چکیده

 بخــش قابل توجهــی از حجــم ترانزیــت ریلــی جمهــوری اســلامی ایــران بــا کشــورهای مســتقل مشــترک المنافع (CIS)در محــدوده آســیای مرکــزی صــورت میگیــرد، امــا در حــال حاضــر به دلیــل عــدم امــکان دریافــت مجــوز ســیر واگنهــای بــا مالکیــت ایرانــی در شــبکه ریلــی ایــن کشــورها، حمــل بــار صادراتــی و ترانزیتــی جمهــوری اســلامی ایــران وابســته بــه واگنهــای بــا مالکیــت کشــورهای آســیای مرکــزی شــده اســت. ضمــن اینکــه ایـران بـرای ورود و سـیر واگنهــای کشــورهای مذکـور در خـاک خــود، ملـزم بـه پرداخـت حــق اســتفاده از واگــن بــه ایــن کشورهاســت. امــکان ســیر واگــن بــا مالکیــت ایرانــی در کشــورهای مذکــور، نیازمنــد 1.عضویــت جمهــوری اســلامی ایــران در «شــورای حمل ونقــل  ریلـی کشـورهای مسـتقل مشـترک المنافع» و تبدیـل شـدن از عضـو ناظـر بـه وابسـته، 2.الحـاق دولـت جمهـوری اسـلامی ایـران بـه موافقتنامـه اسـتفاده مشـترک از واگنهـا و بارگنج هـای (کانتینرهـای) متعلـق بـه کشـورهای مســتقل مشــترک المنافع، جمهــوری آذربایجــان، جمهــوری گرجســتان، جمهــوری لتونــی، جمهــوری لیتوانــی و جمهـوری اسـتونی و 3.تأییـد فنـی واگنهـا بـا مالکیـت ایـران در شـورای حمل ونقـل ریلـی کشـورهای مسـتقل مشــترک المنافع اســت. بــا توجــه بــه تصویــب قانــون عضویــت جمهــوری اســلامی ایــران در شــورای حمل ونقــل ریلــی کشــورهای مســتقل مشــترک المنافع در ســال 1390و تبدیــل شــدن ایــران از عضــو ناظــر بــه وابســته در ســال 1398، الحــاق بــه موافقتنامــه مذکــور یکــی دیگــر از پیش شــرطهای مــورد نیــاز جهــت برقــراری امــکان ســیر واگنهــای ایرانــی در شــبکه ریلــی کشــورهای مســتقل مشــترک المنافع اســت. بــا توجــه بــه اینکــه در مقدمـه موافقتنامـه مذکـور، سـه مـاده از موافقتنامـه «جداسـازی نـاوگان دولتـی واگنهـای بـاری و بارگنج هـای (کانتینرهـای) وزارت راه و ترابـری سـابق اتحادیـه جماهیـر شـوروی میـان کشـورهای مشـترک المنافع، جمهـوری آذربایجـان، جمهـوری گرجسـتان، جمهـوری لتونـی، جمهـوری لیتوانـی، جمهـوری اسـتونی و اسـتفاده مشـترک از آنهـا،» به طـور صریـح مـلاک عمـل قـرار گرفتـه و جمهـوری اسـلامی ایـران بـه ایـن موافقتنامـه نپیوسـته اسـت، حداقــل (اگــر الــزام بــه تصویــب تمــام موافقتنامــه پیشگفتــه نباشــد) لازم اســت مــواد بیــان شــده ( 3 ،4و 6 ) به همــراه اصــل لایحــه بــه مجلــس شــورای اســلامی واصــل شــوند. ازایــنرو، بــا رعایــت قانــون آیین نامــه داخلـی مجلـس شـورای اسـامی، پیشـنهاد می شـود لایحـه حاضـر جهـت تکمیـل مسـتندات بـه کمیســیون عــودت داده شــود.

           

1.مقدمه

لایحه الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به موافقت‌نامه استفاده مشترک از واگن‌ها و بارگنج‌های (کانتینرهای) متعلق به کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، جمهوری آذربایجان، جمهوری گرجستان، جمهوری لتونی، جمهوری لیتوانی و جمهوری استونی به پیشنهاد وزارت راه‌وشهرسازی در جلسه مورخ 1403/04/17هیئت‌وزیران به تصویب رسیده و برای طی تشریفات قانونی به مجلس شورای اسلامی ارسال شد. این لایحه در کمیسیون عمران به‌عنوان کمیسیون اصلی با حضور مسئولان دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط و کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس مورد بحث و تبادل ‌نظر قرار گرفت و در جلسه مورخ 1403/7/15 با اصلاح در عنوان و متن به‌شرح زیر به تصویب رسید.

