خلاصه مدیریتی

• بیان/ شرح مسئله

مجلس شورای اسلامی برای برخورد با بدرفتاری‌های علمی، در سال 1396 «قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» را تصویب کرد که تبصره «۹» آن به همانندجویی و ثبت پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها و پیشنهاده‌های آنها در ایرانداک می‌پردازد. در تبصره «۹» قانون یاد شده، دو راهکار کلیدی برای پیشگیری از بدرفتاری علمی مطرح‌ شده‌اند. راهکار نخست، همانندجویی و راهکار دوم نیز گردآوری همه پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها و پیشنهاده‌ها در یک کانون ملی (ایرانداک) جهت اثربخشی همانندجویی مدارک علمی بوده است.

تناقض آشکار موجود در زمینه گردآوری اطلاعات در یک کانون ملی، تعیین ایرانداک به‌عنوان متولی این امر در قانون و درعین‌حال بیان لفظ «مؤسسات هم‌تراز ایرانداک» در آیین‌نامه اجرایی بوده است. این موضوع باعث شد برخی نهادها نظیر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، دانشگاه آزاد، حوزه علمیه و سایر نهادها، به ایجاد سامانه‌های مشابهت‌یابی موازی با ایرانداک بپردازند و به‌تبع آن، علاوه‌بر عملکرد ضعیف در همانندجویی و ثبت پارساها و پیشنهاده‌ها، تمهیدات لازم برای انتقال و ثبت اطلاعات در ایرانداک مطابق استانداردها، با مشکل مواجه و یکپارچه‌سازی داده‌ها و اطلاعات علمی جهت همانندجویی و تجمیع و استانداردسازی واحد آنها با مشکل و مخاطره روبه‌رو شود.

• نقطه‌نظرات / یافته‌های کلیدی

در این پژوهش، دو دسته چالش قانونی و فنی - اجرایی شناسایی شدند. چالش‌های قانونی شامل مغایرت آیین‌نامه اجرایی با متن قانون، عدم وجود ضمانت اجرایی در قانون و چالش‌های فنی - اجرایی شامل نیاز به پالایش و سازمان‌دهی داده‌ها و نیاز به‌روزرسانی سامانه‌ها (کارکرد و نرم‌افزار) شناسایی شده‌اند.

مهم‌ترین چالش مطروحه در این زمینه، مغایرت آیین‌نامه اجرایی قانون «پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» با مواد قانون است. براساس ماده (9) قانون، مرجعیت گردآوری و مشابهت‌یابی تمامی آثار علمی با ایرانداک است، اما وجود لفظ مؤسسات هم‌تراز در آیین‌نامه اجرایی موجب به‌وجود آمدن دیگر نهادهای مشابه جهت مشابهت‌یابی آثار علمی شده‌ که البته این مورد در آخرین مصوبه هیئت‌وزیران، اصلاح شد، ولی مشکل حل نشد.

• پیشنهادهای سیاستی و تقنینی

-در راستای مصوبه هیئت‌وزیران در تاریخ 1401/12/14 به شماره 235240 درخصوص حذف لفظ «هم‌تراز آن (حسب مورد)»، پیشنهاد می‌شود عبارت ذیل به‌صورت صریح در اصلاحیه این مصوبه، به تصویب هیئت‌وزیران برسد: «همه سامانه‌های مشابهت‌یاب در پایگاه داده و اطلاعات علمی ایرانداک تجمیع گردد و هیچ مؤسسه علمی اجازه مشابهت‌یابی اسناد علمی خود را به‌طور مجزا و مستقل از ایرانداک ندارد».

-ایجاد وب‌سرویس‌های متعدد و متنوع از طرف ایرانداک برای سازمان‌ها، نهادها و مؤسسات علمی، متناسب با نیاز‌های خاص سازمان‌های مخاطب، بدین صورت که دانشجویان هر مؤسسه علمی در وب‌سایت مؤسسه خود فرایند مشابهت‌یابی را انجام دهند، اما استعلام مشابهت‌یابی صرفاً از پایگاه داده و اطلاعات ایرانداک صورت گیرد.

-ایجاد ضمانت اجرایی در تبصره «۹» قانون اصلاح قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی مصوب سال ۱۳۹۶ جهت مقابله و مجازات متخلفین.

-به‌منظور یکپارچه‌سازی، مدیریت بر نحوه نگاهداری، بهبود امنیت، سامان‌دهی و انسجام‌بخشی به تبادل داده و اطلاعات علمی کشور، به‌تبع مشابهت‌یابی کارآمدتر، پایگاه موجود در پژوهشگاه ایرانداک به‌عنوان یکی از پایگاه‌های داده و اطلاعات پایه، موضوع ماده (۱۰) قانون مدیریت داده و اطلاعات ملی با تولی‌گری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری اضافه شود.

-ارتقای زیرساخت‌های موجود در ایرانداک جهت مقابله با بدرفتاری‌های علمی.

-اجرای ماده (۱۹) قانون ارتقای سلامت نظام اداری و مقابله با فساد جهت انتشار تمامی پژوهش‌هایی که با بودجه عمومی انجام شده‌اند، توسط ایرانداک در پایگاه اطلاعات علمی ایران (گنج) بلافاصله پس از ثبت در سامانه.

-به‌روزرسانی و ارتقای سامانه مشابهت‌یاب پژوهشگاه ایرانداک جهت پوشش محتوای موجود در بستر اینترنت و استفاده از روش‌های هوشمند مشابهت‌یابی معنایی و استفاده از هوش مصنوعی.

1.مقدمه

به‌منظور برخورد با بدرفتاری‌های علمی که یکی از موضوعات چالش‌برانگیز در کشور است، مجلس شورای اسلامی در 31 مردادماه سال 1396، ماده‌واحده «قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» را با 10 تبصره تصویب کرد که تبصره «۹» آن درباره همانندجویی (مشابهت‌یابی) و ثبت پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها و پیشنهاده‌های آنها در پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) است. براساس این ماده از قانون مذکور، حوزه‌های علمیه و همچنین دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، مؤسسه‌های آموزش ‌عالی، پژوهشی و فناوری دولتی و غیردولتی زیرنظر وزارتخانه‌های علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ازجمله دانشگاه علمی ‌کاربردی، دانشگاه آزاد اسلامی، جهاد دانشگاهی، مؤسسه‌های آموزش ‌عالی مؤسسه‌های وابسته به دستگاه‌های آموزش‌ عالی غیردولتی ‌غیرانتفاعی، مؤسسه‌های وابسته به دستگاه‌های اجرایی و دانشگاه فرهنگیان موظف هستند از این به بعد، پیشنهاده‌ها (پروپوزال‌ها)، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویان تحصیلات تکمیلی خود را که فاقد طبقه‌بندی هستند در سامانه‌های اطلاعاتی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) ثبت و‌‌ تأیید کرده و فایل تمام‌متن و نتیجه را همانندجویی کنند. ارائه گواهی ثبت و بارگذاری فایل تمام‌متن و نتیجه همانندجویی این مدارک برای هرگونه پرداخت مالی به استادان راهنما، مشاور و داور و تخصیص امتیاز در ترفیع و ارتقای آنها و همچنین دانشجویان الزامی است.

