خلاصه مدیریتی

• بیان/شرح مسئله

کمبود زمین‌های کشاورزی و منابع آب در کنار تغییرات آب‌وهوایی، از عوامل محدود‌کننده اصلی تغذیه جمعیت رو به رشد جهان هستند. در این شرایط، تولید مواد غذایی برای جمعیت در حال گسترش در بسیاری از کشورها به چالش بزرگی تبدیل شده است. به باور صاحب‌نظران، نوآوری مستمر در کشاورزی تنها راه برای تغذیه پایدار جمعیت 10 میلیارد نفری جهان تا سال 2050 است. انتظار می‌رود با توسعه فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات در بخش کشاورزی تحولات چشمگیری در عرصه تولید مواد غذایی رخ دهد.

در سال‌های اخیر به‌کارگیری فناوری‌هایی همچون ارتباطات بی‌سیم، پلتفرم‌های اینترنت اشیا و برنامه‌های تلفن همراه و هوش مصنوعی، مفهوم نسبتاً جدید و گسترده‌ای را با عنوان «کشاورزی دیجیتال» مطرح کرده است. کشاورزی دیجیتال با ارائه ابزارها و روش‌هایی برای پایش محیط، پردازش به‌موقع و دقیق اطلاعات در زمینه‌های مختلفی همچون آب‌وهوا، وضعیت بازار، تاریخ کاشت و دوره آبیاری و فراهم‌ کردن ارتباط بین ذی‌نفعان متعدد، امکان بهره‌وری بالاتر با منابع ورودی و نهاده ‏های کمتر را به ارمغان می‌آورد. کشاورزی دیجیتال می‌تواند با کمک به پایداری اقتصادی، محیط‌ زیستی و اجتماعی، اهداف کشاورزی یک کشور را به‌صورت کارآمدتری محقق سازد. امروزه کشاورزی دیجیتال تنها یک روند نیست، بلکه یک ضرورت برای پاسخ‌گویی به تقاضاهای رو به رشد جامعه و افزایش کارایی تولید از طریق پیشرفت‌های فناورانه است.

تدوین و اجرای اسناد بالادستی مشتمل بر سند راهبردی و برنامه‌ اقدام کشاورزی دیجیتال، لازمه هدایت مؤثر و حداکثرسازی منافع حاصل از آن است و می‏تواند بسترساز جهش تولید پایدار در بخش کشاورزی باشد. فقدان درک جامع از مؤلفه‌های سند راهبردی و برنامه اقدام، منجر به اجرای ناکارآمد راهبردهای دیجیتال‌سازی، ناهماهنگی منابع و از بین ‌رفتن فرصت‌های پیش‏رو خواهد شد. همچنین در بلندمدت، چالش‌های مهمی را برای برنامه‌ریزان، سیاستگذاران، کشاورزان و کسب‌وکارهای مرتبط ایجاد خواهد کرد. ازاین‌رو، تبیین مؤلفه‌های کلیدی مربوطه، برای تسهیل تصمیم‌گیری آگاهانه، تقویت همکاری بین ذی‌نفعان و درنهایت، هدایت موفقیت‌آمیز شیوه‌های کشاورزی دیجیتال ضروری است. در این راستا گزارش حاضر با بهره‌گیری از «راهنمای طراحی راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال (2017)» تدوین شده توسط سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU)»، به تبیین مؤلفه‌های کلیدی سند راهبردی و برنامه اقدام ملی کشاورزی دیجیتال پرداخته است.

• نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

با وجود تصویب احکامی در زمینه کشاورزی هوشمند در مصوبه شورای اجرایی فناوری اطلاعات مصوب 1400/1/3، آیین‌نامه حمایت از تولید دانش ‏بنیان و اشتغال‌آفرین در بخش کشاورزی و منابع طبیعی مصوب 1401/1/14 و قانون برنامه هفتم پیشرفت، درحال‌حاضر به‌دلیل عدم تدوین راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال مشتمل بر سند راهبردی و برنامه اقدام در کشور، محیط سیاستگذاری و قانونگذاری توانمندساز برای فعالیت بازیگران مختلف به‏ ویژه شرکت‏های دانش‏ بنیان و تحقق پیش‌نیاز‌های مربوطه ازجمله الزام دولت نسبت به اجرای سیاست داده ‏باز ایجاد نشده است.

راهبردهای کشاورزی دیجیتال به بهینه‌سازی منابع (مالی و انسانی) و افزایش کارآمدی در بهره‌گیری از فرصت‌ها و مقابله با چالش‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخش کشاورزی کمک می‌کند. چنین راهبردهایی به ایجاد جریان‌های درآمدی جدید و بهبود معیشت جامعه روستایی و همچنین تضمین دستیابی به اهداف برنامه اقدام ملی کشاورزی دیجیتال کمک خواهد کرد. به‌طورکلی تدوین چارچوب راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال شامل سه مرحله اصلی: 1. طراحی چشم‌انداز ملی در زمینه کشاورزی دیجیتال، 2. تدوین برنامه اقدام ملی در زمینه کشاورزی دیجیتال و 3. نظارت و ارزیابی بر اجرای آنهاست.

در تدوین چشم‌انداز کلی برای کشاورزی دیجیتال، اهداف مشخص و قابل اندازه‌گیری و منطبق با اهداف راهبردی کشاورزی هر کشور، ازجمله در زمینه افزایش بهره‌وری، بهبود پایداری و افزایش امنیت غذایی باید مدنظر قرار گیرد. همچنین ارزیابی وضعیت فعلی، ازجمله فناوری‌های کنونی و زیرساخت‌ها و ظرفیت‌ها، به شناسایی شکاف‌ها و فرصت‌ها برای نوآوری دیجیتال کمک می‌کند و اطمینان می‌دهد که برنامه اقدام براساس واقعیت‌های این بخش تدوین خواهد شد. شناسایی ذی‌نفعان کلیدی، ازجمله سازمان‌های دولتی، کشاورزان، شرکت‌های کشاورزی و ارائه‏‌دهندگان فناوری و تعامل با آنها در تدوین چشم‏ انداز ملی حایز اهمیت است.

در کنار تدوین چشم‌انداز ملی کشاورزی دیجیتال، تدوین برنامه اقدام نیز به‌منظور تعیین مراحل لازم برای دستیابی به اهداف راهبردی، ازجمله جدول زمانی، تخصیص منابع و مسئولیت‌ها ضرورت دارد. برنامه اقدام همچنین باید به چالش‌ها و خطرات بالقوه مرتبط با اجرا بپردازد. درنهایت، طراحی سازوکارهایی برای پایش پیشرفت و اندازه‌گیری تأثیر ابتکار‌های کشاورزی دیجیتال ضروری است. در این راستا، تدوین شاخص‌های ارزیابی راهبرد کشاورزی دیجیتال و تدوین چارچوب حکمرانی متناسب با آن، از دیگر مؤلفه‌های کلیدی است که باید در مرحله نظارت و ارزیابی مدنظر قرار گیرد.

• پیشنهاد راهکار‌های تقنینی، نظارتی یا سیاستی

با توجه به نقش اساسی کشاورزی دیجیتال در تحقق جهش تولید پایدار و تکالیف قانونی مربوطه، باید تدوین راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال طی بازه زمانی مشخص، در دستور کار وزارت جهاد کشاورزی قرار گیرد. این وزارتخانه باید با همکاری وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و مرکز ملی فضای مجازی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت امور اقتصادی و دارایی، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری و همچنین نمایندگان کشاورزان و تشکل‏های مربوطه و شرکت‏های دانش‏ بنیان اقدامات لازم را نسبت به تدوین راهبرد مذکور به عمل آورد و مجلس شورای اسلامی نیز بر مراحل تصویب و اجرایی شدن آن نظارت کند. توجه ویژه به اصول زیر، لازمه اثربخشی هرچه بیشتر این سند به‌شمار می‏ رود:

• ظرفیت‌سازی: حمایت از کشاورزان خُرد برای دسترسی به اطلاعات و فناوری‌های نوآورانه کشاورزی، تقویت مهارت‌ها و دانش آنان و توسعه چارچوب‌هایی برای استفاده کارآمد از فناوری‌های دیجیتال در شیوه‌های کشاورزی؛
• نظارت بر اجرای سیاست داده‌باز: ایجاد و ارتقای سامانه‌های جمع‌آوری داده‌های بخش کشاورزی مانند سامانه شناسایی قطعات زمین، سامانه کنترل و مدیریت یکپارچه داد‌ه‌های واحدهای تولید و ایجاد پایگاه‌ داده منطقه‌ای؛ با تأکید بر اتخاذ سیاست داده باز به‌منظور تسهیل دسترسی ذی‌نفعان به داده‌های مورد نیاز و افزایش کارایی ، شفافیت، نوآوری و همکاری در بخش کشاورزی؛
• ایجاد ساختار حکمرانی: تدوین چارچوب سیاستی منسجم و ساختاریافته تحول دیجیتال در بخش کشاورزی با تأکید بر نظارت بر اجرای سیاست داده‌باز و قوانین و مقررات مرتبط با اشتراک‌گذاری و یکپارچه‌سازی داده‌های کشاورزی، کاهش شکاف دیجیتال، تضمین حریم خصوصی و امنیت داده‌ها؛
• ارزیابی و متناسب‌سازی فناوری‌ها: فرایند ارزیابی دقیق فناوری برای شناسایی، اولویت‌بندی و اطمینان از تناسب و مرتبط بودن فناوری‌ها با نیاز، تقاضا و عملکرد ذی‌نفعان مختلف به‌ویژه خُرده‌مالکان و کسب‌وکارهای کوچک و خانوادگی.

1.مقدمه

پیشرفت کشاورزی و مناطق روستایی، مستلزم غلبه بر چالش‌های مختلفی است تا درنهایت بتوان به‌سمت نظام‌های غذایی و زنجیره‌های ارزش پایدار تغییر مسیر داد. کمبود منابع تولید (آب و زمین‌های کشاورزی)، تغییرات آب‌وهوایی، شکاف‏های روستا - شهری، پدیده شهرنشینی و مهاجرت جوانان، پیری کشاورزان و غالب شدن کشاورزی کوچک‌مقیاس، برخی از مهم‌ترین چالش‌های کنونی و آینده بخش کشاورزی است. پیامدهای اقتصادی تکانه ‏های جهانی مانند بحران کووید-19 نیز در بلندمدت می‌تواند روی عملکرد نظام‌های غذایی و درنتیجه بر اختلالات محیط‌ زیستی و اجتماعی تأثیر بگذارد. در چنین شرایطی، تأمین امنیت غذایی، مستلزم تغییر روش‌ها و رویکردهای تولید در راستای دستیابی به نظام‌های غذایی پایدارتر است؛ نظام‌هایی که تعادل بهتری با طبیعت برقرار کرده و از رژیم‌های سالم حمایت می‌کنند و چشم‌انداز سلامت بیشتری برای همگان رقم می‌زنند [1]. بنابراین در بخش کشاورزی باید به دنبال راهکارها و شیوه‌های نوین تولید و افزایش کاربرد دانش و فناوری در نظام‌های تولید بود. در این زمینه به‌منظور دستیابی به «تولید پایدار» و «افزایش بهره‌وری»، بر استفاده از ظرفیت فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات (ICT) در تأثیرگذاری بر زنجیره ارزش کشاورزی و غذایی تأکید می‌شود.

فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات، به‌عنوان مجموعه متنوعی از ابزارها و منابع فناورانه تعریف شده‌اند که برای انتقال، ذخیره، ایجاد، اشتراک‌گذاری یا تبادل اطلاعات استفاده می‌شوند. این ابزارها و منابع فناورانه شامل فناوری‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری مختلف هستند [2]. در دهه‌های اخیر فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات به‌عنوان پیشران‌های کلیدی در از بین بردن شکاف دیجیتالی و دستیابی به ابعاد مهم توسعه پایدار شامل رشد اقتصادی، تعادل بوم‌شناختی و فراگیری اجتماعی شناخته شده‌اند. زیرساخت‌ها و خدمات در دسترس و کارآمد فناوری اطلاعات و ارتباطات، به کشورها امکان می‌دهد تا در اقتصاد دیجیتال مشارکت کنند و قدرت رقابت و رفاه اقتصادی کلی خود را افزایش دهند. همچنین فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات می‌توانند به کاهش فقر و گرسنگی، افزایش سلامتی، ایجاد شغل‌های جدید، کاهش تغییرات آب‌وهوایی، بهبود کارایی انرژی و پایداری شهرها و جوامع کمک کنند. در پی همه‌گیری کووید-19 نیز با شناخت دوباره اهمیت زیرساخت‌ها، خدمات و مهارت‌های دیجیتال در سطح جهانی، فرصت‌های نوینی برای پیشرفت سریع و واقعی فناوری اطلاعات و ارتباطات فراهم شد؛ به‌نحوی‌که تاب‏آوری اقتصادی و اجتماعی بر پایه دیجیتال، مدنظر بسیاری از کشورها قرار گرفت.

امروزه رشد اقتصادی کشورها نتیجه پیشرفت در فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات بوده و این فناوری‏ها، عامل اصلی نوآوری و تغییر به‌شمار می‏روند. بر این اساس بسیاری از کشورها تحول دیجیتال را در اولویت راهبردها و برنامه‌های توسعه خود قرار داده‌اند. در این راستا، اروپا و کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) در طی سال‌ها پیشرفت و با تدوین چارچوب‌های سیاستی و نظارتی در این زمینه، تبدیل به پیشگامان جهان در زمینه تحول و توسعه دیجیتال ‌شده‌اند؛ چنان‌که افزایش 10 درصدی نرخ دیجیتالی‌شدن در اروپا باعث رشد 1/4 درصدی سرانه تولید ناخالص داخلی شده است. در منطقه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع نیز افزایش 10 درصدی در نفوذ پهن‌باند ثابت باعث افزایش 0/63 درصدی در سرانه تولید ناخالص داخلی شده است [1].

کاربرد این فناوری‌ها در ارائه کالاها و خدمات باکیفیت در زمینه‌های درمانی، آموزشی، مالی، تجاری و نظارتی اثبات شده است. بخش کشاورزی و تولید مواد غذایی نیز به‌موازات توسعه مبتنی‌بر فناوری، به‌شکل فزاینده‌ای تحت‌تأثیر تحول دیجیتال قرار گرفته‌اند. کشاورزی وابستگی روزافزونی به دانش پیدا کرده و لذا ارتقای بهره‌وری تولید محصولات کشاورزی و همچنین پایداری آن، در گرو دسترسی به اطلاعات به‌موقع و دقیقی است که با موقعیت‌ها و شرایط خاص متناسب باشد. علاوه‌بر این، بخش کشاورزی با چالش‌های متعددی همچون تغییرات آب‌وهوایی (مشتمل بر افزایش فراوانی بلایای طبیعی، از بین ‌رفتن تنوع زیستی و کاهش منابع طبیعی)، افزایش نوسانات قیمت‌ مواد‌ غذایی و زنجیره‌های تأمین ناکارآمد مواجه است. کشاورزان پیوسته باید تصمیمات پیچیده‌تری بگیرند؛ تصمیماتی درباره کاربری زمین‌های خود، محصولات کشاورزی که کشت می‏کنند، بازارهایی که بتوانند محصولات‌شان را در آنجا بفروشند و سایر مشکلات مهمی که زندگی آنها و به‌طورکلی سلامت جامعه را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. ازآنجاکه بسیاری از مسائل در روش‌های کشاورزی سنتی قابل پیش‌بینی نیست، توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات و تحول دیجیتال در بخش کشاورزی برای رفع شکاف‌های اطلاعاتی و دانشی کشاورزانی که سعی می‌کنند از منابع خود در شرایط اغلب متغیر، بیشترین بهره را ببرند، بسیار حیاتی است.