مصوبه کمیسیون: «عنوان: لایحه الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به موافقت‌نامه استفاده مشترک از اتاق‌های چرخ‌دار قطار (واگن‌ها) و بارگنج‌های (کانتینرهای) متعلق به کشورهای مستقل مشترک‌المنافع جمهوری آذربایجان، جمهوری گرجستان، جمهوری لتونی، جمهوری لیتوانی و جمهوری استونی.

ماده‌واحده- موافقت‌نامه استفاده مشترک از اتاق‌های چرخ‌دار قطار (واگن‌ها) و بارگنج‌های (کانتینرهای) متعلق به کشورهای مستقل مشترک‌المنافع جمهوری آذربایجان، جمهوری گرجستان، جمهوری لتونی، جمهوری لیتوانی و جمهوری استونی مشتمل بر یک مقدمه و (5) ماده به‌شرح پیوست تصویب و اجازه مبادله اسناد آن داده می‌شود.

تبصره: در اجرای این موافقت‌نامه و اصلاحات بعدی آن رعایت اصول هفتاد‌و‌هفتم (۷۷)، یکصد‌و‌بیست‌و‌پنجم (125) و یکصد‌و‌سی‌و‌نهم (۱۳۹) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران الزامی است».

2.بررسی محتویات

در ارتباط با «لایحه الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به موافقت‌نامه استفاده مشترک از واگن‌ها و بارگنج‌های (کانتینرهای) متعلق به کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، جمهوری آذربایجان، جمهوری گرجستان، جمهوری لتونی، جمهوری لیتوانی و جمهوری استونی» موارد ذیل قابل طرح است:

الف) تاریخچه تشکیل اتحادیه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS):

اتحادیه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، اتحادیه‌ای شامل برخی از جمهوری‌های مستقل اتحاد جماهیر شوروی سابق است که پس از فروپاشی این اتحادیه با هدف همکاری‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی تشکیل شد. این اتحادیه در دسامبر سال ۱۹۹۱ به‌وسیله رؤسای کشورهای روسیه، بلاروس و اوکراین تأسیس شد و در ادامه جمهوری‌های آسیای مرکزی شامل قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان و همچنین جمهوری‌های قفقاز شامل ارمنستان، آذربایجان، گرجستان و مولداوی به آن پیوستند. مرکز اصلی اداری این اتحادیه در مینسک پایتخت بلاروس است[1].

ب) ضرورت تصویب لایحه

راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران در سال 1375 و با افتتاح راه‌آهن مشهد- سرخس در ایران و سرخس- تجن در ترکمنستان، به شبکه ریلی کشورهای آسیای مرکزی متصل شد. از‌آنجا‌که بیشترین حجم ترانزیت ریلی راه‌آهن ایران با کشورهای آسیای مرکزی صورت می‌گیرد، اخذ مجوز سیر واگن‌ها با مالکیت ایرانی در شبکه ریلی کشورهای مستقل مشترک‌المنافع از اهمیت بالایی برخوردار است. برای اخذ مجوز مذکور، سه پیش‌شرط وجود دارد که عبارت است از:

• عضویت جمهوری اسلامی ایران در «شورای حمل‌و‌نقل ریلی کشورهای مستقل مشترک‌المنافع» و تبدیل شدن از عضو ناظر به وابسته،
• الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به موافقت‌نامه استفاده مشترک از واگن‌ها و بارگنج‌های (کانتینرهای) متعلق به کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، جمهوری آذربایجان، جمهوری گرجستان، جمهوری لتونی، جمهوری لیتوانی و جمهوری استونی، و
• تأیید فنی واگن‌های با مالکیت ایران در شورای حمل‌و‌نقل ریلی کشورهای مستقل مشترک‌المنافع.

قانون عضویت دولت جمهوری اسلامی ایران در شورای حمل‌و‌نقل ریلی کشورهای مستقل مشترک‌المنافع در سال 1390 در مجلس شورای اسلامی تصویب شد[2] و تبدیل شدن از عضو ناظر به وابسته نیز در هفتاد‌و‌یکمین نشست این شورا در سال 1398 انجام شده است. مرحله بعدی، الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به موافقت‌نامه استفاده مشترک از واگن‌ها و بارگنج‌های (کانتینرهای) متعلق به کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، جمهوری آذربایجان، جمهوری گرجستان، جمهوری لتونی، جمهوری لیتوانی و جمهوری استونی است. بدین‌ترتیب پس از تصویب این لایحه در مجلس شورای اسلامی، معاون اول رئیس‌جمهور باید در یک نامه تصویب الحاق به موافقت‌نامه مذکور را به شورای نخست‌وزیران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع اعلام نماید. سپس باید فرایند تأیید فنی واگن‌های با مالکیت ایران در شورای حمل‌و‌نقل ریلی کشورهای مستقل مشترک‌المنافع پیگیری شود.

