خلاصه مدیریتی

• شرح / بیان مسئله

در پویایی‌شناسی نابسامانی‌های فضای مجازی، شناخت متغیرهای اصلی اثرگذار بر نابسامانی‌های فضای مجازی و روابط آنها و همچنین دینامیک‌های مرتبط با آنها در ترسیم وضعیت برهم‌کنش متغیرها در بستر جامعه اهمیت دارد و به فرایند تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی برای اتخاذ بهینه‌ترین و کم‌هزینه‌ترین اقدامات و راهکارها در این حوزه کمک می‌کند و وقوع آثار ناخواسته یا پیش‌بینی نشده تصمیمات را حذف یا حداقل‌سازی می‌کند. بر این اساس، از مدل تفکر سیستمی در ارتباط با نابسامانی‌های فضای مجازی استفاده شده تا با استفاده از آن، متغیرها و روابط آنها در یک رویکرد کلان‌نگر، بازشناسی شود و درنهایت بتواند در یک رویکرد هم‌گرایی بین دستگاه‌های اجرایی، به سمت بهترین تصمیمات رهنمون شود.

بر این اساس، در این گزارش ابتدا نابسامانی‌های فضای مجازی دسته‌بندی شده که عبارتند از: الف) نابسامانی‌های فضای مجازی در سطح معرفتی؛ ب) نابسامانی‌های فضای مجازی در سطح نهادی و ج) نابسامانی‌های فضای مجازی در چارچوب لایه‌های معماری شبکه اعم از سطوح زیرساخت، خدمات شبکه، خدمات کاربردی و محتوا. در ادامه، وضعیت‌شناسی فضای مجازی ایران براساس برخی از شاخص‌های فضای مجازی انجام شده است. در بخش تحلیل پویایی‌شناسی نابسامانی‌های فضای مجازی، متغیرهای احصا شده در چهار خوشه قرار گرفته‌اند که شامل خوشه‌های 1) فشار ناکارآمدی رسانه‌ای؛ 2) فشار تولید محتوای نامناسب؛ 3) فرصت بهره‌برداری از داده و 4) فشار ناکارآمدی حکمرانی داده است. تشریح مدل، از متغیر محوری «حضور در فضای مجازی» و متغیرهای تأثیرگذار بر آن آغاز شده و به‌تدریج در چهار خوشه، سایر متغیرها به‌منظور تشریح مدل معرفی شده‌اند.

متغیر «حضور در فضای مجازی» به‌عنوان متغیر محوری تشریح مدل پویایی‌شناسی در نظر گرفته شده است. در این مدل، متغیر حضور در فضای مجازی متأثر از دو متغیر ضرورت حضور در فضای مجازی و جذابیت حضور در فضای مجازی است و رابطه مثبتی بین آنها وجود دارد. ازسوی‌دیگر، متغیر حضور در فضای مجازی روی پنج متغیر وابستگی خدمات به فضای مجازی، ارتباطات نامطلوب، اشتراک‌گذاری محتوا، فهم مشترک میان مردم و کنشگری در فضای مجازی تأثیرگذار است. هریک از این متغیرها نیز در ارتباط با سایر متغیرها هستند که در بخش مربوطه، تشریح شده‌اند.

جدول 1. متغیر حضور در فضای مجازی به‌عنوان متغیر محوری تشریح مدل پویایی‌شناسی

در خوشه فشار ناکارآمدی رسانه‌ای نیز تشریح متغیرها و روابط آنها با متغیر اثر مخرب رسانه‌ها و تصویرسازی‌ها آغاز می‌شود که تأثیرگذاری منفی بر متغیرهای پایداری اجتماعی و دینامیک فرهنگ عمومی دارد. ازسوی‌دیگر، دو متغیر کارآمدی رسانه‌ها و کیفیت و نوع محتوا بر اثر مخرب رسانه‌ها و تصویرسازی‌ها تأثیر منفی دارند. همین‌طور آثار اینفلوئنسرها روی اثر مخرب رسانه‌ها و تصویر‌سازی‌ها اثرگذار بوده و با کاهش آثار اینفلوئنسرها، آثار مخرب رسانه‌ها و تصویرسازی‌ها نیز کاهش می‌یابد. هریک از این متغیرها نیز در ارتباط با سایر متغیرها هستند که در بخش مربوطه، تشریح شده‌اند.

جدول 2. خوشه فشار ناکارآمدی رسانه‌ای

خوشه دوم مدل پویایی‌شناسی توسعه فضای مجازی، فشار شیوع تولید محتوای نامناسب است و متغیر شیوع محتوای نامناسب و خلاف واقع به‌عنوان متغیر مرکزی این خوشه در نظر گرفته شده است. براساس این مدل، شیوع بیشتر محتوای نامناسب و خلاف واقع در فضای مجازی، کیفیت محتوای مناسب و منطبق با واقع را در انواع محتوای موجود در این فضا را پایین می‌آورد و تأثیر منفی بر دینامیک خانواده دارد و هم‌زمان، با افزایش شیوع چنین محتوایی، انگیزه محدودسازی در حاکمیت بیشتر می‌شود. همچنین این متغیر، رابطه مثبتی با متغیرهای اشتراک‌گذاری محتوا، نیازهای غریزی، هجمه‌های فرهنگی، اجتماعی و دینی و خشم انباشته داشته و ارتباط منفی با متغیرهای هزینه جرائم و تخلفات، امکان برخورد و مدیریت، سواد رسانه‌ای و دینامیک فرهنگ عمومی دارد. هریک از این متغیرها نیز در ارتباط با سایر متغیرها هستند که در بخش مربوطه، تشریح شده‌اند.

جدول 3. خوشه فشار شیوع تولید محتوای نامناسب

در خوشه فرصت بهره‌برداری از داده نیز تشریح روابط و متغیرها در این خوشه با متغیر تولید محتوا شروع می‌شود. براساس مدل پویایی‌شناسی نابسامانی‌های فضای مجازی، تولید محتوا متأثر از دو متغیر کنشگری در فضای مجازی و مطالبه انتشار داده‌های عمومی بوده و درعین‌حال، بر دو متغیر جذابیت حضور در فضای مجازی و انباشت داده اثرگذار است. هریک از این متغیرها نیز در ارتباط با سایر متغیرها هستند که در بخش مربوطه، تشریح شده‌اند.

 جدول 4. خوشه فرصت بهره‌برداری از داده

درنهایت، در خوشه فشار ناکارآمدی حکمرانی داده، متغیر دسترسی به محتوا به‌عنوان متغیر محوری در نظر گرفته می‌شود. در ارتباط با متغیر دسترسی به محتوا مشاهده می‌شود که افزایش دسترسی به محتوا موجب بیشتر شدن انباشت داده و جذابیت حضور در فضای مجازی شده و انگیزه استفاده از فیلترشکن را کاهش می‌دهد. از طرف دیگر، نصب فیلترشکن و آزادی انتشار باعث می‌شود که دسترسی به محتوا افزایش پیدا کند، اما متغیر محدودیت دسترسی، تأثیر منفی روی دسترسی به محتوا دارد. هریک از این متغیرها نیز در ارتباط با سایر متغیرها هستند که در بخش مربوطه، تشریح شده‌اند.

جدول 5. خوشه فشار ناکارآمدی حکمرانی داده

• نقطه‌نظرات/یافته‌های کلیدی

براساس وضعیت‌شناسی فضای مجازی ایران، به‌نظر می‌رسد که هرچند براساس بالا بودن ضریب نفوذ اینترنت در کشور، امکان حضور در این فضا برای درصد بالای از مردم وجود دارد، اما کیفیت پایین اینترنت، وجود اختلال، محدودیت در اینترنت و سرعت پایین آن و همچنین ضعف در امنیت الکترونیکی، حضور در اینترنت را با چالش مواجه می‌کند که درواقع غلبه توسعه فضای مجازی با رویکرد مهندسی و کمّی‌گرا را نشان می‌دهد. همچنین تشریح خوشه فشار ناکارآمدی رسانه‌ای، با متغیر اثر مخرب رسانه‌ها و تصویرسازی‌ها آغاز شده که در ارتباط با وضعیت‌شناسی فضای مجازی ایران، به‌نظر می‌رسد که اثر مخرب رسانه‌ها و تصویرسازی‌ها با شکاف مهارت‌های دیجیتال در مردم و همچنین استفاده بالا از پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی خارجی در مقایسه با پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی داخلی در ارتباط باشد. تشریح خوشه فشار شیوع تولید محتوای نامناسب نیز با متغیر شیوع محتوای نامناسب و خلاف واقع شروع شده که در ارتباط با وضعیت‌شناسی فضای مجازی، در پیوند با شکاف مهارت‌های دیجیتال در مردم و کیفیت اینترنت قرار دارد. همچنین تشریح فرصت بهره‌برداری از داده در مطالعه پویایی‌شناسی نابسامانی‌های فضای مجازی با متغیر تولید محتوا آغاز شده که در تقاطع با وضعیت‌شناسی فضای مجازی، با ضریب نفوذ اینترنت، کیفیت اینترنت در کشور، شکاف مهارت‌های دیجیتال و کیفیت زندگی دیجیتال ارتباط دارد. درنهایت، تشریح خوشه فشار ناکارآمدی حکمرانی داده با متغیر اصلی دسترسی به محتوا صورت گرفته که در پیوند با شاخص‌هایی چون وضعیت استفاده از پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی، کیفیت زندگی دیجیتال، توسعه دولت الکترونیک، کیفیت اینترنت و ضریب نفوذ اینترنت است.

