خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

طرح پذیرش دانشجو به شیوه استادمحوری که طی سال اول اجرایی شدن آن (سال تحصیلی 1403 – 1402) 521 نفر مجوز تحصیل در مقاطع تحصیلات تکمیلی را به‌دست آوردند، به‌عنوان شیوه جدید پذیرش مطرح است. با توجه به شیوه پذیرش نوینی که براساس این طرح اجرایی شده است و به‌منظور تقویت نقاط قوت و رفع نقاط ضعف، به ارزیابی آن نیازمندیم. بدین‌منظور در گزارش حاضر، اقدام به ارزیابی، شناسایی مزایا و معایب آن و پیشنهادهای اصلاحی به‌منظور بهبود و اثرگذاری بیشتر این طرح شده است.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

به‌طورکلی یافته‌های گزارش حاضر در دو دسته نقاط قوت و نقاط ضعف قابل ارائه است که در ادامه به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود.

نقاط ضعف

- نادیده گرفتن محدودیت‌های مربوط به امکانات رفاهی دانشگاه‌ها: تدوین آیین‌نامه بدون در نظر گرفتن ظرفیت‌ها و محدودیت‌های دانشگاه‌ها انجام شده است، به‌گونه‌ای که در شرایط موجود اگر دانشگاه‌ها با استفاده از همه ظرفیت اساتید واجد شرایط اقدام به پذیرش دانشجو کنند، در تأمین امکانات رفاهی از قبیل خوابگاه و تغذیه دچار مشکلات اساسی خواهند شد.

- عدم تحول در شیوه به‌کارگیری دانشجویان (بی‌توجهی به حقوق و حق‌الزحمه دانشجو): طرح حاضر به‌رغم ایجاد تغییرات قابل توجه در شیوه پذیرش دانشجو، درخصوص نحوه تأمین مالی نیازهای ثبت شده و چگونگی بهره‌مندی دانشگاهیان از آنها سکوت کرده است. ازاین‌رو، به‌نظر می‌رسد شیوه به‌کارگیری دانشجویان در این طرح (به‌ویژه در مقطع دکتری) به روش‌های معمول و بدون در نظر گرفتن حقوق و حق‌الزحمه مکفی، خواهد بود. بنابراین ادامه رویکرد رایج گذشته بدون پیشران‌ها و انگیزاننده‌های مالی هم می‌تواند در جذب دانشجویان بااستعداد و با توانایی ویژه و هم در دستیابی به نتایج پژوهشی خلاقانه در رفع نیازهای کشور اثرگذار باشد.

- ضعف ابعاد نظارتی در فرایند پذیرش: با توجه به اشاره کلی و کوتاه آیین‌نامه به نظارت سازمان سنجش و مشخص نبودن نحوه آن از یک‌ سو و انجام بخش عمده فرایند ارزیابی ازسوی دانشگاه‌ها و همچنین حساسیت‌های جامعه به فرایندهای پذیرش دانشجو ازسوی دیگر، طرح حاضر از نظر ابعاد نظارتی ضعیف ارزیابی می‌شود.

- زمان‌بندی محدود فرایند اجرایی: کوتاه بودن زمان در نظر گرفته شده برای اعلان فراخوان و انجام فرایند ارزیابی (10 خرداد الی 10 مرداد) می‌تواند منجر به کاهش کیفیت انجام فرایند ارزیابی و مانع شناسایی شایسته‌ترین افراد شود.

- عدم بهره‌گیری کافی از ظرفیت اساتید جوان: شرایط تعیین شده برای استاد میزبان (اعضای هیئت علمی در مرتبه استادی، دانشیاری و استادیاران در فهرست دانشمندان 2 درصد برتر جهان در دو سال اخیر مجازند از این طریق دانشجو پذیرش کنند) به‌گونه‌ای است که برای اساتید جوان، که عمدتاً در مرتبه استادیاری هستند، محدودیت ایجاد می‌کند.

- عدم تعریف دقیق نیازهای دستگاه‌های اجرایی، واحدهای تولیدی، صنعتی یا خدماتی (کلی بودن عناوین نیازهای اعلامی ازسوی دستگاه‌های اجرایی: جزئیات عناوین نیازهای دستگاه‌های اجرایی ذکر شده در دفترچه طرح استادمحوری مشخص نیست و این امر می‌تواند چالش‌هایی را در مسیر انجام پژوهش و اجرای این طرح به‌وجود آورد. 

نقاط قوت

- توجه به رفع‌ نیازها و چالش‌های کشور و تقویت ارتباط دانشگاه با صنعت و جامعه: با توجه به انتشار دفترچه طرح استادمحوری و اعلام نیازهای دستگاه‌ها و شرکت‌ها، فرصتی برای اساتید و دانشجویان برای پژوهش درخصوص مسائل و نیازهای بخش‌های مختلف جامعه و در نتیجه تقویت ارتباط دانشگاه با این بخش‌ها نیز فراهم شده است.

- حمایت از نخبگان و استعدادهای برتر: با توجه به کیفی بودن فرایند ارزیابی و شناسایی بهتر نخبگان و استعدادهای برتر، پذیرش به این شیوه را می‌توان در راستای حمایت از این دسته از افراد قلمداد کرد.

- کمک به ارتقای استقلال دانشگاهی: نقش چشمگیر اساتید به‌عنوان رکن اصلی و صاحب صلاحیت در فرایند ارزیابی را می‌توان به‌عنوان تحقق نسبی یکی از مؤلفه‌های استقلال دانشگاهی در نظر گرفت.

- انتخاب فرد شایسته با مشخص بودن موضوع پایان‌نامه/ رساله: مشخص بودن موضوع پژوهش و ارتباط آن با سوابق تحصیلی داوطلب، موجب انتخاب شایسته‌ترین فرد خواهد شد.