ج) کشورهای عضو موافقت‌نامه

این موافقت‌نامه در شهر مسکو در تاریخ ۲۱ اسفند ۱۳۷۱ برابر با ۱۲ مارس ۱۹۹۳ در یک نسخه اصلی به زبان روسی تهیه شده است. نسخه اصلی در بایگانی دولت جمهوری بلاروس که به کشورهای امضاکننده این موافقت‌نامه رونوشت تأیید شده آن را ارسال می‌دارد، نگه داشته می‌شود. تاکنون کشورهای جمهوری آذربایجان، جمهوری ارمنستان، جمهوری بلاروس، جمهوری گرجستان، جمهوری قزاقستان، جمهوری قرقیزستان، جمهوری مولداوی، فدراسیون روسیه، جمهوری تاجیکستان، ترکمنستان، جمهوری ازبکستان، اوکراین، جمهوری لتونی، جمهوری لیتوانی و جمهوری استونی به موافقت‌نامه مذکور ملحق شدند.

د) مواد (3)، (4) و (6) موافقت‌نامه مورد اشاره در مقدمه

مواد (3)، (4) و (6) موافقت‌نامه «جداسازی ناوگان دولتی واگن‌های باری و بارگنج‌های (کانتینرهای) وزارت راه و ترابری سابق اتحادیه جماهیر شوروی میان کشورهای مشترک‌المنافع، جمهوری آذربایجان، جمهوری گرجستان، جمهوری لتونی، جمهوری لیتوانی، جمهوری استونی و استفاده مشترک از آنها» که در مقدمه موافقت‌نامه مورد بررسی، ملاک عمل قرار گرفته به‌شرح زیر است[3]:

• ماده (3): حمل‌و‌نقل بار به‌صورت ریلی بر‌اساس استفاده مشترک از واگن‌ها و کانتینرهای باری متعلق به کشورهای عضو این موافقت‌نامه با مسئولیت مالی بهره‌بردار و در ازای نگهداری واگن‌ها و انجام محاسبات متقابل در ازای استفاده از آنها صورت می‌گیرد.
• ماده (4): نسبت به مقاوم‌سازی، تعمیرات و مدرن‌سازیِ به‌موقع واگن‌های باری و کانتینرها و ایجاد شرایط لازم جهت تولید و تجهیز واگن‌ها و کانتینرهای همه کشورهای عضو این موافقت‌نامه اقدام شود.
• ماده (6): به دولت‌ها و راه آهن‌های عضو موافقت‌نامه حاضر دستور داده شود نسبت به تهیه و امضای مدارک و اسناد لازم در رابطه با اجرای این موافقت‌نامه اقدامات لازم را به انجام برسانند.

3.ملاحظات

در این بخش، مواد «لایحه الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به موافقت‌نامه استفاده مشترک از واگن‌ها و بارگنج‌های (کانتینرهای) متعلق به کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، جمهوری آذربایجان، جمهوری گرجستان، جمهوری لتونی، جمهوری لیتوانی و جمهوری استونی»، مورد بررسی قرار گرفته و نظرات کارشناسی عبارت است از:

الف) بر‌اساس ماده‌واحده، به دولت جمهوری اسلامی ایران اجازه داده می‌شود به موافقت‌نامه استفاده مشترک از واگن‌ها و بارگنج‌های (کانتینرهای) متعلق به کشورهای مشترک‌المنافع جمهوری آذربایجان، جمهوری گرجستان، جمهوری لتونی، جمهوری لیتوانی و جمهوری استونی مشتمل بر یک مقدمه و پنج ماده به‌شرح پیوست ملحق شود و اسناد الحاق را نزد امین موافقت‌نامه تودیع کند.

مطابق با اصل هفتادوهفتم (77) قانون اساسی «عهدنامه‌ها، مقاوله‌نامه‌ها، قراردادها و موافقت‌نامه‌های بین‌المللی باید به تصویب مجلس شورای اسلامی برسد». بر‌اساس اصل یکصدوبیست‌وپنجم (125) قانون اساسی نیز: «امضای عهدنامه‌ها، مقاوله‌نامه‌ها، موافقت‌نامه‌ها و قراردادهای دولت ایران با سایر دولت‌ها و همچنین امضای پیمان‌های مربوط به اتحادیه‌های بین‌المللی پس از تصویب مجلس شورای اسلامی با رئیس‌جمهور یا نماینده قانونی اوست». این موارد با تبصره الحاقی در گزارش کمیسیون، مرتفع شده است.