آیین‌نامه اجرایی قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی قانون مذکور در سال 1398 به تصویب رسید که در آن مؤسسات موظف شدند در اجرای تبصره «۹» ماده‌واحده قانون اقدامات زیر را انجام دهد:

1. پیشنهاده (پروپوزال)‌ها، رساله‌ها و پایان‌نامه‌های فاقد طبقه‌بندی دانشجویان تحصیلات تکمیلی باید پس از تصویب در مؤسسه، در ایرانداک ثبت شود.
2. کلیه رساله‌ها و‌‌ پایان‌نامه قبل از دفاع باید در ایرانداک مشابهت‌یابی شود و ارائه گزارش مشابهت‌یابی برای کسب مجوز دفاع الزامی است. ایرانداک موظف است امکان مشابهت‌یابی برخط (آنلاین) را برای مؤسسه ایجاد کند.
3. ارائه گواهی ثبت نهایی‌‌ پایان‌نامه / رساله در ایرانداک برای فراغت از تحصیل الزامی است. استفاده از امتیاز‌‌ پایان‌نامه / رساله مربوط برای ترفیع پایه، ارتقای مرتبه اعضای هیئت‌علمی و تسویه حساب مالی و برخورداری از مزایای مالی آن، منوط به ارائه گواهی ثبت نهایی و مشابهت‌یابی‌‌ پایان‌نامه / رساله در ایرانداک است. گواهی مذکور باید به‌صورت برخط (آنلاین) قابل دسترس باشد.

بنابراین با توجه به تبصره «۹» قانون یاد شده، دو راهکار کلیدی برای پیشگیری از بدرفتاری علمی در نگارش پارساها دیده‌ شده‌ است. راهکار نخست، همانندجویی است که برپایه آن همه پارساها و پیشنهاده‌ها باید با مدارک موجود در ایرانداک همانندجویی شوند و گزارشِ آن به دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و مؤسسه‌های آموزش‌ عالی، پژوهشی و فناوری داده شود تا اگر بدرفتاری‌ای انجام شده بود، پیش از دفاع و تصویب، رسیدگی شود. راهکار دوم، نیز گردآوری همه پارساها و پیشنهاده‌ها در یک کانون ملی (ایرانداک) بود که براساس این گردآوری، همانندجوییِ مدارک با اثربخشی بیشتری انجام گیرد. این دو راهکار، مکمل یکدیگر هستند و باید هم‌زمان به انجام رسند تا به بخشی از چالش بدرفتاری علمی پاسخ داده شود.

تکلیف قانونی ایرانداک در همانندجویی، ثبت پارساها و پیشنهاده‌ها به سال 1396 بازمی‌گردد، ولی این سازمان از سال 1347 به گردآوری، سازمان‌دهی و اشاعه اطلاعات این مدارک پرداخته‌ است. در گنجینه ملی پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها و مدارک علمی، نسخه چاپی 295 هزار پارسای دانش‌آموختگان ایرانی درون کشور (از 1323 تا 1396) و در پایگاه اطلاعات علمی ایران (گنج) نزدیک به یک میلیون پارسا و پیشنهاده آنها نگه‌داری می‌شوند.

در اساسنامه ایرانداک (1388) مدیریت اطلاعات علم و فناوری شامل موارد زیر تعریف شده است:

• گردآوری، سازمان‌دهی، ذخیره، حفظ، بازیابی، تحلیل و اشاعه مدارک و اطلاعات علم و فناوری کشور ازجمله پایان‌نامه‌های کارشناسی‌ارشد و رساله‌های دکترای تخصصی دانش‌آموختگان داخل و دانش‌آموختگان ایرانی خارج از کشور، مقاله‌های سمینارها، مشخصات پژوهشگران و متخصصان، طرح‌های پژوهشی، اطلاعات مربوط به اختراعات، نرم‌افزارهای علمی و همچنین اطلاعات پشتیبان آنها ازجمله اطلاعات سازمان‌ها و افراد،
• مرکز ثبت اطلاعات علمی و فناورانه... ،
• مدیریت تأمین و دسترسی به مدارک و اطلاعات علم و فناوری گردآوری شده در پژوهشگاه در سطح ملی و جهانی،
• انتشار نمایه‌نامه‌ها، چکیده‌نامه‌ها، آمارنامه‌ها، فرهنگ‌نامه‌ها و اصطلاح‌نامه‌ها،
• ارائه تصویر و نمای علم و فناوری کشور.

در قانون مذکور، پژوهشگاه ایرانداک به‌عنوان متولی و کانون ملی در زمینه گردآوری همه پارساها و پیشنهاده‌ها معرفی‌شده، اما در آیین‌نامه اجرایی این قانون این موضوع نقض و لفظ مؤسسات هم‌تراز با پژوهشگاه ایرانداک در سایر دستگاه‌ها و سازمان‌ها عنوان شده بود. این موضوع باعث ایجاد سامانه‌های مشابهت‌یابی موازی با ایرانداک توسط برخی وزارتخانه‌ها یا دانشگاه‌ها مانند وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، دانشگاه آزاد اسلامی و حوزه علمیه و ایجاد چندگانگی در همانندجویی و اشاعه‌‌ پایان‌نامه و رساله در کشور شد.

مشکل مطروحه در آیین‌نامه با مصوبه جدید هیئت‌وزیران در تاریخ 1401/12/14 طی صورت‌جلسه شماره 235240 با حذف لفظ «هم‌تراز آن (حسب مورد)» حل شد. براساس مصوبه جدید، مؤسسه هم‌ترازی برای مشابهت‌یابی وجود ندارد، اما تغییر در مصوبه موجب حل مسئله نشده است. حذف لفظ «هم‌تراز آن (حسب مورد)» برای رسیدن به اهداف دولت هوشمند و الکترونیکی به‌وسیله یکپارچه‌سازی داده‌ها و جلوگیری از تعدد پایگاه‌های داده و عدم یکپارچه‌‌سازی و به‌تبع آن عدم فراخوانی مناسب در مواردی مانند مشابهت‌یابی بوده است، اما مشکل عدم یکپارچه‌سازی داده و اطلاعات همانندجویی در کشور همچنان پابرجاست.