1. مقدمه

فضای مجازی، پیامد درهم‌تنیده شدن اجتناب‌ناپذیر تمامی ابعاد زندگی معاصر با فناوری‌های جدید بوده و درحقیقت، توسعه «فضای اجتماعی» با ماهیت صنعتی است که در کنار جهان واقعی، بخشی از زندگی اجتماعی هم‌زمان افراد را شکل می‌دهد [1]. این فضای جدید، ترکیب و سرشت حیات اجتماعی را تغییر داده و منجر به ظهور «هندسه معرفتی [2] و نظام‌های معرفتی جدید و عمل اجتماعی متفاوت [1]» شده است. بر این اساس، جوامع در حال تجربه یک تغییر در رویکرد یکپارچه (پارادایم) در نظام معرفتی خود هستند که این فرایند، برهم‌زننده نظم پیشین نظام اجتماعی است که طی قرون متمادی، ساختارهای خود را تثبیت کرده بود و منشأ بروز نابسامانی‌هایی در حوزه‌های مختلف حیات اجتماعی است.

در اینجا، نابسامانی فضای مجازی برای توصیف وضعیتی استفاده شده که نظام ارزش‌ها، هنجارها، قواعد و استانداردهای موجود جامعه، کارایی لازم را برای پاسخ‌گویی و پیش‌بینی موقعیت‌ها ندارد و نمی‌تواند به‌طور مؤثر، انتظارات یا رفتارهای جامعه را نظم دهد. به‌عبارت‌دیگر، وضعیتی است که «تعادل اجتماعی میان یکپارچگی اجتماعی و قوانین و مقررات» به‌هم می‌خورد و ارزش‌ها، هنجارها و قواعد اجتماعی به چالش کشیده می‌شود [3]. بر این اساس، شناخت عمیق ویژگی‌ها و مختصات جهان جدید در پیوند با فناوری‌های جدید و فهم دقیق مسائل و نابسامانی‌های برآمده از آن در سیاستگذاری و برنامه‌ریزی ضروری است.

نابسامانی‌های فضای مجازی را می‌توان در سه سطح بررسی کرد:

 الف) نابسامانی‌های فضای مجازی در سطح معرفتی؛

 ب) نابسامانی‌های فضای مجازی در سطح نهادی؛

 ج) نابسامانی‌های فضای مجازی در چارچوب لایه‌های معماری شبکه اعم از سطوح زیرساخت، خدمات شبکه، خدمات کاربردی و محتوا.

1-1. نابسامانی‌های فضای مجازی در سطح معرفتی

فضای مجازی به لحاظ ماهیت و ذات، متفاوت از جهان واقعی است و هستی‌شناسی متفاوتی از جهان واقعی دارد و براساس ویژگی‌هایی چون «دیجیتالی و عددی بودن، متکثر بودن، جهانی بودن، فرامکانی و فرا زمانی، غیرمرکزی بودن، ارتباطات شبکه‌ای، ماژولار بودن محیط، لایه‌ای بودن محیط، یکپارچه بودن و غیره از جهان واقعی یا فیزیکی متمایز می‌شود» [6]. بر این اساس با جهان جدیدی مواجه هستیم که مبتنی‌بر توسعه فضای اجتماعی، جهان زندگی و تغییرات هستی‌شناسانه و معرفت‌شناسانه است که با مفاهیمی چون «جامعه پساصنعتی» (دانیل بل) [7]، «جامعه شبکه‌ای» (مانوئل کاستلز) [8]، انقلاب صنعتی چهارم یا 4.0 یا «دو فضایی شدن جهان» (سعیدرضا عاملی) [1] شناخته می‌شود و بنابراین بخشی از نابسامانی‌های فعلی در فضای مجازی را می‌توان به‌عنوان نتیجه منطقی تغییر پارادایمی جهان جدید و شناخت و درک اقتضائات این جهان جدید دانست که همه جوامع درگیر آن هستند.

1-2. نابسامانی‌های فضای مجازی در سطح نهادی

برخی از نابسامانی‌های فضای مجازی در سطح نهادی و در ارتباط با نظام حکمرانی (سیاستگذاری و تنظیم‌گری) و قانونگذاری و اجرای قوانین مربوط به فضای مجازی در زمینه بومی آن است. درحقیقت خود فضای مجازی بستری متغیر است و برای مثال، همگام نبودن سرعت سیاستگذاری و قانونگذاری فضای مجازی با سرعت پیشرفت‌های فناورانه، منشأ بروز نابسامانی‌هایی در این فضا می‌شود که نظام پاسخ‌گویی و مدیریتی نهادی را ناکارآمد جلوه می‌دهد. علاوه‌بر این، تداخل وظایف تصمیم‌گیران و تعدد یا تصدی‌گری بی‌ضابطه نهادهای تصمیم‌گیر و مسائلی که در تقسیم کار نهادی در دایره نهادهای حاکمیتی و ارتباط با ذی‌نفعان مختلف و منافع آنها ازجمله بخش خصوصی و بخش عمومی وجود دارد، می‌تواند منشأ بخشی از نابسامانی‌های فضای مجازی باشد. برای مثال در حوزه فیلترینگ مشاهده می‌شود که هرچند نهاد و سازوکار مشخصی برای فیلترینگ وجود دارد، اما پیچیدگی و اهمیت این موضوع، باعث ورود نهادهای دیگری در تصمیم‌گیری در این حوزه می‌شود که سردرگمی‌ها و پیچیدگی‌های آن را چند برابر می‌کند. یا در ارتباط با «سند صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی»، «تصدی‌گری بی‌ضابطه دستگاه‌های دولتی و حاکمیتی» به‌عنوان یکی از چالش‌‌های موجود در چرخه تولید محتوا و خدمات بومی در زیست‌بوم فضای مجازی کودک و نوجوان مطرح شده است [11]. همچنین عوامل دیگری مانند وجود موانع و یا خلأهای قانونی در توسعه فضای مجازی و چالش‌های مربوط به اجرای آنها، زمینه‌ساز بخشی از نابسامانی‌های فضای مجازی است. برای نمونه می‌توان به‌وجود موانع قانونی که در توسعه محتوا و خدمات دیجیتال داخلی مرتبط با حوزه کودک و نوجوان در ارتباط با «سند صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی» وجود دارد [11]، اشاره کرد. ضعف در اجرای احکام و ضمانت اجرای آن نیز از دیگر منابع نابسامانی‌های فضای مجازی محسوب می‌شود. برای نمونه، براساس گزارش «بررسی عملکرد قانون برنامه ششم توسعه در حوزه رسانه و فضای مجازی و درس‌آموخته‌هایی برای برنامه هفتم توسعه» [12]، دلایل عدم توفیق این برنامه عبارتند از: «1) کم‌توجهی دستگاه‌های اجرایی مرتبط در پیگیری احکام؛ 2) تصویب دیرهنگام و ابلاغ آیین‌نامه‌ اجرایی پس از انقضای زمان‌بندی پیش‌بینی شده؛ 3) عدم تناسب سازوکار نظارتی؛ 4) پراکندگی اطلاعات عملکرد دستگاه‌های مرتبط؛ 5) ضعف منابع مالی جهت اجرایی‌سازی احکام؛ 6) کمبود شاخص‌های ترکیبی مناسب برای سنجش و ارزیابی عملکرد احکام». نمونه دیگر در ارتباط با نشر اکاذیب و تصویب «الزامات پیشگیری و مقابله با نشر اطلاعات، اخبار و محتوای خبری خلاف واقع در فضای مجازی» است که با وجود قوانین فعلی، همچنان چالش «پیشگیری و مقابله با محتوای خلاف واقع، عدم کفایت ضمانت‌های اجرا و یا بازدارندگی» در آن وجود دارد [13].

1-3. نابسامانی‌های فضای مجازی در چارچوب لایه‌های معماری شبکه

بخش دیگری از نابسامانی‌های فضای مجازی در پیوند با لایه‌های چندگانه فضای مجازی بوده که در چارچوب «مدل مفهومی فضای مجازی کشور» در مصوبه شورای‌عالی فضای مجازی تحت عنوان «طرح کلان و معماری شبکه ملی اطلاعات»، در چهار لایه «زیرساخت، خدمات شبکه، خدمات کاربردی و محتوا» قابل شناسایی است [14].