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی

پیشنهاد سیاستی

- کاهش مدت تحصیل در دوره دکتری به حداقل سه سال،

- اصلاح مبنای تخصیص ظرفیت پذیرش به دانشگاه‌ها،

- اصلاح شرایط استاد میزبان،

- تعریف دقیق نیازهای اعلام شده ازسوی دستگاه‌ها با همراهی اعضای هیئت ‌علمی،

- شناور شدن زمان اعلام فراخوان و فرایند ارزیابی،

- محدود شدن طرح به مقطع دکتری.

پیشنهاد تقنینی

- «اصلاح ماده (5) قانون سنجش و پذیرش دانشجو در دوره‌های تحصیلات تکمیلی در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کشور» مصوب 1394/12/18 مجلس شورای اسلامی

ماده‌واحده: بعد از عبارت «پژوهش‌محور»، عبارت «و استادمحور» به ماده (5) قانون سنجش و پذیرش دانشجو در دوره‌های تحصیلات تکمیلی در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کشور مصوب 1394/12/18 مجلس شورای اسلامی اضافه می‌شود.

تبصره- بند زیر به‌عنوان بند «ج» ماده (5) قانون سنجش و پذیرش دانشجو در دوره‌های تحصیلات تکمیلی در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کشور اضافه می‌گردد:

ج) دکتری استادمحور

1. سوابق آموزشی، پژوهشی و فناوری (30 درصد)،
2. مصاحبه علمی و سنجش عملی (40 درصد)،
3. تهیه طرح‌واره (30 درصد).

1. مقدمه و بیان مسئله

ورود به دانشگاه و تحصیل در رشته مورد علاقه در مقاطع مختلف تحصیلی به‌ویژه در دانشگاه‌های معتبر و دارای رتبه بهتر در نظام‌های رتبه‌بندی همواره مورد توجه بوده و به‌دلیل تقاضای قابل توجه، داوطلبان ناگزیر از رقابت با یکدیگرند. در دهه‌های اخیر و با توجه به تقاضای بالا برای آموزش عالی، پذیرش در دانشگاه‌ها به یکی از اهداف پرچالش‌ داوطلبان تبدیل شده است. شیوه‌های پذیرش در این سال‌ها اغلب برگزاری آزمون ورودی (برای مقاطع کاردانی، کارشناسی و کارشناسی ارشد) و آزمون ورودی به همراه مصاحبه تخصصی (برای مقطع دکتری و برخی رشته‌های مقطع کارشناسی ارشد) بوده است. به‌طورکلی، شیوه‌های پذیرش دانشجو در مقاطع مختلف را می‌توان در جدول زیر خلاصه کرد.

جدول 1. مقاطع تحصیلی و شیوه‌های پذیرش^*

* برای پذیرش در برخی رشته‌ها و دانشگاه‌ها (مانند رشته تربیت‌بدنی و دانشگاه‌ امام صادق (ع)) به‌دلیل ماهیت آنها، در مقاطع کاردانی و کارشناسی نیز از شیوه پذیرش آزمون و مصاحبه استفاده می‌شود. جدول فوق بدون در نظر گرفتن این نوع رشته‌ها و دانشگاه‌ها طراحی شده است.

مأخذ: یافته ­های پژوهش.

اما در سال‌های اخیر و با توجه به کاهش تقاضا برای ورود به آموزش عالی از یک سو و شناسایی و حمایت از استعدادهای برتر و نخبگان ازسوی دیگر، در مقاطع تحصیلات تکمیلی علاوه‌بر پذیرش به شیوه استعدادهای درخشان مطابق مصوبه جلسه 419 مورخ 1377/2/22 شورای عالی انقلاب فرهنگی، نوع دیگری از پذیرش نیز با عنوان «پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان به شیوه استادمحور مبتنی‌بر رفع نیازهای کشور» در دو مقطع کارشناسی ارشد و دکتری در دستور کار قرار گرفت. آیین‌نامه‌های این نوع پذیرش (به شماره‌های عتف-ش-2212 و عتف-ش-2213) [1,2] ازسوی شورای هدایت استعدادهای درخشان وزارت عتف در تاریخ 1401/07/30 به تصویب رسید و دانشگاه‌ها این نوع پذیرش را از سال تحصیلی 1403 – 1402 اجرایی کردند.

حال پس از گذشت یک سال از اجرایی شدن آیین‌نامه‌های فوق و «پذیرش به شیوه استادمحور مبتنی‌بر رفع نیازهای کشور» و مصوبه جلسه 970 شورای عالی برنامه‌ریزی آموزشی مورخ 1402/11/29 با عنوان «شیوه‌نامه اجرایی انتخاب موضوعات پایان‌نامه و رساله از سامانه ایده‌ها و نیازها (نان) و زمان‌بندی اجرایی آن برای پذیرش دانشجو در سال تحصیلی 1404 – 1403»، ضرورت دارد عملکرد یک‌ساله این طرح، چالش‌های اجرایی آن، مزایا و معایب مشخص شده در فرایند اجرا و پیامدهای احتمالی اجرای آن به شکل حاضر، بررسی شود. به‌ویژه اینکه، طرح مورد بررسی در بند «ج» ماده (230) نسخه اول برنامه هفتم پیشرفت ازسوی دولت پیشنهاد شده بود، اما در کمیسیون آموزش، تحقیقات و فناوری مورد تأیید نمایندگان قرار نگرفت.

