خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله  

تحلیل روند رشد بخش صنعت از جنبه‌های مختلف، عاملی کلیدی در تحلیل‌های خُرد و کلان اقتصادی و یکی از ارکان تصمیم‌گیری در حوزه اقتصاد است. شاخص تولید بخش صنعت به‌دلیل‌ تأثیر نوسانات سطح فعالیت صنعت بر بخش‌های دیگر اقتصاد، به‌عنوان یک شاخص مهم اقتصادی کوتاه‌مدت مورد استفاده قرار می‌گیرد. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی به‌صورت ماهیانه شاخص تولید، فروش و قیمت شرکت‌های صنعتی بورسی را محاسبه می‌کند. اهمیت این شاخص به‌روز، برای اقتصاد ایران که تحولات زیادی دارد؛ بیشتر خواهد بود. زیرا بازخورد شوک‌های وارده به اقتصاد ایران و واکنش‌های سیاستگذاران باید در تواتر کمتر از فصل مورد رصد قرار گیرد؛ این در‌حالی است که آمار رسمی بخش حقیقی به‌صورت فصلی و با تأخیر ارائه می‌شود.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

طی دی‌ماه سال 1403، شاخص تولید بخش صنعت مبتنی بر شرکت‌های صنعتی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با کاهش 7/6 درصدی و نسبت به ماه قبل با کاهش 5/4 درصدی مواجه شده‌ است. در این ماه نسبت به ماه مشابه سال قبل، از بین ۱۵ رشته‌فعالیت صنعتی بورسی تنها ۴ رشته‌فعالیت افزایش در شاخص تولید و 11 رشته‌فعالیت کاهش در شاخص تولید را تجربه کرده‌اند. رشته‌فعالیت‌های «تجهیزات برقی»، «لاستیک و پلاستیک» و «کک و پالایش» بیشترین سهم را در افزایش شاخص تولید و رشته‌فعالیت‌های «محصولات فلزی بجز ماشین‏آلات و تجهیزات»، «سایر کانی غیر فلزی» و «کاشی و سرامیک» بیشترین سهم را در کاهش شاخص تولید داشته‌اند. همچنین طی دی‌ماه سال ۱۴۰۳ نسبت به ماه قبل، رشته‌فعالیت‌های «خودرو و قطعات»، «کک و پالایش» و «دارو» افزایش در شاخص تولید و رشته‌فعالیت‌های «سایر کانی غیر فلزی»، «فلزات پایه» و «کاشی و سرامیک» بیشترین سهم در کاهش شاخص تولید را داشته‌اند.

همچنین، شاخص تولید شرکت‌های معدنی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با افزایش 1/5 درصدی و نسبت به ماه قبل با افزایش 8/6 درصدی مواجه شده‌ است.

گفتنی است؛ طی دی‌ماه سال 1403، شاخص فروش بخش صنعت مبتنی بر شرکت‌های صنعتی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با کاهش 1/4 درصدی و نسبت به ماه قبل با کاهش 3/9 درصدی مواجه شده‌ است. در این ماه نسبت به ماه مشابه سال قبل، تنها 4 رشته‌فعالیت افزایش در شاخص فروش و 11 رشته‌فعالیت کاهش در شاخص فروش داشته‌اند. رشته‌فعالیت‌های «تجهیزات برقی»، «لاستیک و پلاستیک» و «کاشی و سرامیک» بیشترین سهم را در افزایش شاخص فروش و رشته‌فعالیت‌های «خودرو و قطعات»، «سایر کانی غیر فلزی» و «چوب و کاغذ» بیشترین سهم را در کاهش شاخص فروش داشته‌اند. همچنین در این ماه نسبت به ماه قبل، بیشترین سهم در افزایش شاخص فروش متعلق به رشته‌فعالیت‌های «تجهیزات برقی»، «محصولات فلزی بجز ماشین‏آلات و تجهیزات» و «کک و پالایش» بیشترین سهم در کاهش شاخص فروش متعلق به رشته‌فعالیت‌های «کاشی و سرامیک»، «فلزات پایه» و «سایر کانی غیرفلزی» بوده‌است.