در پویایی‌شناسی مسائل فضای مجازی ایران باید توجه داشت که فضای مجازی در پیوند با تمام حوزه‌های زندگی معاصر قرار گرفته و بر این اساس نیز، نابسامانی‌های این فضا در پیوستاری از مسائل فرهنگی- اجتماعی، قانونی، اقتصادی، سیاسی و فناورانه کشور تبیین می‌شود که ماهیت درهم پیچیده‌ای دارند. ازسوی‌دیگر، به اعتبار منشأ بروز نابسامانی‌ها، برخی از نابسامانی‌های فضای مجازی برآمده از ویژگی‌ها و ظرفیت‌های ذاتی این فضا هستند (مانند نصب فیلترشکن) که پیش از ظهور فضای مجازی وجود نداشتند و پس از ظهور فضای مجازی در این فضای جدید شکل گرفته‌اند و درواقع از فضای مجازی آغاز شده‌اند و آثار و تبعاتی در جهان واقعی دارند. برخی دیگر از نابسامانی‌ها نیز بین جهان واقعی و مجازی مشترک هستند و پیش از ظهور فضای مجازی وجود داشته‌اند و در فضای مجازی تداوم یافته‌اند و وجوه دیگری در این فضای جدید پیدا کرده‌اند (مانند هجمه‌های فرهنگی، اجتماعی و امنیتی) [6].

 بر این مبنا، ضرورت دارد که احصای متغیرها و روابط آنها در ارتباط با پویایی‌شناسی نابسامانی فضای مجازی، با رویکردی چندلایه‌ای و چندسطحی بررسی شود. افزایش این متغیرها و درهم‌تنیدگی آنها در سطوح و لایه‌های مختلف، موجب شده که هریک از آنها به‌صورت مستقیم و در وضعیتی کاملاً پویا (دینامیک) بر نابسامانی فضای مجازی در کشور اثرگذار باشند. ازاین‌رو، شناسایی متغیرهای اصلی و داینامیک‌های مؤثر بر نابسامانی‌های فضای مجازی نه‌تنها به ترسیم یک نقشه کلی از وضعیت موجود در این حوزه کمک می‌کند، بلکه می‌تواند برنامه‌ریزی‌ها و تصمیمات را مبتنی‌بر یک خرد جمعی برآمده از شناخت واقع‌گرای چندپیوندی استوار سازد و ظرفیت حرکت به سمت تعالی و پیشرفت را فراهم کند. پویایی‌شناسی توسعه فضای مجازی و شناسایی متغیرهای اصلی و ترسیم روابط علّی آنها، تلاشی است برای شکافتن پیچیدگی‌ها و ساده‌سازی و تجزیه‌وتحلیل محیط جدید زندگی.

2. وضعیت‌شناسی فضای مجازی ایران از دریچه آمار

در این بخش، وضعیت‌شناسی فضای مجازی ایران براساس برخی شاخص‌های فضای مجازی بررسی می‌شود. نحوه انتخاب شاخص‌های این بخش در درجه اول بر این اساس صورت گرفته که ناظر بر طبقه‌بندی سه‌گانه نابسامانی‌های فضای مجازی که در بخش مقدمه بدان اشاره شد، باشد. در درجه دوم، شاخص‌های این گزارش از بین شاخص‌های معرفی شده در وب‌گاه «درگاه پایش جامعه اطلاعاتی جمهوری اسلامی ایران» [15] و[16] انتخاب شده‌اند. درنهایت از بین شاخص‌های موجود در این وب‌گاه نیز، شاخص‌هایی که آمار به‌روزرسانی شده آن در دسترس است انتخاب شده‌اند. یافته‌های این بخش در تشریح متغیرها و روابط آنها در مدل پویایی‌شناسی مسائل فضای مجازی کشور در بخش بعدی، استفاده می‌شود. همچنین این بخش، با این پیش‌فرض تنظیم شده که شاخص‌های جهانی لزوماً همه واقعیت را نشان نمی‌دهند، اما به نقاط مهمی اشاره دارد که می‌تواند در وضعیت‌شناسی زمینه مورد نظر کاربرد داشته باشد.

2-1. وضعیت ایران در شاخص نظارت بر تنظیم‌گری فناوری اطلاعات و ارتباطات

در سطح نهادی نابسامانی‌های فضای مجازی، شاخص نظارت بر تنظیم‌گری فناوری اطلاعات و ارتباطات در نظر گرفته شده است. بررسی اجمالی وضعیت ایران در این شاخص نشان می‌دهد که تا سال 2020، شاخص نظارت بر تنظیم‌گری، مبتنی‌بر کیفیت عملکرد تنظیم‌گری کشورها برای نسل‌های اول تا چهارم اینترنت بود که بر این اساس، ایران امتیاز 86 را داشت که مجموع امتیازات ایران در چهار زیرشاخص‌ چارچوب رقابتی (امتیاز 16)، قدرت تنظیم‌گری (امتیاز 19)، اختیارات و وظایف تنظیم‌گری (امتیاز 19) و نظام تنظیم‌گری (امتیاز 28) بود که امتیاز قابل‌قبولی بود [17]، اما این رده‌بندی از سال 2021 با تمرکز بر اینترنت نسل پنجم تغییر یافت که براساس زیرشاخص‌های جدید، امتیاز ایران در این سال به امتیاز 48.46 سقوط کرد و امتیاز 11.11 از 32 را در زیرشاخص حکمرانی مشارکتی ملی؛ امتیاز 13.89 از 20 را در زیرشاخص اصول طراحی خط‌مشی؛ امتیاز 13.27 از 32 را در زیرشاخص مجموعه ابزارتوسعه دیجیتال و امتیاز 10.19 از 24 را در زیرشاخص دستورکار اقتصاد دیجیتال به‌دست آورد [18]. مقایسه امتیاز ایران با امتیاز کشورهایی مانند ترکیه با امتیاز 66.67، بحرین با امتیاز 53.70، قطر با امتیاز 63.27، عربستان با امتیاز 74.38، چین با امتیاز 63.43، کره با امتیاز 83.80، اندونزی با امتیاز 64.66، سنگاپور با امتیاز 83.80 و یا امارات متحده با امتیاز 75.31، لزوم توجه به زمینه‌ها و تلاش برای برطرف کردن چالش‌های تنظیم‌گری کشور را مطرح می‌کند. ازجمله این چالش‌ها می‌توان به نیاز به بودجه زیاد، تحریم‌ها و افزایش هزینه‌های ارزی، عدم تناسب و توازن در تعرفه‌گذاری، ضعف ضمانت اجرایی مصوبات کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات، عدم تعامل با تنظیم‌گری بخش‌های مختلف، نیاز به باندهای فرکانسی جدید، عدم همکاری مناسب سایر نهادها مانند شهرداری‌ها برای توسعه شبکه‌های ثابت و همراه» و موارد دیگر اشاره کرد [19].

2-2. وضعیت ایران در شاخص ضریب نفوذ اینترنت

در شاخص ضریب نفوذ اینترنت در ایران، باید توجه داشت که روش محاسبه‌ای که برای شمارش تعداد کاربران اینترنت در ایران استفاده می‌شود، متفاوت از فرمول اتحادیه بین‌المللی مخابرات است و به همین دلیل، آمار متفاوتی در این زمینه وجود دارد. در ایران «در شمارش تعداد کاربران اینترنت، موارد تکراری یا موارد‌ هم‌پوشان بین مجموعه کاربرانی که از انواع روش‌های اتصال به اینترنت استفاده می‌کنند، نادیده گرفته شده» است [20]. بر این مبنا، طبق گزارش برخط وب‌گاه سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، ضریب نفوذ اینترنت پهن‌باند در کشور 139 درصد است که شامل 13.0 درصد ضریب نفوذ اینترنت پهن‌باند ثابت و 125.9 درصد ضریب نفوذ اینترنت پهن‌باند است [22]. همچنین براساس گزارش «شاخص‌های آماری بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات» که سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی در بهار سال 1402 منتشر کرده، ضریب نفوذ پهن‌باند ثابت 12.9 درصد و ضریب نفوذ پهن‌باند سیار 124.02 درصد بوده [23] که آمار این دو، تقریباً برابر است و بیش از 100 درصد است که همان‌طور که گفته شد، براساس تعداد کاربران با هر تعداد اتصال به اینترنت است.

در مقابل، اتحادیه بین‌المللی مخابرات، ضریب نفوذ اینترنت را به شکل دیگری محاسبه می‌کند و در شمارش تعداد کاربران اینترنت، موارد تکراری و‌ هم‌پوشان را حذف می‌کند و هر کاربر با هر تعداد روش اتصال را، یک نفر محاسبه می‌کند. در این چارچوب، براساس گزارش برخط وب‌گاه دیتاهاب اتحادیه بین‌المللی مخابرات، ضریب نفوذ اینترنت در ایران در سال 2022، برابر با 81.7 درصد عنوان شده که این رقم در مناطق روستایی و شهری متفاوت است و در مناطق روستایی 65.7 درصد و در شهرها 82.6 درصد بوده است. براساس داده‌های این‌ وب‌گاه، ضریب نفوذ اینترنت در کشورهایی مانند امارات متحده عربی، عربستان، ترکیه، عمان، کره جنوبی و بالاتر بوده که نشان می‌دهد که وضعیت بهتری از ایران در این زمینه دارند. در جدول زیر، ضریب نفوذ اینترنت در ایران و برخی از کشورهای منطقه براساس آمار وب‌گاه دیتاهاب اتحادیه بین‌المللی مخابرات در طول دهه گذشته از سال 2012 تا 2022 آمده است [21].

جدول 6. ضریب نفوذ اینترنت در ایران و برخی از کشورهای منطقه از سال 2012 تا 2022 [21].