به‌عبارت‌بهتر، اگرچه هیئت‌وزیران مشکل را به‌درستی تشخیص داده و در راستای حل مسئله و مطابقت با قانون، عبارت مؤسسات هم‌تراز را حذف کرده تا یکپارچگی و تمرکز داده و اطلاعات ملی کشور در ایرانداک مطابق قانون، حفظ شود، اما حذف این عبارات، به‌معنای حذف و انحلال مؤسسات مشابهی که با آیین‌نامه قبلی‌ تأسیس شده‌ بودند، نیست. مؤسسات و نهادهای علمی و آموزشی متعددی در کشور‌ مبتنی‌بر آیین‌نامه نخست‌ هیئت‌وزیران، که اجازه تأسیس مؤسسات هم‌تراز مشابهت‌یابی را صادر کرده بود،‌ تأسیس شدند و یکپارچگی و تمرکز داده و اطلاعات ملی که هدف اصلی‌ قانونگذار در‌ تبصره «۹» قانون بوده است را از بین بردند، لذا حتی با اصلاح آیین‌نامه پیشین، مشکل رفع نشده است.

2.پیشینه پژوهشی و تقنینی

2-1. پیشینه مطالعات پژوهشی مرتبط

زراعت‌کیش در سال 1402 [1] به تهیه گزارش نظارتی «قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» - عملکرد دستگاه‌های اصلی حوزه آموزش عالی‌ پرداخته ‌است. در این گزارش، عملکرد این دستگاه‌ها و مؤسسات وابسته به آنها در اجرای این قانون از سال ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰ بررسی‌ شده‌ است. نتایج گزارش‌ نشان‌ می‌دهد وزارت علوم، دانشگاه‌ها و مؤسسات‌ آموزش‌ عالی وابسته به آن عملکرد بهتری نسبت به وزارت بهداشت، دانشگاه‌ها و مؤسسات‌ آموزش‌ عالی وابسته به آن، در اجرای قانون، هم در بخش پیشگیری و هم در بخش مقابله با تقلب داشته‌اند. همچنین، بیش از ۹۰ درصد آثار علمی متقلبانه کشف شده مربوط به دانشگاه‌ها و مؤسسات‌ آموزش‌ عالی و پژوهشی غیردولتی بوده است. علاوه‌بر این، نتایج‌ نشان‌ می‌دهد سهم پارساهای (پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها) غیرقابل پذیرش (بیش از ۳۰ درصد مشابهت) از سال ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۱ بیش از ۴۰ درصد بوده که وضعیت نامطلوبی به‌لحاظ توجه به اخلاق علمی داشته‌اند که این وضعیت در دانشگاه‌های غیردولتی بدتر است. همچنین، سهم اعضای هیئت‌علمی در پرونده‌های دانشگاهی مرتبط با تخلف علمی هم در دانشگاه‌های علوم‌پزشکی و هم در دانشگاه‌های وابسته به وزارت علوم بیش از دانشجویان بوده است. به‌طورکلی سهم پارساهای غیرقابل‌ پذیرش در هر دو مقطع کارشناسی‌ارشد و دکتری از حدود 47/53 درصد در سال ۱۳۹۹ به 41/17 در سال ۱۴۰۱ کاهش پیدا کرده است.

2-2. سوابق تقنین به‌همراه آسیب‌شناسی

سه دسته از اسناد شامل قوانین، اساسنامه‌ها و بخشنامه‌ها در مورد پیشگیری و مقابله با تقلب در آثار علمی و پژوهشگاه متولی قانون وجود دارد.

2-2-1. قوانین

از قوانین، آیین‌نامه‌ها و صورت‌جلسات مرتبط در این حوزه می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

• قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنّفان و هنرمندان،مصوب 1384/10/11، مجلس شورای اسلامی: این قانون به بررسی حقوق مادی و معنوی پدیدآوران می‌پردازد.
• قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی، مصوب 1396/05/31، مجلس شورای اسلامی: در حال حاضر قانون اصلی در این حوزه است.
• آیین‌نامه اجرایی قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی، مصوب 1398/05/23 هیئت‌وزیران: در آن مؤسسات موظف شدند در اجرای تبصره «۹» ماده‌واحده قانون اقدامات مشخصی را انجام دهند.
• صورت‌جلسه شماره 235240 هیئت‌وزیران در تاریخ 1401/12/14 برای حذف لفظ «هم‌تراز آن (حسب مورد)» در آیین‌نامه اجرایی: در این صورت‌جلسه لفظ هم‌تراز آن (حسب مورد) از آیین‌نامه اجرایی سال 1398 حذف‌ شده‌ است.

2-2-2. اساسنامه‌ها

- اساسنامه مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، مورخ 1370/09/04، مصوب شورای گسترش آموزش عالی،

- اساسنامه پژوهشگاه علوم و فناوری ایران (ایرانداک)، مورخ 1388/08/23، مصوب شورای گسترش آموزش عالی.

به‌جز قوانین و اساسنامه‌های ایرانداک در این سال‌ها، بخشنامه‌هایی نیز بر انجام این خدمات در ایرانداک تأکید داشته‌اند:

• بخشنامه وزیر فرهنگ و آموزش‌ عالی در سال 1371: این بخشنامه به ثبت عنوان پارسا ‌پرداخته است.
• بخشنامه مشاور وزیر و مدیر کل دفتر وزارتی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در سال 1384: این بخشنامه به ثبت یک نسخه از پارسا، گزارش طرح پژوهشی، مقاله، و... ‌پرداخته است.
• بخشنامه وزیر علوم، تحقیقات و فناوری در سال 1386: این بخشنامه به تحویل یک نسخه از پارسا ‌پرداخته است.
• بخشنامه وزیر علوم، تحقیقات و فناوری در سال 1395: آیین‌نامه ثبت و اشاعه ، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های تحصیلات تکمیلی و صیانت از حقوق پدیدآوران در آنها. در این آیین‌نامه برای نخستین‌بار، همانندجویی پارسا و پیشنهاده و نیز ثبت پیشنهاده، افزون بر پارسا و همچنین اشاعه تمام‌متن این مدارک پس از یک دوره زمانی دیده شد.

3.بررسی وضعیت اجرای تبصره «۹» قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی

بر اساس تبصره «۹» «قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» مصوب 31/5/ 1396 مجلس شورای اسلامی و آیین‌نامه اجرایی آن (مصوب 1398/5/23 هیئت‌وزیران)،  همه دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و مؤسسه‌های‌ آموزش‌ عالی و پژوهشی دولتی و غیردولتی باید تمام‌متن پایان‌نامه‌ها و رساله‌های (پارسا) دانشجویان تحصیلات تکمیلی خود را که طبقه‌بندی ندارند، در پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک)، همانندجویی و تمام‌متن پیشنهاده‌ها، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های خود را ثبت کنند. ایرانداک برای انجام این قانون، «سامانه همانندجو» و «سامانه ملی ثبت پیشنهاده‌ها، پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها» را راه‌اندازی کرده و در دسترس همگان گذاشته ‌است. در ادامه، آخرین وضعیت عملکرد سامانه همانندجو و سامانه ثبت به‌همراه آخرین وضعیت عملکرد مؤسسات مشمول قانون و همچنین چالش‌های موجود در این زمینه ارائه می‌شود.

