خلاصه مدیریتی

بیان / شرح مسئله

در عصر حاضر، داده‌ها به دارایی گران‌بها تبدیل شده‌اند که کمک بزرگی برای ارتقای نوآوری، افزایش دقت در تصمیم‌گیری، پیشرفت در همه بخش‌های صنعتی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است. فناوری‌هایی مانند تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، هوش‌مصنوعی، بلاکچین، اینترنت اشیا، رایانش ابری و سایر خدمات مبتنی‌بر اینترنت همگی داده‌محور هستند. داده‌ها، ماهیت چندبُعدی دارند. داده‌ها هم می‌توانند برای کسانی که داده‌ها را جمع‌آوری و کنترل می‌کنند، ارزش اقتصادی ایجاد کنند و هم می‌توانند برای کل اقتصاد ارزش اجتماعی فراهم کنند. اندازه‌گیری و سنجش جریان داده‌ها در کشور امری دشوار است، اما بررسی روندها نشان ‌می‌دهد که ترافیک داده‌ها هم در کشورمان و هم در جهان به‌صورت تصاعدی در حال رشد است. البته بسیاری از جنبه‌های غیراقتصادی داده‌ها، مانند حریم خصوصی، امنیت، ارزش‌ها، هنجارها و سبک زندگی اسلامی– ایرانی نیز حائز اهمیت هستند که ضرورت حکمرانی داده‌ها در کشور را نشان می‌دهد.

در این گزارش سعی شده‌ است متغیرها و عوامل مختلف دخیل در مدیریت داده‌ها شناسایی شود و یک مدل علّی-معلولی و پویا برای مدیریت داده‌ها در فضای مجازی ارائه شود. این مدل ابزار کمکی برای شناخت و تحلیل عوامل مختلف و تأثیرگذار در سیاست‌های حوزه مدیریت داده‌ها فراهم می‌کند. همچنین مدل پویای ارائه شده در این گزارش، امکان شناخت جامع‌الاطراف از موضوعات سیاستگذاری حوزه داده‌های فضای مجازی را خواهد داد.

نقطه‌نظرات / یافته‌های کلیدی

اصلی‌ترین یافته‌های کلیدی این گزارش به‌شرح ذیل است:

در سال 2024، حجم ترافیک ماهیانه اینترنت در جهان به 456 اگزابایت رسیده است. گزارش آنکتاد نشان ‌می‌دهد ترافیک داده‌های اینترنتی جهان در دوره یک‌ساله 2022 بیش از مجموع ترافیک اینترنت جهان در همه سال‌های قبل از 2016 است. از نظر ظرفیت و بهره‌مندی از اقتصاد دیجیتال مبتنی‌بر داده، دو کشور ایالات متحده و چین برجسته هستند. این دو کشور با هم نیمی از مراکز داده، بالاترین ضریب نفوذ 5G جهان، 94 درصد از کل بودجه استارتاپ‌های هوش‌مصنوعی در پنج سال اخیر، 70 درصد از محققان برتر هوش‌مصنوعی جهان و تقریباً 90 درصد از ارزش بازار بزرگ‌ترین سکوهای (پلتفرم‌های) دیجیتال جهان (همچون اپل، مایکروسافت، آمازون، آلفابت -گوگل، فیس‌بوک، تنسنت و علی بابا) را در اختیار خود دارند.

باید توجه داشت که محلی‌سازی داده‌ها به‌طور فزاینده‌ای منجر به افزایش‌ ارزش‌افزوده داده داخلی در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و امنیتی می‌شود. نگاهی فراتر و جامع‌تر از تجارت مرتبط با داده‌ها مورد نظر است. پیامدهای مهمی مانند‌‌ امنیت‌ ملی، حفظ حریم خصوصی اشخاص، حفاظت از داده‌ها، تجارت، رقابت، مالیات، حکمرانی کلی اینترنت و حکمرانی فضای مجازی در این رابطه مورد توجه هستند. تحقق استقلال کشور، کاهش وابستگی و جلوگیری از دست‌اندازی بیگانگان در فضای مجازی، تأمین نیازهای عمومی مردم و ایجاد زیست‌بوم متناسب با فرهنگ اسلامی-ایرانی رویکرد کشورمان در حکمرانی جریان داده‌هاست.

متغیرها و روابط موجود در مدل پویایی‌شناسی مدیریت داده‌های کشور مشخص شده‌اند. سهم گردش داده در داخل، توان تولید نرم‌افزار، تقاضای اجتماعی در داخل، اعتماد اجتماعی، دسترسی به داده‌های باز، اشتراک‌گذاری داده و امنیت داده‌ ازجمله متغیرهایی هستند که در این مدل مورد توجه قرار گرفته‌اند. سایر متغیرها و ارتباطات آنها در مدل پویا نشا داده شده‌اند.

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی

ارائه مدل پویایی‌‌شناسی مدیریت داده‌های کشور می‌تواند به‌عنوان مدل اولیه در جهت تهیه برنامه شبیه‌سازی رایانه‌ای مورد استفاده قرار گیرد. گزارش حاضر نیز برای تحقق این هدف تنظیم‌‌ شده‌ است. یکی از کاربرهای مهم مدل ارائه شده این است در مراحل تدوین و بررسی سیاست‌های مختلف حوزه فضای مجازی، امکان ارزیابی میزان تأثیرات آنها بر عوامل مختلف فراهم می‌شود. این امکان برای‌ سیاستگذاران حوزه فضای مجازی فراهم می‌شود که به‌طور دقیق‌تر آثار سیاست‌های پیشنهادی را بررسی و تصمیمات مناسب را استخراج و انتخاب کنند.