بر این اساس، شاخص فروش شرکت‌های معدنی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با کاهش 24/6 درصدی و نسبت به ماه قبل با افزایش 7/4 درصدی مواجه شده‌ است.  

در دی‌ماه سال 1403 نرخ رشد ماهیانه قیمت شرکت‌های صنعتی بورسی افزایش 6/4 درصدی داشته و رشد نقطه‌به‌نقطه با افزایش 5/8 واحد درصدی نسبت به ماه قبل، به 30/8 درصد رسیده است. گفتنی است، میانگین سالیانه شاخص قیمت فعالیت‌های صنعتی بورسی در دی‌ماه سال 1403 نسبت به ماه قبل 0/5 واحد درصد افزایش یافته و میزان 24/6 درصد افزایش را نشان‌ می‌دهد.

1.مقدمه

شاخص تولید، فروش و قیمت بخش صنعت و معدن مبتنی بر شرکت‌های بورسی با استفاده از داده‌های ماهیانه شرکت‌های معدنی و صنعتی بورسی پذیرفته شده در بورس محاسبه می‌شود. در تهیه این شاخص‌ها از اطلاعات ماهیانه 332 شرکت بورسی استفاده می‌شود و علاوه‌بر اندازه‌گیری تغییرات میزان تولید، فروش و قیمت در بخش صنعت و معدن، در محاسبات ملی نیز نقش مهمی ایفا و برآوردی از تغییرات ماهیانه ارزش‌افزوده ایجاد شده را در صنایع مختلف و به‌دنبال آن در کل اقتصاد منعکس می‌کنند.

بر این اساس، شاخص تولید صنعت بانک مرکزی و مرکز آمار ایران با تواتر فصلی و همچنین شاخص قیمت فصلی مرکز آمار و شاخص قیمت ماهیانه بانک مرکزی منتشر می‌شود، اما الزامی به انتشار شاخص فروش صنعت ندارند. از طرفی، این آمار چندین ضعف اساسی دارد که مهم‌ترین آن وقفه سه‌ماهه در انتشار داده‌ها و بعضاً متوقف شدن انتشار آنها و نداشتن تواتر ماهیانه است.

شاخص‌های ماهیانه تولید، فروش و قیمت استخراج شده از اطلاعات عملکرد شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق‌ بهادار تهران تا حد زیادی می‌توانند با دقت مناسب و به‌صورت به‌هنگام تحولات بخش صنعت و معدن کشور را توضیح دهند و با توجه به بررسی‌های انجام شده و تطبیق دادن این شاخص با شاخص تولید صنعتی بانک مرکزی و مرکز آمار ایران که به‌صورت فصلی منتشر می‌شود، مشخص‌ شده، این شاخص به‌خوبی می‌تواند در وقفه انتشار این شاخص‌های رسمی، شاخص جایگزین مناسبی برای آن باشد. [1] در این مطالعه تغییرات شاخص‌های تولید، فروش و قیمت شرکت‌های صنعتی و معدنی پذیرفته شده در بورس و همچنین مهم‌ترین رشته‌فعالیت‌های آن در دی‌ماه سال ۱۴۰۳ مورد بررسی قرار گرفته است.

2.شاخص‌های تولید و فروش بخش صنعت

در دی‌ماه سال 1403، شاخص تولید و فروش بخش صنعت مبتنی بر شرکت‌های صنعتی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 7/6 و 1/4 درصدی را تجربه کرده‌اند، همچنین نسبت به ماه قبل شاخص تولید و فروش کاهش 5/4 و 3/9 درصدی داشته‌اند.

مأخذ: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.

