوزن، موقتی بودند، در نتیجه در طول سالهای بعد، مواد جدید و کم خطرتر معرفی شدند. در این فرآیند، 5 اصلاحیه بر پروتکل مونترال انجام شد که عبارتند از: اصلاحیه لندن، اصلاحیه کپنهاگ، اصلاحیه مونترال، اصلاحیه پکن و اصلاحیه کیگالی [2].

دولت جمهوری اسلامی ایران علاوه بر تصویب کنوانسیون وین برای حفاظت از لایه اوزن و پروتکل مونترال با هدف کاهش تدریجی مصرف و تولید مواد مخرب لایه اوزن مطابق با برنامه زمانبندی مشخص شده  چهار اصلاحیه  بجز اصلاحیه کیگالی را تصویب کرده است (جدول 1).  پیش از پذیرش هرتعهد  بین المللی، ازجمله الحاق به اصلاحیه کیگالی، لازم است میزان موفقیت قوانین و مقررات و عملکردهایداخلی دراینحوزه و همچنین موانع احتمالی اجرای آنها بررسی شود. این امر  به ویژه در شرایط تحریم، که ممکناست چالشهایی را در زمینه تراکنشهای مالی و انتقال فناوری ایجاد کند، اهمیت دوچندان دارد.

جدول 1، تصویب کنوانسیون وین ، پروتکل مونترال و اصلاحیه های مربوطه تا کنون [2]

2.پیشینه

2-1. سوابق مطالعاتی (ترجیحا در مرکز)

  جدول 2. تحلیل پیشینه پژوهشی

ماخذ : نگارنده.

2-2. سوابق تقنینی به همراه آسیب شناسی

 جدول 3. تحلیل پیشینه تقنینی

ماخذ : نگارنده. 

3. مسئله اصلی

در عصری که چندجانبه‌گرایی با چالش‌های جدی مواجه است، پروتکل مونترال به عنوان نماد قدرتمندی از امید برای حفاظت از کره زمین مطرح است. این توافق بین‌المللی نشان داده است که با اراده سیاسی قوی، همکاری مشترک و تعهد به آینده‌ای پایدار، می‌توان به دستاوردهای بزرگی دست یافت. پروتکل مونترال با متحد کردن کشورهای جهان برای حذف تدریجی مواد مخرب لایه ازن، نه تنها به حفاظت از این سپر محافظتی کره زمین کمک کرده است، بلکه با حفظ مخازن طبیعی کربن، سلامت انسان را نیز تضمین کرده و از بروز خسارات اقتصادی گسترده جلوگیری کرده است. خوشبختانه، لایه ازن اکنون در مسیر بهبود قرار دارد. اما این موفقیت، نباید ما را از ادامه تلاش‌ها بازدارد. اصلاحیه کیگالی، که بر کاهش تدریجی هیدروفلوئوروکربن‌ها (HFCs) تمرکز دارد، گام مهمی در جهت مقابله با تغییرات اقلیمی است. HFCها به عنوان جایگزینی برای گازهای مخرب لایه ازن مانند کلروفلوئوروکربن‌ها (CFCها) معرفی شدند. اما با وجود این مزیت، HFCها به دلیل داشتن پتانسیل گرمایش جهانی بالا، یکی از عوامل اصلی تغییرات اقلیمی محسوب می‌شوند. درک ویژگی‌های HFCها و نقش آن‌ها در محیط زیست برای اتخاذ تصمیمات صحیح در زمینه سیاست‌گذاری محیط زیستی بسیار مهم است. با توجه به تأثیرات مخرب HFCها بر تغییرات اقلیمی، بسیاری از کشورها تلاش می‌کنند تا استفاده از این گازها را کاهش دهند و به دنبال جایگزین‌های سازگار با محیط زیست باشند. لایحه اصلاحی پروتکل مونترال با هدف کاهش تدریجی تولید و مصرف HFCها و یافتن جایگزین‌های مناسب برای این گازها تدوین شده است. هدف نهایی این است که ضمن حفاظت از لایه ازن، به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و مقابله با تغییرات اقلیمی کمک شود. مسئله اصلی که لایحه اصلاحی پروتکل مونترال به دنبال حل آن است، تضاد موجود بین حفاظت از لایه ازن و مقابله با تغییرات اقلیمی است. در واقع، این لایحه به دنبال یافتن راهکاری برای کاهش استفاده از گازهای هیدروفلوئوروکربن (HFCs) است که به عنوان جایگزینی برای مواد مخرب لایه ازن معرفی شدند، اما خودشان به عنوان گازهای گلخانه‌ای قوی، نقش مهمی در گرمایش زمین ایفا می‌کنند. به عبارت ساده‌تر، چالش اصلی این است که چگونه می‌توان از یک سو از لایه ازن محافظت کرد و از سوی دیگر، تأثیرات مخرب این گازها بر تغییرات اقلیمی را کاهش داد. با اجرای کامل اصلاحیه کیگالی، می‌توانیم به کاهش نیم درجه سانتی‌گرادی از گرمایش جهانی تا پایان قرن کمک کنیم. با این حال، برای مقابله با بحران اقلیمی، به مجموعه‌ای از راهکارهای جامع نیاز داریم. علاوه بر کاهش مصرف HFCها، بهبود بهره‌وری انرژی و توسعه فناوری‌های پاک نیز از اهمیت بالایی برخوردار هستند.