درحال‌حاضر بخش کشاورزی با بهره‌مندی از انواع روش‌ها با فناوری پیشرفته، در حال گذار به سمت «کشاورزی نسل چهارم» است [2]. نسل چهارم کشاورزی که با نام‌های «کشاورزی دیجیتال»، «کشاورزی الکترونیک» و «کشاورزی هوشمند» نیز شناخته می‌شود، نشان‌دهنده یک انقلاب فناوری در بخش کشاورزی است و به ادغام فناوری اطلاعات و ارتباطات و فناوری‌های دیجیتال در شیوه‌های کشاورزی برای افزایش بهره‌وری، تصمیم‌گیری و اشتراک دانش در بین کشاورزان اشاره دارد [3]. کشاورزی دیجیتال شامل طراحی، توسعه و اجرای روش‌های نوآورانه برای استفاده از فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات، با تمرکز اساسی بر روی کشاورزی است. انتظار می‌رود «دیجیتالی شدن» کشاورزی و زنجیره ارزش غذایی و درنتیجه، گسترش فناوری‌های مبتنی‌بر تلفن همراه، خدمات سنجش از راه دور و افزایش دسترسی خُرده‌مالکان به اطلاعات، نهاده‌ها و بازارها، منجر به افزایش تولید و بهره‌وری، بهبود زنجیره‌های تأمین و کاهش هزینه‌های عملیاتی شود. بااین‌حال، تحول دیجیتال در بخش کشاورزی با چالش‌ها و مسائلی مانند امنیت سایبری و حفاظت از داده‌ها، کاهش فرصت‌های شغلی و خطر ایجاد شکاف دیجیتال بین اقتصادها، بخش‌ها یا افراد با توانایی‌های متفاوت برای پذیرش فناوری‌های جدید مواجه است [۴]. همچنین باید توجه داشت نوآوری، ترکیبی پیچیده از مردم، فرایندها و فناوری‌هاست؛ با وجود این بسیاری از اقدامات مبتکرانه، تنها به فناوری، به‌عنوان اصلی‌ترین روش برای حل مشکلات موجود اتکا می‌کنند و به مردم و فرایندهای مربوطه توجه لازم را ندارند و لذا در بسیاری از موارد، منجر به ناپایداری می‏شوند. بر این اساس، تشخیص نوع فناوری‌هایی که بتوان آنها را به افراد و فرایندهای موجود مرتبط کرد، برای افزایش کارآمدی و اثربخشی آنها بسیار مهم است. در این راستا، تدوین راهبرد ملی در زمینه کشاورزی دیجیتال، اولین قدم حیاتی برای هر کشوری است که قصد استفاده از فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات را برای کشاورزی دارد. تدوین راهبرد مذکور مستلزم به‌کارگیری رویکردی جامع و جلب مشارکت ذی‌نفعان مختلف در سایر حوزه‌های مرتبط همچون بانکداری، هواشناسی، بیمه، لجستیک و دولت الکترونیک است.

با توجه به اهمیت فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخش کشاورزی، بسیاری از دست‌اندرکاران بر ضرورت تدوین راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال، تأکید کرده‌اند. تدوین سند مذکور، گام مهمی برای هر کشوری است که قصد دارد از فناوری اطلاعات و ارتباطات در جهت کمک به کاهش فقر، بهبود امنیت غذایی و پیشبرد اهداف و اولویت‌های خاص بخش کشاورزی استفاده کند. تدوین راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال، دولت‌ها را قادر می‌سازد تا نقشه راه و چشم‌انداز راهبردی را در مورد استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشاورزی طراحی کنند. این امر به‌معنای شناسایی همه فعالیت‌ها و نحوه مدیریت، تأمین مالی و هماهنگی آنها و تعیین دقیق دست‌اندرکاران کلیدی برای طراحی و اجرای برنامه اقدام ملی کشاورزی دیجیتال است. چنین چارچوبی می‌تواند به پر کردن شکاف فناوری در مناطق روستایی کمک کند و فرصت‌های برابر را برای همه گروه‌های ذینفع فراهم کند. همچنین از طریق بهبود هم‌افزایی درون‏بخشی و بین‏بخشی می‌تواند از اجرای طرح‌های کشاورزی دیجیتال به‌صورت مجزا، موازی‌کاری و هدررفت منابع جلوگیری کند.

بااین‌حال، اغلب کشورها سند راهبردی مشخصی برای استفاده بخش کشاورزی از فناوری اطلاعات و ارتباطات، تدوین و اجرا نکرده‌اند. اگرچه اروپا در توسعه کشاورزی دیجیتال پیشتاز است، اما همچنان بسیاری از مناطق اروپا از کمبود سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی دیجیتال رنج می‌برند [1]. در کشور ایران نیز به‌رغم تأکید بر ضرورت استفاده از فناوری‌های نوین در بخش کشاورزی به‌عنوان یکی از برنامه‌های کلیدی سند تحول دیجیتال، ترتیبات توسعه کشاورزی دیجیتال در کشور به نحو مطلوبی مورد توجه سیاستگذاران قرار نگرفته و عمدتاً نظام سنتی تولید و توزیع در این بخش حاکم است. در شرایطی که کشاورزی سنتی در جهان، در حال دقیق‌تر و دیجیتال شدن است، عدم توجه شایسته به این امر در کشور علاوه‌بر افزایش شکاف بین سیستم تولید کشاورزی کشور با جهان، منجر به اتلاف منابع و کاهش کارایی، بهره‌وری، کیفیت، سودآوری و پایداری تولیدات کشاورزی خواهد شد. بر این اساس با توجه به اهمیت روزافزون کشاورزی دیجیتال، ارائه درک روشنی از مؤلفه‌های سند راهبردی و برنامه‌های عملیاتی مرتبط با آن بسیار مهم است.

در این زمینه «راهنمای طراحی راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU)»، می‌تواند به‌عنوان مرجعی ارزشمند برای تدوین برنامه راهبردی و اقدام ملی، مدنظر قرار گیرد. بنابراین هدف اصلی این مطالعه، تدوین مؤلفه‌های سند راهبردی و برنامه اقدام ملی کشاورزی دیجیتال برمبنای چارچوب ارائه شده در راهنمای مذکور است. در این گزارش، ابتدا به کارکردهای فناوری اطلاعات و ارتباطات در توسعه کشاورزی پرداخته شده است. سپس چگونگی تدوین و اتخاذ راهبرد ملی و برنامه اقدام برای بهره ‏مندی بخش کشاورزی از فناوری اطلاعات و ارتباطات و تحقق کشاورزی دیجیتال مورد بحث قرار گرفته است. درنهایت توصیه‌های سیاستی، راهبردها و برنامه‌های قانونگذاری و مدیریتی مرتبط با کشاورزی دیجیتال در کشور ارائه شده است.

2.پیشینه

2-1. پیشینه پژوهش

مطالعات اخیر با تمرکز بر مفاهیم نوظهوری همچون کشاورزی دقیق، کشاورزی هوشمند و کشاورزی دیجیتال به مزایا و چالش‌های بالقوه پذیرش فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشاورزی و همچنین تأثیر این فناوری‌ها بر بخش کشاورزی پرداخته‌اند. نتایج این گروه از تحقیقات نشان می‌دهد که به‌کارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشاورزی منجر به افزایش بهره‌وری و بهبود کارایی [5 و6]، دسترسی بهتر به اطلاعات بازار، بهبود فرایندهای تصمیم‌گیری و افزایش درآمد کشاورزان شده است [7]. فناوری‌هایی مانند برنامه‌های کاربردی تلفن همراه، هواپیماهای بدون سرنشین، اینترنت اشیا، هوش مصنوعی، بلاک‌چین و روباتیک با ارائه ابزارهای مدیریتی پیشرفته برای تصمیم‌گیری دقیق و بهبود شیوه‌های کشاورزی، شیوه عملکرد کشاورزان را متحول کرده‌اند. این ابزارها با توجه به قابلیت تشخیص زودهنگام مسائل مربوط به سلامت محصول، آفات، بیماری‌ها و کمبود مواد مغذی، امکان اقدامات اصلاحی به‏ موقع، برای افزایش عملکرد واحد تولیدی را فراهم می‌کنند [8و9]. در این‌خصوص اقدامات مختلفی مانند توسعه پلتفرم‌های دیجیتال برای اشتراک‌گذاری اطلاعات [10] و کشاورزی هوشمند [11] برای شتاب‌دهی به استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخش کشاورزی مورد توجه قرار گرفته است.

بااین‌حال به‌رغم اقدامات انجام شده، چالش‌های مربوط به ترویج فناوری‌های نوآورانه متناسب با نیازهای خاص کشاورزان خرده‌مالک،‌ مقرون‌به‌صرفه بودن، سواد دیجیتال و ارزیابی تأثیرات بلندمدت پذیرش فناوری اطلاعات و ارتباطات بر امنیت غذایی و پایداری محیطی، همچنان نیازمند بررسی است. ازاین‌رو، برخی از مطالعات نیز بر اهمیت پر‌کردن شکاف دیجیتال در مناطق روستایی، برای اطمینان از دسترسی برابر کشاورزان خُرده‌مالک به فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات و درنتیجه توسعه کشاورزی فراگیر و پایدار اشاره کرده‌اند. در این زمینه ضرورت برنامه ‏ریزی مسئولانه، تدوین چارچوب‌های نظارتی و بهبود دسترسی عادلانه کشاورزان خُرده‌مالک و جوامع حاشیه‌ای به فناوری‌های نوظهور مورد تأکید قرار گرفته است [12]. برخی از صاحب‌نظران و سازمان‌های بین‌المللی نیز بر ضرورت توسعه راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال، متناسب با اهداف و اولویت‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی هر کشور تأکید کرده ‏اند. این راهبردها اغلب شامل: همکاری بین سازمان‌های دولتی، ذی‌نفعان بخش خصوصی و مؤسسات تحقیقاتی برای استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در مسیر تحول بخش کشاورزی و توسعه روستایی است.

2-2. سوابق تقنینی به‌همراه آسیب‌شناسی

شورای اجرایی فناوری اطلاعات در مورخ 1400/1/3 در جلسه بیستم خود، مصوبه ‏ای را مشتمل بر یک مقدمه، دو ماده و یک تبصره در زمینه هوشمندسازی حوزه کشاورزی به تصویب رسانید. طبق ماده (1) این مصوبه، وزارت جهاد کشاورزی به‌منظور توسعه و تکمیل زیرساخت‌های ارائه خدمات هوشمند در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی، موظف گردید با همکاری دستگاه‌های ذی‌ربط نسبت به تکالیف زیر، اقدامات مقتضی را در بازه زمانی مشخص به عمل آورد:

۱. توسعه و تکمیل بازارگاه نهاده‌های تولید و محصولات کشاورزی و اتصال پته گمرکی نهاده‌های کشاورزی به بازارگاه از طریق سامانه جامع تجارت تا تاریخ ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۰؛

۲. توسعه و تکمیل رصد و پایش زنجیره‌های محصولات کشاورزی راهبردی و نهاده‏ های تولید آن و ایجاد سامانه هوشمند مدیریت اطلاعات کشاورزی تا ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۰؛

۳. ایجاد پنجره واحد خدمات هوشمند کشاورزی برای فعالیت حوزه کشاورزی؛

۴. توسعه و تکمیل زیرساخت داده‌های مکانی اطلاعات کشاورزی و منابع طبیعی تا۳۰ خرداد ۱۴۰۰.

در ماده (2) مصوبه مذکور، کارگروهی با مسئولیت وزیر جهاد کشاورزی و عضویت دبیر شورا، نماینده ویژه ریاست‌جمهوری در امور دولت الکترونیکی، نماینده تام ‏الاختیار معاون علمی و فناوری ریاست‌جمهوری، سازمان اداری و استخدامی کشور، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و مرکز ملی فضای مجازی، مکلف گردیده ‏اند سند نقشه راه اجرایی هوشمند‌سازی حوزه کشاورزی را با در نظر داشتن اهداف ذیل تدوین و جهت تصویب در شورا، به دبیرخانه شورای اجرایی ارسال نمایند.

۱. فراهم ‌کردن بستر قانونی و نهادی برای پیاده‌سازی کشاورزی هوشمند؛

۲. به‌کارگیری و استفاده از ابزارهای نوین فناوری اطلاعات همانند اینترنت اشیا در سطح مزرعه؛

۳. توسعه کاربرد فناوری فضایی و سنجش از دور؛

۴. توسعه سیستم جمع‌آوری، سنجش، تحلیل، نگهداری، حفاظت و اشتراک‌گذاری داده ‏ها و اطلاعات؛

۵. توسعه فناوری‌های نوآورانه اقتصادی، کاربرپسند و سازگار با شرایط بومی؛

۶. ظرفیت‌سازی و دانش‌افزایی ذی‌نفعان جهت استفاده از فناوری‏های مرتبط با کشاورزی هوشمند؛

۷. تسهیل فضای کسب‌وکار نوپا مبتنی‌بر کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشاورزی؛

۸. توسعه کشاورزی الکترونیکی در شبکه زنجیره ارزش [13].

البته بازه ‏های تعیین ‏شده در مصوبه شورای اجرایی فناوری اطلاعات به‌نظر می‏رسد غیرواقع‏ بینانه تعیین شده است. ازسوی‌دیگر، هرچند در مواد (1) و (2) اهداف و تکالیف نسبتاً مناسبی مدنظر قرار گرفته است؛ ولی این مصوبه، الزامات مربوطه، نهادهای ذی‌ربط و شاخص‏های ارزیابی را تعیین نکرده و این امر را به تدوین سند «نقشه راه اجرایی هوشمند‌سازی حوزه کشاورزی» موکول کرده است. اصولاً در سند فوق، چشم ‏انداز کشاورزی هوشمند به ‏خصوص از حیث آثار آن بر رشد شاخص‏های بخش کشاورزی ازجمله بهره ‏وری، میزان ضایعات، سرانه درآمدی و غیره مشخص نشده است. علاوه‌بر این، در کارگروهی که برای حکمرانی امر کشاورزی هوشمند پیش‏ بینی شده است، نمایندگان وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت اقتصاد و دارایی و نیز نمایندگان کشاورزان و شرکت‏های دانش ‏بنیان حضور ندارند.   

در ماده (5) آیین‌نامه حمایت از تولید دانش ‏بنیان و اشتغال‌آفرین در بخش کشاورزی و منابع طبیعی مصوب 1401/1/14 نیز وزارت جهاد کشاورزی موظف شد با اخذ مجوز از وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، پارک‏های علم و فناوری و مزارع و دهکده‏ های نوآوری را با تکیه بر زیرساخت‏های موجود در بخش‏های مختلف، با همکاری شرکت‏های دانش ‏بنیان تأمین و راه ‏اندازی کرده و مورد حمایت قرار دهد. همچنین براساس ماده (6) این آیین‌نامه، وزارت جهاد کشاورزی مکلف گردید با همکاری وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، از طریق شرکت‏های دانش ‏بنیان و کسب‏‌و‏کارهای دیجیتال (رقومی)، در زمینه راه ‏اندازی کارورهای هوشمند خدمات کشاورزی با به‌کارگیری فناوری‏های نوظهور نظیر تحلیل کلان‌داده‏ ها، اینترنت اشیا، اتاق وضعیت پردازش تصویری اطلاعات کشاورزی و تحلیل داده ‏های اقتصادی کشاورزی و هوش مصنوعی اقدام نماید. عملیاتی‌سازی سهم‌بری دانش از تولید کشاورزی و فراهم ‌نمودن بسترهای نفوذ دانش و فناوری در بخش کشاورزی با اولویت مزارع کوچک نیز در ماده (7) آیین‌نامه حمایت از تولید دانش‏ بنیان و اشتغال‌آفرین در بخش کشاورزی و منابع طبیعی در دستور کار قرار گرفته است [14]. آیین‏ نامه مذکور نیز به‌صورت‌کلی تکالیفی را در زمینه ‏های مرتبط با کشاورزی دیجیتال معین کرده، ولی جزئیات امر و ضمانت‏های اجرایی را مشخص نکرده است و ایرادات مطروحه در مورد مصوبه شورای اجرایی فناوری اطلاعات در اینجا نیز صدق می‏کند.

در احکام برنامه هفتم پیشرفت و به‌طور ویژه در فصل سیزدهم از این برنامه (مواد (۶۴ تا ۶۷)) نیز توسعه و استفاده از فناوری ‌اطلاعات و ارتباطات و تداوم روند توسعه دیجیتال در بخش‌های مختلف مدنظر قرار گرفته است.

همچنین در بند «۷۳» از ماده (۶) - اقدامات ملی «سند ملی دانش‌بنیان امنیت غذایی» ابلاغی 1402/04/05 شورای عالی انقلاب فرهنگی، ایجاد نظام جامع آمار و اطلاعات بخش کشاورزی، به‌عنوان یکی از اقدامات ملی مرتبط با رکن «فراهمی غذا» لحاظ شده و در بند «۹۲» از این ماده نیز، توسعه کشاورزی هوشمند و دیجیتال از طریق افزایش به‌کارگیری فناوری‌های نوین از قبیل هوش مصنوعی، حسگرهای هوشمند، رباتیک، کلان‌داده‌ها و اینترنت اشیا در کلیه مراحل تولید مورد تأکید قرار گرفته است. به‌موجب تکلیف ماده (2۲) از «قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی» مصوب 1389/۰۴/23 با اصلاحات و الحاقات بعدی، نیز ایجاد پایگاه اطلاعاتی تولیدکنندگان بخش کشاورزی و تشویق آنان به ثبت اطلاعات فعالیت‌های تولیدی خویش در آن، ایجاد پایگاه اطلاعات جامع کشاورزی بر پایه فناوری اطلاعات (IT) و راه‌اندازی شبکه مدیریت دانش و اطلاعات کشاورزی و روستایی برای ارائه خدمات علمی، آموزشی، فنی، ترویجی و سایر اطلاعات مورد نیاز ظرف دو سال تکلیف شده؛ بااین‌حال تقویت زیرساخت‌های نهادی و برنامه‌ریزی لازم برای استقرار آن همچنان به‌عنوان چالش جدی مطرح است [15].

