خلاصه مدیریتی

مسئله اصلی

رفع موانع پیش روی ورزشکاران جهت شرکت در مسابقات خارج از کشور و کاهش دغدغه‌ها و ایجاد شرایط در راستای تمرکز ورزشکاران بر فعالیت‌های ورزشی، یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر موفقیت و مدال‌آوری آنهاست. در این راستا، قانونگذار ماده‌واحده قانون سرباز قهرمان را در تاریخ 1376/12/13 مصوب کرده است. به‌‌رغم انجام اصلاحات و الحاقات بعدی، برخی از مشوق‌های این قانون قهرمانان رویدادهای پارالمپیک و رویدادهای بزرگ ورزشی ناشنوایان را شامل نشده است. این موضوع درحالی است که ورزشکاران پارالمپیکی، بازی‌های آسیایی، قهرمانی جهان و ورزشکاران ناشنوای کشور در طی سالیان اخیر افتخارات زیادی را برای کشور در میادین بین‌المللی به ارمغان آورده‌اند؛ بنابراین با لحاظ نقش‌آفرینی آنها در اهتزاز پرچم مقدس جمهوری اسلامی ایران و در نظر گرفتن شرایط جسمانی و محدودیت‌های آنها در ابعاد معیشتی و مراقبتی، وضع قوانین حمایتی برای این دسته از ورزشکاران ضروری به‌نظر می‌رسد.

نقاط قوت و ضعف لایحه

نقاط قوت

• گسترش شمولیت قانون به قهرمانان دارنده مقام سوم جهان و دوم و سوم آسیایی و همچنین قهرمانان دارنده مقام‌های دوم و سوم مسابقات پارالمپیک و دارندگان مقام اول تا سوم پارالمپیک و المپیک ناشنوایان در واجدین شرایط برای معافیت سربازی
• گسترش شمولیت قهرمانان به دارندگان مقام سوم جهان و دوم و سوم آسیایی و همچنین مقام‌های اول تا سوم بازی‌های پارالمپیک و پاراآسیایی و المپیک ناشنوایان یا یکی از فرزندان آنها در واجدین شرایط جذب و استخدام،
• ارائه تسهیلات و حمایت‌های قانونی برای آن دسته از ورزشکارانی که به‌دلیل فعالیت‌های انسان‌دوستانه و مقابله با نژادپرستی از کسب مدال در رویدادهای ورزشی بازمانده‌اند.

نقطه‌ضعف

• در تبصره الحاقی «6» به‌کار بردن واژه جدا‌نژادی (آپارتاید) مبهم بوده و لازم است تا در این تبصره به‌جای این واژه از واژه تبعیض ‌نژادی که دامنه شمول بیشتری دارد و مقابله با آن یکی از آرمان‌های اساسی برگزاری هر رویداد ورزشی است، استفاده شود.

پیشنهاد مرکز پژوهش‌ها

در تبصره «6» جدید، هدف توسعه و ترویج ارزش‌ها و انجام فعالیت‌های انسان‌دوستانه است. در این راستا، پیشنهاد می‌شود، عبارت جدا‌نژادی (آپارتاید) به تبعیض ‌نژادی که دامنه شمول بیشتری دارد تغییر یابد. همچنین ورزشکارانی که به‌دلیل انجام فعالیت‌های انسان‌دوستانه یا با تبعیض‌ نژادی در ورزش مقابله و از کسب مدال در رویدادهای ورزشی بازمانده‌اند نیز لازم است تا مورد حمایت این قانون قرار گیرند.