4. موارد استفاده HFC ها

این مبردها در سیستم های سردکننده زیر، با اندازه های متفاوت، در ایران مورد استفاده قرار می گیرند (جدول 4):

تهویه مطبوع مرکزی، چیلرها، سیستم تهویۀ مطبوع سیار، سردکننده های خانگی، سردکننده های تجاری، سردکننده های صنعتی و سردکننده های سیستم حمل و نقل.

جدول 4.کاربرد مبردهای HFC ها در ایران [2]

5. تاریخچۀ شکل گیری اصلاحیۀ کیگالی

اعضای پروتکل مونترال در سال 2016 در 28 امین جلسه اعضا در کیگالی، رواندا در خصوص کنترل و حذف تدریجی مصرف هیدرو فلوروکربنها (HFCs)  به توافق رسیدند. در این اصلاحیه، کشورها به دو گروه تقسیم شدند که ایران در گروه دوم (در کنار کشورهای هند، پاکستان، عراق، قطر، عمان، کویت، عربستان و امارات متحده عربی)  قرار دارد. در این نشست، بیش از 171 کشور جهان، با هدف ایجاد تعهدات برای حفاظت از آب و هوا و لایه اوزن، با اصلاح پروتکل مونترال موافقت کردند. لازم به توضیح است تا تاریخ 1 جولای 2024 تعداد 160کشور از 198 کشور عضو پروتکل مونترال اصلاحیه کیگالی را تصویب کرده اند[3].

هدف از اصلاحیۀ کیگالی، کاهش تولید و مصرف هیدرو فلوروکربن ها (HFCs) بود که  بعنوان جایگزین مواد مخرب لایه اوزن مانند هیدرو کلروفلوروکربن ها (HCFC) و کلروفلوروکربن ها (CFC) تحت پروتکل مونترال، معرفی شده بودند. ولی از آنجا که HFC ها گازهای گلخانه ای قدرتمندی هستند که در گرم شدن کره زمین نقش دارند و باعث افزایش خطرناک دمای زمین می شوند، در نتیجه، اصلاحیه کیگالی تصویب شد تا علاوه بر کاهش استفاده از HFC ها در صدد ترویج مواد سازگار با محیط زیست مانند مبرد های طبیعی باشد که علاوه بر سازگاری با آب و هوا، دارای پتانسیل گرمایش جهانی (GWP) بسیار پایین یا در حد صفر و پتانسیل تخریب لایۀ اوزن (ODP) صفر هستند. لازم به ذکر است که CFC ها و  HCFCها به دلیل وجود پتانسیل تخریب اوزن (ODP) از جمله مواد تخریب کنندۀ لایۀ اوزن (ODS) هستندکه از طریق پروتکل مونترال، از چرخه مصرف خارج شده اند.

تصویب اصلاحیه کیگالی به ایجاد اعتماد در بازارهای جهانی و ترویج فناوری‌های دوستدار محیط زیست کمک شایانی کرده است. این توافق بین‌المللی، کشورها را تشویق می‌کند تا با اتخاذ رویکردهای نوآورانه و منعطف، تولید و مصرف HFCها را کاهش دهند. لایحه اصلاحی پروتکل مونترال به دلیل مزایای زیست‌محیطی و اقتصادی آن، به طور کلی با حمایت گسترده‌ای از سوی جامعه بین‌المللی روبرو بوده است. علاوه بر کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، اصلاحیه کیگالی فرصتی را برای بهبود بهره‌وری انرژی در بخش‌های مختلف، به ویژه تبرید و تهویه مطبوع فراهم آورده است. برآوردها نشان می‌دهد که با بهبود بهره‌وری انرژی، می‌توان مزایای این اصلاحیه را دو برابر کرد.

