Authors
Majles
Keywords
مسئله اصلی
یکی از اصلیترین عوامل موفقیت یک سیاست، برنامه یا قانون، ارزیابی پیش از اجراست که ضرورتی غیرقابلانکار در فرایند تهیه و تدوین سیاستها و برنامهها و تبدیل آنها به قانون دارد. اکنون که جزئیات لایحه بودجه سال 1403 توسط مجلس شورای اسلامی دریافت شده است و در حال بررسی در مجلس شورای اسلامی و در آستانه تصویب است، در گزارش پیشرو تلاش خواهد شد تا شمایی از اعتبارات حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف در این لایحه بههمراه مقایسه آنها با اعتبارات این حوزه در سال 1402 و همخوانی آنها با مواد برنامه هفتم و بخش اول بودجه سال 1403، بهعنوان ریلهای اصلیِ برنامهریزی حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف ارائه شود تا بتوان مبتنیبر این ارزیابی، مقدمات تصویب قانون بودجه منسجمتر و کارآمدتری را در حوزه مزبور برای سال 1403 رقم زد.
نقاط قوت و ضعف طرح و لایحه
بررسی لایحه بودجه سال 1403 در حوزه دین و تبلیغ حاکی است که بودجه پیشنهادی حوزه مزبور، حدود 30/4 هزار میلیارد تومان (رشد 67/5 درصدی) است. در میان دستگاههای بخش دین، ارشاد اسلامی و اوقاف بیشترین افزایش اعتبارات مربوط به «ستاد اقامه نماز» (با رشد 465/7 درصد) است. «مرکز رسیدگی به امور مساجد» (با رشد 278 درصد) و «سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی» (با رشد 240 درصد) در مراتب بعدی قرار دارند.
از میان 29 ردیف دستگاهی احصا شده در بخش دین و مذهب، بدون درنظرگرفتن درآمد اختصاصی فقط چهار دستگاه افزایش سرجمع اعتبارات بالای 50 درصد داشتهاند و 19 دستگاه افزایش سرجمع اعتبارات آنها کمتر از 25 درصد بوده است. بنابراین علت اصلی رشد بودجه، بهخاطر در نظرگرفتن درآمد اختصاصی -یعنی همان هزینهکرد 1% هزینههای شرکتهای دولتی در مصارف دینی و فرهنگی- در کنار اعتبارات هزینهای و تملک داراییهای سرمایهای سازمانها در لایحه بودجه سال 1403 است. همچنین از میان این دستگاهها، 24 عنوان میزان افزایش بودجه تملک داراییهای سرمایهای آنها کمتر از 25 درصد بوده است.
«مرکز خدمات حوزه علمیه قم» (با رشد ۱/71- درصد) تنها دستگاهی است که بودجه تملک داراییهای سرمایهای آن کاهش یافته است. همچنین کمترین میزان افزایش اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای (با 0/02 درصد رشد) مربوط به «ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر» است.
بیشترین افزایش در اعتبار تملک داراییهای سرمایهای برای «شورای عالی حوزههای علمیه» و «پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی»، بهترتیب با 89/05 و 31/90 درصد، در این لایحه لحاظ شده است، درحالیکه 24 دستگاه میانگین میزان افزایش بودجه تملک داراییهای سرمایهای آنها کمتر از 25 درصد بوده است.
در ردیفهای متفرقه نیز برای شانزده عنوان که مرتبط با بخش دین و تبلیغ است، اعتباری معادل 36,003,364 میلیون ریال (معادل 3.6 هزار میلیارد تومان) در نظر گرفته شده است. عمده این اعتبارات مربوط به تملک داراییهای سرمایهای است و بیشترین اعتبارات نیز برای ردیف «تأمین زیرساختها و هزینههای پشتیبانی از سفرهای زیارتی اربعین» است.
بررسیها نشان میدهد برنامههای بخش دین و تبلیغ دچار مشکلاتی بهخصوص در حوزه سنجههای عملکردی بوده که عملکرد مطلوب آنها را در سال پیشرو با چالشهایی روبهرو میکند. این موانع و چالشها عبارتند از: عدم تدوین برنامههایی در راستای تحقق برخی از مهمترین مواد حوزه دین و تبلیغ در لایحه برنامه هفتم توسعه، کلی بودن برنامهها، شفاف نبودن برخی از برنامهها، عدم توجه جدّی تدوینکنندگان لایحه به بودجهریزی عملیاتی و نظارتپذیری و شفافیت آن، پرداختن به سنجههای عملکردی و نه شاخص عملکرد (توجه به تعداد فعالیتها و نه کیفیت عملکرد / تحقق اهداف)، غلبه رویکرد کمّی در طراحی سنجههای عملکردی، نسبت نداشتن یا اثربخش نبودن سنجههای عملکردی برای برخی از برنامهها.