1.مقدمه

داده‌ها، به‌عنوان هسته اصلی تمامی فناوری‌های دیجیتالی و خدمات مرتبط با آنها محسوب می‌شوند. فناوری‌هایی همچون تجزیه‌وتحلیل داده، هوش‌مصنوعی، بلاکچین، اینترنت اشیا، رایانش ابری و سایر خدمات مبتنی‌بر اینترنت که به‌سرعت در حال تکامل هستند همگی داده‌محور محسوب می‌شوند. اندازه‌گیری و سنجش جریان داده‌ها در کشور امری دشوار است، اما بررسی روندها نشان ‌می‌دهد که ترافیک داده‌ها هم در کشورمان و هم در جهان به‌صورت تصاعدی در حال رشد است. در سال 2024، حجم ترافیک ماهیانه اینترنت در جهان به 456 اگزابایت رسیده است. گزارش آنکتاد نشان ‌می‌دهد ترافیک داده‌های اینترنتی جهان در دوره یک‌ساله 2022 بیش از مجموع ترافیک اینترنت جهان در همه سال‌های قبل از 2016 است.

از نظر ظرفیت و بهره‌مندی از اقتصاد دیجیتال مبتنی‌بر داده، دو کشور ایالات متحده و چین برجسته هستند. این دو کشور با هم نیمی از مراکز داده، بالاترین ضریب نفوذ 5G جهان، 94 درصد از کل بودجه استارتاپ‌های هوش‌مصنوعی در پنج سال اخیر، 70 درصد از محققان برتر هوش‌مصنوعی جهان و تقریباً 90 درصد از ارزش بازار بزرگ‌ترین سکوهای (پلتفرم‌های) دیجیتال جهان (همچون اپل، مایکروسافت، آمازون، آلفابت -گوگل، فیس‌بوک، تنسنت و علی بابا) را در اختیار خود دارند.

داده‌ها، ماهیت چندبُعدی دارند. داده‌ها هم می‌توانند برای کسانی که داده‌ها را جمع‌آوری و کنترل می‌کنند ارزش اقتصادی ایجاد کنند و هم می‌توانند برای کل اقتصاد ارزش اجتماعی فراهم کنند. ارزش اجتماعی را نمی‌توان تنها با بازار تضمین کرد. توزیع درآمدهای اقتصادی از داده‌ها در جهان بسیار نابرابر است. کشورمان با سیاستگذاری‌های مناسبی که در دهه اخیر در حوزه حکمرانی داده‌ها انجام داده است تلاش می‌کند با تکیه‌بر توسعه‌دهندگان بخش خصوصی بتواند منافع اقتصادی، اجتماعی و امنیتی را دنبال کند.

کشورمان در تنظیم سیاست‌های خود برای فضای مجازی کشور اهداف متعددی را دنبال می‌کند. تحقق استقلال کشور، کاهش وابستگی، جلوگیری از دست‌اندازی بیگانگان در فضای مجازی، تأمین نیازهای عمومی مردم و ایجاد زیست‌بوم متناسب با فرهنگ اسلامی-ایرانی، از اهداف کشورمان برای فضای مجازی کشور است. رسیدن به بسیاری از این اهداف از طریق تکمیل شبکه ملی اطلاعات امکان‌پذیر خواهد بود.

باید توجه داشت که محلی‌سازی داده‌ها به‌طور فزاینده‌ای منجر به افزایش‌ ارزش‌افزوده داده داخلی در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و امنیتی می‌شود. نگاهی فراتر و جامع‌تر از تجارت مرتبط با داده‌ها مورد نظر است. پیامدهای مهمی مانند‌‌ امنیت‌ ملی، حفظ حریم خصوصی اشخاص، حفاظت از داده‌ها، تجارت، رقابت، مالیات، حکمرانی کلی اینترنت و حکمرانی فضای مجازی در این رابطه مورد توجه هستند.

در این گزارش تلاش می‌شود با شناسایی متغیرها و عوامل مختلف دخیل در مدیریت داده‌ها، یک مدل علّی- معلولی و پویا برای مدیریت داده‌ها در فضای مجازی ارائه شود. مدل معرفی شده یک ابزار کمکی برای شناخت و تحلیل عوامل مختلف و تأثیرگذار در سیاست‌های حوزه مدیریت داده‌ها در فضای مجازی فراهم می‌کند. این گزارش، اولین قدم اساسی است که بیانگر آثار این مسئله در بخش‌های کشور بوده و ماحصل جلسات متعدد همفکری با اساتید و صاحب‌نظران و کارشناسان مرتبط است. شناسایی فراگیری کامل موضوع و بحث زمان شمول بودن در کنار انتقال سریع دانش در این گزارش، محور قرار گرفته است. در ادامه نیز تلاش است که با استفاده از برنامه‌های رایانه‌ای شبیه‌سازی، امکان بررسی هم‌زمان تغییرات و مشاهده آثار آنها فراهم شود که قطعاً گزارش حاضر مبنای این مسیر خواهد بود.

این گزارش در چهار فصل تنظیم‌‌ شده‌ است. فصل دوم با عنوان ترافیک داده‌ها، وضعیت زیرساخت‌ها و حکمرانی داده‌ها خواهد بود که شامل شش زیرفصل است. در زیرفصل اول ابتدا به تشریح اجمالی ترافیک داده‌های اینترنتی جهان پرداخته  و آمارهای مرتبط با آن ارائه می‌شود. سپس در زیرفصل دوم، وضعیت ایران در شاخص جهانی «توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات (IDI)» تشریح می‌شود. در زیرفصل سوم، شاخص توسعه دولت الکترونیک سازمان ملل متحد و جایگاه ایران در این شاخص تبیین می‌شود. در زیرفصل چهارم، وضعیت زیرساخت‌های ارتباطات کشورمان از نگاه گزارش‌های‌‌ بین‌المللی و داخلی بررسی می‌شود. در زیرفصل پنجم، آمار مراکز داده در جهان و ایران تشریح می‌شود. در زیرفصل ششم، حکمرانی داده‌ها تبیین می‌شود.