2. ویژگی‌های اساسی طرح

با هدف اجرای سیاست‌های حمایت و هدایت از استعدادهای درخشان، برنامه‌ریزی برای شناسایی و حمایت از استعدادهای درخشان و هدایت آنها به سمت اولویت‌های راهبردی کشور در حوزه‌های مختلف علوم، حمایت از نخبگان علمی کشور، تقویت فرایند بالندگی اعضای هیئت علمی به‌ویژه رویکرد شاگردپروری و همچنین رفع نیازهای اساسی کشور در حوزه‌های مختلف، طرح پذیرش دانشجو به شیوه استادمحوری ازسوی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با دو آیین‌نامه مصوب برای مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری پیگیری و اجرا شد. بر این اساس ابتدا این طرح در چند حوزه اساسی تشریح و سپس ارزیابی می‌شود.

الف) ظرفیت پذیرش: طبق ماده (2) آیین‌نامه‌های موضوع فوق – در هر دو مقطع کارشناسی ارشد و دکتری – دانشگاه‌ها اختیار دارند ظرفیت پذیرش بدون آزمون دوره‌های فوق در هر کد محل تحصیل را به‌صورت مازاد بر ظرفیت‌های پذیرش با آزمون و بدون آزمون، به دانشجویان/ فارغ‌التحصیلان مقاطع قبل از هر دوره که براساس قانون سنجش و پذیرش دانشجو در دوره یاد شده وارد شده‌اند، با رعایت شرایط آیین‌نامه‌ها اختصاص دهند.

همچنین در ماده (4) آیین‌نامه‌های مصوب به مجموع ظرفیت پذیرش دانشجو – در هر دو مقطع – به شیوه استادمحور اشاره شده است که بر این اساس، برای هر استاد میزبان، برابر با تعداد مجاز دانشجوی کارشناسی ارشد/ دکتری برای عضو هیئت علمی مطابق ضوابط دانشگاه (ظرفیت مجاز راهنمایی پایان‌نامه/ رساله دانشجو) است. در هر سال تحصیلی هر استاد میزبان با مرتبه استاد تمامی حداکثر 2 دانشجوی کارشناسی ارشد و 2 دانشجوی دکتری، در مرتبه دانشیاری 1 دانشجوی کارشناسی ارشد و 1 دانشجوی دکتری و هر استاد میزبان واجد شرایط با مرتبه استادیاری (اعضای هیئت علمی با مرتبه استادیاری که در دو سال منتهی به اعلام فراخوان پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان، در فهرست 2 درصد دانشمندان برتر جهان، اعلامی توسط مؤسسه استنادی علوم و پایش علم و فناوری (ISC) قرار گرفته باشد) 1 دانشجو به شیوه استادمحور، مطابق ضوابط این آیین‌نامه می‌توانند پذیرش نمایند.

ب) شرایط پذیرش: به‌طورکلی برای مقطع کارشناسی ارشد معیارهایی همچون تعداد واحدهای گذرانده شده، معدل کل، قرار داشتن در مدت مجاز تحصیل و ارتباط رشته تحصیلی با رشته درخواستی و برای مقطع دکتری نیز دارا بودن شرط معدل، کسب امتیازات لازم و ارتباط رشته درخواستی با رشته تحصیلی از مهم‌ترین شرایط مورد نیاز برای پذیرش دانشجو است.

ج) زمان فراخوان و فرایند پذیرش: آیین‌نامه‌های مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری درخصوص زمان اعلام فراخوان اشاره‌ای نداشته و بر این اساس دانشگاه‌ها خود با توجه به برنامه زمان‌بندی‌ مشخص شده اقدام به اعلام فراخوان می‌کنند. بررسی فراخوان‌های اعلام شده ازسوی دانشگاه‌ها به‌منظور پذیرش دانشجو برای سال تحصیلی 1404 – 1403 نشان می‌دهد دانشگاه‌ها از خرداد تا شهریور اقدام به انتشار فراخوان کرده‌اند. همچنین طبق ماده (5) آیین‌نامه‌های مصوب، فرایند پذیرش با انتخاب موضوع رساله/ پایان‌نامه توسط استاد میزبان از سامانه نظام ایده‌ها و نیازها (نان) و درخواست پذیرش دانشجو به معاونت آموزشی دانشگاه آغاز شده، سپس معاونت آموزشی ظرفیت، رشته‌ها و نیم‌سال تحصیلی مجاز پذیرش را به استاد میزبان اعلام می‌کند و موارد فوق را از طریق سازوکارهای اطلاع‌رسانی به اطلاع عموم می‌رساند. در ادامه متقاضیان نسبت به ارائه مدارک جهت ثبت‌نام در فراخوان اقدام می‌کنند و معاونت آموزشی مدارک ارسالی متقاضیان را برای بررسی و اعلام نتیجه در اختیار استاد میزبان قرار می‌دهد. پس از انجام فرایند بررسی و ارزیابی توسط استاد و گروه تخصصی، معاونت آموزشی دانشگاه در مراحل غربال‌گری، تطبیق و بررسی مدارک اولیه، انجام مصاحبه و بررسی صلاحیت نهایی (ارزیابی فرم‌های امتیاز و ...) اقدامات نظارتی را انجام می‌دهد. پس از اتمام و پذیرش دانشجویان اسامی تأیید شده ازسوی معاونت آموزشی به سازمان سنجش آموزش کشور برای تأیید صلاحیت عمومی و نهایی شدن پذیرش ارسال می‌شود.

3. ارزیابی طرح

به‌طورکلی تنوع در شیوه‌های پذیرش دانشجو برای ورود به دانشگاه‌ها – به‌ویژه در مقاطع تحصیلات تکمیلی – می‌تواند به‌عنوان رویکردی قابل توجه قلمداد شود. در همین زمینه در نظر گرفتن شیوه جدید نیز علاوه‌بر افزودن بر میزان تنوع موجود، مسیرهای نوینی پیش‌روی دانشجویان، اساتید و به‌طورکلی دانشگاه‌ها و نظام آموزش عالی ترسیم می‌کند. اما هر طرح و ایده‌ای می‌تواند نقاط قوت و ضعف مخصوص به خود را داشته باشد که این نقاط پس از اجرایی شدن بیشتر آشکار شده و قابلیت بحث و بررسی بیشتری نیز دارد. بر این اساس پس از گذشت یک سال از اجرایی شدن طرح حاضر می‌توان اقدام به ارزیابی طرح نمود.