به‌طورکلی، درحال‌حاضر به‌دلیل عدم تدوین راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال مشتمل بر سند راهبردی و برنامه اقدام در کشور، محیط توانمندساز و مشخص برای فعالیت بازیگران مختلف به‏ ویژه شرکت‏های دانش ‏بنیان و تحقق الزامات مربوطه ایجاد نشده است. فناوری‏های اطلاعات و ارتباطات می‏ توانند دسترسی بازیگران دولتی، نظارتی و بخش غیردولتی را به داده‌های باز در بسیاری از حوزه‌های کلیدی کشاورزی و منابع طبیعی، مانند میزان تولید و سطح زیرکشت محصولات، اطلاعات حوزه حفظ نباتات، کیفیت خاک‌های زمین‌های کشاورزی، اطلاعات لازم برای سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی مرتبط با منابع پایه ازجمله زمین و آب، ظرفیت‌های خالی صنایع تبدیلی و تکمیلی، میزان تغییر کاربری و واگذاری اراضی کشاورزی و منابع طبیعی و الزامات توسعه تولید نهاده‌های فناورانه به شکل مقرون ‏به‏ صرفه و با دقت بالا فراهم کنند. البته تولید اطلاعات مورد نیاز برای برنامه‏ ریزی بخش کشاورزی در قالب کشاورزی دیجیتال، نیازمند فراهم کردن دسترسی شرکت‏های دانش‏ بنیان به داده ‏های اولیه فوق‏ الذکر است. گفتنی است در سال‌های گذشته سامانه‌های مختلفی در بخش کشاورزی ایجاد شده‌اند که می‌تواند اطلاعات موجود در آنها در اختیار شرکت‌های دانش‌بنیان قرار گیرد. همچنین ضروری است با تجمیع این سامانه‌ها ذیل سامانه‌های جامع، وفق بند «ب» از ماده (۲۲) «قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی» علاوه‌بر افزایش کارآمدی آنها دقت اطلاعات قابل ارائه را نیز بالا برد. لیست سامانه‌های مذکور در پیوست گزارش قابل مشاهده است.

علاوه‌بر موارد ذکر شده، درحال‌حاضر ارزیابی دقیقی از وضعیت فعلی، شکاف‌ها و فرصت‌های موجود برای نوآوری دیجیتال به عمل نیامده و نظام مناسبی برای پایش پیشرفت و اندازه‌گیری تأثیر ابتکارات کشاورزی دیجیتال طراحی نشده است. همچنین اولویت‏های بخش کشاورزی در استفاده از ظرفیت‏های دیجیتال تاکنون تعیین نشده است. ازاین‏رو، تدوین برنامه و راهبرد‌های مشخص و شفاف در زمینه‌های مرتبط با فناوری اطلاعات و ارتباطات و ترسیم یک تصویر منسجم از تحقق اهداف حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات به‌ویژه در بخش کشاورزی اجتناب‌ناپذیر است.

3.کارکردهای فناوری اطلاعات و ارتباطات در توسعه کشاورزی

امروزه با تغییر سریع فناوری‌های دیجیتال، کل نظام غذایی و نقش‌آفرینان آن (افراد، کسب‌و‌کارها و دولت‌ها) نیز تحت‌تأثیر قرار گرفته ‏اند. توسعه این فناوری‌ها از دهه1960 با گسترش استفاده از محصولات اصلاح شده و نهاده‌های شیمیایی کشاورزی و ظهور فناوری ژنتیک آغاز شد و در دهه آخر قرن گذشته تکمیل شد. امروزه فناوری‌های نوظهوری همچون حسگرهای بی‌سیم و فناوری‌های موقعیت‌یاب، برنامه‌های کاربردی تلفن همراه و راه‌حل‌های مبتنی‌بر وب، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا (IoT)، محاسبات ابری و تجزیه‌وتحلیل داده‌های بزرگ در بخش کشاورزی، اطلاعات مورد نیاز برای تصمیم‌گیری و مدیریت واحد‌های تولیدی را در اختیار کشاورزان قرار داده است. نقشه‌برداری مزرعه مبتنی‌بر حسگر‌ها، پایش و پیش‌بینی آب و هوا، تهیه آمار و اطلاعات مربوط به تولید در واحد تولیدی، نظارت بر تجهیزات، پیش‌بینی تولید و تقاضای محصولات گیاهی و دامی، ردیابی دام‌ها و زمین مرجع ‌کردن آنو لجستیک و انبارداری هوشمند، نمونه‌ای از فناوری‌های اصلی مورد استفاده در کشاورزی دیجیتال هستند. به‌کارگیری این فناوری‌ها در بخش کشاورزی که با عنوان «کشاورزی دیجیتال»، «کشاورزی الکترونیک» یا «کشاورزی نسل چهارم» نیز شناخته می‌شود، در سال 2015 مدت کوتاهی پس از برآورد سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد مبنی‌بر اینکه جهان در سال 2050 به تغذیه 9 میلیارد نفر نیاز دارد، به‌عنوان ترکیبی از راه‌حل‌های مدرن برای «آینده غذایی پایدار» در کنفرانس‌های علمی مطرح شد [16].

هدف کشاورزی دیجیتال، پیشرفت کشاورزی و مناطق روستایی با افزایش دسترسی به اطلاعات ارزشمندی است که می‌توانند به دست‌اندرکاران امر در اتخاذ بهترین تصمیمات ممکن و استفاده از منابع موجود به مؤثرترین و پایدارترین روش ممکن کمک کنند. کشاورزی دیجیتال با استفاده از دستگاه‌ها، شبکه‌ها، خدمات و برنامه‌های کاربردی مبتنی‌بر فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات، از طریق افزایش کارایی محصولات کشاورزی، بهبود معیشت و توسعه زنجیره ارزش، قابلیت زیادی برای توسعه رشد اقتصادی و افزایش درآمد در مناطق فقیرنشین روستایی دارد. همچنین نقش مهمی در حل مهم‌ترین چالش‌های کشاورزی مانند تغییرات آب‌وهوایی، کاهش تنوع زیستی، خشک‌سالی، بیابان‌زایی، اختلال در تجارت، ریسک بالای فردی و ناکارآمدی زنجیره‌های تأمین دارد.

فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات در سطح واحد تولیدی می‌توانند با جمع‌آوری، پردازش، ذخیره و انتشار اطلاعات، به مدیریت تولید کمک کنند. «سامانه‌های اطلاعات مدیریت واحد‌های تولید» سامانه‌های ثبت سوابق پیچیده‌ای هستند که به‌طور ویژه با کاهش هزینه‌های تولید، اطمینان از رعایت استانداردهای کشاورزی و حفظ کیفیت و ایمنی محصول، به مدیریت تولیدات کشاورزی کمک می‌کنند. فناوری دیجیتال در ایجاد سیستم تولید کشاورزی با کارآمدی بالاتر که اغلب «کشاورزی دقیق» نامیده می‌شود نیز تأثیرگذار است. این نوع کشاورزی از رویکرد کارآمدی منابع استفاده می‌کند که می‌تواند مزایای محیط‌ زیستی داشته باشد، مانند استفاده کارآمدتر از آب، کاهش استفاده از کودها و آفت‌کش‌ها که تمامی اینها به‌معنای بیشترین بهره‌وری، با کمترین منابع است. همچنین کشاورزی دیجیتال امکان پردازش اطلاعات و عملیات دقیق در ترکیب با یک سیستم دیجیتال یکپارچه ‌شده با اطلاعات وضعیت بازار را فراهم آورده است؛ به‌نحوی‌که به کشاورزان این توانایی را داده که بیشترین بهره را از بازار ببرند [17].

بنابراین با نگاهی فراتر از واحد تولیدی، کشاورزی دیجیتال می‌تواند به کشاورزی پایدارتر از نظر اقتصادی، اجتماعی و محیط‌ زیستی کمک کند. ازاین‌رو، پیش‌بینی می‌شود انقلاب دیجیتال کشاورزی، نه‌تنها عملیات تولیدی، بلکه هر بخش از زنجیره ارزش محصولات کشاورزی را تغییر دهد [1۸]. بدین ترتیب اهداف کشاورزی در یک کشور یا منطقه، به‌صورت مؤثرتری در زمینه‌های متعدد محقق می‌شود [1۹]. برخی از زمینه‌های مرتبط با توسعه کشاورزی دیجیتال شامل خدمات مشاوره و ترویج کشاورزی، سامانه‌های نوآوری کشاورزی، کشاورزی پایدار، مدیریت بحران و سامانه‌های هشدار زودهنگام، ردیابی محصولات گیاهی و دامی، بهبود دسترسی به بازار، امنیت غذایی و قابلیت پایش آن، مشارکت مالی، بیمه و مدیریت ریسک، توانمندسازی جوامع و تنظیم مقررات و سیاستگذاری است. نمونه‌هایی از کاربرد کشاورزی دیجیتال در زمینه‌های مذکور در ادامه ارائه شده است.

• خدمات مشاوره و ترویج کشاورزی: در هند، زیرساخت ویژه‌ای برای کشاورزان جهت دسترسی به خدمات ارزش‌افزوده (VAS) در زمینه ‏هایی مانند قیمت‌های بازار، شیوه‌های کشاورزی و پیش‌بینی‌های آب‌وهوا ارائه می‌شود و شامل تمامی خدماتی است که به کاربران ارائه شده و در ازای آن پول دریافت می‌شود. خدمات ارزش‌افزوده ممکن است به شکل پیامک، تماس‌های تلفنی گویا یا انواع دیگر از خدمات گوشی تلفن همراه اطلاعات موردنیاز کشاورزان را ارائه دهند. کشاورزان می‌توانند روزانه پنج پیام صوتی رایگان در این زمینه دریافت کنند. همچنین برای پاسخ به سؤالات خود در زمینه‌های مختلف، می‌توانند با یک خدمات مشاوره تلفنی اختصاصی تماس بگیرند و توسط متخصصان راهنمایی شوند [20]. در اوگاندا و کلمبیا نیز شبکه‌ای از مشاوران محلی ایجاد شده است که از طریق برنامه‌های کاربردی گوشی‌های هوشمند، اطلاعات کاربردی را در مورد آب‌وهوا، قیمت‌های بازار و توصیه‌هایی در مورد مراقبت از محصولات گیاهی و حیوانات و مقابله با آفات و بیماری‌ها در اختیار کشاورزان قرار می‌دهند.
• ترویج روش‌های تولید پایدار از نظر محیط‏زیستی: کشاورزی دیجیتال با استفاده از هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و پلتفرم‌های دیجیتال در کشاورزی، نظارت بر بوم‌نظام‌های کشاورزی را تسهیل می‌کند و از تولید با کیفیت بالا و شیوه‌های پایدار اطمینان حاصل می‏کند. علاوه‌بر این، با ارائه اطلاعات و آموزش‌های خاص، می‌تواند پذیرش فناوری‌های کشاورزی پایدار را تسهیل کند و منجر به شیوه‌های تولید سازگار با محیط زیست شود [21]. برای نمونه مدل ترویج «هزینه صفر» در e-Krishok اطلاعات و خدمات مشاوره‌ای رایگان در زمینه تولید پایدار را همراه با بسته‌های نهاده در اختیار کشاورزان قرار می‌دهد. هر کشاورزی با خرید بسته نهاده می‌تواند یک بسته خدمات اطلاعاتی دریافت کند که ارزش آن به ارزش محصولات بستگی دارد.
• سامانه‌های هشدار زودهنگام و مدیریت بحران: شبکه سامانه‌های هشدار زودهنگام خشک‌سالی (FEWS NET)، پیشتاز ارائه خدمات مرتبط با هشدار سریع و تحلیل ناامنی غذایی حاد است. این شبکه در سال 1985 در پاسخ به قحطی‌های ویرانگر در شرق و غرب آفریقا و نیاز حیاتی به هشدار به‌موقع، دقیق، مبتنی‌بر شواهد و شفاف و تجزیه‌وتحلیل ناامنی حاد غذایی فعلی و بحران‌های احتمالی امنیت غذایی در آینده راه‌اندازی شد. در این سامانه، گزارش‌ها و نقشه‌های دقیق ناامنی غذایی فعلی و پیش‌بینی ‌شده به‌صورت ماهیانه، نمایش داده می‌شود [22]. همچنین سامانه مذکور، هشدارهای به‌موقع در مورد بحران‌های در حال ظهور و احتمالی و گزارش‌های تخصصی در زمینه آب‌وهوا، بازارها و تجارت، تولید محصولات کشاورزی، معیشت، تغذیه و کمک‌های غذایی منتشر می‌کند. راهبرد شبکه FEWS NET شامل توسعه شبکه‌های اطلاعاتی پیشرفته، مؤثر و پایدار در کشورها و مناطق ناامن غذایی است که با همکاری دست‌اندرکاران امنیت غذایی بین‌المللی، منطقه‌ای و ملی و براساس داده‌های امنیت غذایی و نیز از طریق جمع‌آوری و تجزیه‌وتحلیل اطلاعات مراکز مختلف ازجمله مرکز مخاطرات آب‌و‌هوایی دانشگاه کالیفرنیا، وزارت کشاورزی، سازمان زمین‌شناسی و مؤسسه تحقیقاتی آمریکا اجرا می‌شود. فعالیت‌های عمده شبکه، شامل: نظارت و ارزیابی، تبادل داده‌ها، تجزیه‌وتحلیل و گزارش‌گیری و تقویت ظرفیت فنی است. FEWS NET از شبکه‌های امنیت غذایی محلی و منطقه‌ای برای کمک به دستیابی به هدف جهانی امنیت غذایی پشتیبانی می‌کند. همچنین با توجه به چارچوب معیشت محلی، تحلیل جامعی از وضعیت امنیت غذایی را ارائه می‌دهد و نتایج را از ۶ تا ۱۲ماه قبل پیش‌بینی می‌کند. برای حمایت از دولت‌ها، سازمان‌های امدادی و غیردولتی و محققان، گزارش‌های مستمری جهت برنامه‌ریزی، پاسخ‌گویی و گزارش‌دهی در مورد بحران‌های غذایی، در این سامانه منتشر و به اشتراک می‏گذارند. گزارش‌های FEWS NET در تارنمای (fews.net) قابل دسترس است [21].
• بهبود دسترسی به بازار: در آفریقا، برنامه‌ای ترکیبی از برنامه‌های تحت وب و تلفن همراه با نام «Esoko» راه‌اندازی شده است. در این برنامه، خدمات مشاوره‌ای و اطلاعات به‌روز و دقیقی در مورد قیمت‌های بازار، خریداران، پیش‌بینی‌های آب‌وهوا، شیوه‌های کشاورزی و تقویم‌های زراعی به کشاورزان ارائه می‌شود.
• ایمنی غذایی و قابلیت پایش و ردیابی: غذای دریایی در تایلند و ویتنام، اتحادیه ملی تولید‌کنندگان قهوه در کلمبیا، فراوری‌کنندگان قهوه در ایتالیا، تولید‌کنندگان آووکادو در ریو بلانکو شیلی، دام‌پروری در کره جنوبی و سبزیجات تازه در کنیا، نمونه‌های برخوردار از قابلیت پیگیری هستند. قابلیت پیگیری، ارزش محصولات و ارزش نام تجاری فروشندگان را بالا برده و همچنین باعث اعتماد مصرف‌کنندگان می‌شود. این قابلیت، امکان معرفی و اجرای روش کشاورزی خوب (GAP)، تحلیل خطر و نقاط کنترل بحران (HACCP) و سایر استانداردهای مربوطه را برای ارتقای مستندسازی و ردیابی محصول تسهیل می‌کند. سامانه‌های ردیابی دام نیز شامل ابزارها و برنامه‌های مختلفی است که کشاورزان و دامداران را قادر می‌سازد از طریق تلفن همراه یا رایانه، دام‌های خود را به‌طور مؤثر ردیابی و مدیریت کرده و براساس داده‌های روزانه، گزارش تهیه کنند. علاوه‌بر نظارت و مدیریت از راه دور، در سامانه ردیابی دام، امکان دریافت هشدارهای فوری و بهینه‌سازی مدیریت مراتع فراهم شده است [۱۷].
• مشارکت مالی، بیمه و مدیریت ریسک: سامانه دیجیتال طراحی شده در آفریقا، خدمات مرتبط با ارزیابی و نظارت بر ریسک را برای تسهیل دسترسی خُرده‌مالکان به خدمات بیمه فراهم می‌کند. این سامانه، اطلاعات موردنیاز برای پایش بارندگی را از ایستگاه‌های هواشناسی خودکار دریافت می‌کند. درحالی‌که بیمه متعارف مبتنی‌بر خسارت، براساس بازدید میدانی از خسارت به محصول و گزارش ارائه‏ شده پس از برداشت بوده و نیازمند یک فرایند طولانی برآورد خسارت است. در این نوع از بیمه، چنانچه بارندگی به‌طور قابل‌توجهی بیشتر یا کمتر از حد متوسط باشد، پرداخت به‌طور خودکار از طریق شبکه‌های تلفن همراه کشاورزان انجام می‌شود و نیازی به بازدید حضوری نیست. در طول فصل کاشت، بارندگی واقعی با استفاده از ایستگاه‌های هواشناسی که در نزدیکی کشاورزان قرار دارند اندازه‌گیری می‌شود. پرداخت خسارت نیز براساس اندازه‌گیری ایستگاه‌ها و فرمول از پیش‏ تعریف ‏شده نیازهای آبی محصول در مقایسه با الگوهای بارش تاریخی و منطقه‌ای انجام می‌شود. اگر اندازه‌گیری ایستگاه‌های هواشناسی و فرمول بارندگی مربوطه نشان دهد که خسارت باید پرداخت شود، با استفاده از کیف پول تلفن همراه (M Pesa) هزینه به حساب خود کشاورزان واریز می‌شود [19و23].
• افزایش ظرفیت و توانمندسازی: تجربه نشان داده ‌است که فرایند مشارکتی همراه با راهکارها و فناوری‌های ساده، می‌تواند جوامع کوچک کشاورزی را قادر سازد که اطلاعاتی در زمینه بهترین روش‌ها برای افزایش بهره‌وری و سبک زندگی پایدار تولید کنند و به اشتراک بگذارند. بر این اساس سامانه‌ای به نام (Digital Green) ایجاد شده است که کشاورزان می‌توانند از فیلم‌ها و تجربیات به اشتراک گذاشته شده توسط سایر کشاورزان استفاده کنند. این سامانه از سال 2008، با ارائه مدل‌ها، فناوری‌ها و خدمات نوآورانه به کشاورزان، با عوامل ترویجی همکاری کرده است تا کارایی سیستم‌های ترویج دولتی را افزایش دهد. این مدل مقرون‌به‌صرفه‌تر از نظام متعارف ترویج کشاورزی است. Digital Green با مشارکت با دولت‌ها و سازمان‌های اجتماعی در کشورهای هند، اتیوپی، کنیا، نپال و نیجریه، از پلتفرم مبتنی‌بر هوش مصنوعی خود برای ارائه توصیه‌های به‌موقع و محلی و افزایش کارایی نظام ترویج متعارف استفاده می‌کند. کاربران این سامانه، مروجان و کارمندان دولتی تحصیلکرده دانشگاهی هستند که در زمینه محصولات زراعی، دامداری و باغبانی تخصص دارند. مروجان که به‌عنوان مربی و تسهیلگر عمل می‌کنند، از نزدیک با کشاورزان محلی برای کمک به بهبود زندگی و بهره‌وری آنها همکاری دارند. با توجه به تعدد وظایف مروجان و کمبود منابع، ابزارهای دیجیتال می‌تواند برای بهبود هماهنگی، ارتباطات، جمع‌آوری داده‌ها و گزارش‌گیری در سطح واحد تولیدی به آنها کمک کند. Digital Green مجهز به هوش مصنوعی است که به مروجان کمک می‌کند تا وظایف آتی را مشاهده کرده، بازخوردها و پرسش‌های کشاورز را ثبت و اطلاعات مشاوره‌ای را برای پاسخ به این سؤالات بازیابی کنند. Digital Green که از سال 2008 ابزارهای فناوری پیشگامی را در اختیار مروجان کشاورزی قرار داده است، درحال‌حاضر در حال ساخت یک برنامه چت‏بات است که محتوای پویا (شامل ویدئو، علمی، هواشناسی و مالی) را با مدل‌های پشتیبانی تصمیم قطعی ادغام می‌کند تا آن را قابل جستجو کند. با استفاده از پیشرفت‌های اخیر در هوش مصنوعی، این ربات قادر به پاسخ به سؤالات مربوط به کشاورزی و ارائه توصیه‌های علمی و فنی به‏ موقع و محلی است و اجازه دسترسی به آموزش‌های به‌روز و درخواست پشتیبانی خاص را فراهم کرده است. به‌طور متوسط کاربرد این سامانه منجر به افزایش 20 درصدی درآمد کشاورز و 16 درصد صرفه‌جویی نهاده ‏ها شده است [23].
• تنظیم مقررات و سیاستگذاری: کشاورزی دیجیتال این ظرفیت را دارد که با ارائه دسترسی به اطلاعات به ‏موقع، دقیق و جامع از بخش کشاورزی، سهم ارزشمندی در بهبود سیاست کشاورزی و قابلیت نظارتی آن داشته باشد. همچنین فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات می‌توانند انتشار خط‌مشی‌ها و دستورالعمل‌ها را برای دست‌اندرکاران بخش کشاورزی بهبود دهند. سایر مزایای کشاورزی دیجیتال شامل تشویق به سرمایه‌گذاری در زمینه زیرساخت فناوری اطلاعات و ارتباطات، کاهش هدررفت محصولات در مراحل مختلف از تولیدکننده تا مصرف‌کننده و تسریع در توسعه خدمات ارزش‌افزوده کشاورزی است. کشاورزی دیجیتال می‌تواند ایجاد شبکه‌های اشتراک‌گذاری اطلاعات را تسهیل کند و به تقویت آمادگی برای تغییرات آب‌وهوایی، بلایای طبیعی و سایر خطرات کشاورزی کمک کرده و در صورت وقوع، آنها واکنش‌های لازم را ایجاد کند. همچنین می‌تواند سهم عمده‌ای در بهبود روابط بین بازیگران زنجیره ارزش و ایجاد ارتباطات قوی‌تر براساس دانش و اطلاعات داشته باشد [19].