در فصل سوم گزارش به تشریح مبسوط مدل تحلیل پویایی‌شناسی مدیریت داده‌ها در فضای مجازی پرداخته می‌شود. در فصل چهارم نیز جمع‌بندی و نتیجه‌گیری ارایه می شود.

2.ترافیک داده‌ها، وضعیت زیرساخت‌ها و حکمرانی داده‌ها

2-1. ترافیک داده‌های اینترنتی جهان

همان‌طور که قبلاً هم اشاره شد، طبق گزارش آنکتاد، حجم ترافیک ماهیانه اینترنت جهان در سال 2024 به 456 اگزابایت رسیده است. ترافیک داده‌های اینترنتی جهان در دوره یک‌ساله 2022 بیش از مجموع ترافیک اینترنت جهان در همه سال‌های قبل از 2016 است.

در سال 2023، تعداد کاربران اینترنت در جهان به حدود 5/3 میلیارد کاربر (66 درصد جمعیت جهان) رسید و این شاخص در سال 2018 حدود 3/9 میلیارد کاربر (51 درصد از جمعیت جهان) بود.

در سال 2023، تعداد دستگاه‌های متصل به شبکه‌های IP در جهان به حدود 29/3 میلیارد دستگاه رسید که بیش از سه برابر جمعیت جهان است. سرانه دستگاه‌های تحت شبکه در سال 2023 به 3/6 دستگاه رسید. این شاخص در سال 2018 حدود 2/4 دستگاه متصل به شبکه بود.

در سال 2023، حدود 14/7 میلیارد اتصال یعنی تقریباً نیمی از دستگاه‌های متصل به شبکه‌های IP در جهان از نوع اتصالات ماشین به ماشین یا  M2M  بوده است. این شاخص یعنی سهم اتصالات ماشین به ماشین (M2M) از کل دستگاه‌های متصل به شبکه در سال 2018 حدود 33 درصد بود.

کسب‌وکارها و بخش تجاری حدود 26 درصد از کل اتصالات شبکه در جهان را تشکیل می‌دهد و 74 درصد باقیمانده (حدود سه‌چهارم) متعلق به مصرف‌کنندگان است.

سرعت پهنای باند ثابت جهانی در سال 2023 به 110/4 مگابیت در ثانیه رسید که نسبت به سال 2018 بیش از دو برابر‌‌ شده‌ است. سرعت پهنای باند سیار (همراه) جهان نیز در سال 2023 به 43/9 مگابیت در ثانیه رسید که نسبت به سال 2018 بیش از سه برابر‌‌ شده‌ است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که حدود 80 درصد از کل ترافیک اینترنت به ویدئوها، شبکه‌های اجتماعی و بازی‌ها مربوط می‌شود. انتظار می‌رود ترافیک ماهیانه داده جهانی تا سال 2026 به 780 اگزابایت افزایش یابد.

از نظر ظرفیت و بهره‌مندی از اقتصاد دیجیتال مبتنی‌بر داده، دو کشور ایالات متحده و چین برجسته هستند. این دو کشور با هم نیمی از مراکز داده، بالاترین ضریب نفوذ 5G جهان، 94 درصد از کل بودجه استارتاپ‌های هوش‌مصنوعی در پنج سال اخیر، 70 درصد از محققان برتر هوش‌مصنوعی جهان و تقریباً 90 درصد از ارزش بازار بزرگ‌ترین سکوهای (پلتفرم‌های) دیجیتال جهان (همچون اپل، مایکروسافت، آمازون، آلفابت -گوگل، فیس‌بوک، تنسنت و علی بابا) را در اختیار خود دارند. این دو کشور به‌طور فزاینده‌ای در همه بخش‌های زنجیره ارزش داده‌های جهانی سرمایه‌گذاری می‌کنند که شامل: جمع‌آوری داده‌ها از طریق خدمات سکوهای دیجیتالی، انتقال داده‌ها از طریق کابل‌های زیردریایی و ماهواره‌ها، ذخیره‌سازی داده‌ها در مراکز داده، تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، پردازش و بهره‌برداری از داده‌هاست.

در این پیکربندی حاکم بر داده‌های جهانی، بیشتر کشورهای در حال توسعه ممکن است احساس کنند که داده‌ها و‌ ارزش‌افزوده مرتبط با آنها در کنترل چند شرکت دیجیتالی جهانی و سایر شرکت‌های چندملیتی بوده و این کشورها ممکن است عملاً خود را در موقعیت‌های فرعی بیابند. این کشورها در خطر تبدیل شدن به ارائه‌‌‌دهندگان داده‌های خام به پلتفرم‌های دیجیتالی جهانی هستند. این کشورها مجبورند‌ ارزش‌افزوده داده‌های خود و برای هوش دیجیتالی به‌دست آمده از داده‌های خود به پلتفرم‌های بزرگ جهانی هزینه پرداخت کنند.

کشورمان در تنظیم سیاست‌های خود برای فضای مجازی کشور اهداف متعددی را دنبال می‌کند. تحقق استقلال کشور، کاهش وابستگی، جلوگیری از دست‌اندازی بیگانگان در فضای مجازی، تأمین نیازهای عمومی مردم و ایجاد زیست‌بوم متناسب با فرهنگ اسلامی-ایرانی، از اهداف کشورمان برای فضای مجازی کشور است. رسیدن به بسیاری از این اهداف از طریق تکمیل شبکه ملی اطلاعات امکان‌پذیر خواهد بود.