طی سه‌ماهه منتهی به دی‌ماه سال 1403، رشد میانگین متحرک سه‌ماهه شاخص تولید کاهش 0/5 درصدی و شاخص فروش آن افزایش 3/7 درصدی را نشان می‌دهند.

شکل 3. نمودار رشد میانگین متحرک سه‌ماهه شاخص‌های تولید و فروش

فعالیت‌های صنعتی نسبت به دوره مشابه سال قبل (درصد)

مأخذ: همان.

جدول 1. رشد شاخص تولید و فروش فعالیت‌های صنعتی و معدنی بورسی در دی‌ماه سال ۱۴۰۳

مأخذ: همان.

3.شاخص‌های تولید و فروش به تفکیک رشته‌فعالیت‌های صنعتی بورسی

دی‌ماه سال 1403 نسبت به ماه مشابه سال قبل، از بین ۱۵ رشته‌فعالیت صنعتی بورسی، 4 رشته‌فعالیت افزایش در شاخص تولید و 11 رشته‌فعالیت کاهش در شاخص تولید داشته است. رشته‌فعالیت‌های «تجهیزات برقی»، «لاستیک و پلاستیک» و «کک و پالایش» بیشترین افزایش در شاخص تولید و رشته‌فعالیت‌های «چوب و کاغذ»، «محصولات فلزی بجز ماشین‏آلات و تجهیزات» و «فلزات پایه» بیشترین کاهش را در شاخص تولید داشته‌اند.

همچنین در این ماه نسبت به ماه مشابه سال قبل، از بین ۱۵ رشته‌فعالیت صنعتی بورسی، 4 رشته‌فعالیت افزایش در شاخص فروش و 11 رشته‌فعالیت کاهش در شاخص فروش را تجربه کرده‌اند. رشته‌فعالیت‌های «تجهیزات برقی»، «لاستیک و پلاستیک» و «کاشی و سرامیک» بیشترین افزایش در شاخص فروش و رشته‌فعالیت‌های «خودرو و قطعات»، «چوب و کاغذ» و «سایر کانی غیر فلزی» بیشترین کاهش را در شاخص فروش تجربه کرده‌اند.

شکل 4. نمودار رشد شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت‌های صنعتی در دی‌ماه سال 1403

نسبت به ماه مشابه سال قبل (درصد)

مأخذ: همان.

طی دی‌ماه سال 1403 نسبت به ماه قبل [2]، رشته‌فعالیت‌های «خودرو و قطعات»، «کک و پالایش» و «محصولات فلزی بجز ماشین‏آلات و تجهیزات» افزایش در شاخص تولید و رشته‌فعالیت‌های «فلزات پایه»، «سایر کانی غیر فلزی» و «کاشی و سرامیک» بیشترین کاهش را در شاخص تولید تجربه کرده‌اند. همچنین، رشته‌فعالیت‌های «محصولات فلزی بجز ماشین‏آلات و تجهیزات»، «تجهیزات برقی» و «کک و پالایش» بیشترین افزایش در شاخص فروش و رشته‌فعالیت‌های «چوب و کاغذ»، «فلزات پایه» و «غذایی و آشامیدنی بجز قند و شکر» بیشترین کاهش را در شاخص فروش تجربه کرده‌اند.

شکل 5. نمودار رشد شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت‌های صنعتی در دی‌ماه سال 1403 نسبت به ماه قبل (درصد)

مأخذ: همان.

طی دی‌ماه سال 1403 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشته‌فعالیت‌های «تجهیزات برقی»، «لاستیک و پلاستیک» و «کک و پالایش» بیشترین سهم را در افزایش شاخص تولید و رشته‌فعالیت‌های «محصولات فلزی بجز ماشین‏آلات و تجهیزات»، «سایر کانی غیر فلزی» و «کاشی و سرامیک» بیشترین سهم را در کاهش شاخص تولید داشته‌اند. همچنین، رشته‌فعالیت‌های «تجهیزات برقی»، «لاستیک و پلاستیک» و «کاشی و سرامیک» بیشترین سهم را در افزایش شاخص فروش و رشته‌فعالیت‌های «خودرو و قطعات»، «سایر کانی غیر فلزی» و «چوب و کاغذ» بیشترین سهم را در کاهش شاخص فروش داشته‌اند.