طبق گزارش گروه استعدادهای درخشان وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دانشگاه‌ها در سال تحصیلی 1403 – 1402 درمجموع 521 نفر را از طریق «پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان به شیوه استادمحور مبتنی‌بر رفع نیازهای کشور» در دو مقطع کارشناسی ارشد و دکتری پذیرش کردند که سهم مقطع کارشناسی ارشد 183 نفر و مقطع دکتری 338 نفر بوده است. در این خصوص، عملکرد برخی دانشگاه‌ها در پذیرش دانشجو به شیوه استادمحوری آمده است:

جدول 2. تعداد دانشجویان پذیرش شده بدون آزمون استعدادهای درخشان به تفکیک مقطع تحصیلی به شیوه استادمحور در برخی دانشگاه‌ها در سال تحصیلی 1403- 1402 [3]

3-1. نقاط قوت و مزایای طرح

3-1-1. توجه به رفع نیازها و چالش‌های کشور و تقویت ارتباط دانشگاه با صنعت و جامعه

هدایت استعدادهای درخشان به‌سمت اولویت‌های راهبردی کشور در حوزه‌های مختلف علوم به‌منظور رفع نیازهای اساسی کشور از اهداف اصلی طرح حاضر بوده است. با توجه به ظرفیت قابل توجه دانشجویان مقاطع تحصیلات تکمیلی (به‌ویژه دکتری تخصصی) و رویکرد دانشگاه‌ها و مؤسسه‌های آموزش عالی و پژوهشی کشور در تعریف پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویی که در سال 1401 فقط حدود 2 درصد از آنها تقاضامحور بوده است، این طرح می‌تواند به‌عنوان سازوکاری برای آگاهی اعضای هیئت علمی از مسائل و نیازهای بخش‌های مختلف کشور و اقدام جهت پذیرش دانشجو و هدایت وی در راستای انجام پایان‌نامه و رساله برای حل مسئله یا رفع نیاز محل اثر باشد، که این مهم نیز به‌طور کلی می‌تواند به تقویت ارتباط دانشگاه با صنعت و جامعه کمک کند.

3-1-2. حمایت از نخبگان و استعدادهای برتر

همان‌گونه که در مقدمه آیین‌نامه‌های طرح حاضر نیز آمده، یکی از اهداف اصلی این طرح حمایت از نخبگان و استعدادهای برتر است. با توجه به اینکه برخی اساتید بر این عقیده‌اند که دانشجویانی که از طریق آزمون‌ پذیرش می‌شوند فاقد کیفیت کافی می‌باشند، ازاین‌رو، پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان، که اساتید نقش اصلی را در ارزیابی و پذیرش دانشجو دارند، می‌تواند به شناسایی و پذیرش استعدادهای برتر منجر شود. ازاین‌رو، می‌توان گفت طرح حاضر به نوعی در راستای شناسایی استعدادها و حمایت از نخبگان است.

3-1-3. کمک به ارتقای استقلال دانشگاهی

یکی از مؤلفه‌های استقلال دانشگاهی را می‌توان محوریت دانشگاه در پذیرش دانشجو عنوان کرد. براساس طرح حاضر اعضای هیئت علمی به‌عنوان رکن اصلی و صاحب صلاحیت در تشخیص کیفیت متقاضیان، تمامی فرایند ارزیابی تا اعلام فرد برگزیده را برعهده دارند. شکل‌گیری این فرایند را می‌توان به معنای تحقق نسبی یکی از مؤلفه‌های استقلال دانشگاهی تفسیر کرد.

3-1-4. انتخاب فرد شایسته با مشخص بودن موضوع پایان‌نامه/ رساله

با توجه به اینکه یکی از تفاوت‌های برجسته این نوع پذیرش با سایر انواع آن به مشخص بودن موضوع پژوهش از طریق سامانه ایده‌ها و نیازها (نان) و پذیرش دانشجو بر این اساس مربوط می‌شود، این مهم به شرکت افرادی منجر شده است که سوابق مرتبط با آن موضوع دارند. ازاین‌رو، افراد دارای سوابق غیرمرتبط در بدو امر و غربالگری اولیه رد می‌شوند و فقط افرادی به مرحله مصاحبه راه می‌یابند که سوابق مرتبط درخصوص موضوع فراخوان داشته باشند.

3-2. نقاط ضعف و معایب طرح

3-2-1. نادیده گرفتن محدودیت‌های مربوط به امکانات رفاهی دانشگاه‌ها

با توجه به ظرفیت در نظر گرفته شده برای پذیرش دانشجویان از این طریق، دانشگاه‌ها در صورتی که تمایل به استفاده از همه ظرفیت اساتید واجد شرایط را داشته باشند در تأمین امکانات رفاهی از قبیل خوابگاه، تغذیه و ... دچار مشکلات مضاعفی می‌شوند. برای مثال، دانشگاه صنعتی شریف 457 عضو هیئت علمی دارد که از این تعداد 145 نفر (32%) در مرتبه استادی، 157 نفر (34 %) در مرتبه دانشیاری و 148 نفر (32%) در مرتبه استادیاری قرار دارند؛ یعنی این دانشگاه فقط در مقطع دکتری قابلیت پذیرش 290 نفر از طریق اعضای هیئت علمی در مرتبه استادی و 157 نفر از طریق اعضای هیئت علمی در مرتبه دانشیاری را دارد که درمجموع 347 نفر خواهد بود. بنابراین، پذیرش یکباره این حجم از دانشجو برای دانشگاه‌ها چالش‌های رفاهی عمده‌ای ایجاد خواهد کرد.