شکل 1. نقش فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات در کشاورزی [1]

4.الزامات اثربخشی کشاورزی دیجیتال

برای استفاده کارآمد از ظرفیت نهفته فناوری اطلاعات و ارتباطات و خدمات دیجیتالی، باید ویژگی‌های نیروهای محرک فناوری‌های‌ جدید را شناخت. همچنین زنجیره‌های ارزش پایدار کشاورزی از تولید تا مصرف‌، نیازمند دسترسی یکسان تمام دست‌اندرکاران به فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات است. از طرفی نگرانی‌های اقتصادی، اجتماعی و اخلاقی به‌ویژه در مورد حریم خصوصی و امنیت کشاورزی دیجیتال و تأثیرات مخرب احتمالی آنها بر کسب‏ وکار، اشتغال و بازارها وجود دارد. اگرچه این نگرانی‌ها در تمام بخش‌های اقتصادی معمول هستند، اما تأثیر متحول‌کننده فناوری دیجیتال به‌ویژه بر بخش کشاورزی و غذا بسیار گسترده است [19].

برخی از خطرات و موانع بالقوه برای کشاورزی دیجیتال، ناشی از ضعف زیرساخت‌های مرتبط با فناوری اطلاعات و ارتباطات و کشاورزی دیجیتال است [24]. مشکلات دسترسی و فراگیری، به‌دلیل توزیع نامناسب فناوری اطلاعات و ارتباطات، ممکن است سبب به حاشیه راندن گروه‌های کم‌برخوردار، کشاورزان خُرد و زنان در استفاده از فناوری شود. متخصصان معتقدند که نوآوری‌های فعلی کشاورزی دیجیتال که از پیشرفت‌ فناوری‌های جدید مانند هوش مصنوعی، شبکه‌های حس‌گر و فناوری بلاک‌چین استفاده می‌کنند، اغلب مناسب واحدهای تولیدی و کشاورزان بزرگ‏ مقیاس هستند [19]. همچنین به‌سبب هزینه بالای خدمات کشاورزی دیجیتال، پذیرش فناوری‌های جدید توسط کشاورزان خُرده‌پا به‌ کُندی صورت می‌گیرد [25].

فقدان یک رویکرد فراگیر برای به‌کارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات با توجه به خواسته و نیاز طیف‌های مختلفی از کاربران دارای توانایی‌های متفاوت (کم‌سواد یا بی‌سواد و برخوردار از سطوح مختلف درآمدی) از دیگر چالش‌های فراروی توسعه کشاورزی دیجیتال در کشورهای در حال توسعه است [26]. این شکاف دیجیتال در مناطق روستایی، اغلب به قابلیت دسترسی‌ و کیفیت آن، هزینه‌های ارتباطی و محتوای قابل استفاده مرتبط است. راه‌حل این مسائل را می‌توان در فرایندهای مشارکتی یافت که همه ذی‌نفعان و کاربران فناوری‌های جدید و سنتی را درگیر می‌کند.

در مجموع، پرداختن به این چالش‌ها و هدایت منافع حاصل از کشاورزی دیجیتال به سمت خرده‌مالکان، نیازمند رویکردی چندوجهی است که زیرساخت‌ها، آموزش و مشارکت جامعه را به‌عنوان عناصر حیاتی مدنظر قرار دهد. زیرساخت‌های دیجیتالی کافی، فراهم‌سازی دسترسی به ابزارهای دیجیتال ازجمله اتصال به اینترنت و دسترسی موبایل و پشتیبانی از زیرساخت‌های اجتماعی برای اجرای موفقیت‌آمیز کشاورزی دیجیتال حیاتی است. سرمایه‌گذاری در این زمینه‌ها می‌تواند کشاورزان را برای استفاده از پلتفرم‌های دیجیتال برای تولید و بازاریابی توانمند کند. ازآنجاکه بسیاری از کشاورزان خُرده‌پا، فاقد مهارت‌های دیجیتالی لازم برای استفاده مؤثر از فناوری‌های کشاورزی هستند، تدوین برنامه‌های آموزشی متناسب با زمینه‌های اجتماعی - اقتصادی آنها برای تقویت شایستگی‌های دیجیتال و اطمینان از استفاده مؤثر از ابزارهای دیجیتال ضروری است [۲۷]. توجه به ارزش‌های محلی ازجمله، همسویی ابزارهای دیجیتال با آداب و رسوم و هنجارهای محلی، ارزش‌ها و ادراکات کشاورزان و نیز مشارکت دادن کشاورزان در طراحی و اجرای راه‌حل‌های دیجیتال می‌تواند به پر کردن شکاف بین راه‌حل‌های با فناوری پیشرفته و واقعیت‌های کشاورزی خُرده‌مالک کمک کند [29 و 28].

باید توجه داشت تحقق امور مذکور و تطبیق فناوری‌های دیجیتال با نیازهای کشاورزان به‌ویژه خُرده‌مالکان، نیازمند سیاست‌های دولت و ظرفیت‌سازی است [2۶]. دولت‌ها با تدوین برنامه‌های کاربردی براساس نیازها و مشکلات فعلی، نقش مهمی در بهره‌گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات ایفا می‌کنند. همچنین به‌عنوان دارندگان منابع بی‌شمار اطلاعات کشاورزی، این کار را با فراهم‌ کردن یک بو‌م‌نظام اطلاعاتی شامل سیاستگذاری داده‏ باز، قانونگذاری و تعامل‌پذیری بین حکومت‌ها و مردم  انجام می‌دهند. به‌ویژه در این بو‌م‌نظام از طریق سیاستگذاری داده‏باز، با رعایت محرمانگی، دسترسی به داده‌ها و اطلاعات سیاستی برای مردم فراهم می‌شود و مردم و نخبگان در فرایند سیاستگذاری مشتمل بر تعریف مسئله، تدوین سیاست، تصمیم‌گیری، اجرای سیاست و ارزشیابی آن مشارکت خواهند داشت [27]. بر این اساس، نیاز مبرمی به اقداماتی در سطح حکمرانی برای به حداکثر رساندن مزایا، به حداقل رساندن خطرات بالقوه، اطمینان از تعهد دولت به راهکارهای جدید و ایجاد محیطی ساختارمند برای توسعه نوآوری، شکل ‏گیری نظام‌های حمایتی و ظرفیت‌سازی برای دسترسی عادلانه همه گروه‌های کشاورزان به‌ویژه خُرده‌مالکان به مزایای کشاورزی دیجیتال وجود دارد. این موارد از طریق تدوین و اجرای سند راهبردی فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات قابل تحقق است. راهبرد کشاورزی دیجیتال می‌تواند تخصیص منابع مالی و انسانی را ممکن سازد و درنتیجه، به بهره‌برداری بهتر از فرصت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات بینجامد. این کار علاوه‌بر اینکه از اجرای جداگانه پروژه‌های کشاورزی دیجیتال ممانعت می‌کند، با ایجاد هم‌افزایی، موجب افزایش کارایی می‌شود. همچنین برنامه‌ریزی مشارکتی و اتخاذ رویکرد راهبردی برای استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشاورزی به بهبود همکاری، شفافیت و اعتماد میان‌‌سازمانی کمک می‌کند [19].

بنابراین نکته مهم و شایان ذکر در رابطه کشاورزی دیجیتال، ضرورت تدوین راهبرد ملی به‌صورت مشارکتی است. به‌کارگیری رویکردی همه‌جانبه در تدوین هرگونه راهبرد ملی در زمینه کشاورزی دیجیتال، موجب اطمینان از هماهنگی این راهبرد با سایر برنامه‌های دولتی در زمینه کشاورزی دیجیتال شده و مانع از پراکندگی برنامه‌ها و موازی ‏کاری می‌شود. با وجود اینکه مدتهاست بر نیاز به راهبردهای کشاورزی دیجیتال تأکید شده ‌است، اما همچنان اغلب کشورها، سند راهبردی و برنامه اقدام ملی در این زمینه تدوین نکرده‌اند. در ایران نیز با وجود گذشت بیش از سه سال از مصوبه شورای اجرایی فناوری اطلاعات، هنوز سند «نقشه راه اجرایی هوشمند‌سازی حوزه کشاورزی» تدوین نشده است. علاوه‌بر این، اصولاً قبل از تدوین نقشه راه، باید سند راهبردی طراحی شود.

سازمان‌های بین‌المللی همچون سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد، اتحادیه بین‌المللی مخابرات و اتحادیه اروپا، به‌منظور حمایت از تدوین راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال، اقدامات مشترکی انجام داده‌اند. در ادامه چارچوب راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال براساس راهنمای ارائه شده توسط سازمان خواروبار و کشاورزی و اتحادیه بین‌المللی مخابرات تشریح خواهد شد.

5.چارچوب راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال

تدوین راهبرد ملی در زمینه کشاورزی دیجیتال، مرحله‌‌ای حیاتی در توسعه و احیای رویکرد کشورها برای استفاده از فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات به‌منظور پیشبرد اهداف و اولویت‌های کشاورزی است. تدوین چنین راهبردی برای کشورهایی که به‌تازگی شروع به تعیین مسیر کشاورزی دیجیتال کرده‌اند، بسیار ارزشمند است. البته تدوین راهبرد ملی برای کشورهایی که از قبل، سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی در زمینه کشاورزی دیجیتال کرده‌اند و به دنبال افزایش و توسعه آن هستند نیز به همان اندازه مفید خواهد بود.

با مشخص شدن رویکرد توسعه کشاورزی دیجیتال، می‌توان محیط سیاستگذاری و قانونگذاری توانمندساز را ایجاد کرد و درنتیجه دست‌اندرکاران بخش کشاورزی قادر خواهند بود از قابلیت‌های کشاورزی دیجیتال با قیمتی مناسب بهره‌مند شوند. علاوه‌بر این اتخاذ یک رویکرد ملی کاملاً مشخص می‌تواند به بهبود برنامه‌ریزی و تخصیص بودجه موردنیاز برای توسعه کشاورزی دیجیتال، اقدامات مقرون‌به‌صرفه در این زمینه و تهیه دستورالعمل‌های شفاف برای سایر فعالان شامل بخش خصوصی، خیرین و سازمان‌های مردم‌نهاد کمک کند. همچنین به کشورها برای تصمیم‌گیری در مورد اجرای آزمایشی برنامه‌ها و اولویت‌دهی به پروژه‌های دارای اولویت در این راهبرد کمک کند. این هماهنگی باعث ارتقای ظرفیت پروژه‌های آزمایشی و تبدیل آنها به برنامه‌های اصلی و دائمی می‌شود. با توجه به ضرورت تدوین راهبرد کشاورزی دیجیتال، سازمان خواروبار و کشاورزی و اتحادیه بین‌المللی مخابرات، چارچوبی در این زمینه تدوین کرده‌اند که از سه مرحله تشکیل شده ‌است (شکل ۲):

مرحله ۱. تدوین چشم‌انداز ملی در زمینه کشاورزی دیجیتال: در این مرحله تبیین دقیق چشم‌انداز کلی کشاورزی دیجیتال، همراه با تعریف اهداف مشخص و قابل اندازه‌گیری، تدوین محتوای راهبردی و جلب مشارکت ذ‌ی‌نفعان، مدنظر قرار می‌گیرد.

