۱. مقدمه

لایحه بودجه سال 1404 در دو بخش احکام بودجه‌ای و جداول بودجه‌ای تدوین شده و طی دو مرحله در مجلس شورای اسلامی مورد بررسی قرار می‌گیرد. بخش اول، شامل ماده‌واحده لایحه بودجه در بهمن ماه سال 1403 تصویب و ابلاغ شده است. بخش دوم لایحه بودجه نیز شامل جداول کلان مربوط به درآمدها و هزینه‌های دولت و همچنین جداول پیوست اعتبارات طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای، بودجه شرکت‌های دولتی، بانک‌ها و مؤسسات انتفاعی وابسته به دولت بوده که در بهمن ماه سال 1403 جهت بررسی و تصویب به مجلس شورای اسلامی ارائه شده است. لایحه بودجه سال 1404 کل کشور در شرایطی به مجلس شورای اسلامی تقدیم شده است که قانون برنامه هفتم پیشرفت از ابتدای سال 1403 اجرایی شده و سال 1404 به‌عنوان دومین سال اجرای این قانون قلمداد می‌شود. لذا با توجه به مواجهه کشور با چالش ناترازی رو به گسترش انرژی، پیاده‌سازی احکام قانونی مرتبط با حوزه انرژی در قانون برنامه هفتم پیشرفت به ویژه در بخش افزایش بهره‌وری و بهینه‌سازی مصرف انرژی از اولویت‌های کشور است. در این راستا لحاظ ابزارهای لازم در قانون بودجه و اعتبارات مورد نیاز آن‌ها، از پیش‌نیازهای اجرایی سازی آن احکام است. با توجه به دو مرحله‌ای شدن بررسی لوایح بودجه سنواتی، در گزارش حاضر تلاش شده است ضمن بررسی بخش دوم لایحه بودجه سال 1404 در حوزه نفت و گاز با توجه به قوانین قبلی و نیز بخش اول قانون بودجه 1404، پیشنهادات اصلاحی ارائه شود.

2.بررسی بخش دوم لایحه بودجه 1404 در حوزه انرژی

مطابق بند «الف» تبصره «3» بخش اول قانون بودجه 1404، سهم دولت از منابع حاصل از صادرات نفت‌خام، میعانات گازی و خالص صادرات گازطبیعی معادل 539 هزار میلیارد تومان است. همچنین کل منابع درنظر گرفته شده از صادرات نفت‌خام و میعانات گازی برای تقویت بنیه دفاعی معادل 7.5 میلیارد یورو است. مفروضات مربوط به این درآمد در جداول 1 و 2 آمده است.

جدول ۱. مفروضات تولید و صادرات نفت و گاز

 جدول 2. سهم ذی‌نفعان از صادرات نفت‌خام، میعانات گازی و خالص صادرات گازطبیعی

بررسی انجام شده حاکی از آن است که ارقام مربوط به سهم دولت و مناطق نفت‌خیز، گازخیز و محروم از صادرات نفت‌خام، میعانات گازی و خالص صادرات گازطبیعی در جداول مطابق احکام بخش اول بودجه لحاظ شده، لکن سهم حساب بهنیه‌سازی مصرف انرژی ذیل جدول 14 که مربوط به منابع و مصارف هدفمندی یارانه‌ها که خود دارای کسری قابل توجه است، درج شده است. این درحالیست که منابع هدفمندی در سرجمع ارقام بودجه عمومی لحاظ نشده و این منابع مرتبط با درآمدهای حاصل از فروش داخلی فرآورده‌های نفتی و گازطبیعی است و نه منابع حاصل از صادرات نفت خام، میعانات گازی و گاز طبیعی که حساب بهینه‌سازی مصرف انرژی از آن سهم دارد عدم ارائه جداول شفافیت درآمدهای نفتی، هزینه‌های شرکت ملی نفت، منابع حساب بهینه‌سازی مصرف انرژی و حساب سرمایه‌گذاری نفت و گاز از دیگر مواردی است که علی رغم وجود حکم قانونی در بخش اول بودجه، رعایت نشده است. بیش برآوردی منابع جدول هدفمندی که حاصل از فروش داخلی فرآورده‌های نفتی و گازطبیعی است و کم برآوردی قابل توجه منابع مورد نیاز برای واردات فرآورده‌های نفتی و هزینه‌های سرمایه‌گذاری شرکتهای تابعه وزارت نفت از ایرادات لایحه است. به طوری که با لحاظ مجموع اعتبارات در نظر گرفته شده در بودجه عمومی و هدفمندی یارانه‌ها بابت واردات فراورده‌های نفتی، همچنان 149 هزار میلیارد تومان اعتبار جهت واردات فراورده‌های نفتی مورد نیاز است و لایحه 1404 دارای کم‌براوردی است.