نگاهی کلی به آمار مربوط به ضریب نفوذ اینترنت در کشور و روند آن در دهه گذشته نشان می‌دهد که ایران از نظر ضریب نفوذ اینترنت با چالش جدی مواجه نیست، بر این اساس که در طول دهه گذشته، ضریب نفوذ اینترنت در کشور یک روند افزایشی را تجربه کرده و بالاتر از میانگین جهانی بوده و فاصله میان رتبه کشور با رتبه کشورهای منطقه که ضریب نفوذ بالاتری دارند، زیاد نیست، اما فاصله زیادی میان ضریب نفوذ اینترنت پهن‌باند ثابت و سیار در کشور به چشم می‌خورد. براساس آمار برخط وب‌گاه اتحادیه بین‌المللی مخابرات، در سال 2022، میانگین جهانی ضریب نفوذ اینترنت پهن‌باند ثابت 17.6 درصد بوده، اما ایران با 12.3 درصد اشتراک پهن‌باند ثابت، از میانگین جهانی پایین‌تر است و این درحالی است که در کشورهایی مانند امارات متحده عربی 40 درصد، در عربستان 37 درصد، در ترکیه 22.3 درصد، در کره 45.4 درصد و در ژاپن 37.2، مشترکین اینترنت پهن‌باند ثابت آنها بیشتر از میانگین جهانی است [24].

در ارتباط با شکاف زیاد در ضریب نفوذ پهن‌باند ثابت و سیار در ایران باید گفت که در ایران توسعه شبکه فیبر نوری کشور در دست بخش خصوصی است و بنابراین توسعه پهن‌باند ثابت علاوه‌بر ملاحظات مربوط به ویژگی‌های محیطی کشور ایران، متأثر از ملاحظات اقتصادی بخش خصوصی نیز است و هرچند دولت سیزدهم بر دستیابی مردم به اینترنتی با سرعت و کیفیت مطلوب‌تر تأکید دارد و حمایت‌های مالی دولتی از توسعه آن صورت می‌گیرد، اما همچنان توسعه آن برای بخش خصوصی، هم منطقی و هم سودآور نیست. ازسوی‌دیگر، اگر توسعه پهن‌باند ثابت در منطقه‌ای، منطقی باشد، یعنی براساس شرایط محیطی که دارد، توسعه آن به‌صرفه‌تر از توسعه اینترنت موبایل باشد، توسعه آن می‌تواند «ابزار کلیدی برای کاهش شکاف دیجیتال» در نظر گرفته شده، بر این اساس که ظرفیت بالایی برای توسعه دسترسی‌های مقرون‌به‌صرفه در مناطق حاشیه‌ای و محروم و به خانواده‌ها و مشاغل و بازارهای نوظهور دارد [25] و همان‌طور که گزارش برخط انجمن جهانی پهن‌باند نشان می‌دهد، می‌تواند در کنار پهن‌باند سیار، به رشد اقتصادهای ملی از طریق درآمدزایی مستقیم و جانبی کمک می‌کنند [26]. بر این اساس، عدم توسعه منطقی پهن‌باند ثابت می‌تواند هم بر تولید محتوا به‌ویژه برای بخش مشاغل و دسترسی به خدمات و انواع محتوای ارائه شده مانند محتوای ویدئویی با حجم بالا اثرگذار باشد.

2-3. وضعیت ایران در شاخص سرعت اینترنت

در ارتباط با شاخص کیفیت اینترنت در ایران آمار و گزارش‌های دیگری نیز وجود دارد که نشان می‌دهد کیفیت اینترنت ایران در همه ابعاد وضعیت بحرانی را ندارد. برای مثال در ارتباط با سرعت اینترنت در ایران براساس آمار وب‌گاه شاخص جهانی تست سرعت در ژانویه سال 2024، میانگین جهانی سرعت دانلود در پهن‌باند سیار، 50.00 مگابایت بر ثانیه و در پهن‌باند ثابت 91.93 است که این رقم در ایران، برای پهن‌باند سیار 32.77 مگابایت بر ثانیه و پهن‌باند ثابت 13.58 مگابایت بر ثانیه است؛ همچنین میانگین جهانی سرعت آپلود پهن‌باند سیار 11.30 مگابایت بر ثانیه و در پهن‌باند ثابت 43.40 مگابایت بر ثانیه است که در ایران، برای اینترنت سیار 9.50 مگابایت بر ثانیه و اینترنت ثابت 3.19 مگابایت بر ثانیه است. همچنین میانگین جهانی تأخیر برای پهن‌باند سیار 27 میلی ثانیه و در پهن‌باند ثابت 9 میلی‌ثانیه است که در ایران برای پهن‌باند سیار 29 میلی‌ثانیه و پهن‌باند ثابت 27 است [28]. این آمار در ادامه شاخص ضریب نفوذ اینترنت در کشور نشان می‌دهد سرعت اینترنت در بخش اینترنت ثابت فاصله زیادی با میانگین جهانی دارد.

در مقایسه با کشورهای دیگر، همان‌طور که در جدول زیر براساس آمار وب‌گاه شاخص جهانی تست سرعت مشخص است، نخست اینکه رتبه کشور نسبت به کشورهای دیگر، پایین‌تر است و فاصله زیادی با آنها دیده می‌شود. همین‌طور باید گفت که هرچند در همه کشورها سرعت اینترنت در پهن‌باند سیار بیش از پهن‌باند ثابت است، اما این اختلاف در ایران بیش از دو برابر است [28]. آمار این بخش در ارتباط با شاخص ضریب نفوذ اینترنت قرار دارد که در هر دو به تفاوت قابل توجه میان اشتراک/سرعت پهن‌باند ثابت و سیار وجود دارد که در قسمت قبلی به ملاحظات آن پرداخته شده است.

جدول 7. سرعت اینترنت در ایران و برخی کشورها دیگر در ژانویه سال 2024 [28].

2-4. وضعیت ایران در شاخص جهانی توسعه دولت الکترونیک

دولت الکترونیک، به‌عنوان «نوعی از دولت تعریف می‌شود که نیازهای شهروندان جامعه اطلاعاتی و حاکمان آنها را در راستای رسیدن به اهداف آن جامعه برآورده می‌کند» [30]. براساس گزارش سال 2022 سازمان ملل در «شاخص توسعه دولت الکترونیک» که وضعیت توسعه دولت الکترونیک در زیرشاخص‌های: 1) خدمات برخط، 2) سرمایه انسانی، 3) زیرساخت‌های مخابراتی، 4) مشارکت الکترونیک را نشان می‌دهد، در سال 2022، رتبه ایران از بین 193 کشور در این شاخص 91 بوده که رتبه بالاتری از میانگین کشورها (میانگین برابر با 96.5) است. همچنین رتبه ایران در شاخص توسعه دولت الکترونیک از سال 2003 تاکنون روند رو به بهبودی را طی کرده و از رتبه 107 در سال 2003 به رتبه 91 در سال 2022 رسیده است. در جدول زیر، رتبه ایران در شاخص توسعه دولت الکترونیک از سال 2003 تاکنون ارائه شده است [31].

جدول 8. جایگاه ایران در شاخص توسعه دولت الکترونیک و  شاخص مشارکت الکترونیک از سال 2003 تاکنون [31].

براساس گزارش 2022 سازمان ملل در «شاخص توسعه دولت الکترونیک»، ایران در شاخص مشارکت الکترونیکی نیز، رتبه 167 را از میان 193 کشور دارد که نسبت به میانگین کشورهای دیگر، کمتر است. از سال 2003 نیز رتبه ایران در شاخص مشارکت الکترونیکی کمتر شده و از رتبه 97 در سال 2004 به رتبه 167 در سال 2022 رسیده است [31]. این شاخص، حذف ضرورت مراجعه حضوری برای دریافت خدمات دولتی و امکان دسترسی به آنها از طریق سامانه‌ها را نشان می‌دهد.

همچنین گزارش 2022 سازمان ملل در «شاخص توسعه دولت الکترونیک» نشان می‌دهد که هرچند رتبه ایران در هر دو زیرشاخص سرمایه انسانی و زیرساخت مخابراتی بالاتر از میانگین است، اما در زیرشاخص خدمات برخط هم در سطح منطقه‌ای و هم در سطح جهانی، جایگاه ضعیف‌تری دارد و از میانگین،‌ پایین‌تر است. در زیرشاخص‌های مشارکت الکترونیک نیز، هم در سطح منطقه و هم در سطح جهانی و در تمامی ارکان آن، ایران رتبه پایینی را دارد [32].

جدول 9. جایگاه ایران در شاخص دولت الکترونیک و  مشارکت الکترونیک بین کشورهای منطقه و جهان در سال 2022 [32].

همچنین در گزارش 2022 «شاخص جهانی کیفیت دیجیتال» که توسط شرکت سورف‌شارک منتشر شده، دولت الکترونیک به‌عنوان یکی از زیرشاخص‌ها در نظر گرفته شده که در این زیرشاخص، ایران رتبه 79 را از بین 118 کشور جهان داشته است که پایین‌تر از میانگین جهانی است [33].