3-1. بررسی وضعیت عملکرد سامانه همانندجو و مؤسسات مشمول قانون

همانندجویی پارسا، پیشنهاده و مقاله در سامانه «همانندجو» با پشتوانه روزافزون تمام‌متن 650 هزار عنوان پارسا، 240 هزار عنوان پیشنهاده، 740 هزار عنوان مقاله و 750 عنوان کتاب و در مجموع با بیش از 123 میلیون برگ، انجام‌ می‌شود[2].

سامانه «همانندجو» با پشتوانه متن کامل و در حال افزایش، صدها هزار عنوان از تازه‌ترین پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها و دیگر مدارک علمی در پاسخ به خواست جامعه علمی کشور برای بهبود اخلاق علمی و حمایت از مالکیت فکری و معنوی و همچنین پیشگیری از بدرفتاری‌های علمی راه‌اندازی‌ شده‌ است. همانندجویی در نوشتار پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها و دیگر مدارک علمی، گامی در کمک به نگهداشت حقوق پدیدآوران و گسترش علم و فناوری و زمینه‌سازی برای دسترسی آزاد همگان به اطلاعات است. «همانندجو» با جستجوی خودکار در متن کامل پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها و دیگر مدارک علمی در ایرانداک و همچنین در وب، نوشته‌های همانند را بازیابی و اندازه همانندی و منبع اطلاعات همانند را نمایش می‌دهد.

مجلس شورای اسلامی در تبصره «۹» قانون «پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» مصوب 1396/5/31، کاربرد این سامانه را برای پیشنهاده‌ها (پروپوزال‌ها)، پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در حوزه‌های علمیه و همچنین دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و مؤسسه‌های آموزش عالی، پژوهشی و فناوری دولتی و غیردولتی کشور الزام کرده است. پیشتر نیز برپایه آیین‌نامه شماره ١٩٥٩٢٩/ و در تاریخ 1395/9/6، کاربرد همانندجو پیش از تصویب پیشنهاده و همچنین دفاع از پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، یا مؤسسه‌های آموزش عالی، پژوهشی، یا فناوری دولتی و غیردولتی زیرنظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری الزامی شده بود.

در سال تحصیلی 1402-1401، نزدیک به 46 هزار استاد و 481 هزار دانشجوی عضو سامانه همانندجو از 755 مؤسسه، بیش از 175 هزار درخواست همانندجویی داشته‌اند. گزیده عملکرد همانندجویی در جدول 1، آمده است[2].

جدول 1. گزیده عملکرد همانندجویی پارسا، پیشنهاده و مقاله در سال تحصیلی 1402-1401[2]

عملکرد دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و مؤسسه‌های‌ آموزش‌ عالی و پژوهشی دولتی و غیردولتی در سال تحصیلی 1402-1401 در همانندجویی پارسا و پیشنهاده بر پایه وابستگی سازمانی آنها در جدول 2، آمده است[4].

جدول 2. عملکرد مؤسسه‌ها در همانندجویی پارسا و پیشنهاده برپایه وابستگی سازمانی در سال تحصیلی 1402-1401[2]

^* شمار دانش‌آموختگان برپایه آمار‌ آموزش‌ عالی ایران سال تحصیلی 1398- 1397 از مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی‌ آموزش‌ عالی است.

3-2. بررسی وضعیت سامانه ملی ثبت پیشنهاده‌ها، پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها و مؤسسات مشمول قانون

آیین‌نامه ثبت و اشاعه پیشنهاده‌ها، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های تحصیلات تکمیلی و صیانت از حقوق پدیدآوران در آنها (شماره 195929، تاریخ 1395/09/06) از همه دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و مراکز آموزش‌ عالی، پژوهشی و فناوری دولتی و غیردولتی زیرنظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری خواسته است که فایل تمام‌متن این مدارک را در پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) ثبت کنند. برای آسان‌سازی این فرایند، ایرانداک سامانه ملی ثبت پایان‌نامه، رساله و پیشنهاده را در اختیار دانشجویان قرار داده است.

دانشجویان پس از تصویب پیشنهاده، به این سامانه مراجعه و اطلاعات پیشنهاده خود را ثبت و شناسه‌ رهگیری دریافت می‌کنند. پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها نیز پس از ثبت و بارگذاری فایل تمام‌متن و‌‌ تأیید ایرانداک، آماده پذیرش دانشگاه می‌شوند. دریافت شناسه رهگیری به‌منزله ثبت‌‌ پایان‌نامه یا رساله در سامانه است و دانشجو باید آن را برای گام‌های بعدی به مؤسسه محل تحصیل اعلام کند. سپس دانشگاه وارد سامانه می‌شود و اطلاعات دانشجو را بررسی و اگر‌‌ تأیید کند، در سامانه ثبت پایانی می‌شود. پس از این گام‌ها، مدارک سازمان‌دهی و در چارچوب آیین‌نامه یاد شده در پایگاه اطلاعات علمی ایران (گنج) در اختیار همگان گذاشته می‌شود [3].

در سال تحصیلی 1402-1401، به‌طورکلی 512 مؤسسه، بیش از 104 هزار پارسا و 458 مؤسسه، نزدیک به 100 هزار پیشنهاده را در سامانه ثبت کرده‌اند. گزیده عملکرد ثبت پارسا و پیشنهاده در جدول 3، آمده است [2].

 جدول 3. گزیده عملکرد سامانه ملی ثبت پارسا و پیشنهاده در سال تحصیلی 1402-1401[2]

عملکرد دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و مؤسسه‌های‌ آموزش‌ عالی و پژوهشی دولتی و غیردولتی در سال تحصیلی 1402-1401 در ثبت پارسا و پیشنهاده برپایه وابستگی سازمانی آنها در جدول 4، آمده است.[2]

جدول 4. عملکرد مؤسسه‌ها در ثبت پارسا و پیشنهاده برپایه وابستگی سازمانی آنها در سال تحصیلی 1402-1401[2]

همان‌گونه که جداول 2 و 4 نشان می‌دهند وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، دانشگاه آزاد اسلامی و حوزه علمیه در دو موضوع همانندجویی و ثبت پارسا و پیشنهاده، پایین‌ترین عملکرد را در سال تحصیلی 1402-1401 داشته‌اند.