طی دی‌ماه سال 1403 نسبت به ماه قبل، رشته‌فعالیت‌های ««خودرو و قطعات»، «کک و پالایش» و «دارو» افزایش در شاخص تولید داشته و رشته‌فعالیت‌های «سایر کانی غیر فلزی»، «فلزات پایه» و «کاشی و سرامیک» بیشترین سهم در کاهش شاخص تولید را داشته‌اند، همچنین بیشترین سهم در افزایش شاخص فروش متعلق به رشته‌فعالیت‌های «تجهیزات برقی»، «محصولات فلزی بجز ماشین‏آلات و تجهیزات» و «کک و پالایش» و بیشترین سهم در کاهش شاخص فروش متعلق به رشته‌فعالیت‌های «کاشی و سرامیک»، «فلزات پایه» و «سایر کانی غیرفلزی» بوده‌است.

شکل 6. نمودار سهم رشته‌فعالیت‌ها از رشد شاخص‌های تولید و فروش بخش صنعت

در دی‌ماه سال 1403 نسبت به ماه مشابه سال قبل (درصد)

مأخذ: همان.

شکل 7. نمودار سهم رشته‌فعالیت‌ها از رشد شاخص‌های تولید و فروش بخش صنعت

در دی‌ماه سال 1403 نسبت به ماه قبل (درصد)

مأخذ: همان.

در ادامه به بررسی رشته‌فعالیت‌های «خودرو و قطعات»، «شیمیایی (به‌جز دارو)» و «فلزات پایه» به‌دلیل ضریب اهمیت بالای این رشته‌فعالیت‌ها در محاسبه شاخص و همچنین رشته‌فعالیت‌های «غذایی و آشامیدنی به‌جز قند و شکر» و «دارو» پرداخته شده‌ است.

3-1. شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت خودرو و قطعات

در دی‌ماه سال 1403 شاخص تولید رشته‌فعالیت خودرو و قطعات بر‌مبنای شرکت‌های بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 2/6 درصدی و نسبت به ماه قبل افزایش 12/4 درصدی داشته‌است، همچنین شاخص فروش این رشته فعالیت نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 14/8 درصدی و نسبت به ماه قبل افزایش 1/8 درصدی داشته است.

همان‌طور که در شکل 10 نشان داده شده‌، نسبت به ماه قبل شاخص تولید و فروش زیربخش «خودرو سواری» و «قطعات»‌ افزایش یافته‌است، همچنین مطابق شکل ۱۱، نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش شاخص تولید زیربخش «خودرو سنگین» و شاخص فروش زیربخش «خودرو سواری» و «خودرو سنگین» منجر به کاهش شاخص تولید و فروش شده است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

3-2. شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت شیمیایی به‌جز دارو

در دی‌ماه سال 1403 شاخص تولید رشته‌فعالیت شیمیایی به‌جز دارو، بر‌مبنای شرکت‌های بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 8 درصدی و نسبت به ماه قبل افزایش 1 درصدی داشته است. همچنین شاخص فروش آن نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 1/9 درصدی و نسبت به ماه قبل کاهش5/6 درصدی داشته است.

