۱. مقدمه

در گزارش حاضر اهم شاخص‌های بخش آب در سه‎ماهه دوم سال 1403 مورد بررسی قرار گرفته و وضعیت کلان این بخش در موضوعات مختلف، طی فصل تابستان تشریح شده ‌است. در این راستا با استفاده از شاخص‌های مهم آب و هواشناسی در سه‌ماهه فصل تابستان و طی سال آبی 1403-1402 (از ابتدای مهرماه سال 1402 تا پایان شهریور سال 1403)، وضعیت بارش، دما، خشک‌سالی و تأثیرات آن در مناطق مختلف کشور و حوضه‌های آبریز فرامرزی و مشترک تحلیل شده ‌است. همچنین شرایط منابع آب سطحی کشور در سه‌ماهه دوم سال جاری ارائه و نقش آن در مدیریت کلان بخش آب کشور و آثار آن در مناطق مختلف مورد بحث قرار گرفته است. علاوه‌بر‌این، ضمن پرداختن به اهم وقایع بخش آب در تابستان سال 1403، میزان تخصیص اعتبارات این بخش طی 6 ماه اول سال جاری ارائه و مقاصد مدنظر برای هزینه‌کردهای بودجه‌ای بررسی شده تا بتوان به اولویت‌های اعتباری- عملیاتی در بخش آب آگاهی یافت.

۲. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب

وضعیت کلی بخش آب کشور با استفاده از داده‌های آب و هواشناسی مربوط به سه‌ماهه دوم سال 1403 و همچنین در طول سال آبی 1403-1402 (اول مهرماه سال 1402 تا آخر شهریور 1403) در جدول 1 ارائه شده است.

جدول 1. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب کشور در سه‌ماهه دوم سال 1403 (سال آبی 1403-1402) [1]، [2]، [3]، [4] و [5]

۳. تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب

در این بخش از گزارش، شاخص‌های کلان بخش آب از‌جمله شاخص‌های آب و هواشناسی، وضعیت ذخایر آبی و تولید برقابی سدها و همچنین میزان تخصیص اعتبارات تخصیص‌یافته طی سه‌ماهه دوم سال 1403 ارائه می‌شود.

بررسی شاخص‌های مهم آب و هواشناسی کشور نشان ‌می‌دهد میانگین بارش کل کشور در سه‌ماهه تابستان سال 1403، حدود 11/8 میلی‌متر بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته، افزایش حدود 154 درصدی داشته و 6/3 درصد بیش از میانگین بلندمدت فصول تابستان بوده است [1]. اگرچه بارش تابستان سال جاری افزایشی بوده، اما از‌آنجا‌که بارش‌های این فصل سهم ناچیزی از کل بارش سال آبی را به خود اختصاص می‌دهد، عملاً نقش مهمی در بهبود مجموع بارش کشور ایفا نمی‌کند. با‌این‌وجود در تابستان سال جاری، متأثر از بارش‌های مناسب فصل بهار و رشد پوشش گیاهی به نسبت مناسب در بسیاری از مناطق مستعد گردوخاک، عملاً این پدیده در فصل تابستان نیز، نسبت به مدت مشابه در سال‌های گذشته، بروز پیدا نکرده است. میزان کل بارندگی کشور در طی سال آبی 1403-1402، (تا 31 شهریورماه سال 1403)، 234/5 میلی‌متر بوده که نسبت به میانگین بلندمدت 0/2 درصد کاهش و نسبت به سال آبی قبل از آن، 22 درصد افزایش داشته است. لذا می‌توان سال جاری را از نظر میزان بارش، یک سال نرمال در نظر گرفت. طی فصل تابستان بیشتر مناطق کشور بدون بارش بوده و بخش‌هایی از استان‌های آذربایجان غربی، غرب گیلان، کرمان، سیستان و بلوچستان، هرمزگان، مازندران و جنوب گلستان بارشی کمتر از نرمال دریافت کرده‌اند. بر این اساس، میزان بارش‌ها در 16 استان کشور بیشتر از میانگین بلندمدت بوده است. با توجه به آمار بارش بلندمدت، بارش فصل تابستان حدود 5 درصد از میزان کل بارش سال آبی 1403-1402 را‌ تأمین کرده است [1]. متأثر از سهم اندک بارش‌های تابستان از کل بارش کشور و دمای بالاتر این فصل، عملاً بارش‌های فصل تابستان نقش مؤثر و قابل ذکری در بهبود وضعیت منابع آب تجدیدپذیر کشور ندارند.