براساس آمار جهانی، ایران در زیرشاخص خدمات برخط دولت الکترونیک جایگاه ضعیفی را دارد و این‌ درحالی است که در گزارش‌های مختلف مسئولین کشور اشاره می‌شود که درصد بالایی از خدمات دستگاه‌های اجرای به‌صورت برخط انجام می‌شود. برای مثال وزیر وقت ارتباطات و فناوری اطلاعات در 4 اسفندماه سال 1401 مطرح کرد: «100 درصد خدمات دستگاه‌های اجرایی در سال 1402 به‌صورت برخط انجام خواهد شد» و یا گفته شده که در سال 1401 «93 درصد از دستگاه‌های اجرایی به پنجره ملی خدمات دولت هوشمند متصل شده‌اند و حداقل 30 درصد خدمات‌شان را از این طریق ارائه می‌کنند» [34]. یا ایشان در سخنرانی بهمن‌ماه سال 1402 در اجلاس وزرای دیجیتال کشورهای عضو شانگهای مطرح کرد که «دولت ایران ۲۰۱ خدمت عمومی و ۷۳۴ خدمت ویژه را از حوزه قضایی و کشاورزی تا حوزه آموزش، بهداشت و فرهنگ به‌صورت الکترونیکی ارائه کرده است» [35]. همچنین براساس ماده (۱۰۴) برنامه هفتم توسعه، هدف کمّی در پایان این برنامه در ارتباط با شاخص توسعه دولت الکترونیک، رسیدن به رتبه 61 است که با توجه به رتبه 91 در سال 2022، همچنان فاصله زیادی تا رسیدن به وضعیت مطلوب وجود دارد [36]. با توجه به این ارقام و اعداد، رتبه پایین ایران در بخش خدمات برخط دولت الکترونیک جای تأمل دارد و برای رسیدن به رتبه مورد نظر مسئله‌شناسی و آسیب‌شناسی لازم در این زمینه صورت گیرد. باید توجه داشت که ضعیف بودن خدمات دولت الکترونیک، باعث می‌شود که ضرورت حضور در فضای مجازی کاهش پیدا کند و همچنین رابطه معکوسی با کیفیت و نوع محتوای ارائه شده در فضای مجازی دارد. همچنین مشارکت الکترونیکی پایین در دولت الکترونیک، کنشگری در فضای مجازی و درنتیجه تولید محتوا و انباشت داده را کاهش می‌دهد.

2-5. وضعیت ایران در شاخص جهانی شکاف مهارت‌های دیجیتال

براساس گزارش 2021 «شاخص شکاف مهارت‌های دیجیتال» که توسط شرکت ویلی منتشر شده، رتبه ایران در شاخص مهارت‌های دیجیتال از بین 134 کشور، 81 و امتیاز آن 4.4 بوده است. همچنین ایران در زیرشاخص نهادهای مهارت‌های دیجیتال رتبه 82 و امتیاز 4.0، در زیرشاخص پاسخ‌گویی دیجیتال رتبه 73 و امتیاز 4.5، در زیرشاخص پشتیبانی دولت رتبه 89 و امتیاز 3.5، در زیرشاخص عرضه و تقاضا و رقابت‌پذیری رتبه 110 و امتیاز 4.2، در زیرشاخص اخلاق و صحت داده رتبه 61 و امتیاز 6.4 و در زیرشاخص شدت تحقیق رتبه 35 و امتیاز 5.2 را دارد. همچنین در مقایسه با برخی کشورها مانند ترکیه (رتبه 79)، عربستان سعودی (رتبه 28)، امارات متحده عربی (رتبه 2)، عمان (رتبه 25)، کویت (رتبه 67) مشاهده می‌شود که ایران نسبت به کشورهای مانند امارات متحده عربی و یا عربستان و عمان رتبه پایین‌تری را در منطقه دارد [37].

جدول 10. جایگاه ایران در شاخص شکاف مهارت دیجیتال در سال 2021 [37].

از بین زیرشاخص‌های مذکور، به‌نظر می‌رسد که ایران در زیرشاخص عرضه و تقاضا و رقابت‌پذیری رتبه کمتری نسبت به زیرشاخص‌های دیگر داشته باشد که این امر می‌تواند کیفیت و نوع محتوا در فضای مجازی را کاهش دهد. همچنین در زیرشاخص‌های پشتیبانی دولت، نهادهای مهارت‌های دیجیتال و پاسخ‌گویی دیجیتال نیز رتبه ایران ضعیف‌تر از میانگین جهانی است که در ارتباط با سواد رسانه‌ای و خدمات فضای مجازی است که درنهایت روی محتوای فضای مجازی اثرگذار هستند.

2-6. وضعیت ایران در شاخص جهانی کیفیت زندگی دیجیتال

براساس گزارش سال 2023 شاخص کیفیت زندگی دیجیتال که توسط شرکت سورف‌شارک منتشر شده، ایران رتبه 95 را از میان 121 کشور جهان در شاخص کیفیت زندگی دیجیتال داشته و امتیاز آن نیز 0.34 بوده است. زیرشاخص‌های مورد نظر در این شاخص شامل: 1) مقرون‌به‌صرفه بودن اینترنت، 2) کیفیت اینترنت، 3) زیرساخت اینترنت، 4) دولت الکترونیک و 5) امنیت الکترونیک است. در جدول زیر، امتیاز ایران در هریک از پنج زیرشاخص مذکور از سال 2020 تا 2023 مشخص شده است [33].

جدول 11. مقایسه جایگاه ایران در شاخص کیفیت زندگی دیجیتال از سال 2020 تا 2023 [33]

بر این اساس، رتبه ایران در شاخص جهانی کیفیت زندگی دیجیتال از سال 2020 تا سال 2023 روند نزولی داشته و در تمام زیرشاخص‌ها این وضعیت به چشم می‌خورد که می‌تواند منجر به نقض حریم خصوصی و افزایش احساس عدم امنیت، محدودیت دسترسی، کاهش انباشت داده و کاهش جذابیت حضور در فضای مجازی شود.

2-7. وضعیت استفاده از پیام‌رسان‌ها و رسانه‌های اجتماعی در ایران

براساس گزارش نظرسنجی ایسپا در بهمن‌ماه سال 1402، 46.5 درصد ایرانیان از اینستاگرام؛ 35.3 درصد از واتساپ، 34.6 درصد از تلگرام، 25.2 درصد از ایتا، 24.1 درصد از روبیکا و 8.7 درصد از بله استفاده می‌کنند و میزان استفاده از سایر پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی کمتر از 7 درصد است [38].

شکل 1. استفاده از پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی در میان ایرانیان [38]

از مهم‌ترین چالش‌های پیش‌روی پیام‌رسانه‌ها و رسانه‌های اجتماعی داخلی می‌توان به محدودیت ترافیکی، اعتمادپذیری پایین، قابلیت‌های نسبی محدود، محدودیت در کاربر پسندی و شخصی‌سازی (به‌طورکلی جنبه‌های فنی)، محدودیت شبکه و امکان ارتباط با کاربران جهانی و موارد دیگر اشاره کرد. همان‌طور که آمار مربوطه نیز نشان می‌دهند، سه مورد اول پیام‌رسان‌ها و رسانه‌های اجتماعی که بیشترین کاربرانی ایرانی در آن حضور دارند، همگی پیام‌رسان یا رسانه اجتماعی خارجی و غیربومی هستند که در ایران فیلتر هستند و روی انگیزه استفاده از فیلترشکن و نصب آن اثرگذار است و به محدودیت دسترسی به اینترنت اشاره می‌کند. همچنین به‌طور خاص اینستاگرام بیشترین استفاده را در بین کاربران ایرانی دارد و این درحالی است که پژوهش‌های مختلف، پیامدهای منفی حضور در این شبکه اجتماعی مانند احساس بدبختی یا احساس منفی نسبت به ظاهر خود و ... را تأیید می‌کند که می‌تواند در ارتباط با دینامیک سلامت و فرهنگ عمومی باشد [39].

2-8. وضعیت ایران در شاخص آمادگی شبکه

در سال 2023، ایران در شاخص آمادگی شبکه‌ای رتبه 87 را از بین 134 کشور جهان داشته است. همچنین رتبه ایران در جهان در زیرشاخص فناوری 73، در زیرشاخص مردم 78، در زیرشاخص حکمرانی 78 و در زیرشاخص اثرگذاری 108 بوده است. در جدول زیر، جزئیات شاخص آمادگی شبکه‌ای ایران در سال 2023 ترسیم شده است [47].

جدول 12. جایگاه ایران در شاخص آمادگی شبکه‌ای در سال 2023 [47]

همان‌طور که در جدول مربوطه نشان داده شده، جایگاه ایران در زیرشاخص تأثیر نسبت به سه شاخص دیگر ضعیف‌تر است. در ارتباط ارکان دیگر، باید توجه داشت که ارکان مورد نظر در این شاخص، متفاوت از شاخص‌های دیگری مانند شاخص جهانی کیفیت زندگی است که قبلاً مطرح شده و نمی‌توان داده‌های آنها را با همدیگر مقایسه کرد و تنها می‌توان آنها را در کنار هم قرار داد تا به یک جمع‌بندی رسید که این جمع‌بندی نیز ناظر بر صرفاً یک گزارش است.

همچنین ایران در مقایسه با کشورهای منطقه مانند قطر (رتبه 46)، امارات متحده عربی (رتبه 30)، عربستان (رتبه 41) و ترکیه (رتبه 47) در شاخص آمادگی شبکه رتبه پایینی دارد. از سال 2020 نیز، رتبه ایران در این شاخص روند نزولی داشته و از رتبه 79 در سال 2020 به رتبه 87 در سال 2023 رسیده است [47] ،[48] ،[49] و[50].