6. اهمیت پیوستن به اصلاحیه کیگالی

آنچه که مسلم است، جمهوری اسلامی ایران یکی از اعضای فعال پروتکل مونترال می باشد . کشورهایی که اصلاحیه تصویب شده پروتکل مونترال را به تایید و تصویب مجلس خود نرسانند، باید با تبعات آن نیز روبرو شوند که می توان به عدم دسترسی واحدهای تولیدی به مواد اولیه، ایجاد مشکلات تولید و به تبع آن بیکاری کارگران شاغل و احیانا تعطیلی این نوع واحدها را نام برد. نکته مورد توجه این است که با تصویب اصلاحیه‌های مرتبط با این پروتکل‌ها، کشور موفق به دریافت حدود 80 میلیون دلار فاند بین المللی شده است [2].

کشورهای عضو با تصویب این اصلاحیه موجب کاهش تغییرات آب و هوایی و جلوگیری از گرم شدن زمین خواهند شد. هنگامی که اعضا، ضمن اجرای اصلاحیه کیگالی، فناوری های جدیدی را مستقر می کنند، می توانند مزیتهای رقابتی جدیدی در بازار جهانی کسب کنند. فن آوری های جایگزین اغلب مقرون به صرفه تر هستند و منجر به بهبود کیفیت محصولات نهایی، از جمله بهره وری انرژی می شوند. پروتکل مونترال از طریق این اصلاحیه، هدف  حذف HFC ها را دنبال می کند و نقش موثری در جهت دستیابی به جهانی پایدار از نظر زیست محیطی دارد .. اعضای اصلاحیه کیگالی به حمایتهای مالی و فنی که مطابق با پروتکل فراهم شده است، دسترسی خواهند داشت و مزایای متعدد دیگری نیز با پذیرش اصلاحیه قابل دسترس است.

شروع فاز اجرایی اصلاحیه کیگالی برای گروه 2 که ایران نیز جزو آن است، سال 2024 تعیین شده که مستلزم تصویب آن در مجلس شورای اسلامی می باشد. هدف تعریف شده برای گروه 2، تثبیت مصرف HFCها در سال 2028 و کاهش 10 درصد تا سال 2032 می باشد که این خود مستلزم ایجاد ساز و کارهای لازم از جمله سیستم کنترل صدور مجوز واردات است. کاهش 85 درصد HFCها تا سال 2047 هدف نهایی این پروژه است.

نکته حائز اهمیت در مورد اصلاحیه کیگالی اینکه همزمان با کاهش 10 درصدی گازهای HFCها، تجارت مواد تحت پروتکل مونترال با دولتهایی که اصلاحیه کیگالی را تصویب نکرده باشند، ممنوع خواهد بود. در خصوص ممنوعیت تجارت با کشورهای غیر عضو و زمان شروع پیش بینی شده برای ایران، همچنین نظر مثبت وزارت صمت (جلسه کمیسیون زیربنایی) تسریع در تصویب و آغاز فعالیت ها، لازم و به نفع صنایع مرتبط می باشد. ضمنا میزان عمده مصرف HFC در کشور، گاز 134a است که طبق برآوردها در حدود 10 هزار  تن می باشد که با توجه به اضافه شدن 65 درصد از میزان مصرف سال پایه HCFC ها، در هنگام محاسبه سال پایه برای اجرای این اصلاحیه، مشکلی از بابت واردات نخواهیم داشت. با اضافه شدن 65 درصد از میزان سال پایه HCFC ها ، مقدار کل مصرف در حال حاضر به حدود 14 هزار تن می رسد. همچنین کشور تولید کننده مواد تحت کنترل پروتکل مونترال نیست و صرفا مصرف کننده می باشد. از همین رو الحاق ایران به اصلاحیه کیگالی از اهمیت ویژه ای برخوردار است [2].