در فصل تابستان سال جاری میانگین دمای کشور 1/6 درجه سانتی‌گراد بیشتر از میانگین دمای بلندمدت فصل تابستان بوده است. افزایش نسبتاً زیاد میانگین دمای فصل تابستان نسبت به بلندمدت منجر به وقوع تابستانی گرم در کل کشور شده است. بررسی روند میانگین دمای فصلی تابستان سال جاری و فصول قبل از آن (طی دو سال اخیر) نشان‌دهنده روند افزایشی دما در سطح کشور بوده به‌نحوی‌که در بعضی از فصول متوسط افزایش دما حدود 2 درجه سانتی‌گراد بیشتر از میانگین بوده است.

بررسی آمار مربوط به متوسط دمای فصل تابستان نشان می‌دهد که تمامی استان‌های کشور، گرم‌تر از میانگین بلندمدت بوده‌اند. اختلاف میانگین دمای استان‌های کشور نسبت به بلندمدت از 2/7 درجه سانتی‌گراد در استان یزد تا 0/3 درجه سانتی‌گراد در استان اردبیل متغیر بوده است. به‌جز استان‌های واقع در نوار شمالی، شمال ‌غرب و استان‌های واقع در امتداد رشته کوه زاگرس، سایر مناطق کشور میانگین دمایی بیش از 25 درجه سانتی‌گراد در فصل تابستان داشته‌اند. افزایش دما نسبت به میانگین در برخی از استان‌های کشور از‌جمله یزد، کرمان، خراسان جنوبی، اصفهان و سیستان و بلوچستان با شدت بیشتری اتفاق افتاده است [1]. با توجه به اینکه در تمام فصول سال آبی 1403-1402 دمای کشور بالاتر از میانگین بوده است؛ لذا سال آبی گذشته را می‌توان یکی از سال‌های آبی گرم محسوب کرد. با توجه به پیش‌بینی‌های صورت گرفته توسط سازمان جهانی هواشناسی، این روند در چهار سال پیش‌رو همچنان پابرجا خواهد بود و لذا تجربه دمای فصلی بالاتر از میانگین در فصول آتی نیز مورد انتظار است. افزایش به نسبت شدید میانگین دمای فصلی نسبت به بلندمدت، منجر به افزایش تبخیر شده و شرایطی را ایجاد کرده که حتی با بهبود میانگین بارش فصلی نسبت به بارش بلندمدت، مقادیر آب تجدیدپذیر کشور نسبت به سالیان گذشته کاهش یافته است.

با توجه به اینکه برای سنجش صحیح خشک‌سالی، بررسی دو پارامتر بارش و دما معیار بهتری از وضعیت خشک‌سالی به‌دست خواهند داد، از پارامتر SPEI استفاده شده است. براساس این پارامتر، بیشتر مناطق کشور در فصل تابستان با خشک‌سالی شدید تا بسیار شدید مواجه بوده است. از‌جمله مناطق وسیعی از فلات مرکزی ایران، مناطق شرق و جنوب‌ شرق و همچنین جنوب کشور درگیر خشک‌سالی بسیار شدید بوده‌اند. تنها در بخش‌هایی از استان گیلان، مازندران، گلستان، اردبیل، آذربایجان غربی و شرقی و خراسان رضوی وضعیت نرمال و در بعضی از مناطق این استان‌ها به‌صورت پراکنده، ترسالی داشته‌اند [1].