مرحله 2. تدوین برنامه اقدام ملی در زمینه کشاورزی دیجیتال: ارزیابی وضعیت فعلی، تجزیه‌وتحلیل چشم‌انداز کشاورزی موجود، شناسایی شکاف‌ها و فرصت‌ها برای نوآوری دیجیتال، تبیین فعالیت‌ها و برون‌داده ای کشاورزی دیجیتال و تعیین حوزه‌های اولویت‌دار برای اقدام در این مرحله صورت خواهد گرفت.

مرحله 3. نظارت و ارزیابی: تعریف اقدامات آغازین و نهایی برای تدوین شاخص‌های ارزیابی راهبرد کشاورزی دیجیتال و تدوین چارچوب حکمرانی جهت پایش پیشرفت و اندازه‌گیری تأثیر ابتکارات کشاورزی دیجیتال، ازجمله مؤلفه‌های کلیدی این مرحله هستند [19].

شکل2 . چارچوب راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال [19]

5-1. تدوین چشم‌انداز ملی کشاورزی دیجیتال

تدوین چشم‌انداز ملی برای کشاورزی دیجیتال، اولین قدم در نگارش سند راهبردی و برنامه اقدام ملی کشاورزی دیجیتال در هر کشور است. این امر به این سؤالات پاسخ می‌دهد که چرا به رویکردی ملی برای کشاورزی دیجیتال نیاز است؟ دستاورد برنامه ملی کشاورزی دیجیتال چه خواهد بود و چگونه می‌توان آن را محقق کرد؟

تدوین چشم‌انداز ملی کشاورزی دیجیتال براساس پذیرش یک رویکرد سه‌جانبه انجام می‏شود:

اول، اطمینان از محیط مناسب برای شکوفایی کشاورزی دیجیتال: این امر برای افزایش و ثبات استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخش کشاورزی با هدف اولیه دستیابی به اهداف ملی بخش کشاورزی ضروری است.

دوم، شناسایی همه‌جانبه محیط موردنیاز فناوری اطلاعات و ارتباطات در سطح ملی: این موردنیاز به بررسی بازار ملی فناوری اطلاعات و ارتباطات و نفوذ سراسری زیرساخت محاسباتی و شبکه‌ای دارد.

سوم، استفاده از قابلیت بهره‌برداری از فناوری اطلاعات و ارتباطات توسط سایر بخش‌های مهم و مرتبط با کشاورزی است. هدف مورد سوم، استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخش‌های مرتبط مانند بانکداری و بیمه است که می‌توانند تأثیر تحول‌آفرینی روی کشاورزی بگذارند.

هر کشوری ممکن است در مراحل مختلفی از پیشرفت در مسیر کشاورزی دیجیتال قرار داشته باشد. در هر مرحله، شرایط کشور در نقطه شروع، اهداف بالقوه، وضعیت دست‌اندرکاران، خط‌مشی و نحوه تمرکز، بر روی چشم‌انداز کشاورزی دیجیتال ملی تأثیر می‌گذارد. توصیه‌های اصلی در تمام مراحل شامل موارد زیر است:

• مالکیت فرایند کشاورزی دیجیتال و کسی که مسئول اجرای این راهبرد است باید مشخص شود.
• حقوق دست‌اندرکاران باید در هر مرحله تعیین و در نظر گرفته شود.
• باید تلاش شود که تمام برنامه‌ها و طرح‌های مرتبط در حال اجرا در زمینه استفاده از «فناوری اطلاعات و ارتباطات برای کشاورزی» در فرایند برنامه‌‌ریزی گنجانده شوند.
• تعریف واضح نقش‌ها و مسئولیت‌های تمام دست‌اندرکاران ضروری است.
• تصمیم‌گیرندگان باید در تمام سطوح این فرایند مشارکت داشته باشند.
• چشم‌انداز و راهبرد، باید در برابر سیاست‌ها، برنامه‌ها و راهبردهای گسترده ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی پاسخ‌گو باشد.
• چشم‌اندازها و راهبردهای کشاورزی دیجیتال باید در سیاست‌ها و برنامه‌های آینده کشاورزی گنجانده شوند.
• منابع موردنیاز برای توسعه و اجرای فرایندها باید در دسترس باشند.
• افزایش شفافیت و آگاهی، قبل از شروع فرایند توسعه و در حین آن ضروری است.
• متخصصان کشاورزی از سایر بخش‌های اصلی (مخابرات و فناوری اطلاعات، دولت، بانکداری، بیمه، مدیریت بحران، توسعه روستایی و غیره)، باید در راهبردهای توسعه کشاورزی دیجیتال مشارکت داشته باشند.
• منافع و مزایای کشاورزی دیجیتال برای دست‌اندرکاران بهتر است به‌طور شفاف و دقیق تشریح شده تا بهبود حمایت، موفقیت و پایداری کسب‌وکارها محقق شود.
• استانداردهای محتوایی باید در مراحل اولیه اجرای کشاورزی دیجیتال وضع شوند.

مسیر توسعه چشم‌انداز کشاورزی دیجیتال شامل اجزایی تحت‌عنوان توسعه ظرفیت، مدیریت فرایند تدوین چشم‌انداز و مشارکت ذی‌نفعان است و دربرگیرنده مراحل مهمی همچون تدوین محتوای راهبردی، شناسایی اجزای مرتبط و ارزیابی فرصت‌ها و چالش‌هاست (شکل 3).

شکل 3. مسیر توسعه چشم‌انداز کشاورزی دیجیتال و ارائه توصیه‌های راهبردی [19]

5-1-1. توسعه ظرفیت در مسیر تدوین چشم‌انداز ملی کشاورزی دیجیتال

• تدوین محتوای راهبردی ملی برای کشاورزی دیجیتال

برنامه‌ریزی برای تحقق اهداف و حل چالش‌های پیش‌روی بخش کشاورزی و تدوین محتوای راهبردی برای کشاورزی دیجیتال، نقطه شروع تهیه چشم‌انداز کشاورزی دیجیتال است. این امر، مستلزم ارزیابی و بررسی همه‌جانبه بخش کشاورزی هر کشور ازجمله تجزیه‌وتحلیل سراسری زنجیره ارزش فعلی کشاورزی و راهبرد موجود بخش کشاورزی و همچنین اولویت‌ها، اهداف و ملاحظات اجتماعی- اقتصادی مرتبط با این بخش است. این فرایند به شناسایی نقاط ویژه برای ورود و نقش‏ آفرینی کشاورزی دیجیتال کمک خواهد کرد و همچنین در تعیین حوزه‌هایی که سرمایه‌گذاری در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات می‌تواند برای کشاورزی ارزش‌افزوده ایجاد کند و از معیشت مناطق روستایی و رشد همه‌جانبه اقتصادی حمایت کند، مؤثر خواهد بود. برخی از اقدامات مرتبط با تهیه محتوای راهبردی عبارتند از:

1. ارزیابی رشد تحقیقات بخش کشاورزی و متغیرهای جمعیت‌شناختی،
2. بررسی سامانه‌های توسعه کشاورزی فعلی،
3. بررسی خدمات موجود کشاورزی، جریان اطلاعات و روندهای تراکنش در زنجیره‌های ارزش کشاورزی،
4. بررسی راهبرد ملی کشاورزی، اهداف و اولویت‌ها،
5. شناسایی اهداف توسعه اجتماعی- اقتصادی مرتبط با کشاورزی دیجیتال،
6. شناسایی کارهای انجام گرفته در زمینه راهبردهای کشاورزی دیجیتال،
7. شناسایی اهداف و چالش‌هایی که بر کشاورزی دیجیتال بیشترین تأثیر را دارند،
8. بررسی اینکه چگونه کشاورزی دیجیتال از اهداف منتخب حمایت خواهد کرد.

برخی از نکاتی که در تدوین چشم‌انداز کشاورزی دیجیتال لازم است رعایت شود نیز عبارتند از:

1. توافق در مورد محدوده زمانی،
2. تعیین نتایج موردنظر در زمینه کشاورزی دیجیتال (تحقق اهداف کشاورزی و یا برطرف‌ کردن چالش‌های این بخش درنهایت چه دستاوردها و آثاری خواهد داشت یا استفاده از کشاورزی دیجیتال چه تغییراتی را ایجاد خواهد کرد)،
3. تشریح منطقی هر نتیجه و ارتباط آن با محتوای راهبردی،
4. تدوین بیانیه‌ای در مورد چشم‌انداز اولیه،
5. تشریح اهمیت چشم‌انداز کشاورزی دیجیتال ملی برای دست‌اندرکاران،
6. تدوین یک یا چند پیش‌فرض برای عملی‌کردن چشم‌انداز کشاورزی دیجیتال،
7. اجرای یک ارزیابی پیش‌ از اجرا از چشم‌انداز ملی کشاورزی دیجیتال به‌منظور شناسایی هرگونه دلایل احتمالی برای شکست چشم‌انداز ملی کشاورزی دیجیتال،
8. تهیه توصیه‌های راهبردی برای دستیابی به نتایج موردنظر در زمینه کشاورزی دیجیتال.

• یادگیری از روش‌ها و اقدامات

بسیاری از کشورها در مسیر استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشاورزی هستند و با بهره‌گیری از تجربه سایر کشورها می‌توانند درس‌آموخته‌های ارزشمندی در جهت برطرف‌ کردن چالش‌های پیش‌رو کسب کنند. بررسی سؤالات زیر می‌تواند توجه سیاستگذاران را به الزامات و نکات کلیدی تدوین سند راهبردی کشاورزی دیجیتال جلب کرده و به تدوین برنامه اقدام کمک کند. اینکه کشاورزی دیجیتال در سایر کشورها و مناطق چطور استفاده می‌شود؟ چه اهدافی را دنبال و چه چالش‌هایی را برطرف می‌کند؟ و چه مزایای سنجش‌پذیری مانند ارتقای بازدهی و درآمد را محقق می‏کند؟

5-1-2. مدیریت فرایند تدوین چشم‌انداز با مشارکت ذی‌نفعان

تدوین چشم‌انداز ملی کشاورزی دیجیتال، فرایند پیچیده‌ای است که به دانش و تجربه کافی، از زمینه‌ها، بخش‌ها و وزارتخانه‌های مختلف نیاز دارد. با توجه به اینکه بخش کشاورزی در ایران در مراحل ابتدایی دیجیتال‌سازی قرار دارد، لذا استفاده از کارشناسان مطرح بین‌المللی مبتنی‌بر الزامات بومی کشور مورد توصیه است. صاحب‌نظران و دست‌اندرکاران کشاورزی و فناوری اطلاعات و ارتباطات، وزارتخانه‌های مختلف یا نمایندگان دولت هم باید بخشی از گروه باشند. جدول زمانی تدوین چشم‌انداز ملی کشاورزی دیجیتال از کشوری به کشور دیگر متفاوت خواهد بود، اما اختصاص زمان و منابع کافی به این مرحله کلیدی از برنامه‌ریزی ضروری است؛ کمااینکه فائو و اتحادیه بین‌المللی ارتباطات نیز اشاره کرده‌اند که جدول زمانی چشم‌انداز باید براساس وضعیت هر کشور و زیرساخت‌های مربوطه مشخص شود. همچنین نظارت و به‌روزرسانی منظم چشم‌انداز ملی کشاورزی دیجیتال بسیار مهم است.

مشارکت و تأیید طیف وسیعی از ذی‌نفعان درگیر در بو‌م‌نظام کشاورزی دیجیتال، برای تدوین چشم‌انداز ملی کشاورزی دیجیتال بسیار مهم است. این دست‌اندرکاران شامل: سازمان‌های دولتی، بخش خصوصی، رسانه‌ها، کشاورزان، نهادهای توسعه‌ای، انجمن‌های تجاری، مؤسسه‌های تحقیقاتی، دانشگاهیان، متخصصان، سازمان‌های غیردولتی و سایر افراد دست‌اندرکار است. هماهنگ‌سازی نقش، تأثیر، دانش و تجربه هریک از دست‌اندرکاران مختلف می‌تواند پیچیده و چالش‌برانگیز باشد و در برخی موارد، مستلزم انجام مصاحبه‌های انفرادی گسترده‌ای با دست‌اندرکاران خواهد بود تا تصویر دقیق و کاملی به‌دست آید. بااین‌حال، اختصاص زمان و منابع در این مرحله می‌تواند مزایای قابل‌توجهی از نظر اطمینان از ماهیت، پشتیبانی، پذیرش و پایداری راهبرد کشاورزی دیجیتال داشته باشد. همچنین این سرمایه‌گذاری به فرایند اجرا در مرحله بعدی کمک خواهد کرد.

• شناسایی اجزای کلیدی کشاورزی دیجیتال

زمانی‌که چشم‌انداز ملی اولیه در زمینه کشاورزی دیجیتال تدوین شد، به‌منظور فراهم‌ کردن بستر کشاورزی دیجیتال، تهیه فهرستی از مؤلفه‌های کشاورزی دیجیتال یا اجزای آن حائز اهمیت است.

اجزای کلیدی که برای پیاده‌سازی چشم‌انداز کشاورزی دیجیتال ضروری هستند، شامل موارد زیر است:

- مدیریت و حکمرانی،

- راهبرد و سرمایه‌گذاری،

- خدمات و برنامه‌های کاربردی،

- زیرساخت،

- استانداردها و تعامل‌پذیری،

- محتوا، مدیریت و اشتراک‌گذاری دانش،

- قانونگذاری، سیاستگذاری و تبعیت از آنها،

- افزایش ظرفیت و نیروی کار.

• بررسی وضعیت فعلی و اهداف آینده کشاورزی دیجیتال

پیش از اتخاذ هرگونه راهبرد کشاورزی دیجیتال، بررسی وضعیت کنونی کشاورزی کشور و برنامه‌ریزی برای بهبود آن ضروری است. این کار شامل: شناسایی خدمات موجود، جریان‌های اطلاعاتی و جریان‌های معاملاتی در زنجیره ارزش کشاورزی، ازجمله چالش‌های دسترسی، هزینه و کیفیت خدمات و مدیریت کلی آنها می‌شود. به عبارتی باید وضعیت فعلی زنجیره‌های ارزش کشاورزی را بررسی و چالش‌های کلیدی آن را شناسایی کرد. این مرحله و ارائه طیف گسترده‌ای از نظرات، هم از بخش‌های دولتی و خصوصی و هم ازسوی نمایندگان خود کشاورزان ممکن است زمان‌بر باشد، اما ایجاد تصویری جامع از وضعیت فعلی، لازمه شناسایی شکاف‌ها و فرصت‌ها به‌شمار می‏رود. رویکرد مناسب، آن است که با وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها و مؤسسات مسئول در زمینه کشاورزی، مخابرات، بانکداری، بیمه و اطلاعات و همچنین نهادهای غیردولتی، سازمان‌های کشاورزان، کارآفرینان بخش کشاورزی، ارائه‌دهندگان خدمات مالی سیار، بانک‌های روستایی، سازمان‌های توسعه روستایی، ارائه‌دهندگان خدمات دولت الکترونیک و بازیگران مختلف در نظام ارزش کشاورزی مصاحبه انجام شود. برای به اشتراک‌گذاری پیشرفت‌ها و جمع‌آوری ایده‌ها در مقاطع حساس و چالش‌های مربوطه، کارگاه‌های آموزشی ملی نیز باید برگزار شود. بنابراین در مرحله نخست وضعیت ملی بخش کشاورزی باید بررسی شود.

این مرحله، زیربنای اساسی برای حرکت به سمت مرحله بعدی ایجاد می‌کند که شامل شناسایی اهداف کشاورزی و همچنین چالش‌ها و اولویت‌های مربوط به آن است. سپس باید بررسی شود که فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات چگونه می‌توانند به تحقق اهداف مذکور کمک کنند و کشاورزی دیجیتال در کجا بیشترین تأثیر را خواهد داشت. پس از آن، یا هم‌زمان با آن، انجام بررسی دقیق در زمینه محیط فعلی کشاورزی دیجیتال در کشور به همان اندازه مهم است تا مشخص شود که آیا اجزای سازنده راهبرد «فناوری اطلاعات و ارتباطات برای کشاورزی» موجود هستند یا خیر؟ بخشی از این مرحله، شامل شناسایی فرصت‌ها، شکاف‌ها و موانع تحقق چشم‌انداز کشاورزی دیجیتال خواهد بود. این یک مرحله ضروری است، زیرا مبنای اصلاح پیش‌نویس چشم‌انداز به سمت یک چشم‌انداز کشاورزی دیجیتال آرمانی و در عین حال عملگرا خواهد بود [19]. در شکل (۴) نمونه‌ای از اهداف و چالش‌های به‌کارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات در توسعه کشاورزی ارائه شده است.