7. مضرات عدم تصویب اصلاحیه کیگالی

•  ممنوعیت تجارت HFC ها (مبردها) از ابتدای سال 2033 میلادی با کشورهایی که این اصلاحیه را تصویب نکرده باشند و ایجاد مشکلات در واحدهای تولیدی..
•  ضربه به واحدهای تولیدی کشور در بخش تبرید و تهویه مطبوع به لحاظ عقب ماندگی فنی و فن آوری.
• عدم امکان تعمیر دستگاه های مبتنی بر مبردها یا مواد قدیمی، در نتیجه عدم وجود این مواد در بازار.
•  افزایش قیمت نهایی محصول در نتیجه عدم برخورداری از کاهش بهره وری انرژی.
•  عدم برخورداری از نشان استاندارد های بین المللی بر روی محصول.
•  عدم امکان صادرات محصولات مبتنی بر مواد قدیمی.
•  عدم برخورداری از کمکهای مالی و فنی بین المللی در چارچوب پروتکل مونترال.

بطور خلاصه، همانطور که قبلا اشاره شد، عدم تصویب این اصلاحیه موجب عدم دسترسی واحدهای تولیدی به مواد اولیه، ایجاد مشکلات تولید و به تبع آن بیکاری کارگران شاغل و احیانا تعطیلی این نوع واحدها خواهد شد.

8. مزایای تصویب اصلاحیه کیگالی

•  انتقال فناوری های جدید در واحدهای تولیدی و کمک به پایدارسازی مشاغل تولیدی در کشور.
•  برخورداری از مزیت های رقابتی در بازارهای جهانی و افزایش درامدهای صادراتی.
•  برخورداری از بهره وری انرژی در نتیجه استفاده از فناوری های جدید و در نتیجه بهبود کیفیت محصول نهایی.
•  دستیابی به محیط زیستی پایدار و کمک به جلوگیری از نابودی موجودات روی کره خاکی.
•  دسترسی اعضای اصلاحیه کیگالی به حمایتهای مالی و فنی مطابق با پروتکل مونترال.
• کمک به ترمیم لایه اوزن با حذف مصرف مواد مخرب وکاهش تغییرات آب و هوایی. (بدین ترتیب، اعضاء با کاهش تولید و مصرفHFC ها، از گرم شدن زمین تا پایان قرن حاضرجلوگیری خواهند کرد.)

9. طرح موضوع در کشور پس از گذشت حدود 8 سال از شکل گیری اصلاحیۀ کیگالی

با توجه به لزوم انجام اقدامات اولیه، تهیه گزارشات توجیهی مرتبط با این اصلاحیه در خصوص وضعیت کشور از جنبه های مختلف توسط مشاوران و نیز بررسی گزاشات فنی پنل های تخصصی پروتکل مونترال (هر پنج سال یکبار) در خصوص موارد فنی جایگزین ها در خلال سالهای اخیر جهت اطلاع از آخرین وضعیت بکارگیری جایگزین ها در بخش های مختلف، تاخیری در پیوستن کشور به این اصلاحیه به وجود آمده است. همچینین رصد تغییرات در کشورهای صادر کننده  مواد جایگزین و دردسترس بودن آنها نیز از دیگر عوامل موثر بر این تاخیر می باشد. شایان ذکر است عمده واردات کشور در خصوص مواد تحت کنترل پروتکل مونترال از مبدا چین می باشد که این کشور اصلاحیه را در نیمه دوم سال 2021 پذیرفته است[2].