در فصل تابستان، میانگین دمای جهانی 0/69 درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین بلندمدت 30‌ساله بوده و رکوردی بی‌سابقه از افزایش دما در کل کره زمین در این فصل ثبت شده است. بیشترین افزایش دمای ثبت شده تا قبل از این مربوط به تابستان سال گذشته بوده که افزایش 0/66 درجه‌ سانتی‌گرادی در کل کره زمین ثبت شده است. در طول فصل تابستان، بیشتر مناطق ایران، عربستان، ترکیه، تاجیکستان، افغانستان، ترکمنستان نیز شرایط گرم‌تر از حد متوسط داشته‌اند. تنها چند منطقه از هند، پاکستان و شمال قزاقستان در محدوده دمای نرمال بوده‌اند. در فصل تابستان، افزایش میانگین دمای ایران بیش از دوبرابر افزایش دما در سطح جهان بوده که نشان می‌دهد روند گرمایش زمین، در ایران شدت بیشتری نسبت به متوسط جهانی دارد. در فصل تابستان سال جاری در سطح کشور میانگین دما 25/8 درجه سانتی‌گراد بوده که طی آن رکورد قبلی میانگین دمای فصلی را که مربوط به تابستان سال گذشته (1402) بوده، شکسته شده است.

همچنین در فصل تابستان در بیشتر مناطق خاورمیانه از‌جمله افغانستان، ترکمنستان و بیشتر مناطق قزاقستان از نظر بارش، شرایط خشک‌تر از میانگین بوده است. تنها در جنوب هند، برخی مناطق پاکستان و مناطق پراکنده اندکی در ایران و شبه‌جزیره عربستان، شرایط مرطوب‌تر از میانگین داشته‌اند. در تابستان سال جاری متأثر از افزایش دما و به‌دنبال آن افزایش تبخیر و تعرق، در جنوب، غرب، شرق و مرکز ایران، شرایط خشک‌سالی تشدید شده است. در سطح کشورهای منطقه نیز برای جنوب روسیه، شمال شرق هند و شبه‌جزیره عربستان شرایط خشک‌سالی گزارش شده است. همچنین ترکیه، شرق و جنوب شرق اروپا و شمال شرق آفریقا شرایط خشکی را تجربه کرده‌اند. در اواسط تابستان و هم‌زمان با افزایش دما، تبخیر و تعرق نیز تشدید شده و شرایط خشک‌سالی در ایران، افغانستان، پاکستان و شمال غرب چین شدیدتر شده است. همچنین شرایط در جنوب غربی روسیه، شمال غرب هند و شبه‌جزیره عربستان خشک بوده است. تنها چند منطقه در غرب دریای خزر و جنوب هند شرایط مرطوب‌تری را تجربه کردند.

بررسی وضعیت خشک‌سالی در کشور افغانستان در فصل تابستان، حاکی از آن است که در حوضه آبریز مرزی و مشترک هیرمند و هریرود خشک‌سالی شدید تا خیلی شدید حاکم بوده و تنها در مناطقی از نیمه شرقی کشور افغانستان که در‌برگیرنده سراب رودخانه هیرمند است، شرایط نرمال بوده اما در ادامه تقریباً در تمام سطح حوضه آبریز هیرمند و هریرود، شرایط خشک‌سالی حاکم بوده است. همسایه غربی ایران، کشور عراق نیز در فصل تابستان تقریباً در تمامی مناطق با خشک‌سالی شدید تا بسیار شدید مواجه بوده و در سرچشمه‌های دجله و فرات در کشور ترکیه نیز خشک‌سالی شدید تا بسیار شدید به‌وقوع پیوسته است. با‌این‌وجود به‌دلیل اینکه عمده بارش در حوضه آبریز این رودخانه‌ها در سایر فصول سال رخ می‌دهد، خشک‌سالی فصلی تابستان تأثیر چشمگیری بر کاهش آبدهی آنها نخواهد داشت.