جدول 1۳. رتبه ایران در شاخص آمادگی شبکه‌ای از سال 2020 تا 2023 [47]، [48] ،[49]و [50]

3. مدل تحلیل پویایی‌شناسی نابسامانی فضای مجازی

در این قسمت، ابتدا به معرفی اجمالی مدل تحلیل پویایی‌شناسی نابسامانی فضای مجازی، تبیین روند شکل‌گیری، نقاط عطف و روابط متغیرهای موجود در آن پرداخته شده و در ادامه، بخش‌های مختلف مدل به‌صورت تدریجی و در قالب شکل تشریح شده‌اند.

شکل ۲. توسعه فضای مجازی

متغیر «حضور در فضای مجازی» به‌عنوان متغیر محوری و نقطه آغاز تشریح مدل پویایی‌شناسی در نظر گرفته شده است. در این مدل، متغیر حضور در فضای مجازی متأثر از دو متغیر مهم ضرورت حضور در فضای مجازی و جذابیت حضور در فضای مجازی است و رابطه مثبتی بین آنها وجود دارد، به این معنا که هرچه جذابیت حضور در فضای مجازی و همچنین ضرورت حضور در فضای مجازی بیشتر شود، حضور در فضای مجازی نیز افزایش پیدا می‌کند. ازسوی‌دیگر، متغیر حضور در فضای مجازی روی پنج متغیر وابستگی خدمات به فضای مجازی (رابطه حلقه‌ای)، ارتباطات نامطلوب (رابطه خطی)، اشتراک‌گذاری محتوا (رابطه خطی)، فهم مشترک میان مردم (رابطه خطی) و کنشگری در فضای مجازی(رابطه حلقه‌ای) تأثیرگذار است.

بر این اساس، حضور در فضای مجازی در یک رابطه حلقه‌ای‌، روی وابستگی خدمات به فضای مجازی اثرگذار است و با افزایش این متغیر، خدمات ارائه شده در فضای مجازی افزایش می‌یابد که ضرورت حضور در فضای مجازی و درنهایت، حضور در فضای مجازی را بیشتر می‌کند. در اینجا، متغیر خدمات اشاره به انواع خدمات کاربردی دارد که در مدل مفهومی فضای مجازی کشور در گزارش «طرح کلان و معماری شبکه ملی اطلاعات» شورای‌عالی فضای مجازی آمده و شامل این موارد است: «تجارت الکترونیک، آموزش الکترونیک، سلامت الکترونیک، خدمات صوت و تصویر، خدمات اینترنت اشیا، دولت الکترونیک، خدمات هوش مصنوعی، خدمات تحلیل داده و خدمات مکان‌محور و مسیریاب» [14].

در حلقه دیگری، افزایش حضور در فضای مجازی، کنشگری در این فضا را بیشتر می‌کند که منجر به افزایش تولید محتوا می‌شود و در کنار متغیر نیاز به حضور در شبکه اجتماعی، افزایش جذابیت حضور در فضای مجازی و درنهایت بیشتر شدن حضور در فضای مجازی را به دنبال دارد. در اینجا کنشگری‌ به‌معنای هر اقدام مشخصی در فضای مجازی که در جهت دستیابی به یک نتیجه خاص باشد، به‌کار رفته است و محتوا نیز در چارچوب مدل مفهومی فضای مجازی کشور در گزارش «طرح کلان و معماری شبکه ملی اطلاعات»، شامل این موارد است: «محتوای واقعیت افزوده و مجازی؛ محتوای تصویر و ویدئو، بازی و سرگرمی، کتاب، دانشنامه و نشریات، محتوای صوت و موسیقی، محتوای پیام‌رسان شبکه‌های اجتماعی و داده‌ها و محتوای دولتی» [14].

شکل ۳. مدل پویایی‌شناسی نابسامانی فضای مجازی (1)

در ادامه بر اثر فشاری که ازسوی دینامیک کنش سیاسی و متغیر نارضایتی به مدل وارد‌ می‌‌شود، محتوای نامناسب و خلاف واقع گسترش می‌یابد و از اینجاست که موانع و چالش‌های توسعه مطلوب فضای مجازی آغاز‌ می‌‌شود. این چالش‌ها در ترسیم روابط بعدی از دینامیک کنش سیاسی فاصله‌ می‌گیرد و به دینامیک فرهنگی عمومی نزدیک‌ می‌‌شود.

شکل ۴. مدل پویایی‌شناسی نابسامانی فضای مجازی (2)

در ادامه در یک رابطه خطی، با افزایش حضور مردم در فضای مجازی، فهم مشترک میان مردم نیز بیشتر می‌شود که درنهایت، پایداری اجتماعی را بالا می‌برد که درنتیجه، در پیوند با دینامیک فرهنگ عمومی قرار‌ می‌‌گیرد. در اینجا، فهم مشترک، مفهومی است که برآمده از تجارب پایداری است که در یک زمینه معنایی مشترک در افراد به‌وجود آمده و پایداری اجتماعی نیز «ناظر بر نیازهایی است که از ضرورت حفظ برخی ساخت‌های اجتماعی و سنن و میراث فرهنگی برمی‌خیزد» [40]. همچنین، این افزایش حضور در فضای مجازی، در کنار متغیر دیگری به نام نیاز به دیده شدن، اشتراک‌گذاری محتوا نیز بیشتر می‌شود که روی دو متغیر آثار اینفلوئنسرها و شیوع محتوای نامناسب و خلاف واقع اثرگذار است و ارتباط مثبتی با آنها دارد. مفهوم اینفلوئنسر یا کاربر تأثیرگذار با شکل‌گیری شبکه‌های اجتماعی‌ به‌وجود آمده و به کاربرانی اشاره دارد که «در شبکه‌های اجتماعی بر بخش زیادی از کاربران تأثیر می‌گذارند» [41]. محتوای نامناسب در اینجا شامل تمامی محتواهای غیرمجاز [42] و یا حتی محتواهای مجرمانه رایانه‌ای [43] در بستر فضای مجازی است که «از روش‌های مختلف رسانه‌های مبتنی‌بر فناوری‌های نوین اطلاعات و ارتباطات اعم از بسته‌های نرم‌افزاری، رسانه‌های برخط، حامل‌های دیجیتال حاوی داده، سکوهای عرضه محتوا و خدمات صوت و تصویر فراگیر در اختیار عموم مخاطبین قرار می‌گیرد». همچنین ممکن است محتوایی مجاز باشد، اما دسترسی به آن برای گروه خاصی غیرمجاز تلقی شود. مثال بارز آن، دسترسی به محتوا براساس «نظام‌نامه رده‌بندی سنی محتوا و خدمات مجاز در فضای مجازی» است که دسترسی به بخشی از محتوا و خدمات فضای مجازی را در چارچوب یک نظام رده‌بندی سنی مجاز می‌شمارد [42]. محتوای خلاف واقع نیز عبارت است از: «هرگونه اطلاعات، اخبار و محتوای خبری منتشر شده در فضای مجازی شامل انواع صور متنی، صوتی، تصویری یا چندرسانه‏ای که مابه‌ازایی در واقعیت نداشته یا شکل تحریف‏شده‌ای از یک واقعیت است که موجب آسیب و اخلال در نظم عمومی، تشویش اذهان عمومی، کاهش ثبات، انسجام، اعتماد، سلامت و امنیت فرد و جامعه در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و یا کسب منافع نامشروع می‌شود» [44].

شکل ۵. مدل پویایی‌شناسی نابسامانی فضای مجازی (3)

در شرایطی که متغیر تولید محتوا منجر به انباشت داده و شکل‌‌گیری داده‌‌‌های بزرگ شده، مطالبه انتشار داده‌‌‌های عمومی (متأثر از فشار دینامیک کیفیت حکمرانی)، آزادی انتشار و حفاظت از حریم خصوصی کاربران (متأثر از دینامیک مدیریت داده) شکل‌ می‌‌گیرد و بر اثر ارزشمند شدن داده‌ها، انگیزه فروش و پردازش داده‌ها نیز گسترش‌ می‌‌یابد. ازسوی‌دیگر، متغیر ارتباطات نامطلوب نیز متأثر از افزایش حضور مردم در فضای مجازی بیشتر می‌‌شود که روی ظهور و گسترش اشکال جدید خانواده تأثیر می‌گذارد که در پیوند با دینامیک خانواده قرار می‌گیرد. ارتباطات نامطلوب در اینجا به هرگونه ارتباطاتی اشاره دارد که خارج از حدودی است که شرع و عرف در ارتباطات بین‌فردی مشخص کرده است.

شکل ۶. مدل کامل و نهایی پویایی‌شناسی نابسامانی فضای مجازی

حال پس از تبیین روند شکل‌‌گیری مدل، شکل کامل روابط آن در تصویر فوق آمده است.