ضروری است توجه شود که مبالغ در نظر گرفته شده تحت عنوان هزینه سرمایه گذاری و کمک به شرکت‌های تابعه وزارت نفت با کم برآوردی قابل توجهی همراه است، بطوریکه در مقطع فعلی که کشور با ناترازی های ‌های روبه گسترش انرژی مواجه است و مطابق قانون هدفمند کردن یارانه‌ها نیاز به سرمایه‌گذاری در طرح‌های تولید، انتقال و توزیع نفت و گاز بیش از پیش احساس می‌شوددر لایحه بودجه سال 1404 سهم شرکت ملی نفت از فروش داخلی نفت خام و شرکت ملی گاز  از فروش داخلی گاز طبیعی تحت عنوان هزینه سرمایه گذاری و کمک به شرکت ملی نفت و گاز به ترتیب معادل 5 و 8 همت منظور شده‌است، این درحالی است که در سال سنوات گذشته علی رغم عدم تخصیص، ارقام بسیار بالاتری در بودجه نظر گرفته شده بود به نحوی که در سال‌های 1401 و 1402 به ترتیب ارقام 72.5 و 87 همت در قالب هزینه های انتقال، تولید و فروش گاز طبیعی، سهم 14.5 درصد شرکت ملی نفت از نفت خام و میعانات گازی تحویلی به پالایشگاه ها و حمایت از تولید در بخش انرژی به تصویب رسیده بود و از سال 1403 بود که سهم در نظر گرفته شده برای شرکت ملی نفت و گاز به ارقام 5 همت و 8 همت کاهش پیدا کرد و امسال نیز مجددا همین ارقام بدون تغییر در لایحه بودجه درج شده است. بدیهی است که در شرایط فعلی ارقام 5 و 8 همت کمکی به سرمایه گذاری و رفع ناترازی نخواهد کرد. علاوه بر این لازم به ذکر است که این ارقام نیز در سال جاری (1403) به صورت کامل به این شرکت‌ها پرداخت نشده است.

در مورد بخش برق و انرژی هسته‌ای نیز شایان ذکر است بخش قابل توجهی از گردش مالی مرتبط با بخش برق و انرژی هسته‌ای در قالب بودجه شرکت‌های دولتی انجام می‌شود که انعکاس دقیقی در جداول کلان لایحه بودجه ندارد. از جمله مهم‌ترین نقاط قوت بخش دوم لایحه در بخش برق و انرژی هسته‌ای می‌توان به پیش‌بینی اعتبارات قانونی مربوط به توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، مجوز انتشار اوراق مالی اسلامی برای تسویه بدهی دولت به صنعت برق و تخصیص بخشی از اعتبار طرح‌های خاص دارای مجوز تحویل نفت به طرح‌های انرژی اتمی اشاره کرد. در مقابل، مواردی همچون عدم توجه کافی به اعتبارات لازم برای اجرای ماده (10) قانون مانع‌زدایی از توسعه صنعت برق و ابهام در برخی منابع درآمدی مرتبط با صنعت برق نیز به‌عنوان نقاط ضعف اصلی بخش دوم لایحه بودجه قابل ذکر هستند.

3.پیشنهادهای اصلاح بخش دوم لایحه بودجه 1404 در حوزه انرژی

با توجه به احکام مرتبط با حوزه انرژی در قوانین به ویژه قانون برنامه هفتم پیشرفت و نیز مفروضات و احکام قانونی بخش اول بودجه 1404، پیشنهادات اصلاحی راجع به بخش دوم لایحه بودجه 1404 در ادامه آمده است.