در‌خصوص وضعیت سدهای کشور، طی سال آبی 1403-1402 (تا انتهای شهریور‌ماه 1403)، حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور حدود 24/9 میلیارد مترمکعب (48 درصد پرشدگی) بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته 12 درصد افزایش داشته است. بیشترین درصد اختلاف ذخیره (مثبت) نسبت به مدت مشابه سال گذشته مربوط به سدهای استان گلستان بوده است. حجم آب در سدهای زنجیره کارون که نقش مهمی در تولید برقابی کشور ایفا می‌کنند، در کل زنجیره، تقریباً مشابه سال گذشته بوده است. همچنین درصد پرشدگی عمده سدهای استان‌های واقع در غرب، شمال غرب و شمال کشور نسبت به مدت مشابه سال گذشته افزایش چشمگیری داشته است. حجم آب مجموعه سدهای حوضه دریاچه ارومیه حدود یک‌سوم بیش‌تر از مدت مشابه سال گذشته بوده است. با‌این‌وجود سدهای مهم واقع در استان‌های عمدتاً مرکزی کشور نظیر اصفهان، لرستان، کرمان، مرکزی و قم با افت درصد پرشدگی مواجه شده‌اند. در شرق و جنوب شرق کشور، متأثر از بارش‌های سیلابی بهار سال جاری، درصد پرشدگی پیکره‌های آبی حیاتی از‌جمله چاه‌نیمه‌های سیستان‌ و بلوچستان و سد دوستی، پس از دوره کاهش حجم چندساله، در انتهای تابستان نسبت به مدت مشابه سال گذشته افزایش حجم داشته‌اند. با توجه به اینکه بارش سال آبی 1403-1402 نرمال بوده، وضعیت مجموع سدهای کشور نسبت به سال آبی گذشته افزایش یافته است.

در فصل تابستان، مجموع تولید برقابی کشور معادل 8969 هزار مگاوات ساعت و سهم تولید برقابی از کل تولید برق کشور به‌طور متوسط 7/1 درصد بوده است. از ابتدای سال جاری تا انتهای مردادماه، میزان ماهیانه تولید برقابی کشور افزایش یافته است. در فصل تابستان میزان تولید برقابی از 3319 هزار مگاوات ساعت در تیرماه به 4143 هزار مگاوات ساعت در مردادماه افزایش یافته و در ماه پایانی این فصل به 1507 هزار مگاوات ساعت بوده است. اگرچه سهم تولید برقابی در فصل تابستان مشابه فصل بهار بوده، اما میزان تولید برقابی تابستان حدود 27 درصد بیش از فصل بهار بوده است. روند افزایشی میزان تولید برقابی فصل تابستان از کل تولید برق کشور و در‌عین‌حال ثابت ماندن سهم تولید این فصل از کل تولید، متأثر از روند افزایشی دما در ماه‌های تابستان و رشد چشمگیر مصرف برق در کشور بوده است.

میزان تخصیص اعتبارات در هر بخش نقش مهمی در پیشبرد اهداف مدیریتی و اجرایی آن خواهد داشت. در بخش آب، مجموع اعتبارات مصوب مربوط به تملک‌دارایی‌های سرمایه‌ای در سال 1403 بالغ‌بر 480 هزار میلیارد ریال بوده و در بخش ردیف‌های متفرقه برای برخی از برنامه‌ها و طرح‌های بخش آب اعتباری بالغ‌بر 160 هزار میلیارد ریال لحاظ شده است. عمده این اعتبارات همانند سال‌های گذشته مربوط به برنامه‌های آب‌رسانی، سدسازی، ساختمان شبکه آبیاری و زهکشی، انتقال آب، ساماندهی رودخانه‌ها، ساخت تونل، ایجاد تأسیسات فاضلاب و مجتمع‌های آب‌رسانی روستایی است. در فصل تابستان از مجموع اعتبارات مصوب، 33 درصد تخصیص صورت گرفته است.

۴. وقایع مهم بخش آب

وقایع مختلف رخ‌ داده در بخش آب، بسته به میزان اهمیت آنها، وضعیت این بخش را در موضوعات مختلف سازه‌ای، مدیریتی، تنش‌های آبی، رخدادهای طبیعی، سرمایه‌گذاری و ... نمایان‌تر کرده و اطلاع از آنها به شناخت بهتر وضعیت این بخش کمک می‌کند. در همین راستا، برخی وقایع مهم بخش آب در فصل تابستان سال 1403 را می‌توان به‌شرح ذیل اشاره کرد:

• ادامه اجرای طرح‌های آب‌رسانی به شهرها و روستاها جهت مدیریت تنش آب شرب (جهاد آب‌رسانی)،
• برگزاری سیزدهمین جلسه کمیسیون فنی مشترک ایران و آذربایجان در قیزقلعه‌سی،
• لای‌روبی مقسم مرزی و حوضچه ترسیب مناطق سه‌گانه در خاک کشور ترکمنستان،
• بازدید اعضای کمیته رودخانه‌های مرزی وزارت نیرو از هریرود،
• وقوع سیل‌های مخرب در استان‌های مازندران، خراسان شمالی و رضوی و کهگیلویه‌ و بویراحمد و وقوع خسارات مالی و جانی.