3-2-2. عدم تحول در شیوه به‌کارگیری دانشجویان (بی‌توجهی به حقوق و حق‌الزحمه دانشجو)

با توجه به اینکه مخاطب طرح حاضر از نظر جامعه هدف، اعضای هیئت علمی و دانشجویان مقاطع تحصیلات تکمیلی (مهم‌ترین پیشران‌های حوزه‌ علم و فناوری) هستند، انتظار می‌رود علاوه‌بر تغییراتی که در سازوکار پذیرش دانشجو ایجاد می‌کند، به تحول در نظام عملکرد دانشگاه‌ها نیز منجر شود. اما شواهد اولیه نشان می‌دهد موانعی در مسیر بهره‌برداری حداکثری از ظرفیت دانشگاه‌ها و دانشگاهیان در این طرح باشد؛ ازجمله ابهام در چگونگی بهره‌مندی دانشگاه‌ها و اعضای هیئت علمی از اعتبارات اختصاص‌یافته به حل مسائل و نیازهای ثبت شده در سامانه نان ازسوی دستگاه‌ها، اختصاص حقوق مکفی (پژوهانه) به دانشجویان، و دسترسی به منابع و داده‌های مورد نیاز در اختیار دستگاه و ... به‌ویژه اینکه طرح حاضر درخصوص مشکل پرداخت حقوق مکفی به دانشجویان دکتری که عمدتاً در سنین ازدواج و تشکیل زندگی قرار دارند، تغییر و اصلاحی را پیش‌بینی نکرده است.

در همین زمینه می‌توان به طول دوره تحصیل در مقطع دکتری نیز اشاره کرد. با توجه به اینکه طول دوره تحصیل دانشجویان مقطع دکتری به دلایل گوناگون از جمله تأهل و اشتغال به کار معمولاً بیش از چهار سال به طول می‌انجامد، می‌توان بازه زمانی طرح‌های حاضر را با حذف دوره آموزشی و تعیین دقیق موضوع مبتنی‌بر نیازی واقعی، کوتاه‌تر کرد.

3-2-3. ضعف ابعاد نظارتی بر فرایند پذیرش

با توجه به جدید بودن پذیرش به شیوه استادمحوری در نظام سنجش و پذیرش کشور و اشاره کوتاه و کلی ماده (9) آیین‌نامه‌های پذیرش بر نظارت سازمان سنجش بر فرایند اجرای این آیین‌نامه‌ها و مشخص نبودن سازوکار نظارت ازسوی سازمان سنجش – با توجه به اینکه بخش عمده فرایند برعهده دانشگاه‌ها بوده و سازمان سنجش فقط وظیفه بررسی صلاحیت عمومی و اعلام نتایج را برعهده دارد – تمهیدات دیگری به‌منظور نظارت دقیق‌تر بر این موضوع در نظر گرفته نشده است. درحالی‌که حساسیت جامعه در موضوع‌های مربوط به پذیرش در دانشگاه‌ها بسیار بالاست و بر همین اساس باید ابزارهایی برای نظارت نهادهای نظارتی در نظر گرفته می‌شد. همچنین ذیل ماده (5) آیین‌نامه‌های پذیرش به این شیوه (بندهای «5-2» و «5-8»)، معاونت‌های آموزشی دانشگاه‌ها وظیفه نظارت بر مراحل مختلف و فرایند پذیرش را برعهده دارند که می‌تواند بخشی از این ضعف را پوشش دهد.

3-2-4. زمان‌بندی محدود فرایند اجرایی

یکی از مشکلات اساسی دانشگاه‌ها در اجرای طرح حاضر زمان‌بندی محدود فرایند اجرا می‌باشد. بررسی‌ها نشان می‌دهد شیوه‌نامه اجرایی انتخاب موضوعات پایان‌نامه و رساله از سامانه نظام ایده‌ها و نیازها (نان) [4] برای پذیرش دانشجو در سال تحصیلی 1404- 1403 در تاریخ 1402/11/29 تصویب و در تاریخ 1402/12/21 ابلاغ شده است. دقت در زمان‌ تصویب و ابلاغ شیوه‌نامه نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از سال تحصیلی در زمان ابلاغ شیوه‌نامه اجرایی سپری شده و میزان بالایی از زمان باقی مانده نیز عملاً تعطیل بوده است یا دانشگاه درگیر امتحانات پایان ترم و پس از آن تعطیلات تابستانی خواهد بود. این بدین‌معناست که هم داوطلبان زمان کافی جهت آمادگی برای پذیرش از این شیوه را در اختیار نخواهند داشت و هم دانشگاه‌ها در برنامه‌ریزی (مانند اخذ نیاز اساتید، انتخاب اولویت‌ها از سامانه، اعلام فراخوان، برگزاری مصاحبه، ارزیابی و پذیرش داوطلبان) از نظر زمانی محدودیت‌های قابل توجهی خواهند داشت که کیفیت پذیرش را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این در حالی است که براساس شیوه‌نامه اجرایی، بازگشایی سامانه برای ثبت موضوعات پارساها توسط نیازپردازها از تاریخ 16 اسفندماه تا 15 اردیبهشت‌ماه، ثبت اطلاعات اساتید میزبان از تاریخ 1 اردیبهشت‌ماه تا 31 تیرماه، اعلام فراخوان و فرایند پذیرش دانشجو از 10 خردادماه تا 10 مردادماه صورت می‌پذیرد. هرچند کل فرایند از 16 اسفندماه تا 31 مردادماه به طول می‌انجامد، اما شاید مهم‌ترین بخش آن که مربوط به اعلام فراخوان تا انجام فرایند ارزیابی باشد، در دو ماه صورت می‌پذیرد. ازاین‌رو، می‌توان گفت این مهم مغایر با ماهیت فرایندهای علمی و دانشگاهی است که برای رعایت کیفیت به اختصاص زمان مناسب نیاز دارد. فرایندی که در بسیاری از دانشگاه‌های معتبر دنیا به‌دلیل اهمیت انتخاب فرد شایسته مشمول اختصاص زمان قابل توجهی است.