ب) در مقدمه موافقت‌نامه آمده است که: «ضمن ملاک عمل قرار دادن مواد (۳) و (۴) و (۶) موافقت‌نامه «جداسازی ناوگان دولتی واگن‌های باری و بارگنج‌های (کانتینرهای) وزارت راه و ترابری سابق اتحادیه جماهیر شوروی میان کشورهای مشترک‌المنافع، جمهوری آذربایجان، جمهوری گرجستان، جمهوری لتونی، جمهوری لیتوانی، جمهوری استونی و استفاده مشترک از آنها» مورخ 2 بهمن ۱۳۷۱ (۲۲ ژانویه 1993)، در‌خصوص موارد زیر توافق کردند».

با توجه به اینکه جمهوری اسلامی ایران به موافقت‌نامه فوق (موافقت‌نامه جداسازی ناوگان دولتی واگن‌های باری و بارگنج‌های (کانتینرهای) وزارت راه و ترابری سابق اتحادیه جماهیر شوروی میان کشورهای مشترک‌المنافع، جمهوری آذربایجان، جمهوری گرجستان، جمهوری لتونی، جمهوری لیتوانی، جمهوری استونی و استفاده مشترک از آنها) نپیوسته است و با توجه به اینکه مطابق با مقدمه بالا، سه ماده از آن موافقت‌نامه در اجرای موافقت‌نامه کنونی، ملاک عمل خواهد بود، لازم است مواد بیان شده در مقدمه بالا جهت تصمیم‌گیری به مجلس شورای اسلامی ارسال شود. در‌واقع با توجه به تصریح به ملاک عمل قرار گرفتن سه ماده از موافقت‌نامه پیش‌گفته در مقدمه مذکور، حداقل (اگر الزام به تصویب تمام موافقت‌نامه پیش‌گفته نباشد) لازم است مواد بیان شده به‌همراه اصل لایحه به مجلس شورای اسلامی واصل شوند. از‌این‌رو، با رعایت قانون آیین‌نامه داخلی مجلس پیشنهاد می‌شود لایحه حاضر جهت تکمیل مستندات به کمیسیون عودت داده شود.

ج) در ترجمه فارسی، باید عبارت واگن به اتاق چرخ‌دار قطار تغییر یابد. این مورد نیز در گزارش کمسیون بررسی و تأیید شد.

د) بر‌اساس ماده (5)، موافقت‌نامه مورد بررسی، این موافقت‌نامه به محض امضای آن لازم‌الاجرا می‌شود. چنانچه یکی از طرف‌ها تمایل داشته باشد عضویت خود را در این موافقت‌نامه خاتمه دهد، مراتب را به‌صورت مکتوب به دولت امین جمهوری بلاروس و هم‌زمان به سایر اعضای این موافقت‌نامه حداقل ۶ ماه پیش از خروج خود اعلام می‌کند.

این ماده، در‌خصوص الحاق دولت‌هایی به‌جز دولت‌هایی که در متن موافقت‌نامه ذکر شدند، ساکت است. به‌نظر می‌رسد، با توجه به اینکه دولت لایحه حاضر را به مجلس ارسال کرده، مجوز برای الحاق به این موافقت‌نامه را به دست آورده است. ابهام دیگر آن است که مطابق با محتوای این ماده، موافقت‌نامه به محض امضای آن لازم الاجرا می‌شود؛ در‌حالی‌که مطابق با اصول (77) و (125) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، موافقت‌نامه‌های بین‌المللی که در ذیل این اصول قرار می‌گیرند باید به تصویب مجلس شورای اسلامی نیز برسند و پس از طی فرایند داخلی لازم‌الاجرا خواهند شد.

4. جمع‌بندی و پیشنهادها

با توجه به آنکه الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به موافقت‌نامه استفاده مشترک از واگن‌ها و بارگنج‌های (کانتینرهای) متعلق به کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، جمهوری آذربایجان، جمهوری گرجستان، جمهوری لتونی، جمهوری لیتوانی و جمهوری استونی، یکی از پیش‌شرط‌های لازم جهت اخذ مجوز سیر واگن‌های با مالکیت ایرانی در شبکه ریلی کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (به‌خصوص در منطقه آسیای مرکزی)، استفاده از نرخ‌های تخفیفی حق استفاده از واگن‌های باری کشورهای یاد شده و استفاده از مزایای امکانات سیستم مکانیزه برنامه حمل بار در خطوط بین‌المللی شورای حمل‌و‌نقل ریلی کشورهای مذکور است. با‌این‌حال، با توجه به اینکه در مقدمه موافقت‌نامه مورد بررسی، سه ماده از موافقت‌نامه دیگر به‌طور صریح ملاک عمل قرار گرفته و جمهوری اسلامی ایران به آن موافقت‌نامه نپیوسته است، با رعایت قانون آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی، پیشنهاد می‌شود لایحه حاضر جهت تکمیل مستندات به کمیسیون عودت داده شود.