1. مقدمه

قانون سرباز قهرمان در راستای حمایت از ورزشکاران تیم‌های ملی در رشته‌های مختلف به‌ویژه در نحوه انجام خدمت وظیفه در تاریخ ۱376/۱۲/۱۳ در قالب ماده‌واحده و با ۴ تبصره در مجلس شورای اسلامی تصویب شد. این قانون در تاریخ 1380/6/6 با هدف سهولت شرکت ورزشکاران ملی در مسابقات برون‌مرزی مورد اصلاح قرار گرفت و مقرر شد در صدور گذرنامه برای ایشان به «اجازه کتبی اداره وظیفه عمومی» نیازی نباشد. افزون‌بر ‌این، در‌ تاریخ 1391/10/3 مجلس شورای اسلامی مصوب کرد که قهرمانان بازی‌های المپیک شامل نفرات اول تا سوم و قهرمانان اول و دوم مسابقات قهرمانی جهان و نفرات اول بازی‌های آسیایی در رشته‌های ورزشی تحت پوشش کمیته بین‌المللی المپیک (IOC) و مقام اول تا سوم مسابقات جام جهانی فوتبال، بسکتبال و والیبال و همچنین یکی از فرزندان قهرمانان پارالمپیک جهانی با معرفی وزارت ورزش و جوانان و موافقت ستاد‌کل نیروهای مسلح پس از طی دوره آموزش نظامی در نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران از انجام خدمت دوره ضرورت معاف شوند. همچنین مقرر شد به کلیه دستگا‌ه‌های اجرایی موضوع ماده (5) قانون مدیریت خدمات کشوری مصوب 1386/7/8 اجازه داده شود، علاوه‌بر مشمولین فوق‌الذکر، مقام‌های دوم و سوم بازی‌های آسیایی و مسابقات جهانی را با معرفی وزارت ورزش و جوانان و با رعایت سایر قوانین و مقررات مربوطه به‌صورت پیمانی جذب و استخدام کنند.

در تاریخ ۱403/۰۷/17 طی لایحه‌ای از‌سوی دولت با شماره ثبت 139 با محوریت فراهم‌آوری امکان جذب و استخدام قهرمانان پارالمپیک یا یکی از فرزندان آنها توسط دستگاه‌های اجرایی، پیشنهاد اصلاح در این قانون شده است. این لایحه در جلسه مورخ 1403/10/02کمیسیون اجتماعی مطرح شده و سه مصوبه کمیسیون به‌شرح زیر است:

• در تبصره «4»، عبارت «قهرمانان اول و دوم مسابقات قهرمانی جهان و نفرات اول بازی‌های آسیایی» به‌عبارت «نفرات اول تا سوم مسابقات قهرمانی جهان و بازی‌های آسیایی» اصلاح شود. همچنین عبارت «و همچنین یکی از فرزندان قهرمانان پارالمپیک جهانی» به‌عبارت یکی از فرزندان مقام‌های اول تا سوم بازی‌های پارالمپیک و پاراآسیایی و المپیک ناشنوایان معاف از سربازی اصلاح شود.
• در تبصره «5» عبارت «علاوه‌بر مشمولین تبصره «4» این قانون، مقام‌های دوم و سوم بازی‌های آسیایی و مسابقات جهانی» به‌عبارت «ورزشکاران مشمول تبصره «4» این قانون و مقام‌های اول تا سوم بازی‌های پارالمپیک و پاراآسیایی و المپیک ناشنوایان مازاد بر حدود تعیین شده در ماده (11) قانون حمایت از حقوق معلولان مصوب 1396/12/20» اصلاح شود.
• الحاق تبصره «6»: ورزشکاران حاضر در مسابقات المپیک، پارالمپیک و مسابقات جهانی و جام جهانی رشته‌های ورزشی مذکور در تبصره‌های «4» و «5» این قانون در رشته‌های ورزشی تحت پوشش کمیته بین‌المللی المپیک در تمامی رده‌های سنی که مدافع و مروج ارزش‌ها و آرمان‌های انقلاب اسلامی بوده و با انجام فعالیت‌های انسان‌دوستانه با اعمال جدا‌نژادی (آپارتاید) در ورزش مقابله می‌کنند، با معرفی وزیر ورزش و جوانان و تأیید ستادکل نیروهای مسلح مشمول این قانون می‌شوند.

در ادامه به ارزیابی این مصوبات پرداخته شده است.

2. ارزیابی مصوبه کمیسیون اجتماعی در باب لایحه اصلاح ماده‌واحده قانون سرباز قهرمان

مصوبه کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی در‌خصوص لایحه اصلاح ماده‌واحده قانون سرباز قهرمان موجب اصلاح دو تبصره‌های «4» و «5» و الحاق تبصره «6» به این قانون شد. در ادامه ارزیابی مواد گزارش شده از کمیسیون اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است.