۴. چالش‌های اجرای تبصره «۹» قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی

در این بخش، چالش‌های اجرایی تبصره «۹» قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی درخصوص ثبت و همانندجویی تمامی آثار علمی منتشره در کشور در سامانه‌های اطلاعاتی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) بررسی می‌شود.

4-1. چالش‌های قانونی همانندجویی و ثبت

در این بخش، چالش‌های قانونی همانندجویی و ثبت با توجه به قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی و آیین‌نامه اجرایی آن ارائه می‌شود.

4-1-1. مغایرت آیین‌نامه اجرایی اولیه با متن قانون و ایجاد نهادهای موازی مشابهت‌یابی

• در بند «۷» از ماده (۱) آیین‌نامه اجرایی قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی، در تعریف «ایرانداک» آمده‌ بود: «پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران و هم‌تراز آن (حسب مورد)». بیان عبارت «حسب مورد» در آیین‌نامه، شمولیت ایرانداک جهت ثبت و مشابهت‌یابی آثار علمی در کشور را از میان برده‌ بود. همان‌طور که قبلاً ذکر شد هیئت‌وزیران در تاریخ 1401/12/14 طی صورت‌جلسه شماره 235240 با حذف لفظ «هم‌تراز آن (حسب مورد)» در آیین‌نامه اجرایی مذکور موافقت کرده، اما با وجود اصلاح آیین‌نامه اجرایی و اینکه ایرانداک از سال 1347 مسئولیت گردآوری، سازمان‌دهی و اشاعه پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها را برعهده داشته است وجود این تعریف مغایر با قانون در آیین‌نامه اجرایی سال 1398 باعث شد که نهادهای دیگر ادعا کنند که دارای ساختار سازمانی، سامانه و پایگاه داده‌ای همانند ایرانداک برای انجام همانندجویی بوده و می‌توانند همانندجویی و ثبت را در نهاد خود و نه در «پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران» انجام دهند. این امر منجر به پراکندگی مدارک در کشور و در سازمان‌های گوناگون شده و کار همانندجویی را ناقص کرده است.

 سازمان‌هایی مانند سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران؛ مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) وابسته به حوزه علمیه قم؛ دانشگاه آزاد اسلامی؛ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی؛ همه با هزینه‌کرد بودجه و اموال عمومی کشور در حال مشابهت‌یابی برای آثار علمی خود هستند.

وجود این مشکل و نهادهای متعدد برای همانندجویی، علاوه‌بر ایجاد مشکلات ناشی از عدم دقت در مشابهت‌یابی و همچنین عدم تحقق قانون، موجب عدم دقت و یکپارچگی در حفظ، پروتکل‌های انتشار، قواعد مشابهت‌یابی متفاوت و تفرق در این امر مهم می‌گردد.

• در بند «۲» ماده (۶) آیین‌نامه اجرایی قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی آمده است: «کلیه رساله‌ها و پایان‌نامه‌ها قبل از دفاع باید در ایرانداک مشابهت‌یابی شود...». در این بند از آیین‌نامه‌، همانندجویی پیشنهاده‌ها دیده نشده که در مغایرت با تبصره «۹» قانون «پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» مصوب 1396/05/31 است.
• در تبصره «۱» ماده (۶) آیین‌نامه اجرایی قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی آمده است: «مؤسسات وابسته به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی موظفند اطلاعات موضوع این ماده را در سامانه این وزارتخانه ثبت و مشابهت‌یابی نمایند. وزارت یاد شده موظف است تمهیدات لازم را برای انتقال و ثبت اطلاعات در ایرانداک مطابق استانداردهای ایرانداک اتخاذ کند». هرچند این تبصره مغایر با شمول ایرانداک در قانون است، ولی همین تبصره نیز تاکنون انجام نشده است.

4-1-2. عدم وجود ضمانت اجرا در قانون

در مواد قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی علی الخصوص تبصره «۹» و همچنین در‌ بند «۳» ماده (۶) آیین‌نامه اجرایی قانون، موارد الزام‌آوری درخصوص ثبت و‌‌ تأیید همانندجویی پیشنهاده و پایان‌نامه‌ها برای تمامی مؤسسات علمی ازجمله حوزه‌های علمیه و... بیان شده‌ است، اما ضمانت اجرایی برای تخلف از این مواد وجود ندارد. بدین ترتیب برای تخلف از این احکام هزینه‌ای تعیین نشده است و عدم تعیین ضمانت اجرا به‌تبع موجب عدم اجرای صحیح قوانین خواهد شد.

4-2. چالش‌های فنی- اجرایی همانندجویی و ثبت

در این بخش، چالش‌های اجرایی همانندجویی و ثبت با توجه به جلسات متعدد برگزار شده با ذی‌نفعان مختلف، متخصصین و متفکران این حوزه، ارائه می‌شود.

4-۲-1. نیاز به پالایش و سازمان‌دهی داده‌ها

 داده‌هایی که در ایرانداک ثبت می‌شوند، نیاز به پالایش و سازمان‌دهی دارند. بدون پالایش و سازمان‌دهی، بازیابی اطلاعات به‌درستی انجام نمی‌شود. برای نمونه، آوانگاری فارسی برای واژه انگلیسی‌زبان «Covid-19» در مدارک ثبت شده در ایرانداک، دست‌کم می‌تواند 20 گونه نوشته شود. همین چالش برای نام‌ها (سازمان‌ها، استان‌ها، شهرها، کوه‌ها، رودها، مشاهیر و مشابه آنها) هم مطرح خواهد بود. واژه‌نامه‌ها، اصطلاح‌نامه‌ها و هستان‌شناسی‌ها از دیگر نیازمندی‌های سازمان‌دهی و بازیابی اطلاعات هستند [4].

بنابراین ایرانداک صرفاً از روش‌های کاراکتری و کلمه به کلمه برای مشابهت‌سنجی استفاده می‌کند، در‌صورتی‌که برای مشابهت‌سنجی نیاز است از روش‌های معنایی استفاده شود. برای مثال «توانا بود هر که دانا بود» اگر به‌صورت «هر کسی که دانایی دارد توانایی نیز دارد» نوشته شود، تقلب یا کپی بودن آن توسط سامانه ایرانداک قابل‌تشخیص نیست. شایان ذکر است موارد مذکور به نیروی انسانی برای انجام، تخصیص بودجه برای برون‌سپاری و استفاده از ظرفیت‌های جدید فناوری مانند هوش مصنوعی برای تشخیص هم‌معنایی نیاز دارند.

۴-۲-۲. نیاز به به‌روزرسانی دائم سامانه‌ها (کارکرد و نرم‌افزار)

 سامانه‌های همانندجو و ثبت و سامانه‌های پشتیبان و ارزش‌افزوده‌‌ آنها، نیاز به به‌روزرسانی مداوم دارند. فناوری اطلاعات به‌سرعت در حال پیشرفت است و کارکرد درست سامانه‌ها و پاسخ به نیازهای کاربران نیز به همراهی دائم آنها با فناوری‌های روز بستگی دارد. سامانه‌ها نیاز به نیروی انسانی برای انجام و یا بودجه برای برون‌سپاری و استفاده از ظرفیت‌های جدید فناوری مانند هوش مصنوعی برای فراگیر بودن دارد.