شکل 4. اهداف و چالش‌های توسعه کشاورزی مربوط به جریان‏های اطلاعات برای دستیابی به تأثیرات ویژه [19]

5-1-3. تدوین پیش‌نویس چشم‌انداز و ارائه پیشنهادهای راهبردی

پیش‌نویس اولیه چشم‌انداز باید به‌گونه‌ای بازنگری و تدوین شود که شکاف‌ها و فرصت‌های شناسایی‌ شده و همچنین ریسک‌ها و موانع پیش‌روی آن مدنظر قرار گیرند. فرایند تدوین چشم‌انداز، با ارائه توصیه‌های راهبردی تکمیل می‌شود. این توصیه‌ها برای بازنگری در چشم‌انداز کشاورزی دیجیتال ضروری هستند. مرحله نهایی، شامل اخذ تأییدیه برای چشم‌انداز ملی کشاورزی دیجیتال تجدید‌نظر شده و به اشتراک‌گذاری آن با جامعه گسترده‌تری از دست‌اندرکاران به‌همراه توصیه‌هایی راهبردی برای آن است.

توصیه‌های راهبردی باید سطوح بالای سیاستی را دربرگیرند و بر روی نتایج نهایی تمرکز داشته باشند. توصیه‌های راهبردی، اقدامات سطح بالای موردنیاز برای ایجاد محیط کشاورزی دیجیتال ملی را شرح می‌دهند. این اقدامات ممکن است درباره چگونگی ارائه مؤلفه‌های کشاورزی الکترونیک در آینده یا چگونگی تغییر کاربری یا توسعه مؤلفه‌های موجود کشاورزی دیجیتال باشند. در جدول (1) نمونه‌ای از توصیه‌های راهبردی برای چشم‌انداز ملی کشاورزی دیجیتال ارائه شده است.

جدول 1. نمونه‌ای از توصیه‌های راهبردی برای چشم‌انداز ملی کشاورزی دیجیتال [19]

 5-2. تدوین برنامه اقدام ملی برای کشاورزی دیجیتال

تدوین یک برنامه اجرایی برای کشاورزی ملی دیجیتال، دولت را قادر می‌سازد که نقشه راه مناسبی را برای راهبرد خود در زمینه به‌کارگیری «فناوری اطلاعات و ارتباطات برای کشاورزی» تدوین کند. در این برنامه، تمامی اقدامات و چگونگی مدیریت، سرمایه‌گذاری و نحوه هماهنگی‌ها، شناسایی شده و دست‌اندرکاران اصلی برای اجرای راهبرد کشاورزی دیجیتال تعیین می‌شوند. راهبرد کشاورزی دیجیتال در عین بلندپروازانه بودن، باید برای تحقق نتایج مطلوب در بخش کشاورزی و بهبود زندگی روستایی و امنیت غذایی، عملی و اجرایی باشد. همچنین باید برای مراحل برنامه‌ریزی، اجرا، نظارت و ارزیابی، منابع مالی مناسبی پیش‌بینی شده باشد. به همین دلیل، پس از تدوین چشم‌انداز، مجدداً برنامه از نظر قابلیت اجرا مورد بررسی قرار می‌گیرد. شکست این برنامه پس از اجرای آن و در حین اجرا، ممکن است روی اعتبار و درنتیجه سرمایه‌گذاری و پذیرش دست‌اندرکاران تأثیر بگذارد. چارچوب یک برنامه اقدام، شامل ارتقای دستاوردهای کشاورزی دیجیتال، جزئیات عملیاتی و اجرایی برای انجام اقدامات موردنیاز در زمینه کشاورزی دیجیتال و تعیین مراحل اجرای برنامه و زمان‌بندی مناسب برای انجام هر مرحله است.

 5-2-1. تعیین اقدامات مرتبط با کشاورزی دیجیتال و برون‌دادهای آن

هر برنامه اجرایی کارآمد، حول مجموعه‌ای از اقدامات شکل می‌گیرد (شکل ۵). برای شناسایی این اقدامات، ابتدا باید برون‌دادهایی که به دستیابی نتایج کشاورزی دیجیتال کمک می‌کنند، شناسایی شود. برون‌داد به خروجی‌های کوتاه‌مدت کشاورزی دیجیتال اشاره دارد؛ درحالی‌که نتایج و آثار، خروجی‌های میان‌مدت و بلندمدت به‌شمار می‌روند؛ به‌عبارتی حاصل چند برون‌داد، یک نتیجه را شکل می‌دهد. سپس توصیه‌های راهبردی که قبلاً به‌عنوان بخشی از چشم‌انداز مشخص شده‌اند و می‌توانند به تحقق نتایج کمک کنند باید تعیین شوند. برای مثال چنانچه هدف، بهبود دسترسی به خدمات بانکداری، اعتبار و بیمه در بین کشاورزان و دست‌اندرکاران مربوط به آن با استفاده از تلفن همراه و پرداخت‌های الکترونیکی باشد؛ دستیابی به این نتیجه، به برون‌داد‌های خاصی نیاز دارد که در این مورد ممکن است شامل راه‌اندازی خدمات بانکداری سیار باشد. مثال‌های دیگری در زمینه برون‌داد‌ها، شامل ایجاد پایگاه‌ داده یکپارچه مدیریت منابع طبیعی، راه‌اندازی خدمات پیش‌بینی آب‌وهوا یا ایجاد بستر تجارت مجازی برای محصولات کشاورزی است. تعیین برون‌دادهایی که دستیابی به توصیه‌های راهبردی و نتایج خاص را تسهیل می‌کنند، یک مرحله حیاتی است و برای ارزیابی هرکدام باید شاخص‌های عملکرد کلیدی تعریف شود.

توصیه می‌شود که اولویت‌بندی برون‌داد براساس درجه تأثیر یک برون‌داد خاص بر روی نتایج نهایی و سطح امکان‌پذیری انجام شود. ایجاد سکوی اشتراک‌گذاری محتوای کشاورزی الکترونیک، مثالی از برون‌داد است که انتشار خدمات اطلاعات را در چندین کانال (مانند تلفن همراه، رادیو، تلویزیون، بروشور و غیره) و آگاهی کشاورزان و ماهی گیران و همچنین کارایی سیستم‌های ترویجی را بهبود می‌بخشد.

شکل 5. از توصیه‌های راهبردی تا تعیین مراحل اجرایی [19]

در مرحله بعدی باید اقدامات و فعالیت‌های موردنیاز برای تحقق این برون‌داد‌ها شناسایی شوند. یک برون‌داد خاص ممکن است از طریق یک یا چند فعالیت محقق شود. برای مثال، توسعه خدمات اطلاعات بازار کشاورزی، نیازمند طراحی و ایجاد زیرساخت و برنامه کاربردی، تعیین محتوای موجود در بازار، سازمان‌دهی توافقات ارائه‌دهندگان خدمات و برنامه‌ریزی عرضه محتواست. تدوین طرحی از برنامه اجرایی کشاورزی دیجیتال، به تعیین نقش و سهم مورد انتظار هر اقدام برای به ‏ثمر رساندن برون‌داد‌ها و زمان‌بندی لازم برای این نقش ‏آفرینی کمک خواهد کرد.

ازآنجاکه کشاورزی ماهیت چندبخشی دارد، دست‌اندرکاران مختلفی ممکن است مسئول تحقق برون‌داد‌ها باشند. برای مثال، بانکداری سیار که برای خدمات کشاورزی ضروری است، به مخابرات و نهادهای تنظیم مقررات بخش بانکداری و ارائه‌دهندگان خدمات در این بخش‌ها مرتبط است. ارتباط کیفیت خاک با سوابق زمین‌های کشاورزی مستلزم همکاری نزدیک بین ادارات مرتبط، مقامات دولت الکترونیک و کشاورزی است. باید توجه داشت چنانچه راهبردها، فاقد برنامه اقدام و عملیاتی باشند، احتمالاً در هنگام اجرا از حمایت جدی ‌برخوردار نخواهند بود. برای بررسی امکان‌پذیری برنامه اجرایی باید موارد زیر را در نظر گرفت:

• وابستگی متقابل بین اقدامات،
• وجود یک رهبر و جلب مشارکت دست‌اندرکاران اصلی،
• میزان تأثیر هر اقدام بر روی توصیه‌های راهبردی و برون‌داد،
• منابع موردنیاز (انسانی، مالی، لجستیکی، فنی و ...)،
• زمان‌بندی دقیق،
• میزان آمادگی دست‌اندرکاران،
• در دسترس ‌بودن زیرساخت،
• محیط توانمندساز متناسب،
• ریسک‌های مربوط به اقدامات.

در این مرحله نیز ‌مانند بسیاری از مراحل فرایند تدوین راهبرد کشاورزی دیجیتال، داشتن رویکرد مشارکتی از طریق مشورت با دست‌اندرکاران مربوطه ضروری است تا از اجماعی گسترده در مورد صحت مسیر برنامه، اطمینان حاصل شود. همچنین ازآنجاکه امکان‌پذیری پیاده‌سازی برنامه‌های اجرایی، اغلب به‌خاطر منابع مالی محدود می‌شود، در این مرحله باید هزینه‌ها به‌صورت دقیق برآورد شوند و محدودیت‌های بودجه در برنامه‌ در نظر گرفته شود. علاوه‌بر این، باید به‌منظور تقسیم‌ هزینه‌ها و تأمین مالی بهتر، از شرکای دولتی یا خصوصی جدید استفاده شود. منابع برنامه اقدام کشاورزی دیجیتال، شامل منابع موردنیاز برای آماده‌سازی، هدایت و نظارت بر تدوین و اجرای برنامه اقدام ملی کشاورزی دیجیتال است.

درصورتی‌که اجرای چشم‌انداز کشاورزی دیجیتال، از نظر مالی و لجستیکی قابل تحقق نباشد، نباید همه اقدامات را در یک ‌زمان انجام داد و امکان تنظیم چارچوب‌های زمانی منطبق بر بازه‌های بودجه‌ریزی وجود دارد. در صورت نیاز، برنامه اجرایی را می‌توان به سه یا چهار مرحله تقسیم کرد. برای مثال، یک برنامه ۱۰ ساله را می‌توان به سه دوره زمانی ۳-۰ سال،۶- ۳ و۱۰ -۶ سال تقسیم کرد.

5-2-2. تدوین برنامه اقدام یکپارچه برای کشاورزی دیجیتال

هدف این مرحله، ترکیب اقدامات و برون‌داد‌ها در قالب پیش‌نویسی از برنامه اقدام کشاورزی دیجیتال است. این برنامه باید به‌صورت واضح نشان دهد که هر اقدام، چگونه بر تحقق برون‌داد‌ها و توصیه‌های راهبردی تأثیر خواهد داشت. تعیین اقدامات و فعالیت‌های مختلف برای تحقق چشم‌انداز ملی کشاورزی دیجیتال، بخش مهمی از این فرایند است. این کار شامل: شناسایی مراحل منطقی پیاده‌سازی و تشریح اهداف است. ارتباط با تصمیم‌گیرندگان و سایر ذی‌نفعان اصلی درباره برنامه‌ها و پیشرفت هریک از مراحل اجرایی باید مورد توجه قرار گیرد تا اطمینان حاصل شود که راهبرد کشاورزی دیجیتال تا حد امکان ارزش سرمایه‌گذاری را دارد. با توجه ‌به ماهیت پیچیده کشاورزی دیجیتال، همیشه ریسک اینکه بعضی از قسمت‌های بخش کشاورزی ممکن است در برابر این طرح مقاومت کنند وجود دارد، زیرا قادر به درک چگونگی نقش‌آفرینی آن در برطرف‌سازی چالش‌های فعلی و ارائه مزایای ملموس نیستند. تعیین اهداف برای هریک از مراحل برنامه اقدام به افزایش تمرکز و حمایت از نظارت و ارزیابی بعدی آن کمک خواهد کرد. در جدول (2) نمونه‌ای از برنامه اقدام کشاورزی دیجیتال ارائه شده است.

جدول 2. نمونه برنامه اقدام کشاورزی دیجیتال [19]

 5-3. نظارت و ارزیابی کشاورزی ملی دیجیتال

تدوین یک چارچوب نظارت و ارزیابی ملی موفق، نیاز به تلاش، اختصاص منابع و صرف زمان دارد، اما مزایای آن قطعی است. دولت‌ها باید از ابتدا نظارت و ارزیابی را به‌عنوان بخشی از برنامه‌‌ریزی و هزینه برنامه‌های کشاورزی ملی دیجیتال در نظر بگیرند و نه به‌عنوان ضمیمه‌ای که اختصاص بودجه و نیروی انسانی آن در آخرین مرحله انجام شود.

در راهبرد کشاورزی دیجیتال ارائه شده توسط سازمان خواروبار و کشاورزی و اتحادیه بین‌المللی مخابرات (2017)، نظارت به‌معنای ارزیابی مداوم و جمع‌آوری داده‌هایی است که نشان‌‌دهنده میزان پیشرفت و دستیابی به اهداف و روند استفاده از بودجه اختصاص‌ داده ‌شده است. ارزشیابی نیز فرایندی است که تا حدامکان به‌صورت نظام‌مند و عینی، تناسب و تأثیر یک فعالیت را در جهت دستیابی به اهداف، مقاصد و دستاوردهای آن برآورد می‌کند. بر این اساس فرایند نظارت و ارزیابی در این چارچوب، دربرگیرنده مراحل اصلی نظیر تدوین شاخص‌های کلیدی، تعریف اقدامات و تدوین برنامه اقدام و فرایندهای پشتیبان نظارت است که در ادامه تشریح خواهد شد.

5-3-1. طراحی چارچوب نظارت و ارزشیابی و تدوین شاخص‌های کشاورزی ملی دیجیتال

طراحی چارچوبی برای نظارت و ارزشیابی ملی به‌منظور اطمینان از موفقیت و پایداری راهبرد کشاورزی دیجیتال در هر کشور ضروری است. ازاین‌رو، برای سنجش پیشرفت‌ در روند اجرای برنامه کشاورزی دیجیتال و نتایج حاصل از آن، به تهیه شاخص‌ها و برآورد اهداف نیاز خواهد بود تا مشخص شود کشاورزی دیجیتال تا چه حد پذیرفته شده و چه نتایج محسوسی برای دست‌اندرکاران بخش‌های کشاورزی و غیرکشاورزی به‌همراه داشته‌ است؟ برای دستیابی به این نتایج چه راهکارهایی پیاده‌سازی شده‌ است و تا چه حد مؤثر بوده‌اند؟

شایان ذکر است که شاخص‌های برون‌داد باید دربرگیرنده دیدگاه دست‌اندرکاران باشد تا تضمین کند که تغییرات و پیشرفت‌های مهم از نظر آنها، لحاظ شده‌اند. اهداف باید براساس محدوده زمانی در طول برنامه اجرایی، تعیین و تعریف شوند. اهداف باید واقع‌بینانه و قابل دستیابی باشند تا مرتبط و انگیزه‌بخش باقی بمانند. ارزیابی شاخص‌ها در مقابل اهداف باید در فواصل منظم انجام گیرد تا اطمینان حاصل شود که برنامه برای دست‌اندرکاران، نتایج محسوسی در زمان مقرر و مناسب دربردارد و همچنین مشکلات احتمالی، شناسایی شده‌ و در اسرع‌وقت برطرف می‌شوند. نتایج حاصل از نظارت و ارزشیابی برنامه ملی کشاورزی دیجیتال نیز به‌نوبه‌خود به‌منظور ترغیب دست‌اندرکاران برای سرمایه‌گذاری آینده و پذیرش، باید به اطلاع ذی‌نفعان برسد. گزارش پیشرفت و نتایج برنامه اقدام کشاورزی دیجیتال، به‌ویژه برای نشان‌ دادن نحوه تخصیص بودجه و تأثیر سرمایه‌گذاری سیاستگذاران، سرمایه‌گذاران، کمک‌کنندگان یا حامیان مالی، از اهمیت ویژه‏ای برخوردار است. همچنین به ایجاد اعتماد و درک مناسب سرمایه‌گذاران بالقوه کمک می‌کند.

تجربه نشان می‌دهد که نظارت بر روند و ارزشیابی کشاورزی دیجیتال ممکن است در چندین سطح و توسط چندین دست‌اندرکار انجام گیرد. مهم آن است که تلاش‌های مختلف، در قالب مدل جامع نظارت و ارزشیابی ملی، برنامه‌ریزی و اجرا شود. به‌طورکلی ذی‌نفعانی که پیامدهای استقرار کشاورزی دیجیتال ممکن است برای آنها بسیار مهم باشد عبارتند از:

• سیاستگذاران بخش کشاورزی،
• کشاورزان شامل زارعان، باغداران، ماهیگیران، جنگل‌داران و دامداران،
• کسب‌وکارهای کشاورزی شامل شرکت‌های محلی کوچک و متوسط و همچنین شرکت‌های بزرگ و چندملیتی،
• ارائه‌دهندگان خدمات کشاورزی مانند سازمان‌های توسعه‌ای و سازمان‌های غیردولتی،
• محققان کشاورزی،
• دست‌اندرکاران بخش‌های دیگر که از رشد کشاورزی دیجیتال سود می‌برند.