مطابق شکل ۱۴، نسبت به ماه قبل افزایش شاخص تولید زیربخش‌های «خوراک پالایشگاه‌ها»، «پلاستیک و لاستیک مصنوعی» و «سایر» منجر به افزایش اندک شاخص تولید و کاهش شاخص فروش زیربخش‌های اصلی منجر به کاهش شاخص فروش شده است. درمقابل، نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش شاخص تولید زیربخش‌های «کودها و ترکیبات نیتروژن»، «پلاستیک و لاستیک مصنوعی» و «خوراک پالایشگاه‌ها» منجر به کاهش شاخص تولید و کاهش شاخص فروش زیربخش‌های اصلی منجر به کاهش شاخص فروش شده‌است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

۳-3. شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت فلزات پایه

در دی‌ماه سال 1403، شاخص تولید رشته‌فعالیت فلزات پایه بر‌مبنای شرکت‌های بورسی، نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 13/2 درصدی و نسبت به ماه قبل کاهش 13/9 درصدی داشته است. همچنین شاخص فروش آن نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 3/2 درصدی و نسبت به ماه قبل کاهش 9/1 درصدی داشته‌است.

مطابق شکل ۱۸، نسبت به ماه قبل شاخص تولید زیربخش‌های اصلی بجز «پروفیل» و «ورق» و شاخص فروش زیربخش‌های اصلی بجز «ورق» کاهش یافته است. همچنین نسبت به ماه مشابه سال قبل، کاهش شاخص تولید زیربخش‌های «شمش» و «سایر» و کاهش شاخص فروش زیربخش‌های «پروفیل» و «شمش»‌ منجر به کاهش شاخص تولید و فروش شده ‌است.

شکل 16. نمودار شاخص‌های تولید و فروش بخش فلزات پایه (100=1400)

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

3-4. شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت غذایی و آشامیدنی به‌جز قند و شکر

در دی‌ماه سال 1403، شاخص تولید رشته‌فعالیت غذایی و آشامیدنی به‌جز قند و شکر بر‌مبنای شرکت‌های بورسی، نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش 0/4 درصدی و نسبت به ماه قبل کاهش 2/5 درصدی داشته است. همچنین شاخص فروش آن نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 1/5 درصدی و نسبت به ماه قبل کاهش 5/9 درصدی داشته است.

مطابق شکل 22، نسبت به ماه قبل تنها شاخص تولید و فروش زیربخش‌ «لبنیات» افزایش یافته‌است، همچنین مطابق شکل ۲۳، نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش شاخص تولید زیربخش‌های «لبنیات» و «کیک و بیسکوئیت» منجر به افزایش شاخص تولید و کاهش شاخص فروش زیربخش‌های «روغنی‌ها»، «کیک و بیسکوئیت» و «سایر» منجر به کاهش شاخص فروش شده‌ است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

3-5. شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت دارو

در دی‌ماه سال 1403 شاخص تولید رشته‌فعالیت دارو بر‌مبنای شرکت‌های بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 9/4 درصدی و نسبت به ماه قبل افزایش 2/5 درصدی داشته است. همچنین شاخص فروش آن نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 3/7 درصدی و نسبت به ماه قبل افزایش 1/1 درصدی داشته است.

طبق شکل ۲۶، نسبت به ماه قبل شاخص تولید و فروش زیربخش‌‌های اصلی افزایش یافته است. همچنین مطابق شکل 27، نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش شاخص تولید زیربخش‌های «قرص و کپسول»، «شربت و سوسپانسیون» و «سایر»‌ و کاهش شاخص فروش زیربخش‌های «فرآورده‌های تزریقی»‌ و «سایر» منجر به کاهش شاخص تولید و فروش شده‌است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

4.شاخص قیمت فعالیت‌های صنعتی بورسی

در دی‌ماه سال 1403 نرخ رشد ماهیانه قیمت شرکت‌های صنعتی بورسی افزایش 6/4 درصدی داشته، همچنین رشد نقطه‌به‌نقطه با افزایش 5/8 واحد درصدی نسبت به ماه قبل، به 30/8 درصد رسیده است. گفتنی است؛ میانگین سالیانه شاخص قیمت نیز در دی‌ماه سال 1403 نسبت به ماه قبل با افزایش 0/5 واحد درصدی میزان 24/6 درصد افزایش را نشان‌ می‌دهد.