5. تبیین دلایل موازی‌کاری در همانندجویی از دید سازمان‌های مشابه

برای تبیین دلایل موازی‌کاری در گردآوری و نگهداشت اطلاعات، جلسات مشترکی با مسئولین مرتبط حوزه علمیه، وزارت بهداشت، دانشگاه آزاد اسلامی و پژوهشگاه ایرانداک با محوریت‌‌ موازی‌کاری در امور مربوط به مشابهت‌یابی برگزار‌ شده‌ است. در ادامه، به بررسی دلایل هرکدام از مؤسسات علمی و سازمان‌های مشابه و توجیهات آنها جهت ایجاد سامانه‌های موازی مشابهت‌یابی اشاره‌ شده‌ است. درواقع دلایل ایجاد سامانه‌های مشابه از دید هر دستگاه بیان شده و پس از آن تحلیلی ارائه خواهد شد.

5-1. دلایل موازی‌کاری و سازوکارهای مشابهت‌یابی در حوزه علمیه

مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم انسانی در حوزه علمیه که امروزه با عنوان پایگاه «نور» فعالیت دارد، مشابهت‌یابی اسناد علمی حوزوی را در سامانه‌ای تحت‌عنوان «سمیم ‌نور: سامانه مشابهت‌یاب» انجام می‌دهد [5 و 6].

در جامعه علمی حوزه علمیه، 24 نمونه قالب پژوهشی وجود دارد که تنها یکی از آنها مربوط به مقاله و‌‌ پایان‌نامه است. همچنین میزان داده‌های تولید شده توسط ارکان سازمان مذکور بسیار محدودتر از باقی مشمولین قانون بوده و به همین علت نیازی به‌وجود داده‌های گسترده برای مقایسه و انجام مشابهت‌یابی نیست. در بسیاری از رشته‌های حوزوی موضوعات به‌صورت خاص بررسی می‌شوند و امکان سرقت آثار ادبی در این حوزه وجود ندارد. همچنین برخی ملاحظات خاص درباره حوزه علمیه و مقالات علمی منتشر شده در این زمینه مانند محاسبه سرقت ادبی در مقالات مربوطه هنگام مشابهت‌یابی با آیات قرآن استفاده شده در مقالات وجود دارد. مراحل زیر به‌عنوان اهرم‌های بازدارنده در مقابله با سرقت ادبی و مشابهت‌یابی مورد استفاده قرار می‌گیرد [5 و 6]:

الف) انتخاب موضوع

1. بررسی عنوان موضوع در بانک موضوعات داخلی مدارج علمی: هر طلبه‌ای که موضوع و عنوان انتخاب می‌کند، ابتدا، موضوع ایشان در بانک موضوعات مدارج علمی که شامل عناوین، فهرست و موضوعاتی است که تاکنون در حوزه علوم ‌انسانی و اسلامی کار شده‌، مورد بررسی قرار می‌گیرد، اگر این موضوع تکراری بود یا مشابهت حداکثری داشت، مورد‌‌ تأیید کمیته علمی قرار نمی‌گیرد و رد می‌شود [5].
2. استاد راهنما موظف است که موضوع انتخابی دانش‌پژوه را از حیث تکراری بودن یا کار شدن در گذشته بررسی و درصورتی‌که تکراری باشد از پذیرش راهنمایی خودداری می‌کند.
3. یکی از وظایف پیشینی و اولیه کمیته مدارج علمی برای موضوع و عنوان‌‌ پایان‌نامه از حیث تکراری یا مشابهت است که این کار با دقت خاص توسط گروه کمیته علمی با جدیت اعمال می‌شود [5].

ب) تولید محتوا

پس از تولید‌‌ پایان‌نامه نیز نظارت‌های زیر اعمال می‌شود [5]:

1. استفاده از سامانه مشابهت‌یاب سمیم نور: این سامانه توسط مرکز کامپیوتری نور طراحی‌ شده‌ است. دانش‌پژوه وقتی‌‌ پایان‌نامه خود را به اتمام رساند، واحد مدارج علمی موظف است که این اثر را از طریق سامانه مشابهت‌یاب ارزیابی و میزان کپی‌برداری آن را روشن کند که اگر به نصاب برسد اثر رد می‌شود.
2. یکی از وظایف اصلی داوران در ارزیابی اثر، بررسی‌‌ پایان‌نامه از منظر (کپی‌برداری) است. لذا علاوه‌بر تمام مراحل فوق که به بررسی‌‌ پایان‌نامه می‌پردازد، استاد داور موظف است که با دقت میزان صحت و استقلال اثر را بررسی کند اگر در اثر کپی و تقلب وجود داشته‌ باشد استاد داور آن را رد می‌کند.
3. یکی از طرح‌های در دست اقدام مرکز مدیریت در این‌خصوص طراحی سامانه‌‌ پایان‌نامه است که با استفاده از تجربیات حوزه و سایر نهادها از قبیل ایرانداک و دانشگاه آزاد و سایر نهادها، درصدد است تا سامانه‌هایی را برای ممانعت از کپی‌برداری و تقلب در‌‌ پایان‌نامه و همچنین تعیین وضعیت آن طراحی کند.

5-2. دلایل موازی‌کاری و سازوکارهای مشابهت‌یابی در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

براساس نامه ارسالی وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی به کمیسیون «علمی، فناوری و هوشمندسازی هیئت‌دولت» به شماره 100/1406 و تاریخ 1401/10/27 درخصوص «اصلاح بند «۷» ماده (1) آیین‌نامه اجرایی قانون پیشگیری و مبارزه با تقلب در آثار علمی»، اعلام شده ‌است[7]:

 در بند «۷» آیین‌نامه مربوطه، واژه «ایرانداک» به «پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران و هم‌تراز آن (حسب مورد)» تعریف شده و وظایف مختلفی برعهده نهاد مذکور، که از واحدهای تابعه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است، قرار گرفته، درحالی‌که در حوزه‌های تخصصی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، تقریباً کلیه وظایف محوله ایرانداک، در سامانه پژوهشیار و سامانه‌های مرتبط، صورت ‌می‌گیرد و ذی‌نفعان، موظف به ثبت در سامانه و طی مراحل مختلف تحقیقات و تهیه گزارش ثبت‌‌ پایان‌نامه و طرح‌های تحقیقاتی هستند. در حال حاضر، تمامی طرح‌های تحقیقاتی و پایان‌نامه‌ها در دانشگاه‌های علوم‌پزشکی کشور، از مرحله ثبت پروپوزال تا مراحل داوری و درنهایت گزارش نهایی ثبت، در سامانه مدیریت پژوهشی دانشگاه انجام و توسط مدیریت مذکور و داوران مربوطه، نظارت و پایش می‌شوند. در راستای اجرای آیین‌نامه فوق‌الذکر نیز، سامانه جامع طرح‌های تحقیقاتی و پایان‌نامه‌های علوم‌پزشکی کشور راه‌اندازی شده  که در آن، اطلاعات تمامی طرح‌های مصوب، در حال اجرا و خاتمه‌یافته محققان، اعم از دانشجویان، اساتید یا کارکنان، از سال ١٣٩٥ تاکنون، در دسترس است که با توجه به نیمه‌عمر کوتاه منابع اطلاعاتی در علوم‌پزشکی و نیز تخصص‌گرایی در این حوزه، سامانه فوق، امکان بررسی فعالیت‌های مشابه را در سطح کشور، برای محققین، داوران و ناظران فراهم می‌آورد.

تفاوت محتوایی در موضوعات مورد مطالعه در دو وزارتخانه علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، باعث می‌شود پایان‌نامه‌های حوزه وزارت علوم که در سامانه ایرانداک ثبت می‌شوند، کمک چندانی به پیشگیری از سرقت علمی در مطالعات تخصصی علوم‌پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی، جراحی و سایر موارد نکند. همچنین، حجم قابل‌توجهی از پایان‌نامه‌ها و پژوهش‌های علوم‌پزشکی، به زبان انگلیسی و در مجلات معتبر بین‌المللی چاپ می‌شوند که در همین راستا سامانه مشابهت‌یاب در دسترس تمامی اعضای هیئت‌علمی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، کمیته‌های اخلاق در سطح دانشگاه‌ها و مجلات انگلیسی‌زبان دانشگاه‌ها قرار داده شده‌ است، تا از این طریق، پیش از انتشار مقاله، بررسی لازم از نظر عدم سرقت علمی انجام شود.

لازم به توضیح است که رعایت اصول اخلاقی در انتشار مقالات، با رصد و پیمایش مقالات چاپ شده در مجلات فاقد اعتبار لازم و شناسایی مقالات سلب اعتبار (Retracted) و نیز کسر امتیاز پژوهشی از محققین و دانشگاه‌ها، با هدف اجرای قانون پیشگیری و مبارزه با تقلب در آثار علمی، در دستور کار کمیته اخلاق در پژوهش‌های زیست‌پزشکی این وزارت قرار دارد. اقدامات ذکر شده به‌صورت متمرکز، در معاونت تحقیقات و فناوری این وزارت انجام می‌شود [7].

5-3. دلایل موازی‌کاری و سازوکارهای مشابهت‌یابی در دانشگاه آزاد اسلامی

دانشگاه آزاد از منابع اصلی نشر اطلاعات علمی در کشور است. نزدیک به 40 درصد از دستاوردهای علمی در کشور مربوط به دانشجویان دانشگاه آزاد است [8].

با هدف ایجاد شبکه یکپارچه از واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی، نظارت، ایجاد انضباط، وحدت رویه و عدالت در بین دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه آزاد اسلامی، سامانه جامع مدیریت اطلاعات و فرایندهای پژوهشی موسوم به پژوهشیار در تاریخ 1397/06/31 افتتاح کرده است و تاکنون نزدیک به 400 هزار دانشجوی کارشناسی‌ارشد و دکتری تخصصی دانشگاه آزاد اسلامی نسبت به بارگذاری پیشنهاده‌های پژوهشی و یا‌‌ پایان‌نامه و رساله‌های خود در آن اقدام کرده‌اند. در مراحل مختلف این سامانه، نظارت‌های دوره‌ای برای بررسی محتوا، روش اجرا و جلوگیری از امکان تخلف و تقلب علمی در حال انجام است [8].

همچنین با توجه به اینکه حدود 400 هزار پروپوزال،‌ پایان‌نامه و رساله دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه آزاد اسلامی در سامانه پژوهشیار جمع‌آوری‌ شده‌ است. نرم‌افزار همانندجویی دانشگاه با هدف بررسی منابع در اختیار دانشگاه آزاد اسلامی آماده شده که تاکنون بیش از 41 هزار پروپوزال همانندجویی شده و 14125 پایان‌نامه و رساله توسط سامانه دانشگاه آزاد اسلامی ارزیابی شده ‌است[8].

5-4. تحلیل استدلال‌های سازمان‌های موازی

پس از بررسی استدلال‌های دانشگاه آزاد اسلامی، حوزه علمیه و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی به این نکته می‌توان پی برد که مشابهت‌یابی به‌صورت موازی، اما با پایگاه اطلاعات ناقص در این سازمان‌ها در حال انجام است. در این‌خصوص ملاحظات زیر وجود دارد:

• برای رسیدن به اهداف دولت هوشمند و الکترونیکی نیاز به یکپارچه‌سازی داده‌های علمی کشور وجود دارد. در صورت عدم یکپارچه‌سازی مناسب، عدم فراخوانی مناسب داده‌های علمی کشور رخ خواهد داد و عملاً فرایند مشابهت‌یابی با مشکل مواجه خواهد شد.
•  در موضوع داده، محرمانگی / عدم محرمانگی ماده (۱۹) قانون ارتقای سلامت نظام اداری و مقابله با فساد بیان می‌دارد که پژوهش‌هایی که با هزینه‌های عمومی انجام می‌شوند باید در دسترس همگان قرار گیرند.
•  دسترسی و تعامل‌پذیریداده‌های مؤسسات عمومی باید اصلاح شود تا استعلامات الکترونیکی دانشجویان در عرصه علمی مورد استفاده قرار گیرد.

پژوهشگاه ایرانداک یک نسخه از مجموعه مقالات علمی منتشر شده در تمام مجلات کشور که تعداد آنان بیش‌از 500000 عدد است را در اختیار دارد. همچنین بیش‌از 200000 پروپوزال و 1000000 پایان‌نامه در طول سالیان به‌صورت تمام‌متن در پایگاه ایرانداک گردآوری‌ شده‌ است. درواقع کار مهمی که در این فرایند که صورت گرفته تجمیع اطلاعات در یک سامانه واحد است. این تجمیع اطلاعات باعث بهبود فرایند همانندجویی و افزایش گستره داده‌‌های سامانه می‌شود. برای ‌مثال به‌دلیل عدم پیوست و ارسال داده ازسوی دانشگاه آزاد به ایرانداک، اگر دانشجوی دانشگاه آزاد اسلامی مقاله خود را از دانشجوی دانشگاهی غیر از آزاد اسلامی سرقت کرده باشد امکان همانندجویی برای آن وجود ندارد و کسی متوجه نخواهد شد. همچنین سرقت‌های ادبی در بسیاری از علوم مختلف در دانشگاه‌های ذیل وزارت علوم از حوزه علمیه، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و دانشگاه آزاد اسلامی (و برعکس) نیز می‌تواند صورت گیرد.