داده‌ها ماهیت چندبُعدی دارند. داده‌ها هم می‌توانند برای کسانی که داده‌ها را جمع‌آوری و کنترل می‌کنند ارزش اقتصادی ایجاد کنند‌ و هم می‌توانند برای کل اقتصاد ارزش اجتماعی فراهم کنند. ارزش اجتماعی را نمی‌توان تنها با بازار تضمین کرد. توزیع درآمدهای اقتصادی از داده‌ها در جهان بسیار نابرابر است. کشورمان با سیاستگذاری‌های مناسبی که در دهه اخیر در حوزه حکمرانی داده‌ها انجام داده است تلاش می‌کند با تکیه‌بر توسعه‌‌‌دهندگان بخش خصوصی بتواند منافع اقتصادی، اجتماعی و امنیتی را دنبال کند.

در گذشته همواره داده‌ها و اطلاعات مرتبط با تراکنش‌های تجاری وجود داشته است از قبیل: داده‌های صورتحساب‌ها، داده‌های بانکی، نام‌ها و نشانی‌های تحویل کالاها. این داده‌ها عمدتاً به‌صورت داوطلبانه جمع‌آوری و به‌ندرت منجر به ایجاد مسائل سیاستی می‌شد. این موضوع با نقش‌آفرینی بازیگران جدید اقتصاد دیجیتال متفاوت می‌شود. پردازش داده‌های خام با هوش دیجیتال در قالب آمار، پایگاه‌های اطلاعاتی، تحلیل‌ها، استخراج روندها، گزارش‌ها و نظایر آن منجر به «محصولات داده‌ای» می‌شود. محصولات داده‌ای به‌عنوان خدمات جدید در قالب تجارت آمار به متقاضیان عرضه می‌شوند. 

در میان بازیگران اصلی اقتصادی و ژئوپلیتیکی در اقتصاد دیجیتال، سه رویکرد اصلی حکمرانی جریان داده‌ها وجود دارد. رویکرد ایالات متحده آمریکا بر کنترل داده‌ها توسط بخش خصوصی متمرکز است. رویکرد چینی بر کنترل داده‌ها توسط دولت تأکید دارد، مدل اتحادیه اروپا از کنترل داده‌ها توسط افراد‌ براساس حقوق و ارزش‌های اساسی حمایت می‌کند. البته باید توجه داشت که بزرگ‌ترین سکوهای (پلتفرم‌های) دیجیتال جهان متعلق به شرکت‌های بزرگ آمریکایی هستند و رویکرد ایالات متحده آمریکا‌ درخصوص حکمرانی جریان داده‌ها در این پیکربندی ناعادلانه معنا جانمایی می‌شود. شرایط کنونی، تنش‌هایی را در میان کشورها به‌ویژه بین ایالات متحده و چین ایجاد کرده است. کشورمان رویکرد مخصوص به‌خود را دنبال می‌کند. تحقق استقلال کشور، کاهش وابستگی و جلوگیری از دست‌اندازی بیگانگان در فضای مجازی، تأمین نیازهای عمومی مردم و ایجاد زیست‌بوم متناسب با فرهنگ اسلامی-ایرانی رویکرد کشورمان در حکمرانی جریان داده‌هاست.

باید توجه داشت که محلی‌سازی داده‌ها به‌طور فزاینده‌ای منجر به افزایش‌ ارزش‌افزوده داده داخلی در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و امنیتی می‌شود. نگاهی فراتر و جامع‌تر از تجارت مرتبط با داده‌ها مورد نظر است. پیامدهای مهمی مانند‌ امنیت‌ ملی، حفظ حریم خصوصی اشخاص، حفاظت از داده‌ها، تجارت، رقابت، مالیات، حکمرانی کلی اینترنت‌ و حکمرانی فضای مجازی در این رابطه مورد توجه هستند.

2-2. وضعیت ایران در شاخص جهانی توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات سال 2023 (IDI 2023)

شاخص توسعه ارتباطات و فناوری اطلاعات (IDI) که توسط اتحادیه بین‌المللی مخابرات منتشر می‌شود یکی از ابزارهای اندازه‌گیری و مقایسه عملکرد فاوا در کشورهای مختلف است. شاخص توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات سال 2023 برمبنای زیرشاخص‌های مختلف فاوا بنا شده‌ و شامل دو محور اصلی با عناوین اتصال فراگیر و اتصال معنادار است. در محور اتصال فراگیر، 3 زیرشاخص و در محور اتصال معنادار، 6 زیر شاخص مورد ارزیابی قرار گرفته است.

جدول 1، امتیازات ایران در شاخص IDI سال 2023 را در هریک از زیرشاخص‌ها و امتیازات نرمال شده هر محور نشان ‌می‌دهد [1].

جدول 1. امتیازات ایران در شاخص IDI سال 2023 (مرجع [1])

در محورهای اتصال فراگیر و اتصال معنادار، امتیاز ایران به‌ترتیب 78/7 و 83/1 است. امتیاز کلی ایران در شاخص توسعه ارتباطات و فناوری اطلاعات 2023 برابر 80/9 است که در بین 169 کشور در رتبه 75 جهانی قرار دارد. ایران در سال 2017 با امتیازی معادل 55/8 در این شاخص رتبه 81 جهان را کسب کرده بود که نشانگر رشد 50 درصدی امتیاز و ارتقای 6 رتبه‌ای جایگاه ایران در سال 2023 است [1].

شکل 1، امتیازات ایران و کشورهای منطقه چشم‌انداز 1404 در شاخص IDI سال 2023 را نشان می‌دهد. همان‌طور که در شکل 1، نشان داده شده‌، بررسی وضعیت شاخص IDI برای کشورهای منطقه چشم‌انداز 1404 نشان می‌دهد که ایران در جایگاه 14 (از 23 کشوری که اطلاعات آن موجود است) قرار دارد [1].