3-2-5. ضعف در ترویج و معرفی

به‌دلیل جدید بودن طرح مذکور، همه اعضای هیئت علمی از طرح حاضر اطلاعات کامل و جامعی در اختیار ندارند. به بیان دیگر، شاید عنوان طرح حاضر برای این افراد آشنا باشد، اما آگاهی آنان از جزئیات طرح و نحوه مشارکت در آن چندان کافی به‌نظر نمی‌رسد.

3-2-6. عدم بهره‌گیری کافی از ظرفیت اساتید جوان

با توجه به شرایط تعیین شده برای استاد میزبان در آیین‌نامه‌های مربوطه که تمرکز آن بر اعضای هیئت علمی با مرتبه علمی استادی و دانشیاری است، عملاً به ظرفیت اعضای هیئت علمی در مرتبه استادیاری (عمدتاً جوان) کم‌توجهی شده است. درحالی‌که برخی از این گروه اساتید دارای قراردادهای ارتباط با صنعت قابل توجهی بوده و از نظر علمی نیز مورد قبول جامعه علمی حوزه خویش هستند. نکته دیگر اینکه با توجه به انتشار دفترچه طرح استادمحوری در نظام ایده‌ها و نیازها (نان) که مسیر جدیدی را برای ارتباط دانشگاه با صنعت و جامعه گشوده است، آن دسته از اعضای هیئت علمی می‌توانند موفقیت بیشتری به‌دست آورند که توانایی‌های بیشتری در این خصوص داشته باشند. بنابراین به‌نظر می‌رسد صرف تأکید بر مرتبه علمی و حضور در میان اساتید 2 درصد پراستناد به‌عنوان شرایط لازم برای پذیرش دانشجو به‌منظور انجام پژوهش‌های مورد تقاضای نهادها و دستگاه‌ها نه با عنوان طرح که «پذیرش به شیوه استادمحور مبتنی‌بر رفع نیازها کشور» است، هم‌خوانی کافی دارد و نه توجه به نیازهای ثبت شده در «دفترچه طرح استادمحوری در نظام ایده‌ها و نیازها (نان)». ازاین‌رو، تصریح آیین‌نامه در بهره‌گیری از اساتید جوان (2 درصد پراستناد) این گمان را تقویت می‌کند که عمده تأکید طرح حاضر بر تدوین و انتشار مقاله و مرجعیت علمی است تا رفع نیازهای کشور.  

3-2-7. عدم تعریف دقیق نیازهای دستگاه‌های اجرایی، واحدهای تولیدی، صنعتی یا خدماتی (کلی بودن عناوین نیازهای اعلامی ازسوی دستگاه‌های اجرایی: بررسی «دفترچه طرح استادمحوری در نظام ایده‌ها و نیازها (نان)» [5] نشان می‌دهد نیازهای اعلامی ازسوی دستگاه‌های اجرایی، واحدهای تولیدی، صنعتی یا خدماتی و شرکت‌های دانش‌بنیان به‌طور دقیق و با جزئیات مشخص تعریف نشده است. در جدول زیر به برخی از این نیازها اشاره شده است.

جدول 3. برخی نیازهای تعریف شده توسط دستگاه‌های اجرایی، واحدهای تولیدی، صنعتی یا خدماتی و شرکت‌های دانش‌بنیان [4]

دقت در جدول فوق نشان می‌دهد برخی نیازهای بیان شده مانند «سامانه خریدوفروش خودرو» بسیار کلی تعریف شده، موردی مانند «بررسی و مطالعه نحوه بودجه‌ریزی مبتنی‌بر عملکرد سالانه» حوزه خاصی را مشخص نکرده و موضوع تعریف شده به‌دفعات ازسوی نهادها و سازمان مختلف بررسی شده است، یا مورد «تدوین الگو و شناسایی و اولویت‌بندی نیازهای ذی‌نفعان اجتماعی» و «تعیین جنبه‌های زیست‌محیطی با دیدگاه چرخه حیات» مبهم بوده و مشخص نیست چه مسئله و نیازی را هدف قرار داده است.

3-2-8. عدم تغییر فرم‌های امتیاز متناسب با طرح حاضر

بررسی‌ محتوای آیین‌نامه‌های مصوب برای پذیرش در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری طرح حاضر نشان می‌دهد که نحوه امتیازدهی به داوطلبان مشخص نشده است. به طوری که مواد (3) و (5) که به‌ترتیب به شرایط داوطلبان و فرایند پذیرش اشاره دارد، به نحوه ارزیابی و امتیازدهی اشاره‌ای نکرده است. هرچند مفاد ماده (3) آیین‌نامه‌های طرح حاضر استفاده از تسهیلات این طرح برای داوطلبان را منوط به دارا بودن شرایط ماده (3) «آیین‌نامه پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان» دانسته، اما در ماده (3) این آیین‌نامه نیز در این خصوص سکوت شده است و فقط در تبصره «1» ماده (4) مربوط به مقطع دکتری به شرح ذیل به این مهم پرداخته شده است: «نحوه امتیازدهی به داوطلبان در هریک از ردیف‌های جداول ارزشیابی، طبق دستورالعمل مصوب شورای تحصیلات تکمیلی دانشگاه انجام می‌شود».