4.تحلیل خوشه‌بندی

در تبیینی دیگر متغیرهای احصا شده در مدل فوق را‌ می‌‌توان در چهار خوشه اصلی قرار داد که شامل خوشه‌های: 1) فشار ناکارآمدی رسانه‌ای؛ 2) فشار تولید محتوای نامناسب؛ 3) فرصت بهره‌برداری از داده و 4) فشار ناکارآمدی حکمرانی داده است. همچنین تشریح مدل، از متغیر محوری «حضور در فضای مجازی» و متغیرهای تأثیرگذار بر آن آغاز شده و به‌تدریج در چهار خوشه، سایر متغیرها به‌منظور تشریح مدل معرفی می‌شوند و روابط آنها نیز با متغیرهای قبلی نشان داده می‌شود.

4-1. فشار ناکارآمدی رسانه‌ای

شکل ۷. خوشه فشار ناکارآمدی رسانه‌ای

شکل۷، متغیرها و روابط مربوط به خوشه نخست این مدل، یعنی فشار ناکارآمدی رسانه‌ای را نشان می‌دهد. تشریح متغیرها و روابط آنها با متغیر اثر مخرب رسانه‌ها و تصویرسازی‌ها آغاز می‌شود. طبق این مدل، اثر مخرب رسانه‌ها و تصویرسازی‌ها، تأثیرگذاری منفی بر متغیرهای پایداری اجتماعی دارد که‌ درعین‌حال، در ارتباط با دینامیک فرهنگ عمومی و همین‌طور دینامیک کنش سیاسی قرار می‌گیرد. ازسوی‌دیگر، دو متغیر کارآمدی رسانه‌ها و کیفیت و نوع محتوا بر اثر مخرب رسانه‌ها و تصویرسازی‌ها تأثیر منفی دارند و با بیشتر شدن کارآمدی رسانه و بهتر شدن کیفیت و نوع محتوا، اثر مخرب رسانه‌ها و تصویرسازی‌ها کمتر می‌شود. همین‌طور آثار اینفلوئنسرها روی اثر مخرب رسانه‌ها و تصویر‌سازی‌ها اثرگذار است، یعنی با کاهش آثار اینفلوئنسرها، آثار مخرب رسانه‌ها و تصویرسازی‌ها نیز کاهش می‌یابد. همچنین حلقه‌ای که در این خوشه وجود دارد، بدین شکل است که با افزایش کارآمدی رسانه‌ها، جذابیت رسانه‌های سنتی نیز بیشتر می‌شود که رابطه معکوسی با جذابیت حضور در فضای مجازی دارد.

4-2. شیوع تولید محتوای نامناسب

شکل ۸. خوشه فشار تولید محتوای نامناسب

خوشه دوم مدل پویایی‌شناسی توسعه فضای مجازی، فشار شیوع تولید محتوای نامناسب است که در شکل ۸، ترسیم شده است. به‌منظور تشریح متغیرها و روابط میان آنها در این خوشه، متغیر شیوع محتوای نامناسب و خلاف واقع به‌عنوان متغیر مرکزی این خوشه در نظر گرفته می‌شود. براساس این مدل، شیوع بیشتر محتوای نامناسب و خلاف واقع در فضای مجازی، کیفیت و نوع محتوای موجود در این فضا را کاهش می‌دهد و بر دینامیک خانواده و دینامیک سلامت نیز اثر منفی دارد. هم‌زمان، با افزایش شیوع چنین محتوایی، انگیزه محدودسازی در حاکمیت بیشتر می‌شود که در یک ارتباط حلقه‌ای می‌تواند منتهی به اقدام به محدودیت دسترسی به محتوا می‌شود که این اقدام، ظرفیت افزایش خشم انباشته و درنهایت، شیوع بیشتر محتوای نامناسب و خلاف واقع را دارد. پژوهش‌های مختلف بین‌المللی در ارتباط با بروز خشم در ارتباط با مسدودسازی دسترسی به فضای مجازی وجود دارد که تأیید می‌کند که با محدودیت یا اشکال در دسترسی به فضای مجازی، میزان خشم تجربه شده کاربر بیشتر می‌شود [43]، [45] و[46].

همان‌طور که پیشتر مطرح شد، کیفیت و نوع محتوای فضای مجازی رابطه معکوسی با شیوع بیشتر محتوای نامناسب و خلاف واقع در این فضا دارد. این متغیر متأثر از پوچ‌انگاری که‌ به‌معنای تهی شدن زندگی از معناست، نیز است و افزایش پوچ‌انگاری منجر به کاهش کیفیت و نوع محتوای فضای مجازی می‌‌شود. درعین‌حال، متغیرهای رقابت، خدمات ارائه شده در فضای مجازی و‌ ذی‌نفع شدن انتشاردهندگان رابطه مستقیمی با کیفیت و نوع محتوای فضای مجازی دارند و متغیر‌ ذی‌نفع شدن انتشاردهندگان نیز تحت تأثیر دو متغیر دیگر مالکیت فکری و کارآمدی فناوری قرار دارد.

ازسوی‌دیگر، شیوع بیشتر محتوای نامناسب و خلاف واقع متأثر از متغیرهای متعددی است که همان‌طور که در مدل مشخص شده، با افزایش متغیرهای خشم انباشته، هجمه‌های فرهنگی و اجتماعی و امنیتی، نیازهای غریزی و اشتراک‌گذاری محتوا مشاهده می‌شود که میزان شیوع محتوای نامناسب و خلاف واقع نیز بیشتر می‌شود. در مقابل، افزایش متغیرهایی مانند دینامیک فرهنگ عمومی، سواد رسانه‌ای، امکان برخورد و مدیریت و هزینه جرائم و تخلفات منتهی به کاهش شیوع محتوای نامناسب و خلاف واقع می‌شود. در اینجا رابطه حلقه‌ای دیگری شکل می‌گیرد که با افزایش شیوع نامناسب و خلاف واقع، کیفیت محتوا و تنوع آن در فضای مجازی تنزل پیدا می‌کند که باعث کاهش جذابیت حضور در فضای مجازی و درنتیجه، حضور در فضای مجازی می‌شود. با کاهش حضور در فضا نیز، از اشتراک‌گذاری محتوا در این فضا نیز کاسته می‌شود و درنتیجه شیوع محتوای نامناسب و خلاف واقع نیز کمتر می‌شود.

4-3. فرصت بهره‌برداری از داده

شکل ۹. خوشه فرصت بهره‌برداری از داده

در شکل ۹ متغیرها و روابط مرتبط با خوشه فرصت بهره‌برداری از داده ترسیم شده است. تشریح روابط و متغیرها در این خوشه با متغیر تولید محتوا شروع می‌شود. در این مدل، تولید محتوا متأثر از دو متغیر کنشگری در فضای مجازی و مطالبه انتشار داده‌های عمومی بوده و‌ درعین‌حال، بر دو متغیر جذابیت حضور در فضای مجازی و انباشت داده اثرگذار است. در اینجا، منظور از داده‌های عمومی، فراهم آوردن داده‌ها ازسوی دولت به شهروندان است. همان‌طور که مدل مربوطه مشخص شده، مطالبه انتشار داده‌های عمومی به‌عنوان یک متغیر اثرگذار بر تولید محتوا در نظر گرفته شده که خود تحت تأثیر دینامیک کیفیت حکمرانی و دینامیک فرهنگ عمومی قرار دارد. در ارتباط با متغیر کنشگری در فضای مجازی نیز مشاهده می‌شود که افزایش این متغیر منجر به افزایش تولید محتوا در این فضا می‌شود.

‌‌‌ازسوی‌دیگر، افزایش تولید محتوا، انباشت داده را بیشتر می‌کند. انباشت داده نیز علاوه‌بر تولید محتوا، متأثر از متغیر دسترسی به محتوا و نقض حریم خصوصی است. طبق مدل مربوطه، با افزایش نقض حریم خصوصی، انباشت داده کاهش می‌یابد و بالعکس، با افزایش تولید و دسترسی به محتوا، انباشت داده نیز بیشتر می‌شود. همچنین متغیر انباشت داده، بر روی شکل‌گیری داده‌های بزرگ یا کلان‌داده‌ها اثرگذار است. با شکل‌گیری و افزایش چنین داده‌هایی، ارزش داده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که در یک طرف، در یک رابطه حلقه‌ای، به‌ترتیب روی متغیرهای وابستگی خدمات به فضای مجازی، خدمات ارائه شده در فضای مجازی، ضرورت حضور در فضای مجازی، کنشگری در این فضا و درنهایت تولید محتوا و انباشت داده اثرگذار است. در یک رابطه حلقه‌ای دیگر نیز مشاهده می‌شود که با بیشتر شدن ارزش داده، انگیزه فروش و پردازش داده نیز افزایش می‌یابد که هم امکان نوآوری را بیشتر می‌کند و در پیوند با دینامیک نوآوری و دینامیک اقتصاد قرار می‌گیرد و هم می‌تواند روی نقض حریم خصوصی اثرگذار بگذارد و نقض حریم خصوصی نیز روی انباشت داده اثر منفی دارد. ازطرف‌دیگر، هرچه هزینه جرائم و تخلفات بیشتر شود، نقض حریم خصوصی کاهش می‌یابد که با دینامیک نظام قانونگذاری در ارتباط است. همچنین در یک رابطه حلقه‌ای دیگر، نقض حریم خصوصی احساس عدم امنیت را بیشتر می‌کند و درنتیجه، جذابیت حضور و کنشگری در فضای مجازی و درنهایت تولید محتوا و انباشت داده کاهش پیدا می‌کند. علاوه‌بر این، متغیر نقض حریم خصوصی متأثر از متغیر هزینه جرائم و تخلفات بوده و رابطه معکوس بین آنها برقرار است، بدین معنا که هرچه هزینه جرائم و تخلفات در فضای مجازی بیشتر شود، نقض حریم خصوصی کمتر صورت می‌گیرد.