شکل ۱. نمودار مقادیر شاخص IDI سال 2023 برای کشورهای منطقه چشم‌انداز 1404

مأخذ: [۱].

2-3. شاخص توسعه دولت الکترونیک سازمان ملل متحد

شاخص‌ بین‌المللی توسعه دولت الکترونیک (EGDI) یکی از‌ مهم‌ترین شاخص‌های جهانی برای ارزیابی وضعیت توسعه دولت الکترونیک در کشورهای مختلف جهان است. نتایج ارزیابی این شاخص در سال‌های‌های اخیر هر دو سال یک‌بار توسط سازمان ملل متحد منتشر می‌شود.

جدول 2. رتبه ایران در شاخص بین‌المللی توسعه دولت الکترونیک (EGDI)

مأخذ: وب‌گاه سازمان ملل متحد

‌‌‌همان‌طور که در جدول ۲، نشان داده شده، رتبه ایران در شاخص‌ بین‌المللی توسعه دولت الکترونیک در سال 2022 بین 193 کشور به رتبه 91 رسید. جایگاه ایران در این شاخص نسبت به سال 2020 دو پله تنزل پیدا کرده است. این درحالی است که ایران در سال 2020 نسبت به سال 2018 نیز به میزان 3 رتبه تنزل داشت.

2-4. وضعیت زیرساخت‌های ارتباطات کشورمان

در این بخش برخی از شاخص‌های زیرساختی مهم و مرتبط با بحث اصلی این گزارش تبیین می‌شود. ضریب نفوذ ارتباطات ثابت و ضریب نفوذ پهنای باند ثابت از‌ مهم‌ترین شاخص‌های پایه‌ای ارتباطات محسوب می‌شود. در شکل 2، ضریب نفوذ پهنای باند ثابت (تعداد مشترکین به‌ازای هر 100 نفر) ایران در مقایسه با میانگین جهانی نشان داده شده ‌است.

شکل ۲. نمودار مقایسه ضریب نفوذ پهنای باند ثابت (تعداد مشترکین به‌ازای هر 100 نفر) ایران و میانگین جهانی

مأخذ: اتحادیه‌ بین‌المللی مخابرات (ITU)

همان‌طور که در شکل 2، نشان داده شده‌، ضریب نفوذ پهنای باند ثابت کشورمان همواره از میانگین جهانی پایین‌تر است. میانگین جهانی این شاخص در سال 2022 حدود 18/4 درصد بوده، اما در ایران 12/3 بود. برای رسیدن ایران به میانگین جهانی این شاخص نیاز به رشد و جهش 50 درصدی از جایگاه فعلی است.

طرح توسعه فیبر نوری به منازل و کسب‌وکارها،‌ مهم‌ترین پروژه توسعه زیرساخت‌های ارتباطات کشور در سه سال اخیر محسوب می‌شود. شکل 3، وضعیت اجرای طرح ملی فیبر نوری منازل و کسب‌وکارها را در اردیبهشت‌ماه سال 1403 نشان‌ می‌دهد [2].

شکل 3. وضعیت اجرای طرح ملی فیبر نوری منازل و کسب‌وکارها در اردیبهشت‌ماه سال 1403

مأخذ: [2].

طبق گزارش وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، تعداد خانوارهای تحت پوشش ارتباطات ثابت مبتنی‌بر فیبر نوری به بیش از 7 میلیون خانوار رسیده، اما تعداد مشترکان ارتباطات ثابت مبتنی‌بر فیبر نوری حدود 513 هزار مشترک است.

جدول 3، سرعت انتقال داده مشترکین پهن باند همراه در نسل چهارم ارتباطات سیار کشورمان را نشان می‌دهد. در فروردین‌ماه سال 1403 سرعت دانلود برای مشترکین رایتل حدود 22 مگابیت بر ثانیه بود، اما این شاخص در اپراتورهای همراه اول 13 و ایرانسل حدود 11 مگابیت بر ثانیه است [3].

جدول 3. سرعت انتقال داده مشترکین پهن باند همراه در نسل چهارم (واحد مگابیت بر ثانیه) – فروردین‌ماه سال 1403

مأخذ: [3].

جدول 4، سرعت انتقال داده مشترکین پهن باند همراه در نسل سوم ارتباطات سیار کشورمان را نشان می‌دهد. در‌ فروردین‌ماه سال 1403 سرعت دانلود برای مشترکین همراه اول حدود 3/94 مگابیت بر ثانیه بود، اما این شاخص در اپراتور رایتل 3/16 مگابیت بر ثانیه و در اپراتور ایرانسل 2/45 مگابیت بر ثانیه است [3].

جدول 4. سرعت انتقال داده مشترکین پهن باند همراه در نسل سوم (واحد مگابیت بر ثانیه) –  فروردین‌ماه سال 1403

مأخذ: [3].

2-5. مراکز داده در جهان و ایران

مرکز داده و ارائه‌دهندگان خدمات ابری نقش کلیدی در زیرساخت‌های فناوری اطلاعات دارند که اهمیت آنها در دنیا و در کشور رو به افزایش است. مرکز داده به‌عنوان عامل اصلی فراهم کردن فضا، انرژی، تجهیزات رایانه‌ای و... برای زیرساخت‌های شبکه شناخته می‌شوند. این مراکز، عملیات و تجهیزات فناوری اطلاعات را متمرکز می‌کنند و همچنین وظیفه پردازش، ذخیره‌سازی، تقسیم‌بندی‌ و مدیریت داده‌ها را بر عهده دارند. اهمیت مرکز داده در تضمین پایداری عملیات روزانه بخش فناوری اطلاعات برای سازمان‌ها، شرکت‌ها و کسب‌وکارها بسیار زیاد است.