بنابراین آنچه برداشت می‌شود این است که فرم‌های ارزیابی و نحوه امتیازدهی در طرح استادمحوری، همان فرم‌ها و نحوه امتیازدهی مربوط به پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان است. درحالی‌که، همان‌طور که از عنوان این طرح مشخص است، پذیرش دانشجو از این طریق مبتنی‌بر رفع نیازهای کشور است، بنابراین فقط شیوه پذیرش در اینجا مطرح نیست، بلکه رفع نیازهای کشور نیز کلیدواژه‌ای است که باید مورد توجه قرار گیرد، به‌طوری که ابزارها به‌گونه‌ای طراحی شوند که به شناسایی فردی با بیشترین شایستگی علمی، فنی و اجرایی منجر شود.

3-2-9. وجود ابهام در ضوابط پذیرش دانشجو در مقطع دکتری

براساس ماده (2) آیین‌نامه‌های پذیرش به شیوه استادمحور در مقطع دکتری تخصصی، یکی از شروط پذیرش، ورود به مقطع کارشناسی ارشد براساس قانون سنجش و پذیرش دانشجو است. اما دقت در «قانون سنجش و پذیرش دانشجو در مقاطع تحصیلات تکمیلی در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کشور» مصوب 1394/12/18 مجلس شورای اسلامی نشان می‌دهد، شیوه پذیرش استادمحور به‌عنوان یکی از شیوه‌های قابل قبول برای ورود به مقطع کارشناسی ارشد (و حتی دکتری تخصصی) عنوان نشده است. ازاین‌رو، تا زمان اصلاح قانون فوق، پذیرش دانشجویان/ دانش‌آموختگان وارد شده به مقطع کارشناسی ارشد به شیوه استادمحور، در مقطع دکتری تخصصی تخلف محسوب خواهد شد.

4. جمع‌بندی و پیشنهاد

طرح «پذیرش بدون آزمون استعدادهای درخشان در مقاطع تحصیلات تکمیلی به شیوه استادمحوری مبتنی‌بر رفع نیازهای کشور» که در سال تحصیلی 1403 – 1402 از سوی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری اجرا شد، علی‌رغم معایب اشاره شده، به‌دلیل تلاش جهت حمایت از نخبگان و استعدادهای برتر و ایجاد فرصت برای اعضای هیئت علمی و دانشجویان به‌منظور حل مسائل و رفع نیازهای جامعه، اقدامی است که در صورت رفع معایب می‌تواند در سال‌های آتی به یکی از شیوه‌های اصلی پذیرش دانشجو در مقاطع تحصیلات تکمیلی (به‌ویژه دکتری تخصصی) تبدیل شود و تربیت نیروی انسانی متخصص را در نظام آموزش عالی کشور هدفمندتر کند. در همین راستا پیشنهادهای زیر مطرح می‌شود:

4-1. پیشنهادهای سیاستی

4-1-1. کاهش مدت تحصیل در دوره دکتری به حداقل سه سال

با توجه به نیازهای متفاوت بخش‌های صنعتی، خدماتی، بازرگانی از یک سو و قابلیت پژوهش‌محور بودن دوره دکتری، می‌توان شرایطی را ایجاد کرد که طرح‌های پژوهشی در بازه‌ زمانی سه‌ساله تعریف شوند. این مهم علاوه‌بر کاهش هزینه‌های تحصیل دانشجو (برای دانشگاه‌ها و خانواده‌ها) می‌تواند به ورود سریع‌تر فارغ‌التحصیل به بازار کار نیز منجر شود.

4-1-2. اصلاح مبنای تخصیص ظرفیت پذیرش به دانشگاه‌ها

با توجه به ظرفیت قابل توجهی که پذیرش به شیوه استادمحوری برای دانشگاه‌ها ایجاد می‌کند، ضعف دانشگاه‌ها در امکانات رفاهی به‌ویژه خوابگاه‌های دانشجویی از یک سو، و عملکرد دانشگاه‌ها در برگزاری باکیفیت این نوع از پذیرش و تربیت دانشجو ازسوی دیگر، پیشنهاد می‌شود تخصیص ظرفیت پذیرش دانشگاه‌ها در این طرح از تخصیص به‌ازای هر اساتید و مرتبه علمی آنان به اختصاص ظرفیت بلوکی (یکجا) به دانشگاه‌ها (براساس شاخص‌های عملکردی) تغییر یابد. دانشگاه‌ها نیز می‌توانند براساس عملکرد هر دانشکده/ پژوهشکده ظرفیت اختصاص یافته را توزیع کنند. در این نوع تخصیص ظرفیت، فقط مرتبه علمی استاد مطرح نیست و دانشگاه‌ها می‌توانند براساس عملکرد استاد همچون میانگین زمان فارغ‌التحصیلی دانشجویان تحت راهنمایی، مبلغ قراردادهای پژوهشی وصول شده و سایر شاخص‌های ویژه دانشگاه، برای اساتید ظرفیت پذیرش از طریق این شیوه را تعیین کنند.

4-1-3. شناور شدن زمان اعلام فراخوان و فرایند ارزیابی

با توجه به سیال بودن نیازهای بخش‌های صنعتی، خدماتی، بازرگانی و ... از یک سو – به طوری‌که قابلیت تغییر نیاز و تعریف نیاز جدید فراهم شود - و اختصاص زمان مناسب با هدف ارتقای کیفیت فرایند ارزیابی و شناسایی شایسته‌ترین فرد برای تحصیل، ازسوی دیگر، پیشنهاد می‌شود محدودیت زمانی در نظر گرفته شده در شیوه‌نامه‌ اجرایی حذف و بازه زمانی شناور تعریف شود.