نمونه‌هایی از پیامدهای استقرار کشاورزی دیجیتال برای کشاورزان، ممکن است شامل افزایش دسترسی به اطلاعات و خدمات کشاورزی باشد. برای صنایع کشاورزی نتایج ممکن است شامل: بهبود مدیریت نهاده‌ها و محصولات کشاورزی در طول چرخه تولید یا دسترسی بهتر به بازارهای بین‌المللی از طریق صدور گواهینامه و مبادله کالاهای مرتبط باشد. برای ارائه‌دهندگان خدمات کشاورزی مانند مروجان، ممکن است یکی از نتایج این باشد که آیا کشاورزی دیجیتال توانسته است آنها را قادر سازد که به اطلاعات کشاورزی در حین انجام کار دسترسی و از راه دور با کشاورزان تعامل داشته باشند یا خیر؟ برای محققان کشاورزی نتیجه، ممکن است افزایش دسترسی به مطالعات کشاورزی ارزشمند، شبکه‌های دانش و منابع باشد. سایر پیامدهای استقرار کشاورزی دیجیتال را می‌توان تأثیرات به‌کارگیری فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات در حوزه‌های مرتبط با آب‌وهوا، حکمرانی، لجستیک، آبیاری، مدیریت بحران یا خدمات مالی مانند سازوکارهای پرداخت، بیمه، وام‌ها و پس‌انداز برشمرد.

5-3-2. تعریف اقدامات آغازین و نهایی برای شاخص‌های کشاورزی ملی دیجیتال

تعریف شاخص‌هایی برای نظارت و ارزشیابی، مستلزم تعیین معیارهای پایه در هر مورد است. برای مثال، دولتی که برای سنجش پیامد استقرار کشاورزی دیجیتال، شاخص «درصد افزایش استفاده از خدمات مبتنی‌بر تلفن همراه» را تعریف کرده ‌است، چنانچه خدمات کشاورزی مبتنی‌بر تلفن همراه، در آن کشور کم یا حتی صفر باشد، ممکن است نقطه شروع صفر را به‌عنوان معیار پایه برای این شاخص تعیین کند؛ اما کشوری که در آن سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی در زمینه خدمات کشاورزی مبتنی‌بر تلفن همراه انجام شده است، باید معیار پایه مناسبی را انتخاب کند که امکان محاسبه و نمایش نتایج سرمایه‌گذاری آینده را فراهم شود.

یک چارچوب نظارت و ارزشیابی مناسب، برای بررسی دستاوردهای دیجیتالی شدن و اینکه نیاز به اصلاحات در چه قسمت‌هایی وجود دارد، سه بخش اصلی را بررسی می‌کند:

1. برون‌داد‌های کشاورزی دیجیتال: برون‏دادها، خروجی‌های بلافصل برنامه اقدام، ناشی از فعالیت‌های صورت ‌گرفته هستند که اغلب به ‏راحتی قابل شناسایی و اندازه‌گیری می‏ باشند. برون‌دادها، اغلب به ارائه یک محصول و یا خدمت خاص مانند ایجاد پایگاه داده مدیریت منابع طبیعی و یا راه‌اندازی سامانه پیش‌بینی آب و هوا اشاره دارند.
2. نتایج کشاورزی دیجیتال: نتایج، آثار کوتاه‌مدت و یا میان‌مدتی هستند که درنتیجه اقدامات انجام شده و هم ‏افزایی برون‌داد‌های کشاورزی دیجیتال به‌وجود می‌آیند. بهبود دسترسی به خدمات بانکی، اعتباری و بیمه در میان جامعه کشاورز و ذی‌نفعان مرتبط، با استفاده از پرداخت‌های موبایلی و الکترونیکی، نمونه‌ای از یک نتیجه مورد انتظار است.
3. تأثیر کشاورزی دیجیتال: تأثیر، تغییری است که نتایج کشاورزی دیجیتال برای دست‌اندرکاران بخش کشاورزی و غیرکشاورزی ایجاد می‌کند. به‌عبارتی تأثیرات، به دستاوردهای کلی‏تر و بلندمدت حاصل از نتایج کشاورزی دیجیتال اشاره دارند.

در جدول (3) نمونه‌ای از شاخص‌های هدف برای برون‌داد کشاورزی دیجیتال در سال اول برنامه اقدام ارائه شده است.

 جدول 3. مثالی از سنجه ‏های هدف برای شاخص‌های برون‌داد کشاورزی دیجیتال [19]

5-3-3. چارچوب حکمرانی

سازوکار حکمرانی پیشنهادی برای راهبرد کشاورزی دیجیتال شامل: یک کمیته، شورا، کارگروه یا گروه ویژه‌ای است که مأمور یا مسئول اجرای یک یا چند اقدام زیر هستند:

1. هدایت و نظارت،
2. ارائه محتوا و بررسی موضوعات در حوزه‌هایی مانند:

• سامانه ملی کشاورزی و ارائه خدمات شامل نیروی کار و بودجه کشاورزی،
• راهبرد و سیاستگذاری ملی کشاورزی،
• فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات فعلی و محیط کشاورزی دیجیتال؛ سایر جنبه‌ها شامل: زیرساخت ملی، مخابرات، افزایش نیروی کار، آموزش، امور مالی، نظارت، آبیاری و مدیریت آب، مدیریت بحران، هواشناسی.

3. تعامل فعال و مشاوره با ذی‌نفعان

سازوکارهای گزارش‌دهی یا پاسخ‌گویی با توجه به ساختار سازمانی یا وزارتخانه و مدیریت موردنظر، می‌تواند قابل انعطاف باشد. بااین‌حال اجرای موفق راهبرد کشاورزی دیجیتال، مستلزم همکارهای مشترک بخش‌های کشاورزی و فناوری اطلاعات و ارتباطات است. اگرچه پیشنهاد می‌شود که رهبری و مالکیت اصلی به‌عهده بخش کشاورزی باشد. در شکل (۶) می‌توان نمونه‌ای از ساختار مدیریت و نظارت کشاورزی دیجیتال را مشاهده کرد.

شکل 6. نمونه‌ای از ساختار مدیریت و نظارت کشاورزی دیجیتال [1]

6.جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

در زمینه کشاورزی هوشمند، احکامی در قالب مصوبه شورای اجرایی فناوری اطلاعات مصوب 1400/1/3 و آیین‌نامه حمایت از تولید دانش‏بنیان و اشتغال‌آفرین در بخش کشاورزی و منابع طبیعی مصوب 1401/1/14 به تصویب رسیده است و قانون برنامه هفتم پیشرفت و سند ملی دانش‌بنیان امنیت غذایی نیز زمینه‏ های به‏کارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخش‏های مختلف ازجمله بخش کشاورزی را مورد توجه قرار داده است. ولی با وجود گذشت بیش از سه سال از مصوبه شورای اجرایی فناوری اطلاعات، یکی از تکالیف مهم این مصوبه مبنی‌بر تدوین سند «نقشه راه اجرایی هوشمند‌سازی حوزه کشاورزی» اجرایی نشده است. علاوه‌بر این، اصولاً قبل از تدوین نقشه راه، باید سند راهبردی طراحی شود. درحال‌حاضر به‌دلیل عدم تدوین راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال، مشتمل بر سند راهبردی و برنامه اقدام، محیط سیاستگذاری و قانونگذاری توانمندساز برای فعالیت بازیگران مختلف به‏ویژه شرکت‏های دانش ‏بنیان ایجاد نشده است. علاوه‌بر این، ارزیابی دقیقی از وضعیت فعلی، شکاف‌ها و فرصت‌های موجود برای نوآوری دیجیتال به عمل نیامده و نظام مناسبی برای پایش پیشرفت و اندازه‌گیری تأثیر ابتکارات کشاورزی دیجیتال طراحی نشده است. همچنین اولویت‏های بخش کشاورزی در استفاده از ظرفیت‏های دیجیتال تاکنون تعیین نشده است. ازاین‏رو، تدوین برنامه و راهبرد‌های مشخص و شفاف در بخش کشاورزی اجتناب‌ناپذیر است. راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال در عین بلندپروازانه بودن، باید برای تحقق نتایج مطلوب در بخش کشاورزی و بهبود زندگی روستایی و امنیت غذایی، قابلیت اجرایی داشته باشد.

به‌کارگیری فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات در کشاورزی در سال‌های اخیر رشد قابل‌توجهی داشته است. افزایش استقرار اینترنت اشیا و گسترش پهنای باند، تجزیه‌وتحلیل پیشرفته، شبکه‌های هوشمند و برنامه‌های کاربردی نوآورانه، فرصت‌هایی را برای توسعه، انطباق و به‌کارگیری این فناوری‌ها به‌عنوان مؤلفه‌های کشاورزی دیجیتال فراهم کرده است. این شکل از کشاورزی، نویدبخش ارائه راه‏ حل‌های نوآورانه برای بسیاری از چالش‌هایی است که کشاورزان به‌ویژه خُرده‌مالکان با آنها مواجه هستند. بااین‌حال، اثربخشی این فناوری‌ها به کیفیت طراحی و قابلیت دسترسی آنها و سواد دیجیتالی کشاورزان بستگی دارد. علاوه‌بر این، بهره‌گیری از مهارت‌ها و مشارکت حداکثری کلیه بخش‌ها و بازیگران، در قالب یک رویکرد چندجانبه به‌منظور موفقیت برنامه‌ریزی راهبردی کشاورزی دیجیتال ضروری است. یک رویکرد ساختارمند، کشورها را قادر می‌سازد ضمن بهره‌برداری از ظرفیت کامل فناوری‌های دیجیتال، نوآوری و تاب‌آوری را در بخش کشاورزی ارتقا دهند.

راهنمای راهبردی کشاورزی دیجیتال سازمان خواروبار و کشاورزی و اتحادیه بین‌المللی مخابرات (2017)، چارچوبی برای کمک به کشورها در تدوین سند راهبردی و برنامه اقدام ملی کشاورزی دیجیتال ارائه داده است. اجرای سه مرحله کلیدی «تدوین چشم‌انداز»، «تدوین برنامه اقدام» و «طراحی سازوکار نظارت و ارزشیابی»، به‌عنوان پیش‌نیاز تدوین راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال است.

مرحله تدوین چشم‌انداز شامل یک فرایند سه‌جانبه: «اطمینان از محیط مناسب برای بروز کشاورزی دیجیتال»؛ «افزایش استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخش کشاورزی و پایدارسازی آن با هدف دستیابی به اهداف کشاورزی ملی و شناسایی همه‌جانبه محیط مورد نیاز فناوری اطلاعات و ارتباطات ملی» و «استفاده از قابلیت به‌کارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات توسط سایر بخش‌های مهم و مرتبط با کشاورزی مانند بانکداری و بیمه» است. در تدوین چشم ‏انداز باید نقاط ویژه برای ورود و نقش ‏آفرینی کشاورزی دیجیتال و همچنین حوزه‌هایی که سرمایه‌گذاری در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات می‌تواند برای کشاورزی ارزش‌افزوده ایجاد کند و از معیشت مناطق روستایی و رشد همه‌جانبه اقتصادی حمایت کند، مشخص شود. لذا پیش از اتخاذ هرگونه راهبرد کشاورزی دیجیتال، باید وضعیت کنونی کشاورزی کشور ازجمله در زمینه ‏هایی مانند خدمات موجود، جریان‌های اطلاعاتی و جریان‌های معاملاتی در زنجیره‏ های ارزش کشاورزی بررسی شود. علاوه‌بر این، انجام بررسی دقیق در زمینه محیط فعلی کشاورزی دیجیتال در کشور نیز اهمیت بسزایی دارد.

همچنین هشت مؤلفه کلیدی شامل: مدیریت و حکمرانی، راهبرد و سرمایه‌گذاری، خدمات و برنامه‌های کاربردی، زیرساخت، استانداردها و تعامل‌پذیری، محتوا، مدیریت و اشتراک‌گذاری دانش، قانونگذاری، سیاستگذاری و تبعیت از آنها و افزایش ظرفیت و نیروی کار، در طراحی چشم‌انداز و پیاده‌سازی راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال باید مدنظر قرار گیرد (شکل ۷).

شکل 7. اجزای کلیدی راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال [1]

تدوین چشم‌انداز ملی کشاورزی دیجیتال، فرایند پیچیده‌ای است که به دانش و تجربه کافی، از زمینه‌ها، بخش‌ها و وزارتخانه‌های مختلف نیاز دارد. لذا شناسایی ذی‌نفعان کلیدی و جلب مشارکت آنان در بررسی وضعیت فعلی، تجزیه‌وتحلیل کامل چشم‌انداز آتی بخش کشاورزی در این مرحله بسیار ضرورت دارد.

تدوین برنامه اقدام کشاورزی دیجیتال نیز با تأکید بر «ارتقای دستاوردهای کشاورزی دیجیتال» و «تعیین جزئیات عملیاتی و اجرایی (مراحل اجرایی و زمان‌بندی) برای انجام اقدامات و فعالیت‌های مرتبط با تحقق برون‌دادها» انجام می‌شود. در این مرحله نیز مشارکت فعال ذی‌نفعان و دست‌اندرکاران در تعیین دقیق چارچوب برنامه اقدام از اهمیت بالایی برخوردار است و باید اقدامات و برون‌دادهای کشاورزی دیجیتال و چالش‌ها و خطرات پیش‌روی آن تبیین و تحلیل شود. درنهایت با تدوین برنامه اقدام، مؤلفه‌های لازم برای دستیابی به اهداف راهبردی، ازجمله جدول زمانی، تخصیص منابع و مسئولیت‌ها مشخص خواهد شد و نقش و سهم مورد انتظار هر اقدام برای به‏ثمر رساندن برون‌داد‌ها و زمان‌بندی لازم برای این نقش ‏آفرینی تعیین خواهد شد. در تدوین برنامه اقدام ملی و یکپارچه برای کشاورزی دیجیتال، باید موارد زیر را در نظر گرفت تا از جامعیت و قابلیت تحقق بیشتری برخوردار شود:

• وابستگی متقابل بین اقدامات؛
• وجود یک رهبر و جلب مشارکت دست‌اندرکاران اصلی؛
• میزان تأثیر هر اقدام بر روی توصیه‌های راهبردی و برون‌داد؛
• منابع موردنیاز (انسانی، مالی، لجستیکی، فنی و غیره)؛
• زمان‌بندی دقیق؛
• میزان آمادگی دست‌اندرکاران؛
• در دسترس ‌بودن زیرساخت؛
• محیط توانمندساز متناسب؛
• ریسک‌های مربوط به اقدامات.

«طراحی سازوکار نظارت و ارزشیابی»، به‌عنوان سومین پیش‌نیاز تدوین راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال محسوب می‏شود. دولت باید از ابتدا نظارت و ارزیابی را به‌عنوان بخشی از برنامه‌‌ریزی و هزینه برنامه‌های کشاورزی ملی دیجیتال در نظر بگیرد؛ نه به‌عنوان ضمیمه‌ای که اختصاص بودجه و نیروی انسانی آن در آخرین مرحله انجام شود. در مرحله طراحی چارچوب جامع و ملی نظارت و ارزشیابی کشاورزی دیجیتال، تدوین شاخص‌ها و برآورد اهداف برای سنجش روند پیشرفت در اجرای برنامه کشاورزی دیجیتال و پیامدهای حاصل از آن صورت می‌گیرد. این چارچوب، برای بررسی دستاوردهای دیجیتالی شدن و اینکه نیاز به اصلاحات در چه قسمت‏هایی وجود دارد، باید سه بخش اصلی را شامل برون‌داد‌ها، نتایج و آثار کشاورزی دیجیتال بررسی ‌کند. برون‌دادها، خروجی‌های ناشی از فعالیت‌های صورت ‌گرفته و اجرای برنامه اقدام هستند که اغلب به‌راحتی قابل شناسایی و ارزیابی هستند. شاخص‌های مرتبط با ارزیابی نتایج نیز باید به آثار کوتاه‌مدت و یا میان‌مدتی که درنتیجه اقدامات انجام شده و استفاده از برون‌داد‌های کشاورزی دیجیتال، به‌وجود می‌آیند بپردازد. آثار گسترده‌تر و بلندمدت کشاورزی دیجیتال نیز توسط شاخص‌های مرتبط با ارزیابی تأثیرات سنجیده می‌شود. تعریف اقدامات آغازین و نهایی شاخص ارزیابی راهبرد کشاورزی دیجیتال و تدوین چارچوب حکمرانی متناسب با آن نیز برای تضمین مسئولیت‌پذیری و تسهیل بهبود مستمر در راهبردها و شیوه‌ها، جزء جدایی‌ناپذیری از طراحی چارچوب نظارت و ارزشیابی است.