2-5-1. مراکز داده در جهان

بیش از 7/2 میلیون مرکز داده (در ابعاد و ظرفیت‌های مختلف) در سراسر جهان وجود دارد. صنعت مرکز داده به‌طور مداوم در حال رشد است و شامل بخش‌های تجاری مختلفی مانند پردازش داده‌ها، پشتیبانی داده‌ها، شبکه‌سازی، میزبانی وب‌گاه‌ها، مدیریت و امنیت خدمات است. در شکل ۴، برخی کشورها با بیشترین تعداد مرکز داده نشان داده شده‌ است [4].

شکل ۴. نمودار تعداد مراکز داده برخی از کشورها  

مأخذ: [4].

ایالات متحده دارای بیشترین مراکز داده در جهان بوده، این کشور در مجموع دارای 2751 مرکز داده است. کشور آلمان حدود 484 مرکز داده دارد. مراکز داده آلمان در 42 مکان مختلف پراکنده شده‌اند و بیش از 50 مرکز در شهر فالکنشتاین مستقر هستند. انگلستان نیز دارای 458 مرکز داده است که 70 مورد از آنها در شهر لندن مستقر هستند. چین دارای 447 مرکز داده است. شانگهای، شنزن و هنگ کنگ اکثر مراکز داده چین را در اختیار دارند. فرانسه دارای 263 مرکز داده است که بیشتر آنها در شهرهای پاریس و لیل قرار دارند. 4/2 درصد از تولید ناخالص داخلی فرانسه از اقتصاد دیجیتال حاصل می‌شود. ژاپن دارای 207 مرکز داده است که بیش از نیمی از آنها در شهر توکیو قرار دارند. این کشور بیش از 116 میلیون کاربر اینترنت دارد. روسیه دارای 166 مرکز داده در سراسر کشور است. اکثر مراکز داده در شهر مسکو واقع شده‌اند [4].

2-5-2. مراکز داده در ایران

شناخت وضعیت فعلی مراکز داده کشور و تخمین روند رشد آنها در آینده به‌منظور تصمیم‌گیری‌های مدیریتی و برنامه‌ریزی آتی بسیار مهم است. براساس بررسی‌ها و تخمین‌های پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات وضعیت مراکز داده کشور به‌شرح جدول 5، است. در جدول مذکور، تعداد مراکز داده کشور در سال 1397 و به تفکیک مقیاس آنها نشان داده شده است [4].

جدول 5. تعداد مراکز داده شناسایی شده در کشور تا سال 1397

مأخذ: [4].

پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات در سال 1400، در گزارشی با عنوان «پروژه رصد شبکه ملی اطلاعات» مشخصات مراکز داده کشور را برآورد کرده است. جدول 6، مشخصات مراکز داده در کشورمان را نشان ‌می‌دهد [4].

جدول 6. مشخصه‌های مساحت و توان مصرفی مراکز داده کشور

مأخذ: [4].

مراکز داده مربوط به صدا و سیما، شرکت ارتباطات زیرساخت، شرکت‌های مخابراتی، اپراتورهای سیار و بانک‌ها مراکز داده اصلی کشور هستند و از اهمیت بالایی برخوردارند. این مراکز با بودجه‌های نسبتاً قابل‌توجهی تأسیس ‌شده‌اند.

پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات‌ براساس روند گذشته کشور و روندهای جهانی این حوزه و در دسترس بودن آمار سال پایه 1399 و با فرض نرخ رشد 20 درصد پیش‌بینی کرده است که تا سال 1405 تعداد مراکز داده کشور به 300 مرکز و تعداد کل رَک‌های موجود شبکه ملی اطلاعات به بیش از 10000 رَک برسد [4].

2-6. حکمرانی داده‌ها

داده‌ها و زیست‌بوم مرتبط با آنها از قبیل ایجاد، جمع‌آوری، ذخیره، استفاده، حفاظت، دسترسی، اشتراک‌گذاری و حذف داده‌ها هم از منظر سیاستگذاری و هم از منظر مدیریت بخش‌های مختلف اقتصادی در سطح سازمانی و ملی اهمیت‌ بسزایی دارد. نظر به اهمیت این موضوعات در سطح خرد و کلان، حکمرانی داده‌ها شکل گرفته است. حکمرانی داده‌ها به ترتیبات متنوعی از قبیل سیاست‌ها، قوانین، مقررات فنی و خط‌مشی‌ها اشاره دارد که بر داده‌ها و زیست‌بوم آنها تأثیر می‌گذارد. حکمرانی داده‌ها باید به یکی از اولویت‌های اصلی سیاستگذاری حاکمیت و دولت تبدیل شود تا بهره‌مندی از مزایای دسترسی و اشتراک‌گذاری داده‌ها به حداکثر برسد و درعین‌حال خطرات و چالش‌های مرتبط با آن مورد رسیدگی قرار گیرد.

چارچوب حکمرانی داده‌ها:

سه جزء اصلی چارچوب حکمرانی داده، مردم، فرایندها و فناوری هستند که در شکل 5 نشان داده شده ‌است.

شکل 5. سه جزء اصلی چارچوب حکمرانی داده

مردم و ارائه خدمات باکیفیت بالا به آنها‌ مهم‌ترین هدف حکمرانی داده محسوب ‌می‌شود. سیاستگذاری‌ها و توسعه دسترسی‌ها متناسب با این هدف انجام می‌شود. مؤلفه فناوری نیز شامل ابزارها و فنون لازم برای حکمرانی داده است. در توسعه کاربردهای فناوری موضوعات مختلفی مانند حفاظت از داده‌ها و مدیریت کارآمد امنیت، یکپارچگی، دسترس‌پذیری مطرح می‌شوند. اجرای مداوم خط‌مشی‌های بهره‌برداری و پیروی از استانداردها نیازمند طراحی فرایندهای دقیق است. فرایندها از طریق تفسیر دقیق سیاست‌ها طراحی می‌شوند.