شکل 28. نمودار درصد تغییر شاخص قیمت صنعت (100=1400)

مأخذ: همان.

بررسی شاخص قیمت شرکت‌های صنعتی بورسی نشان‌ می‌دهد؛ در دی‌ماه سال ۱۴۰۳، رشته‌فعالیت‌های «چوب و کاغذ» و «شیمیایی بجز دارو» بالاترین نرخ رشد ماهیانه و رشته‌فعالیت‌های «شیمیایی بجز دارو» و «سیمان» بالاترین نرخ رشد نقطه‌به‌نقطه را تجربه کرده‌اند.

شکل 29. نمودار شاخص قیمت رشته‌فعالیت‌های بورسی- دی‌ماه سال ۱۴۰۳

مأخذ: همان.

5.شاخص‌های تولید و فروش شرکت‌های معدنی بورسی

در دی‌ماه سال 1403، شاخص تولید شرکت‌های معدنی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با افزایش 1/5 درصدی و نسبت به ماه قبل با افزایش 8/6 درصدی مواجه شده و همچنین، شاخص فروش شرکت‌های معدنی بورسی نیز نسبت به ماه مشابه سال قبل با کاهش 24/6 درصدی و نسبت به ماه قبل با افزایش 7/4 درصدی مواجه شده‌ است.

مطابق شکل 32، نسبت به ماه قبل افزایش شاخص تولید و فروش زیربخش «کنسانتره» و افزایش شاخص فروش زیربخش «سایر» منجر به افزایش شاخص تولید و فروش شده‌است. همچنین مطابق شکل 33، نسبت به ماه مشابه سال قبل شاخص فروش تمام زیربخش‌ها کاهش یافته و شاخص تولید تحت تاثیر افزایش شاخص تولید زیربخش «گندله» رشد مثبتی را تجربه کرده‌است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

6.جمع‌بندی

شاخص تولید، فروش و قیمت بخش صنعت و معدن مبتنی بر شرکت‌های بورسی از اطلاعات ماهیانه 332 شرکت بورسی استخراج می‌شود و با توجه به اینکه این شاخص با شاخص تولید صنعتی بانک مرکزی و مرکز آمار هم حرکتی مناسب دارد، با دقت زیادی می‌تواند تحولات بخش صنعت و معدن کشور را به‌صورت ماهیانه رصد کند. در این گزارش تغییرات شاخص‌های تولید، فروش و قیمت شرکت‌های صنعتی و معدنی پذیرفته شده در بورس و همچنین مهم‌ترین رشته‌فعالیت‌های آن در دی‌ماه سال ۱۴۰۳ مورد بررسی قرار گرفته است.

برآورد این گزارش نشان‌ می‌دهد، طی دی‌ماه سال 1403، شاخص تولید بخش صنعت مبتنی بر شرکت‌های صنعتی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با کاهش 7/6 درصدی و نسبت به ماه قبل با کاهش 5/4 درصدی مواجه شده و همچنین شاخص فروش بخش صنعت مبتنی بر شرکت‌های صنعتی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با کاهش 1/4 درصدی و نسبت به ماه قبل با کاهش 3/9 درصدی مواجه شده‌ است. گفتنی است؛ شاخص قیمت شرکت‌های صنعتی بورسی نیز نسبت به ماه مشابه سال قبل 30/8 درصد افزایش و نسبت به ماه قبل 6/4 درصد افزایش‌ یافته است.

7.پیوست

جدول 1 پیوست. آمار مربوط به رشد تولید کل رشته‌فعالیت‌ها (نسبت به ماه مشابه سال قبل 100=1400)

جدول 2 پیوست. آمار مربوط به رشد فروش کل رشته‌فعالیت‌ها (نسبت به ماه مشابه سال قبل (100=1400)

جدول ۳ پیوست. رشد شاخص تولید و فروش فعالیت‌های صنعتی و معدنی بورسی در دی‌ماه سال ۱۴۰۳