10.نظرکارشناسی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی

لایحه اصلاحی سند الحاقی پروتکل مونترال، گامی رو به جلو در جهت حفاظت از لایه ازن و مقابله با تغییرات اقلیمی محسوب می‌شود. این لایحه با تمرکز بر کاهش تدریجی تولید و مصرف هیدروفلوئوروکربن‌ها (HFCs)، به عنوان یکی از گازهای گلخانه‌ای قدرتمند، نقش مهمی در آینده کره زمین ایفا خواهد کرد. با توجه به تصویب ‌قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون وین در مورد حفاظت از لایه ازن در تاریخ 1368/09/07، چارچوب کلی برای اجرای تعهدات ایران در زمینه حفاظت از لایه ازن را مشخص شده است. همچنین تصویب نامه درخصوص اقدامات مربوط به برنامه مشارکت ملی در زمینه کاهش انتشار گازهای گلخانه ای، تصویب نامه در خصوص الزام دستگاه های اجرایی برای مقابله مؤثر با آلودگی هوا،  قانون اصلاح الگوی مصرف انرژی و تصویب نامه درخصوص تأمین بیست درصد برق مصرفی وزارتخانه ها، مؤسسات و شرکت های دولتی و نهادهای عمومی غیردولتی از انرژی های تجدیدپذیر نشان‌دهنده توجه ایران به مسائل زیست‌محیطی و تلاش برای حفاظت از لایه ازن، کاهش گازهای گلخانه­ای، بهبود بهره‌وری انرژی و توسعه فناوری‌های پاک است. قانون الحاق به کنوانسیون وین، اولین گام مهم ایران برای مشارکت در تلاش‌های جهانی برای حفاظت از لایه ازن بود. تصویب‌نامه درخصوص اقدامات مربوط به برنامه مشارکت ملی در زمینه کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای نشان‌دهنده توجه ایران به چالش تغییرات اقلیمی و تلاش برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای است. تصویب‌نامه درخصوص الزام دستگاه‌های اجرایی برای مقابله مؤثر با آلودگی هوا به طور مستقیم به یکی از عوامل اصلی آلودگی هوا و تغییرات اقلیمی، یعنی انتشار آلاینده‌ها از منابع ثابت و متحرک، می‌پردازد. قانون اصلاح الگوی مصرف انرژی با هدف کاهش مصرف انرژی و افزایش بهره‌وری انرژی تصویب شده است. کاهش مصرف انرژی به معنای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و کاهش فشار بر منابع طبیعی است.

تصویب‌نامه درخصوص تأمین بیست درصد برق مصرفی وزارتخانه‌ها، مؤسسات و شرکت‌های دولتی و نهادهای عمومی غیردولتی از انرژی‌های تجدیدپذیر گامی مهم در جهت توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی است. همان گونه که مشاهده می­شود این قوانین به صورت مکمل یکدیگر عمل می‌کنند و ابعاد مختلف حفاظت از محیط زیست را پوشش می‌دهند.

 بااینحال،پذیرشهرتعهد  بین المللی،  به ویژهدرحوزهمحیطزیست،نیازمندبررسیدقیقابعادمختلفآناست.ازمنظرسیاستحقوقی، قبلازپذیرشتعهداتجدید  بین المللی،لازماستمیزانموفقیتودلایلعدمموفقیتاحتمالیقوانین،مقرراتوعملکردهایداخلیدرآن حوزه  به دقتبررسیشود.درصورتیکهدراجرایقوانینومقرراتداخلیباموانعومسائلی  روبه روباشیم،بهطریقاولیباچنینمشکلاتیدر پذیرشتعهد  بین المللیجدیدنیزمواجهخواهیمبود.علاوهبراین،یکتعهد  بین المللی،الزاماتقانونیجدیدیرابهمجموعهقوانینداخلی اضافهمیکندکهمیتواندموجباتمسئولیت  بین المللیدولترافراهمآورد.درخصوصالحاقبهاصلاحیهکیگالی،مسئلهامکانتراکنشهای مالی،انتقالفناوریومزایایادعاشدهواساساًامکانعملیتحققتعهداتدراینزمینه،  به ویژهباوجودتحریمهایظالمانه،پذیرشاینتعهد  بین المللیراباابهاماتیمواجهمیکند.بنابراین،پذیرشاینپروتکلبدونتبییندقیقمواردفوقورفعابهاماتموجودتوصیهنمیشود.

 درنهایتمیتوانگفتکهباتوجهبهالزاماتقانونی،کهپیشتربهآناشارهشد،ونظربهتأییداصلاحاتپیشنهادیتوسطسازمانحفاظت محیطزیستبهعنوانمرجعملیکنوانسیونوپروتکلحاضر،تصویبلایحهاصلاحســندالحاقی(پروتکل)مونترالدربارهموادکاهنده لایهازنمشروطبهانجام  بررسیهای  دقیقتردرخصوصمواردمطرحشدهورفعابهاماتموجود،ازنقطهنظرکارشناسیقابلبررسیاست.

 جدول 5.تحولات کلیدی پروتکل مونترال: اصلاحیه ها و پیامدهای جهانی

ماخذ: نگارنده.