2-6-1. اشتراک‌گذاری داده‌ها

دسترسی و به اشتراک‌گذاری داده‌ها برای تقویت نوآوری‌های مبتنی‌بر داده در بخش خصوصی و دولتی حائز اهمیت است. برخی مطالعات پژوهشی از رشد فزاینده منافع اقتصادی داده‌ها حکایت دارند، برآورد شده‌ است که داده‌های بخش خصوصی و دولتی می‌تواند منافع اقتصادی به ارزش بین 1٪ تا 2.5٪ از تولید ناخالص داخلی ایجاد کنند، اما به‌دلیل چالش‌هایی مانند عدم اعتماد‌ و تعارض منافع بین ذی‌نفعان مختلف، تاکنون این ظرفیت‌ها محقق نشده است. جریان‌های داده‌های فرامرزی نیز برای ارتباطات بین‌المللی و تبادل اطلاعات علمی و تجاری، اجتناب‌ناپذیر هستند. بااین‌حال، بعضاً ممکن است نگرانی‌هایی در زمینه حریم خصوصی و حفاظت از داده‌ها، حفاظت از مالکیت معنوی، امنیت سایبری و امنیت‌ملی ایجاد کنند. ازاین‌رو داخلی‌سازی جریان داده‌ها بیش‌ازپیش اهمیت پیدا می‌کند. مزیت اصلی حکمرانی داده‌ها، ارائه داده‌های با کیفیت بالا برای بهره‌برداری است. بینش به‌دست آمده از حکمرانی داده‌ها منجر به اتخاذ تصمیمات بهتر و عملکرد بهتر در سطوح مختلف سازمانی و حاکمیتی می‌شود.

3.مدل تحلیل پویایی‌شناسی مدیریت داده‌ها در فضای مجازی

این قسمت از دو بخش تشکیل‌ شده‌ است. در بخش اول به معرفی اجمالی مدل، متغیرها و روابط علّی ‌موجود در مدل پرداخته‌‌ شده‌ است. در بخش دوم از این گزارش نیز الگوهای اساسی سیستمی موجود در مدل معرفی خواهد شد.

3-1. معرفی مدل

متغیرها و روابط موجود در مدل توسعه داده شده در قالب شکل‌های مختلف و پیوسته معرفی می‌شوند. شکل 5، نمای کلی متغیرهای به‌کار رفته در مدل را نمایش می‌دهد. سهم گردش داده در داخل، توان تولید نرم‌افزار، تقاضای اجتماعی در داخل، اعتماد اجتماعی، دسترسی به داده‌های باز، اشتراک‌گذاری داده و امنیت داده‌ ازجمله متغیرهایی هستند که در این مدل مورد توجه قرار گرفته‌اند. در شکل‌های بعدی به‌صورت مبسوط همه متغیرها و روابط فی‌مابین آنها معرفی خواهند شد.

شکل 6. متغیرهای موجود در مدل پویایی‌شناسی مدیریت داده

برای تشریح مدل از متغیر محوری «سهم گردش داده در داخل» و عوامل تأثیرگذار بر آن آغاز کذده و به‌تدریج سایر متغیرها به‌منظور تشریح مدل معرفی و روابط آنها نیز با متغیرهای قبلی نشان داده می‌شوند. متغیرها و روابط جدید در هر تصویر با رنگ قرمز و متغیرهای قبلی با رنگ مشکی و روابط قبلاً تشریح شده، با رنگ آبی نمایش داده می‌شوند. همچنین زیرسیستم‌هایی که خارج از سیستم بر متغیرهای سیستم مورد بررسی در این گزارش تأثیر می‌گذارند و یا از آنها تأثیر می‌پذیرند در شکل با دایره مشخص ‌شده‌اند. روابط آنها نیز با خط‌چین مشخص‌ شده‌اند. در هر شکل دینامیک‌های جدید (تأثیرگذار یا تأثیرپذیر) و روابط آنها با رنگ بنفش و آنهایی که قبلاً اشاره شده با رنگ نارنجی مشخص‌شده‌اند.

در مدل توسعه داده شده، سهم گردش داده در داخل یکی از متغیرهای مهمی است که روی توان تولید نرم‌افزار و زیرساخت اثر می‌گذارد. براساس روابط نمایش داده شده در شکل 7، زمانی که سهم گردش داده در داخل افزایش می‌یابد، درآمد از داده در داخل نیز با رشد مواجه می‌شود. این رشد منجر به سرمایه‌گذاری بیشتر روی فناوری در کشور و باعث افزایش تولید نرم‌افزار و زیرساخت در کشور می‌شود و مجدداً روی سهم گردش داده در داخل اثر می‌گذارد.

شکل 7. تأثیر متغیر سهم گردش داده روی توان تولید نرم‌افزار و زیرساخت در داخل در دینامیک مدیریت داده

از متغیرهای پراهمیت که در شکل 8، نیز به آنها پرداخته شده‌ است، متغیرهای امنیت داده و امنیت‌ملی هستند. طبق روابط مشخص‌شده، با افزایش سهم در گردش داده در داخل، امنیت داده افزایش می‌یابد و این امر موجب افزایش کیفیت خدمات می‌شود که به تقاضای اجتماعی انجامیده و مجدداً سهم در گردش داده داخل را افزایش می‌دهد. همچنین افزایش سهم داده در داخل موجب افزایش کنترل‌پذیری و درنتیجه ارتقای امنیت‌ملی می‌شود. با افزایش جذابیت به‌دلیل‌ امنیت‌ ملی، اختصاص منابع عمومی به این بخش افزایش یافته و سرمایه‌گذاری در آن تقویت می‌شود.