جدول 1. ارزیابی مواد گزارش کمیسیون به صحن مجلس

مأخذ: نگارندگان.

3. لزوم اصلاح مواد لایحه

اصلاحیه اول:

در تبصره «4» ماده‌واحده قانون سرباز قهرمان مصوبه کمیسیون اجتماعی نفرات اول تا سوم مسابقات قهرمانی جهان و بازی‌های آسیایی مشمول معافیت از سربازی قرار گرفته است. نظر به اینکه سطح رقابت‌های جهانی و بازی‌های آسیایی در رشته‌های تحت پوشش المپیک، بسیار بالاست، شمولیت قهرمانان دارنده مقام سوم جهان و دوم و سوم آسیایی موجب تقویت انگیزش قهرمانان برای تداوم قهرمانی می‌شود. علاوه‌بر‌این، اضافه شدن قهرمانان دارنده مقام‌های دوم و سوم مسابقات پارالمپیک و همچنین دارندگان مقام اول تا سوم پارالمپیک و المپیک ناشنوایان موجب بهبود عدالت در ارائه تسهیلات به ورزشکاران کشور می‌شود؛ اما در تبصره «4» قانون سرباز قهرمان، تنها یکی از فرزندان قهرمانان پارالمپیک جهانی با معرفی وزارت ورزش و جوانان و موافقت ستاد‌کل نیروهای مسلح پس از طی دوره آموزش نظامی از دوره ضرورت خدمت وظیفه معاف می‌شوند که در‌واقع بنیان تصویب قانون سرباز قهرمان ایجاد انگیزه برای ورزشکاران با معافیت آنها از دوره ضرورت سربازی است؛ هرچند معافیت یکی از فرزندان قهرمانان فوق موجب انگیزه‌بخشی به ورزشکاران ارزیابی می‌شود، اما مطابق بند «9» اصل (3) قانون اساسی این امتیاز برخلاف عدالت ارزیابی خواهد شد. همچنین گسترش شمولیت آن در مصوبه کمیسیون موجب تبعیض بوده و ممکن است به رویه‌ای برای ایجاد معافیت‌های جدید با توجه به کاهش تعداد سربازان وظیفه تبدیل شود که چالش‌هایی را نیز به‌همراه دارد. لذا پیشنهاد می‌شود عبارت اصلاحی «و نیز همسر یا یکی از فرزندان این قهرمانان» در تبصره «4» مصوبه کمیسیون حذف شود؛ چراکه در بند «4» ماده (44) مکرر قانون خدمت وظیفه عمومی (الحاقی 1390/08/22) نیز اشاره شده مشمولانی که با معلولان اناث دارای معلولیت جسمی‌- حرکتی ازدواج کنند به‌صورت موقت از انجام خدمت دوره ضرورت معاف می‌شوند و پس از گذشت پنج‌ سال از استمرار ازدواج آنها معافیت موقت به معافیت دائم تبدیل می‌شود. لذا تکرار معافیت از سربازی همسر قهرمانان پارالمپیک در این قانون نیز موضوعیت ندارد.

اصلاحیه دوم:

در تبصره «5» ماده‌واحده لایحه سرباز قهرمان مصوبه کمیسیون اجتماعی، شمولیت ورزشکاران مشمول تبصره «4» این قانون و مقام‌های اول تا سوم بازی‌های پارالمپیک و پاراآسیایی و المپیک ناشنوایان یا همسر یا یکی از فرزندان آنها جهت جذب و استخدام موجب افزایش دامنه تسهیلات به قهرمانان مسابقات جهانی، آسیایی و پارالمپیک و پاراآسیایی می‌شود و در کاهش دغدغه‌های معیشتی ورزشکاران نقش مؤثری خواهد داشت.