۵. جمع‌بندی و تحلیل

شاخص‌های مهم آب و هواشناسی حاکی از آن است که در فصل تابستان سال 1403، میانگین بارش کل کشور نسبت به سال قبل از آن 154 درصد و نسبت به میانگین بارش بلندمدت فصول تابستان حدود 6 درصد افزایش داشته است. اما متأثر از سهم اندک بارش تابستان از کل بارش سال و دمای بالا، عملاً نقش مهمی در بهبود آب تجدیدپذیر کشور ندارد.

میانگین بارش کل کشور در سال آبی 1403-1402 معادل 234/5 میلی‌متر بوده که نسبت به سال آبی قبل از آن حدود 22 درصد افزایش داشته است و تقریباً میزان بارش در سال آبی با میانگین بلندمدت بارش برابر بوده و کشور از منظر بارش، شرایط نرمالی را در سال آبی گذشته تجربه کرده است. در فصل تابستان میانگین دمای تمامی استان‌های کشور بیش از میانگین بلندمدت بوده و از 2/7 درجه سانتی‌گراد در یزد تا 0/7 درجه سانتی‌گراد در اردبیل افزایش دما رخ داده است. لذا از منظر دما، بررسی آمار حاکی از آن است که در طول سال آبی 1403-1402 در تمامی فصول، میانگین دمایی بیش از میانگین بلندمدت تجربه شده و به‌طور کلی سال آبی گذشته، سالی گرم بوده است. همچنین اکثر مناطق کشور در فصل تابستان درگیر خشک‌سالی شدید تا بسیار شدید بوده‌اند و این وضعیت در کشورهای همسایه از‌جمله افغانستان و عراق نیز حاکم بوده است. شرایط خشک‌سالی، سرچشمه‌های هیرمند و هریرود در کشور افغانستان و همچنین سرچشمه‌های دجله و فرات در کشور ترکیه را متأثر کرده و مناطق مرزی شرق و غرب کشور در فصل تابستان با خشک‌سالی شدید تا بسیار شدید مواجه بوده‌اند. با‌این‌وجود به‌دلیل اینکه آبدهی این رودخانه‌ها عمدتاً وابسته به بارش‌های سایر فصول سال می‌باشد، خشک‌سالی فصل تابستان نقش چشمگیری در کاهش آبدهی این رودخانه‌ها نخواهد داشت.

در انتهای تابستان درصد پرشدگی سدهای کشور با افزایش 12 درصدی نسبت به مدت مشابه سال آبی قبل از آن همراه بوده و حجم ذخایر سدهای کشور تا پایان تابستان به حدود 24/9 میلیارد مترمکعب رسیده است. وضعیت ذخیره سدها در استان‌های واقع در شمال شرق، شمال، شمال غرب و غرب کشور روند افزایشی داشته و سدهای استان خوزستان نیز نسبت به سال آبی گذشته شرایط بهتری را تجربه کرده‌اند. همچنین متأثر از بارش‌های عمدتاً سیلابی در اواخر زمستان سال گذشته و ابتدای بهار سال جاری در شرق و جنوب شرق کشور و کشور افغانستان، درصد پرشدگی سدها و پیکره‌های آبی مهم این مناطق نسبت به انتهای شهریور سال گذشته بهبود یافته است. با‌این‌وجود سدهای مهم عمدتاً واقع در مرکز کشور از‌جمله در استان‌های اصفهان، مرکزی، لرستان، قم و کرمان با افت حجم ذخیره نسبت به سال آبی گذشته مواجه شده‌اند. تولید برقابی نیز در سه‌ماهه فصل تابستان حدود 27 درصد بیش‌تر از فصل بهار سال جاری بوده، اما متأثر از رشد مصرف شبکه سراسری، سهم تولید برقابی از کل تولید برق کشور همانند فصل بهار معادل 7/1 درصد باقی‌مانده است.

مجموع اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای بخش آب براساس قانون بودجه سال 1403 بیش از 480 هزار میلیارد ریال بوده که طی فصل تابستان، حدود 33 درصد تخصیص به این بخش انجام است.