شکل 8. امنیت ملی و امنیت داده در دینامیک مدیریت داده

کیفیت حکمرانی از دیگر متغیرهای پراهمیت در مدل مدیریت داده است که روابط علّی و معلولی مرتبط با آن در شکل 9، نمایش داده ‌شده‌اند. امنیت داده و اشتراک‌گذاری داده‌ها دو متغیر تأثیرگذار بر کیفیت حکمرانی است. اشتراک‌گذاری داده‌ها متأثر از امکان حکمرانی داده است که این متغیر نیز از کنترل‌پذیری اثر می‌پذیرد. درواقع با افزایش کنترل‌پذیری امکان حکمرانی داده و درنتیجه اشتراک‌گذاری داده‌ها افزایش می‌یابد که به بهبود کیفیت داده‌ها می‌انجامد. کنترل‌پذیری همچنین باعث افزایش رانت و کاهش رقابت‌پذیری خدمات و همچنین افزایش تعرفه‌ها می‌شود. کاهش رقابت‌پذیری باعث کاهش کیفیت خدمات و افزایش تعرفه‌ها موجب افزایش درآمد و افزایش تقاضای اجتماعی می‌شود.

شکل 9. متغیرهای اثرگذار بر کیفیت حکمرانی در دینامیک مدیریت داده

شکل 10، متغیرهای متأثر از کیفیت حکمرانی را مورد بررسی قرار می‌دهد. با افزایش کیفیت حکمرانی تقاضای حاکمیتی نیز افزایش یافته و باعث افزایش سهم گردش داده در داخل می‌شود. افزایش کیفیت حکمرانی همچنین باعث ایجاد رانت برای شرکت‌های داخلی شده و به دسترسی بیشتر به داده‌های باز نیز کمک می‌کند. افزایش دسترسی به داده‌های باز نیز موجب ارتقای توان تولید نرم‌افزار می‌شود. افزایش توان تولید نیز باعث افزایش اشتغال در این حوزه شده و بهبود وضعیت اقتصادی را به‌همراه می‌آورد.

شکل 10. متغیرهای متأثر از متغیر کیفیت حکمرانی در دینامیک مدیریت داده

4.جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

در دنیای امروز، داده‌ها به‌عنوان هسته اصلی تمامی فناوری‌های دیجیتال و خدمات مرتبط با آنها شناخته می‌شوند. با توجه به روند تصاعدی افزایش ترافیک داده‌ها در جهان و کشورمان، اهمیت مدیریت و بهره‌برداری بهینه از داده‌ها بیش‌ازپیش مشخص می‌شود. دو کشور ایالات متحده و چین به‌عنوان پیشروان جهانی در اقتصاد دیجیتال مبتنی‌بر داده، نمونه‌های بارزی از اهمیت استراتژیک داده‌ها و تأثیرات گسترده آن بر توسعه اقتصادی، اجتماعی و فناوری هستند. داده‌ها، دارای ماهیت چندبُعدی هستند و می‌توانند علاوه‌بر ایجاد ارزش اقتصادی برای جمع‌آوری‌کنندگان و کنترل‌کنندگان، ارزش اجتماعی گسترده‌ای را نیز برای کل اقتصاد فراهم کنند. کشورمان با اتخاذ سیاست‌های مناسب در حوزه حکمرانی داده‌ها، تلاش دارد تا با بهره‌گیری از ظرفیت‌های بخش خصوصی، منافع اقتصادی، اجتماعی و امنیتی را به‌دست آورد.

اهداف کلانی همچون تحقق استقلال کشور، کاهش وابستگی به بیگانگان، تأمین نیازهای عمومی مردم و ایجاد زیست‌بوم متناسب با فرهنگ اسلامی-ایرانی،‌ ازجمله اهداف مهم کشور در تنظیم سیاست‌های فضای مجازی است که تحقق آنها از طریق تکمیل شبکه ملی اطلاعات امکان‌پذیر خواهد بود. محلی‌سازی داده‌ها و توجه به افزایش‌ ارزش‌افزوده داده‌های داخلی از جنبه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و امنیتی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. موضوعاتی همچون‌‌ امنیت‌ ملی، حفظ حریم خصوصی، حفاظت از داده‌ها، تجارت، رقابت، مالیات و حکمرانی کلی اینترنت و فضای مجازی نیازمند توجه جدی و سیاستگذاری‌های جامع هستند. این گزارش تلاش کرده است تا با شناسایی متغیرها و عوامل مختلف دخیل در مدیریت داده‌ها، یک مدل علّی- معلولی و پویا برای مدیریت داده‌ها در فضای مجازی ارائه دهد. این مدل به‌عنوان یک ابزار کمکی برای شناخت و تحلیل عوامل مختلف و تأثیرگذار در سیاست‌های حوزه مدیریت داده‌ها عمل می‌کند.

متغیرها و روابط موجود در مدل پویایی‌‌شناسی مدیریت داده‌های کشور مشخص شده‌اند. سهم گردش داده در داخل، توان تولید نرم‌افزار، تقاضای اجتماعی در داخل، اعتماد اجتماعی، دسترسی به داده‌های باز، اشتراک‌گذاری داده و امنیت داده‌ ازجمله متغیرهایی هستند که در این مدل مورد توجه قرار گرفته‌اند. سایر متغیرها و ارتباطات آنها در مدل پویاشناسی داده شده‌اند. ارائه مدل پویایی‌‌شناسی مدیریت داده‌های کشور می‌تواند به‌عنوان مدل اولیه در جهت تهیه برنامه شبیه‌سازی رایانه‌ای مورد استفاده قرار گیرد. گزارش حاضر نیز برای تحقق این هدف تنظیم شده ‌است.

پیوست: تعاریف متغیرهای موجود در دینامیک مدیریت داده

جدول 7: تعاریف متغیرهای موجود در این گزارش