4-4. فشار ناکارآمدی حکمرانی داده

شکل 10. خوشه فشار ناکارآمدی حکمرانی داده

در شکل 10، خوشه فشار ناکارآمدی حکمرانی داده و متغیرها و روابط آن ترسیم شده است. در این خوشه، متغیر دسترسی به محتوا به‌عنوان متغیر محوری در نظر گرفته می‌شود و مطالعه تشریحی سایر متغیرها و روابط آنها صورت می‌گیرد. در ارتباط با متغیر دسترسی به محتوا مشاهده می‌شود که افزایش دسترسی به محتوا موجب بیشتر شدن انباشت محتوا و جذابیت حضور در فضای مجازی شده و انگیزه استفاده از فیلترشکن را کاهش می‌دهد. ازطرف‌دیگر، نصب فیلترشکن و آزادی انتشار باعث می‌شود که دسترسی به محتوا افزایش پیدا کند، اما متغیر محدودیت دسترسی، تأثیر منفی روی دسترسی به محتوا دارد. در ادامه این بخش، متغیرهای این خوشه به‌تدریج تشریح می‌شوند.

چنانچه گفته شد، درصورتی‌که امکان دسترسی به محتوا کاهش پیدا کند، انگیزه استفاده از فیلترشکن‌ بیشتر می‌شود و کاربران بیشتری آن را نصب می‌کنند که در یک رابطه حلقه‌ای، درنهایت باعث افزایش دسترسی به محتوا می‌شود. در این حلقه، متغیر هزینه فیلترشکن که خود، تحت تأثیر پیشرفت فناوری است، روی نصب فیلترشکن تأثیر می‌گذارد. همچنین نصب بیشتر فیلترشکن علاوه‌بر اینکه دسترسی به محتوا را افزایش می‌دهد، در یک ارتباط منفی با متغیر هزینه جرائم و تخلفات ارتباط قرار دارد. علاوه‌بر متغیر نصب فیلترشکن، متغیر هزینه جرائم و تخلفات متأثر از متغیرهای دیگری چون کیفیت قانون، امکان حکمرانی داده و حاکمیت قانون است که متغیر امکان حکمرانی داده، متأثر از دینامیک مدیریت داده است و‌ درعین‌حال، روی متغیر انگیزه محدودسازی در حاکمیت اثر می‌گذارد. دو متغیر کیفیت قانون و حاکمیت قانون نیز متأثر از دینامیک نظام قانونگذاری هستند.

‌‌‌ازسوی‌دیگر، هرچه محدودیت دسترسی کاربران بیشتر شود، دسترسی کاربران به محتوا و آزادی انتشار نیز کمتر می‌شود و‌ درعین‌حال، باعث می‌شود که سهم گردش داده در داخل بیشتر شود که در پیوند با دینامیک مدیریت داده است. همین‌طور محدودیت بیشتر در دسترسی باعث خشم انباشته بیشتری می‌شود که در پیوند با دینامیک سلامت است و می‌تواند شیوع محتوای نامناسب و خلاف واقع را بالا ببرد. همچنین دو متغیر پیشرفت فناوری و انگیزه محدودسازی حاکمیت نیز روی محدودیت دسترسی اثرگذارند، بدین ترتیب که با پیشرفت فناوری، محدودیت دسترسی نیز کاهش می‌یابد و هرچه حاکمیت انگیزه بیشتری برای محدودسازی داشته باشد، محدودیت دسترسی افزایش پیدا می‌کند.

متغیر آزادی انتشار نیز تأثیر مثبتی روی متغیر محوری این خوشه، یعنی دسترسی به محتوا دارد و با افزایش آزادی انتشار، دسترسی به محتوا نیز فزونی می‌یابد. آزادی انتشار نیز تحت تأثیر دو متغیر دیگر است که رابطه معکوس با هر دو دارد، بدین ترتیب که با افزایش دو متغیر محدودیت دسترسی و سهم گردش داده در داخل، آزادی انتشار کاهش پیدا می‌کند.

5. جمع‌بندی

براساس وضعیت‌شناسی فضای مجازی ایران، به‌نظر می‌رسد که هرچند براساس بالا بودن ضریب نفوذ اینترنت در کشور، امکان حضور در این فضا برای درصد بالایی از مردم وجود دارد، اما کیفیت پایین اینترنت، وجود اختلال، محدودیت در اینترنت و سرعت پایین آن و همچنین ضعف در امنیت الکترونیکی، حضور در اینترنت را با چالش مواجه می‌کند. همچنین تشریح خوشه فشار ناکارآمدی رسانه‌ای، با متغیر اصلی یا نقطه اهرمی اثر مخرب رسانه‌ها و تصویرسازی‌ها آغاز شده که در ارتباط با وضعیت‌شناسی فضای مجازی ایران، به‌نظر می‌رسد که اثر مخرب رسانه‌ها و تصویرسازی‌ها با شکاف مهارت‌های دیجیتال در مردم و همچنین استفاده بالا از پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی خارجی در مقایسه با پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی داخلی در ارتباط باشد. تشریح خوشه فشار شیوع تولید محتوای نامناسب نیز با متغیر اصلی یا نقطه اهرمی شیوع محتوای نامناسب و خلاف واقع شروع شده که در ارتباط با وضعیت‌شناسی فضای مجازی، در پیوند با شکاف مهارت‌های دیجیتال در مردم و کیفیت اینترنت قرار دارد. همچنین تشریح فرصت بهره‌برداری از داده در مطالعه پویایی‌شناسی نابسامانی‌های فضای مجازی با متغیر اصلی یا نقطه اهرمی تولید محتوا آغاز شده که در تقاطع با وضعیت‌شناسی فضای مجازی، با ضریب نفوذ اینترنت، کیفیت اینترنت در کشور، شکاف مهارت‌های دیجیتال و کیفیت زندگی دیجیتال ارتباط دارد. درنهایت، تشریح خوشه فشار ناکارآمدی حکمرانی داده با متغیر اصلی یا نقطه اهرمی دسترسی به محتوا صورت گرفته که در پیوند با شاخص‌هایی چون وضعیت استفاده از پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی، کیفیت زندگی دیجیتال، توسعه دولت الکترونیک، کیفیت اینترنت و ضریب نفوذ اینترنت است.

همین‌طور باید در نظر داشت که فضای مجازی در ذات خود تاریخ‌مند است، بدین معنا که داده‌های این گزارش صرفاً براساس داده‌ها و اطلاعاتی است که تا زمان انتشار گزارش وجود دارد و به‌دلیل سرعت پیشرفت فناوری‌های جدید ممکن است تغییرات غیرقابل پیش‌بینی صورت گیرد که نیاز به چابکی در بررسی مسائل فضای مجازی را ضروری می‌کند. برای مثال همان‌طور که در این گزارش نیز مشاهده شد، امتیاز ایران در شاخص رگولاتوری تا سال 2020 امتیاز قابل‌قبولی بود که در سال 2021 تمام شاخص‌ها براساس 5G تغییر کرد و امتیاز ایران پایین آمد. در درجه دوم، همان‌طور که گفته شد، بسیاری از مسائل فضای مجازی، به لحاظ منشأ، ابتدا در جهان واقعی وجود داشته‌اند و سپس در فضای مجازی امتداد پیدا کرده‌اند که چنین مسائلی در دینامیک مرتبط با حوزه خودشان بررسی می‌شوند. درنهایت، نابسامانی‌های فضای مجازی قابل تقلیل به یک سطح از فضای مجازی نبوده، بلکه باید در چارچوب یکپارچه کلان‌نگر که ناظر بر نظام ارزشی الهی و ملاحظات بومی باشد، به احصای آن پرداخت. بنابراین این گزارش در پیوند با گزارش‌های دیگر پویایی‌شناسی باید بررسی شود که هرکدام بخشی از پازل شناسایی نابسامانی‌های این فضا را پوشش می‌دهند. همان‌طور که این گزارش نشان می‌دهد: 1) فشار ناکارآمدی رسانه‌ای با دینامیک کنش سیاسی و دینامیک فرهنگی عمومی در ارتباط است؛ 2) فشار تولید محتوای نامناسب با دینامیک کنش سیاسی، دینامیک خانواده، دینامیک فرهنگ عمومی و همچنین دینامیک سلامت ارتباط دارد؛ 3) فرصت بهره‌برداری از داده با دینامیک نوآوری، دینامیک اقتصاد، دینامیک کیفیت حکمرانی، دینامیک فرهنگ عمومی و دینامیک نظام قانونگذاری در ارتباط است و درنهایت ناکارآمدی حکمرانی داده در پیوند با دینامیک‌ مدیریت داده، دینامیک کنش سیاسی، دینامیک سلامت و دینامیک نظام قانونگذاری است.

پیوست شماره 1. تعریف مفاهیم کلیدی