اصلاحیه سوم:

در تبصره «6» ماده‌واحده لایحه سرباز قهرمان مصوبه کمیسیون اجتماعی (به‌عنوان تبصره الحاقی) ورزشکارانی را که به فعالیت‌های انسان‌دوستانه می‌پردازند و با جدا‌نژادی مقابله می‌کنند، مشمول این قانون کرده است. از‌آنجایی‌که مصادیق و رویه‌های پرداختن به فعالیت‌های انسان‌دوستانه و همچنین مقابله با جدانژادی می‌تواند طیف گسترده‌ای داشته باشد، در‌نتیجه باید این موضوع در قالب آیین‌نامه‎ای که در قالب تبصره «7» به الزام تهیه آن اشاره شده است، به‌طور شفاف و در چارچوبی مشخص ضوابط آن تعیین شود. در‌نتیجه پیشنهاد می‌شود این موضوع به‌صورت عام و در تمامی عرصه‌های ملی و بین‌المللی ورزشی در نظر گرفته شود. لازم به ذکر است؛ عبارت جدانژاد (آپارتاید) که در این تبصره به‌کار رفته، یکی از اجزای تبعیض ‌نژادی است و دامنه لازم برای پوشش مفاهیم مدنظر این قانون را ندارد؛ لذا بهتر است عبارت «مدافع و مروج ارزش‌ها و آرمان‌های انقلاب اسلامی بوده و با انجام فعالیت‌های انسان‌دوستانه با اعمال جدا‌نژادی (آپارتاید) در ورزش مقابله می‌کنند» با عبارت «به‌دلیل انجام فعالیت‌های انسان‌دوستانه یرای مقابله با تبعیض ‌نژادی در ورزش، از کسب مدال بازمانده‌اند» جایگزین شود.

جدول 2. خلاصه ارزیابی مواد گزارش کمیسیون به صحن مجلس

مأخذ: همان.

4. جمع‌بندی و پیشنهادها

لایحه اصلاح تبصره «5» الحاقی به ماده‌واحده قانون سرباز قهرمان در تاریخ 1403/10/02 توسط کمیسیون اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته و اصلاحات انجام شده توسط کمیسیون شامل اصلاح تبصره‌های «4» و «5» و الحاق یک تبصره (تبصره «6») است. کلیات مصوبه کمیسیون اجتماعی از نظر اهمیت‌دار بودن توجه به قهرمانان کشور و افزایش توجه به آنها، مورد تأیید است. اصلاح تبصره‌های «4» و «5» موجب افزایش دامنه شمولیت تسهیلات معافیت از سربازی و جذب و استخدام برای گروه بیشتری از ورزشکارانی می‌شود که در بالاترین سطوح جهانی و آسیایی موجب به اهتزاز درآمدن پرچم مقدس جمهوری اسلامی ایران شده‌اند. همچنین، این مصوبه در کاهش موانع پیش روی مشارکت ورزشکاران در رویدادهای بین‌المللی (از طریق معافیت سربازی) و کاهش دغدغه‌های معیشتی و حمایت از ورزشکاران، همسران یا فرزندان آنها نیز نقش مؤثری دارد.

ازآنجایی‌که در تبصره «6» الحاقی، هدف توسعه و ترویج ارزش‌ها و انجام فعالیت‌های انسان‌دوستانه است، لذا امکان ترویج و ارتقای روحیه پهلوانی و پاسداشت ارزش‌های معنوی و اخلاقی نیز وجود دارد؛ چراکه با تأکید بر ارزش‌های اخلاقی و پهلوانی قهرمانان، ورزشکار پهلوان نیز پرورش می‌یابد. ازطرفی مصادیق و رویه‌های پرداختن به فعالیت‌های انسان‌دوستانه و همچنین مقابله با نژادپرستی، طیف گسترده‌ای دارد و لذا باید ابعاد این موضوع در قالب آیین‌نامه‌ای تهیه و تصویب شود. ازطرفی در تبصره الحاقی «6»، به‌کار بردن واژه «جدا‌نژادی (آپارتاید)» مبهم بوده و لازم است تا در این تبصره به‌جای این واژه از واژه «تبعیض‌نژادی» که دامنه شمول بیشتری دارد و مقابله با آن یکی از آرمان‌های اساسی برگزاری هر رویداد ورزشی است، استفاده شود.

جدول 3. پیشنهادهای اصلاحی

مأخذ: همان.