درعین‌حال، باید به یاد داشت که مانند همه راهبردها و برنامه‌ها، نتایج این فرایندها ثابت نیستند و با توجه به تغییرات در بافت و زمینه هر کشور، سند راهبردی و برنامه اقدام نیازمند رویکردی پویا برای به‌روزرسانی و متناسب‌سازی است. بدیهی است در حوزه‌های پویا و بین‌بخشی مانند فناوری اطلاعات و ارتباطات و کشاورزی، بررسی دوره‌ای راهبرد برای همگامی با نیاز‌های در حال تغییر، اهداف در حال ظهور و فناوری‌های نوین مهم است. گفتنی است تدوین راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال، اولین گام در راستای درک قابلیت تحول‌آفرین فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشاورزی است. موفقیت این رویکرد، به‌مانند هر تحول بزرگی، به داشتن رهبری سطح بالا در راستای تحقق اهداف برنامه‌ریزی شده و اجرای کارآمد آن بستگی خواهد داشت، به‌نحوی‌که بتواند یک چشم‌انداز پایدار را متعهدانه در تمام طول برنامه پیش ببرد.

علاوه‌بر این مشارکت دست‌اندرکاران و به‌طور ویژه کشاورزان که از دست‌اندرکاران اصلی کشاورزی دیجیتال هستند، در همه مراحل تهیه و اجرای برنامه، به‌خصوص در مرحله نظارت و ارزشیابی ضروری است. در گذشته، بسیاری از برنامه‌ها و پروژه‌های ناموفق کشاورزی دیجیتال به‌دلیل عدم مشارکت کشاورزان و سایر بازیگران، ازجمله صنایع کشاورزی، ارائه‌دهندگان خدمات و محققان، منجر به بدبینی کشاورزان و اتلاف هزینه ‏ها شده است. صرف‌نظر از نقش هریک از دست‌اندرکاران، مهم است که نظرات آنها در مشاوره‌ها در نظر گرفته شود تا از رعایت اولویت‌های گروه‌های مختلف و مشارکت آنها در روند پایش نتایج، اطمینان حاصل شود.

پیچیدگی‌های بخش کشاورزی، ناشی از گستردگی و تنوع ذ‌ی‌نفعان، بخش‌ها، مقررات، عوامل بیولوژیکی و موارد دیگر، در هنگام شروع و اجرای یک راهبرد کارآمد کشاورزی دیجیتال چالش‌هایی را ایجاد می‌کند. دست‌کم گرفتن این پیچیدگی‌ها یک خطر بالقوه است و این امر گاهی در میان کارشناسان توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات که فاقد تجربه مربوط به این بخش هستند، مشاهده شده است. عدم وجود همکاری بین بازیگران سیستم پیچیده کشاورزی دیجیتال نیز ممکن است تدوین یک راهبرد افقی را با چالش مواجه کند. بر این اساس ایجاد ساختار حکمرانی کشاورزی دیجیتال، برای هماهنگی و نظارت بر مشارکت ذی‌نفعان مختلف و افزایش کارایی و شفافیت در فرایندها ضرورت می‌یابد. این امر از طریق ایجاد واحدهای سازمانی، کمیته، شورا، کارگروه یا گروه ویژه‌ای که مسئولیت هدایت و نظارت، بررسی موضوعات مرتبط و تعامل و مشارکت با دست‌اندرکاران را عهده‌دار هستند، قابل تحقق خواهد بود. هسته اصلی این ساختار حکمرانی، وزارتخانه متولی امور مرتبط با بخش کشاورزی در هر کشور است و سایر دست‌اندرکاران مرتبط، وظیفه پیاده‌سازی زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات، پشتیبانی تصمیمات و مدیریت اطلاعات را عهده‌دار هستند. با وجود این چالش‌های مرتبط با اطمینان از دسترسی عادلانه برای همه ذ‌ی‌نفعان، به‌ویژه کشاورزان خُرده‌مالک و محرمانگی و امنیت داده‌ها و اطلاعات، اتخاذ یک رویکرد نظام‌مند برای نظارت بر اجرای سیاست‌های داده‏باز و نیز توانمندسازی اقشار فقیر و خُرده‏مالک را ایجاب می‏کند. چنین رویکردی، مدیریت و اشتراک‌گذاری بهتر داده‌ها را تسهیل کرده و برای اجتناب از تسخیر منافع فناوری‏های مربوطه توسط بزرگ‏ مالکان و اقشار ثروتمند ضروری است.

توصیه‌ها و پیشنهادهای سیاستی

براساس مباحثی که در این گزارش مطرح شد، مصوبه شورای اجرایی فناوری اطلاعات مصوب 1400/1/3 باید اصلاح شود. ازجمله در این زمینه، تدوین راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال باید جایگزین «نقشه راه اجرایی هوشمند‌سازی حوزه کشاورزی» شود.

طی بازه زمانی مشخص، باید تدوین راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال در دستور کار وزارت جهاد کشاورزی قرار گیرد. این وزارتخانه باید با همکاری وزارت فناوری اطلاعات و ارتباطات و مرکز ملی فضای مجازی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت امور اقتصادی و دارایی، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری و همچنین نمایندگان کشاورزان و تشکل‏های مربوطه و شرکت‏های دانش‏ بنیان، نسبت به تدوین راهبرد مذکور اقدامات لازم را به عمل آورد. سند مذکور پس از تدوین باید به مجلس شورای اسلامی ارسال شود و ازآنجایی که خلأ قانونی چندانی در حوزه قوانین مرتبط با هوشمند سازی وجود ندارد، مجلس شورای اسلامی از طریق کمیسیون‌های کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط‌زیست و آموزش و تحقیقات بر تصویب و اجرایی شدن آن نظارت کند.‌ این راهبرد شامل: سه بخش اصلی چشم‌انداز راهبردی کشاورزی دیجیتال، برنامه اقدام و نظام نظارت و ارزشیابی خواهد بود و به منظور مطابقت آن با اسناد بالادستی ضروری است هیأت تطبیق قوانین مجلس شورای اسلامی و کمیسیون‌های مرتبط و نیز هیأت عالی نظارت بر سیاست‌های کلی نظام مجمع تشخیص مصلحت نظام از نظر تطبیق سند تهیه شده با اسناد بالادستی ظرف یک ماه نظرات خود را به مرجع تصویب ارائه دهند.

ازطرفی، از آنجایی که در قوانین بودجه سالیانه کشور، اعتبار لازم برای توسعه کشاورزی دیجیتال پیش‌بینی نمی‌شود، ضروری است بودجه‌ای در قالب طرح کشاورزی دیجیتال و هوشمند سازی و مشتمل بر اهداف کمّی ناظر بر شاخص‌های برون داد‌محور مانند سطح اراضی تحت کشاورزی دقیق، درصد عملیات بازار بهره‌مند از فناوری اطلاعات و ارتباطات، درصد خدمات آموزشی و ترویجی ارائه شده از طریق فناوری اطلاعات و ارتباطات، میزان توسعه زیرساخت‌های مربوطه، میزان بازخوردهای میدانی اخذ شده از کشاورزان، روستائیان و عشایر در خصوص کارآمدی برنامه‌ها و طرح‌ها از طریق فناوری اطلاعات و ارتباطات و شاخص‌های پیامدگرا مانند رشد ارزش افزوده کشاورزی، کاهش هزینه‌های تولید، کاهش مصرف نهاده‌های شیمیایی و انرژی و بهبود اشتغال ناشی از هوشمند‌سازی پیش‌بینی شود. به‌عبارتی تخصیص این بودجه منوط به تحقق شاخص‌های مد‌نظر خواهد بود و اتاق اصناف کشاورزی و منابع طبیعی و سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی کشور باید گزارش‌های نظارتی شش‌ماهه از عملکرد و اثربخشی این اعتبارات به کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست مجلس شورای اسلامی ارائه دهند.

نظر ‌به ماهیت پیچیده کشاورزی دیجیتال، همیشه احتمال اینکه بعضی از واحدهای بخش کشاورزی ممکن است در برابر این طرح مقاومت کنند وجود دارد، زیرا قادر به درک چگونگی نقش‌آفرینی آن در برطرف‌سازی چالش‌های فعلی و ارائه مزایای ملموس نیستند. لذا وزارت جهاد کشاورزی باید با همکاری معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش ‏بنیان ریاست‌جمهوری و وزارت ارتباطات و اطلاعات، برنامه ویژه ‏ای را برای ملموس ‏سازی آثار کشاورزی دیجیتال بر توسعه عدالت‏ محور بخش کشاورزی ایران تدوین و اجرا کنند تا این باور ایجاد و تقویت شود که در کشورهایی مانند ایران نیز که کشاورزی خُرده ‏مالکی، شکل غالب نظام‏های بهره ‏برداری کشاورزی به‌شمار می‏رود، کشاورزی دیجیتال به رفع بسیاری از مشکلات کلیشه ‏ای بخش می‏تواند کمک اساسی کرده و اثربخشی هزینه‏ کرد منابع عمومی را در بخش ارتقا دهد. گفتنی است همزمان حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان مربوطه نیز باید توسط نهادهایی مانند صندوق نوآوری و شکوفایی و صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطر‌پذیر از طریق تأمین مالی این شرکت‌ها در قالب سرمایه‌گذاری خطرپذیر یا سایر قالب‌های مناسب صورت گیرد.

کشاورزی دیجیتال این ظرفیت را دارد که با ارائه دسترسی به اطلاعات به‏ موقع، دقیق و جامع از بخش کشاورزی، سهم ارزشمندی در صرفه ‏جویی در مصرف نهاده ‏ها، بهبود بهره‏ وری و کارایی تولید و نیز ارتقای سیاست کشاورزی و قابلیت نظارتی آن داشته باشد. درواقع به‏ کارگیری کشاورزی دیجیتال، ضمن اینکه سبب تدقیق در اطلاعات و برنامه ‏ریزی تولید و هدفمندسازی و هوشمندسازی حمایت‏ها در بخش کشاورزی خواهد شد، می‏تواند بخش زیادی از بار اداری ناشی از رویکردهای سنتی مدیریتی در وزارت جهاد کشاورزی را کاهش داده و این وزارتخانه را در انجام وظایف تنظیم ‏گری، هدایت‏گری و توانمندسازی بیش‌ازپیش یاری رساند.

به‌هر‌حال، در تدوین راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال، باید براساس مسائل اساسی بخش کشاورزی، اولویت‏های ورود و نقش ‏آفرینی فناوری‏های مربوطه تعیین شود که در این زمینه می‏ توان به مواردی مانند راه ‏اندازی و ارتقای سامانه‌های هشدار زودهنگام و مدیریت بحران (ازجمله در زمینه تجزیه‌وتحلیل ناامنی حاد غذایی فعلی و بحران‌های احتمالی امنیت غذایی در آینده، ارائه هشدارهای به‌موقع در مورد بحران‌های در حال ظهور، پیش ‏بینی آثار خشک‌سالی‏ ها بر معیشت جوامع روستایی و عشایری)، ارائه خدمات مشاوره‌ای و اطلاعات به‌روز و دقیق در مورد قیمت‌های بازار، خریداران، پیش‌بینی‌های آب‌وهوا، شیوه‌های کشاورزی و تقویم‌های زراعی به کشاورزان، ردیابی دام و بهینه‌سازی مدیریت مراتع، ارزیابی هوشمند خسارت ناشی از پدیده ‏های اقلیمی به محصولات کشاورزی و پرداخت خودکار غرامت از طریق شبکه‌های تلفن همراه به کشاورزان (که منجر به صرفه ‏جویی در هزینه‏ ها و رهایی از روش ناکارآمد بازدید میدانی از خسارات خواهد شد) و ارائه توصیه ‏های به‏ موقع و محلی به کشاورزان و افزایش کارایی نظام ترویج متعارف و برقراری رابطه تعاملی با کشاورزان اشاره کرد. توسعه شبکه‌های اطلاعاتی پیشرفته، مؤثر و پایدار در سطوح بین‌المللی، منطقه‌ای و ملی باید در راهبرد ملی مورد توجه قرار گیرد.  

متناسب‌سازی نوآوری‌ها و فناوری‌ها برای کشاورزان خُرده‌مالک و کسب‌وکارهای کوچک موضوع بسیار مهمی است. کشاورز باید در مرکز راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال باشد. این مسئله نباید در طی فرایند پیشرفت از جانب نهادهای دولتی و سایر دست‌اندرکاران مورد غفلت قرار گیرد. در این راهبرد، مردم‌محوری نسبت به فناوری‌محوری ارجحیت دارد. بنابراین بررسی کاربرد مسئولانه و پذیرش فناوری‌ها، طراحی و ارائه خدمات، ابزارها و رویکردهای جدید باید با هدف توانمندسازی خانوارهای روستایی و الهام بخشیدن به کارآفرینی جوانان در زمینه غذا و کشاورزی مدنظر قرار گیرد. این امر، مستلزم استفاده از روش‌های نوآورانه مسئولانه، احترام به تجربه عملی، سنت، نگرش، طرز فکر و مسائل مربوط به کشاورزی محلی و ارائه خدمات مشاوره روستایی است.

در این راستا، ضرورت دارد تا رویکرد فراگیر و شمول‏گرا، با هدف انتفاع طیف‌های مستضعف و حاشیه ‏ای ازجمله کاربران کم سواد یا بی‌سواد و برخوردار از سطوح درآمدی پایین اتخاذ شود. هدایت منافع حاصل از کشاورزی دیجیتال به سمت خُرده‌مالکان، نیازمند رویکردی چندوجهی است که زیرساخت‌ها، آموزش و مشارکت جامعه را به‌عنوان عناصر حیاتی مدنظر قرار دهد. در این راستا، پشتیبانی از زیرساخت‌های اجتماعی، کشاورزان را برای استفاده از پلتفرم‏های دیجیتال برای تولید و بازاریابی توانمند خواهد کرد. ازآنجاکه بسیاری از کشاورزان خُرده‌پا، فاقد مهارت‏های دیجیتالی لازم برای استفاده مؤثر از فناوری‌های کشاورزی هستند، تدوین برنامه‌های آموزشی متناسب با زمینه‌های اجتماعی - اقتصادی آنها برای تقویت شایستگی‌های دیجیتال و اطمینان از استفاده مؤثر از ابزارهای دیجیتال ضروری است. همچنین توجه به ارزش‌های محلی ازجمله، همسویی ابزارهای دیجیتال با آداب و رسوم و هنجارهای محلی، ارزش‌ها و ادراکات کشاورزان و نیز مشارکت‌ دادن کشاورزان در طراحی و اجرای راه‌حل‌های دیجیتال می‌تواند به پر کردن شکاف بین راه‌حل‌های با فناوری پیشرفته و واقعیت‌های کشاورزی خُرده‌مالک کمک کند.

در راهبرد ملی کشاورزی دیجیتال، دولت به‌عنوان مالک منابع بی‌شمار اطلاعات کشاورزی، باید اقدامات دقیقی را برای ایجاد محیط سیاستگذاری و قانونگذاری توانمندساز و شکل‏ گیری بو‌م‌نظام اطلاعاتی به عمل آورد. در این راستا، از طریق نظارت بر اجرای سیاست‌های داده ‏باز، با رعایت محرمانگی، دسترسی به داده‌ها و اطلاعات سیاستی برای مردم فراهم می‌شود و مردم و نخبگان در فرایند سیاستگذاری مشتمل بر تعریف مسئله، تدوین سیاست، تصمیم‌گیری، اجرای سیاست و ارزشیابی آن مشارکت خواهند داشت و تعامل‌پذیری بین دولت و کشاورزان و سایر بازیگران شکل جدی ‏تری به خود خواهد گرفت.

درنهایت اینکه ضروری است وزارت جهاد کشاورزی، به‌عنوان محور اصلی حکمرانی کشاورزی دیجیتال، با تشکیل یک کمیته ملی راهبری کشاورزی دیجیتال، نقش هماهنگ‌کننده برای توسعه کشاورزی دیجیتال را برعهده گیرد. این کمیته مرکب از وزارت جهاد کشاورزی (ریاست)، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و مرکز ملی فضای مجازی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت امور اقتصاد و دارایی، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری و همچنین نمایندگان کشاورزان و تشکل‏های مربوطه و شرکت‏های دانش‏ بنیان خواهد بود و جایگزین کارگروه موضوع مصوبه شورای اجرایی فناوری اطلاعات کشور در مورخ 1400/1/3 خواهد شد.

جدول 4. توصیه‌های سیاستی

* تداوم یا تقویت آیتم‌ها یا اقدامات

** اصلاح رویه‌ها یا ایجاد سازوکارها

7.پیوست

برخی از مهم‌ترین سامانه‌هایی که درحال‌حاضر برای رصد فعالیت‌های مرتبط با کشاورزی و منابع طبیعی به‌کار می‌روند مشتمل بر موارد زیر است.