11. جمع بندی و پیشنهادها

پروتکل مونترال و اصلاحیه کیگالی، نه تنها به حفاظت از لایه اوزون کمک کرده‌اند، بلکه مسیری را برای گذار به سمت اقتصاد کم‌کربن هموار ساخته‌اند. با این حال، اجرای کامل این توافقات نیازمند تعهد قوی دولت‌ها، همکاری بخش خصوصی و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پاک است. ایران نیز با تصویب قوانین و مقررات مختلف، گام‌های مهمی در این مسیر برداشته است. نظر به وجود الزامات قانونی ملّی نظیر سیاست های ابلاغی، قوانین دائمی و قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت کشور در خصوص کاهش گازهای گلخانه­ای و مدیریت تغییر اقلیم، تصویب لایحه اصلاح سند الحاقی (پروتکل) مونترال در مورد مواد کاهنده لایه ازن در مجلس شورای اسلامی قابل پذیرش و مورد تأیید است. همچنین با تصویب این اصلاحیه،  امکانبهرهمندیازظرفیتهایبالقوهنهادهای  بین المللی درچارچوبپروتکلمونترال(اصلاحیهکیگالی)بهمنظورتسهیلهمکاریهاودسترسیبهفناوریهایجایگزین،مشروطبهرفعموانعناشیازتحریمهاو ایجادسازوکارهایمناسبوجودخواهدداشت.باتوجهبهممنوعیتتجارتباکشورهایغیرعضوازســال2033واحتمالبروزمشکلدرتأمینمواداولیهبرایواحدهایمصرفکنندهپسازاینتاریخ،پیوستنبهایناصلاحیهمیتوانددرحالحاضرمفیدباشد.بااینحالبایدتوجهشودکهدرصورتپیوستنبه ایناصلاحیه،کشــورملزمبهرعایتتعهداتمربوطهازجملهکاهشتدریجیمصرفHFCهاخواهدبودکهدرابتداتاسال2032به  کاهش۱0درصد محدودمیشود.همچنین،درصورتوجودسازوکارهایلازمورفعموانعناشیازتحریمها،واحدهایتولیدیمیتوانندازکمکهایمالیوفنیارائه شدهتحتاینپروتکلبرایتبدیلخطتولیدبافناوریهایجدیدبهرهمندشوند.گفتنیاست،سیاستحقوقیبرایپذیرشتعهدجدید،آنهمتعهد بینالمللی،ایجابمیکندقبلازپذیرشچنینتعهدی،ابتدامیزانموفقیتودلایلعدمموفقیتاحتمالیقوانینومقرراتوعملکردهایداخلیدراین حوزهبررسیشودزیرادرصورتیکهدراجرایقوانینومقرراتوعملکردهایداخلیدراینخصوصباموانعیامســائلیروبهروباشیم،بهطریقاولویتباچنینموضوعاتیدرپذیرشتعهدبینالمللیجدیددراینحوزهنیز  روبه روخواهیمبود؛علاوهبراینکهتعهدی  بین المللینیزبهالزاماتقانونیخود  افزوده ایمکهممکناستموجباتمسئولیت  بین المللیدولت را فراهمآورد.مسئلهامکان تراکنشهای مالی، انتقال فناوری ومزایای ادعاشدهواساساًامکانعملیتحققتعهداتدراینخصوص  به ویژه با وجود تحریمهایظالمانه،پذیرشتعهد  بین المللیدراینخصوص راباابهام دیگری مواجهمیکند.  ازاینرو پذیرش اینپروتکلبدونتبیین آنچه درخصوص سیاستحقوقی بیانشد وبدونابهامزداییدراینباره توصیهنمیشود.باتوجهبهاهمیتاینموضوع،ضروریاستکهایرانباتوجهبهشرایطخاصخود،برنامههایملیبرایکاهشمصرفHFCهاتدوین کندوباایفاینقشفعالدرهمکاریهایبینالمللیواجرایکاملتعهداتخود،بهعنوانالگوییبرایسایرکشورهاعملکند.همچنین،لازماست دستگاههایمربوطهدربازههایزمانیتعیینشدهبرایبررسیاصلاحاتاعمالشدهدرمتوناسنادمذکور،دربارهانجامبررسیهایکارشناسیلازمو اخذنظرهایکلیهذینفعانوذیمدخلان(کشوریولشکری)طیفرایندقانونیاقدامکنند.دراینراستاپیشنهادهایی بهشرحجدولذیلارائهمیشود.

 جدول 6. پیشنهاد توصیه سیاستی ویژه گزارش های راهبردی/ نظارتی

*تداوم یا تقویت آیتم ها یا اقدامات.

** اصلاح رویه ها یا ایجاد ساز و کارها.

ماخذ: نگارنده.