اگرچه مهم‌ترین مشکل قانونی که هم‌اکنون در این زمینه با آن روبه‌رو بوده، عدم وجود پایگاه جامع داده در مشابهت‌یابی و جلوگیری از تقلب است؛ اما طبق بررسی‌ها و جلسات برگزار شده سامانه مشابهت‌یابی ایرانداک به‌عنوان بزرگ‌ترین پایگاه داده در این حوزه، خود نیز دارای نقص‌های زیر بوده و نیاز است که هرچه سریع‌تر آنها را برطرف کند.

• عدم وجود امکانات مختص هر سازمان: هر سازمان و دستگاهی بنابر نیازهای منحصربه‌فرد خود از این سامانه مشابهت‌یاب بهره‌برداری می‌کند. برای ‌مثال اسناد علمی مورد مشابهت‌یابی در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی (و نهادهای تابع) نیاز به مشابهت‌یابی با مقالاتی با حداکثر سن پنج سال دارند و لازم به مشابهت‌یابی با تمام اسناد حاضر در پایگاه‌های داده نیست، اما مشابهت‌یابی مختص پنج سال اخیر در سامانه مذکور وجود ندارد. بنابراین لازم است امکانات مختص هر سازمان در سامانه لحاظ شود.
• مشکل مشابهت‌یابی در سندهای منتشر شده بر بستر وب: گوگل یکی از مهم‌ترین ابزارهای مورد استفاده دانشجویان است. در حال حاضر اگر دانشجویی با سرچ در گوگل از یک مقاله یا یک مطلب منتشر شده در بستر اینترنت استفاده کرده باشد، ایرانداک نمی‌تواند این تقلب، کپی متن یا سرقت ادبی را تشخیص دهد. این مشکل سامانه مشابهت‌یاب را به سامانه‌ای کم خاصیت تبدیل می‌کند، بنابراین ارتقای آن به‌صورت جدی ضرورت دارد.
• عدم استفاده از مشابهت‌سنجی‌های معنایی: هم‌اکنون ایرانداک صرفاً از روش‌های کاراکتری و کلمه به کلمه برای مشابهت‌سنجی استفاده می‌کند، درصورتی‌که برای مشابهت‌سنجی نیاز است از روش‌های معنایی استفاده شود. برای ‌مثال «توانا بود هر که دانا بود» اگر به‌صورت «هر کسی که دانایی دارد توانایی نیز دارد» نوشته شود، تقلب یا کپی بودن آن توسط سامانه ایرانداک قابل‌تشخیص نیست.

6.نتیجه‌گیری و ارائه پیشنهادهای سیاستی

 ازآنجا‌که بدرفتاری علمی یکی از چالش‌های مدیریت علم، فناوری و نوآوری کشور است و بند «۳» سیاست‌های کلی علم و فناوری  (حاکمیت مبانی، ارزش‌ها، اخلاق و موازین اسلامی در نظام آموزش ‌عالی، تحقیقات و فناوری) هم به آن پرداخته، اجرای صحیح قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی، امری ضروری است.

با توجه به بررسی‌های انجام شده، یکی از مشکلات اساسی در جهت عدم اجرای صحیح این مسئله، موازی‌کاری نهادهای مختلف درخصوص مشابهت‌یابی آثار علمی است که به‌دلیل بی‌دقتی در مصوبه هیئت‌وزیران و برداشت‌های متعدد از آن ایجاد و موجب شد تا نهادهای دیگری غیر از ایرانداک در امر مشابهت‌یابی وارد شده و یکپارچه‌سازی و تجمیع داده‌های علمی کشور در یک نهاد متمرکز جهت مشابهت‌یابی دقیق‌تر با مشکل مواجه شود. اگرچه هیئت‌وزیران مصوبه خویش را اصلاح کرد، اما این چالش همچنان پابرجاست. در جهت حل این مسئله موارد ذیل پیشنهاد می‌شود:

• در راستای مصوبه هیئت‌وزیران در تاریخ 1401/12/14 به شماره 235240 درخصوص حذف لفظ «هم‌تراز آن (حسب مورد)»، پیشنهاد می‌شود عبارت ذیل به‌صورت صریح در اصلاحیه این مصوبه، به تصویب هیئت‌وزیران برسد: «همه سامانه‌های مشابهت‌یاب در پایگاه داده و اطلاعات علمی ایرانداک تجمیع گردد و هیچ مؤسسه علمی اجازه مشابهت‌یابی اسناد علمی خود را به‌طور مجزا و مستقل از ایرانداک ندارد».
• ایجاد وب‌سرویس‌های متعدد و متنوع از طرف ایرانداک برای سازمان‌ها، نهادها و مؤسسات علمی، متناسب با نیاز‌های خاص سازمان‌های مخاطب، بدین صورت که دانشجویان هر مؤسسه علمی در وب‌سایت مؤسسه خود فرایند مشابهت‌یابی را انجام می‌دهد، اما استعلام مشابهت‌یابی صرفاً از پایگاه داده و اطلاعات ایرانداک صورت گیرد.
• ایجاد ضمانت اجرایی در تبصره «۹» قانون اصلاح قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی، مصوب سال ۱۳۹۶ جهت مقابله و مجازات متخلفین.
• به‌منظور یکپارچه‌سازی، مدیریت بر نحوه نگاهداری، بهبود امنیت، سامان‌دهی و انسجام‌بخشی به تبادل داده و اطلاعات علمی کشور به‌تبع مشابهت‌یابی کارآمدتر، پایگاه موجود در پژوهشگاه ایرانداک به‌عنوان یکی از پایگاه‌های داده و اطلاعات پایه، موضوع ماده (۱۰) قانون مدیریت داده و اطلاعات ملی با تولی‌گری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری اضافه شود.
• ارتقای زیرساخت‌های موجود در ایرانداک جهت مقابله با بدرفتاری‌های علمی.
• اجرای ماده (۱۹) قانون ارتقای سلامت نظام اداری و مقابله با فساد جهت انتشار تمامی پژوهش‌هایی که با بودجه عمومی انجام گرفته‌اند، توسط ایرانداک در پایگاه اطلاعات علمی ایران (گنج) بلافاصله پس از ثبت در سامانه.

به‌روزرسانی و ارتقای سامانه مشابهت‌یاب پژوهشگاه ایرانداک جهت پوشش محتوای موجود در بستر اینترنت و استفاده از روش‌های هوشمند مشابهت‌یابی معنایی و استفاده از هوش مصنوعی.