1.سهم یک درصدی (۱%) حساب بهینه‌سازی مصرف انرژی از منابع حاصل از صادرات نفت خام، میعانات گازی و خالص صادرات گاز طبیعی:

با توجه به عدم تأسیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی تاکنون که مطابق قانون برنامه هفتم پیشرفت صاحب این حساب است، پیشنهاد می‌شود ردیف مربوط درآمدی در جدول 9 بودجه به صورت زیر اضافه و درج شود:

جهت حفظ تراز بودجه انجام اصلاحات زیر بدین منظور ضروری است ردیف 9 جدول (14-1) لایحه بطور کامل حذف شده، متعاقب آن معادل 14 هزار میلیارد تومان از اعتبارات مربوط به ردیف 10 مصارف جدول (14) کاسته شده و معادل 14 هزار میلیارد ریال به ردیف 13 مصارف جدول (14) اضافه گردد. همچنین لازم است معادل 14 هزار میلیارد تومان از اعتبارات ردیف با شماره طبقه بندی 550000-127 در جدول 9 لایحه کاسته شود.

2.کل منابع حساب بهینه‌سازی مصرف انرژی

جدول پیشنهادی مطابق جدول (22-2) قانون بودجه سال 1403، بصورت زیر ارائه می‌شود:

جدول 3. منابع حساب بهینه‌سازی مصرف انرژی موضوع جزء (2) بند «الف» ماده (46) قانون برنامه هفتم پیشرفت

3.جدول شفافیت درآمدهای نفتی

جدول پیشنهادی شفافیت درآمدهای نفتی و با لحاظ فروض و ارقام مربوط به بودجه 1404، جهت درج در لایحه بودجه در حال بررسی، ذیلاً ارائه شده است.

جدول 4. منابع و مصارف زنجیره تولید نفت و گاز مبتنی بر احکام قانونی و بودجه سال 1404

4.جداول شفافیت هزینه‌های شرکت‌های تابعه وزارت نفت

جداول پیشنهادی هزینه‌های شرکت‌های تابعه وزارت نفت جهت درج در لایحه بودجه در حال بررسی، ذیلاً ارائه شده است:

جدول 5. مصارف سه شرکت اصلی وزارت نفت در سال 1404

5.کل منابع حساب سرمایه‌گذاری نفت و گاز

جدول پیشنهادی مطابق جدول (22-2) قانون بودجه سال 1403، به صورت زیر ارائه می‌شود:

جدول 6. حساب سرمایه‌گذاری نفت و گاز موضوع بند «ب» ماده (14) قانون برنامه هفتم پیشرفت

6.حذف درآمد غیرواقعی از محل گواهی صرفه‌جویی انرژی

باتوجه به غیر واقعی بودن درآمد 8 هزار میلیارد تومانی از محل درآمد حاصل از معامله گواهی صرفه‏ جویی انرژی در بهابازار (بورس) انرژی (موضوع بند «خ» تبصره «14» بخش اول بودجه) ذیل ردیف درآمدی با شماره طبقه‌بندی 160221 در جدول 5، لازم است این ردیف درآمدی حذف و با درآمد واقعی دیگر جایگزین شود.

 7.لحاظ اعتبارات لازم برای راه‌اندازی و بهره‌برداری از سامانه جامع مدیریت هوشمند انرژی (میترینگ)

با توجه به عدم لحاظ این رقم در سرجمع بودجه عمومی، پیشنهاد می‌شود ذیل جدول 15 لایحه، به میزان 10 هزار میلیارد تومان اعتبار برای این مورد به صورت زیر آورده شود:

8.اصلاح عنوان درآمدی مربوط به انتشار اوراق برای تسویه بدهی دولت به صنعت برق

اصلاح عنوان درآمد از «واگذاری اموال و دارایی‏های غیرمنقول دولت به استثنای شرکت‏های تابعه وزارت نیرو برای تسویه بدهی دولت به صنعت برق (موضوع بند «چ» تبصره «14»)» به «انتشار انواع اوراق مالی اسلامی برای تسویه بدهی دولت به صنعت برق (موضوع بند «چ» تبصره «14»)»؛

9.اصلاح اعتبارات اجرای ماده (10) قانون مانع‌زدایی

اصلاح سقف اعتبار تهاتر ردیف 9 جدول شماره 15 از 50,000,000 میلیون ریال به 500,000,000 میلیون ریال؛

10.اصلاح اعتبارات طرح‌های انرژی اتمی

اصلاح اعتبار طرح‌های انرژی اتمی ذیل ردیف 3 جدول شماره 22 متناسب با نیاز تأمین ملی تکمیل واحدهای دوم و سوم نیروگاه اتمی بوشهر.