4-1-4. اصلاح شرایط استاد میزبان

به‌نظر می‌رسد استفاده از معیار مرتبه علمی به‌عنوان تنها معیار در شناسایی اساتید واجد شرایط برای پذیرش دانشجو، دیدگاهی بسیار حداقلی باشد. بدین‌منظور، استفاده از معیارهایی همچون میانگین سال‌های فارغ‌التحصیلی دانشجویان تحت راهنمایی استاد، میزان مبلغ وصول شده عضو هیئت علمی از قراردادهای پژوهشی با بخش‌های مختلف و ... معیارهایی هستند که می‌تواند در شناسایی اساتید شایسته‌تر مفید باشد. همچنین این مهم می‌تواند ظرفیت اساتید جوان و دارای عملکرد مناسب را نیز در این طرح فعال کند.

4-1-5. محدود شدن طرح به مقطع دکتری

با توجه به نوع پذیرش این دوره که براساس نیاز دستگاه اجرایی، واحد تولیدی و ... و یا نیاز مرجعیت علمی تعریف می‌شود و بُعد غالب آن پژوهشی است، به‌نظر می‌رسد چه در مرحله ارزیابی و انتخاب داوطلبان و چه فرایند آموزش و پژوهش، دوره دکتری از قابلیت‌های بیشتری در این زمینه برخوردار است. بدین‌منظور، پیشنهاد می‌شود در سال‌های ابتدایی این طرح، پذیرش در مقطع کارشناسی ارشد محدود به چند دانشگاه باشد تا در اجرای آزمایشی، نقاط قوت و ضعف در این مقطع مشخص گردد و سپس در صورت قابلیت برطرف کردن نقاط ضعف، در سایر دانشگاه‌ها نیز اجرایی شود.

سایر پیشنهادها را می‌توان به‌طور خلاصه به‌شرح زیر ارائه کرد:

- تعریف فرم‌های ارزیابی با توجه به ویژگی‌های طرح حاضر به‌منظور شناسایی داوطلب شایسته‌تر توسط هر دانشگاه با همکاری دستگاه اعلام‌کننده نیاز،

- تعریف دقیق نیازهای اعلام شده ازسوی دستگاه‌ها با همراهی اعضای هیئت علمی،

- تهیه محتواهای چندرسانه‌ای به‌منظور آشنایی هرچه بیشتر اساتید با شرایط و ویژگی‌های طرح و الزامات مورد نیاز آن ازسوی دفتر برنامه‌ریزی آموزش عالی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری،

4-2. پیشنهادهای تقنینی

ازآنجاکه براساس ماده (2) قانون سنجش و پذیرش دانشجو در دوره‌های تحصیلات تکمیلی (مصوب 1394/12/18 مجلس شورای اسلامی)، برنامه‌ریزی، هماهنگی و نظارت بر نحوه سنجش و پذیرش دانشجوی تحصیلات تکمیلی به «شورای سنجش و پذیرش دانشجو در دوره‌های تحصیلات تکمیلی در دانشگاه‌ها» واگذار شده است، و براساس بند «پ» ماده (3) همین قانون، «نظارت بر حسن اجرای فرایند سنجش و پذیرش و اعلام نتایج پذیرفته‌شدگان» از وظایف این شوراست، به‌منظور بهبود و ارتقای طرح موضوع گزارش حاضر، پیشنهاد اصلاح ماده (5) این قانون مطرح می‌شود. مفاد ماده (5) قانون سنجش و پذیرش دانشجو در دوره‌های تحصیلات تکمیلی (مصوب 1394/12/18 مجلس شورای اسلامی) به این شرح است:

ماده (5) ـ سنجش و پذیرش دانشجو در مقطع دکتری ناپیوسته برحسب هریک از شیوه‌های «آموزشی – پژوهشی» و «پژوهش‌محور» به‌شرح زیر انجام می‌شود:

الف) دکتری آموزشی – پژوهشی: سنجش و پذیرش برای ورود به دوره دکتری ناپیوسته آموزشی – پژوهشی براساس معیارهای زیر صورت می‌گیرد: 1. آزمون‌های متمرکز (50 درصد) 2. سوابق آموزشی، پژوهشی و فناوری (20 درصد) 3. مصاحبه علمی و سنجش عملی (30 درصد)

ب) دکتری پژوهش‌محور: سنجش و پذیرش برای دوره دکتری ناپیوسته پژوهش‌محور براساس معیارهای زیر صورت می‌گیرد: 1. آزمون‌های متمرکز (30 درصد) 2. سوابق آموزشی، پژوهشی و فناوری (20 درصد) 3. مصاحبه علمی و بخش عملی (30 درصد) 4. تهیه طرح‌واره (20 درصد). بر این اساس پیشنهاد اصلاح ماده فوق به‌شرح زیر ارائه می‌شود:

پیش‌نویس اصلاح قانون: «اصلاح ماده (5) قانون سنجش و پذیرش دانشجو در دوره‌های تحصیلات تکمیلی در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کشور».

ماده‌واحده: بعد از عبارت «پژوهش‌محور»، عبارت «و استادمحور» به ماده (5) قانون سنجش و پذیرش دانشجو در دوره‌های تحصیلات تکمیلی در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کشور اضافه می‌گردد.

تبصره- بند زیر به‌عنوان بند «ج» ماده (5) قانون سنجش و پذیرش دانشجو در دوره‌های تحصیلات تکمیلی در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کشور اضافه می‌گردد:

ج) دکتری استادمحور

1. سوابق آموزشی، پژوهشی و فناوری (30 درصد)،
2. مصاحبه علمی و سنجش عملی (40 درصد)،
3. تهیه طرح‌واره (30 درصد).