پیشنهادهای مرکز پژوهشها
درنهایت، اگرچه آمار و ارقام بخش دین و مذهب نشانگر رشد در این حوزه بودهاند، اما عمده این تغییرات به درآمد اختصاصی دستگاهها باز میگردد که با توجه به حجم قابل توجه این اعتبارات -که در موارد متعددی چندین برابر اعتبارات هزینهای و تملک داراییهای سرمایهای پیشنهادی خود سازمانهای دینی و تبلیغی است- در کنار فقدان سنجههای عملکردی کیفی و واقعگرایانه که متناسب با ماهیت سازمانها و فعالیتهای فرهنگی باشند میتوان چنین گفت که اختصاص این حجم از اعتبارات بهصورت درآمد اختصاصی به معنای افزایش ناگهانی بودجه سازمانهای مزبور، بدون ایجاد اصلاحات لازم در ساختارهای بودجهای این دستگاهها است که تجربه ناموفق تخصیص اعتبارات یکدرصد هزینههای شرکتهای دولتی، بانکها و مؤسسات انتفاعی وابسته به دولت در مصارف دینی و فرهنگی در سالهای گذشته، در اثرگذاری این نوع بودجهریزی تردیدهایی ایجاد خواهد کرد. بنابراین اگرچه تأمین منابع مالی کافی و بهموقع، شرط لازم اثرگذاری فعالیتهای دینی و تبلیغی است اما قطعاً اثربخشی این حجم از اعتبارات، پیش از هر چیزی نیازمند تأمین ضرورتهایی چون برنامهریزی عملیاتی و طراحی شاخصهای کیفی و مناسب جهت ارزیابی فعالیت این سازمانها است.
یکی از مهمترین و پایهایترین گامهای سیاستگذاری، گام ارزیابی است و یکی از انواع ارزیابی، ارزیابیِ پیش از انجام سیاست و یا برنامه است[1]. ارزیابیِ پیش از انجام سیاست، به سیاستگذاران اصلِ امکان، میزان و موانع احتمالیِ اجراییسازی سیاست و یا برنامه را پیش از اجرای آن نشان میدهد[1]. بنابراین یکی از اصلیترین عوامل موفقیت سیاست، برنامه یا قانون، ارزیابی پیش از اجراست که ضرورتی غیرقابلانکار در فرایند تهیه و تدوین سیاستها و برنامهها و تبدیل آنها به قانون دارد.
قوانین بودجه، سند سیاستگذاری سالیانه جمهوری اسلامی ایران است که از این طریق با پیشبینی منابع درآمدی و محلهای مصرف آن بهنوعی اولویتهای کشور را در سال پیشرو مشخص میکند. این سند دارای بخشهای کلان و مختلفی است که امور فرهنگ، تربیت بدنی و گردشگری یکی از این کلانبخشهاست و بخش دین در این قوانین که شامل مجموعهای از برنامههاست، ذیل «امور فرهنگ، تربیت بدنی و گردشگری» قرار گرفته و هرساله اعتباراتی برای آن در نظر گرفته میشود.
اکنون که جزئیات لایحه بودجه سال 1403 توسط مجلس شورای اسلامی دریافت شده است و در حال بررسی در مجلس شورای اسلامی و در آستانه تصویب است، در گزارش پیشرو تلاش خواهد شد تا شمایی از اعتبارات حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف در این لایحه بههمراه مقایسه آنها با اعتبارات این حوزه در سال 1402 و همخوانی آنها با مواد برنامه هفتم و بخش اول بودجه سال 1403، بهعنوان ریلهای اصلیِ برنامهریزی حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف ارائه شود تا بتوان مبتنیبر این ارزیابی، مقدمات تصویب قانون بودجه منسجمتر و کارآمدتری را در حوزه مزبور برای سال 1403 رقم زد.
2.اعتبارات دستگاههای حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف در لایحه بودجه سال 1403
در این گزارش دستگاههای بخش دین، ارشاد اسلامی و اوقاف، مجموعه دستگاههایی در نظر گرفته شده که عمده اعتبارات آنها از برنامههای مرتبط با دین و مذهب در لایحه بودجه سال 1403 است و شامل 29 ردیف دستگاهی است. عمده این ردیفها ذیل سازمان تبلیغات اسلامی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و چند دستگاه سیاستگذار به شرح زیر است:
سازمان تبلیغات اسلامی (با شماره طبقهبندی 114300) بهعنوان دستگاه سیاستگذار یا اصلی برای دوازده دستگاه اجرایی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (با شماره طبقهبندی 114000) برای هفت دستگاه اجرایی، سازمان اوقاف و امور خیریه (با شماره طبقهبندی 109500) برای دو دستگاه اجرایی، شورای عالی حوزههای علمیه (با شماره طبقهبندی 114020) برای دو دستگاه اجرایی؛ جامعهالمصطفی (با شماره طبقهبندی 114400)، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم (با شماره طبقهبندی 114007)، شورای برنامهریزی مدیریت حوزههای علمیه خراسان (با شماره طبقهبندی 114025)، مرکز خدمات حوزههای علمیه (با شماره طبقهبندی 114084)، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امامخمینی (ره) (با شماره طبقهبندی 114200) و شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی (با شماره طبقهبندی 114012) خود بهعنوان دستگاه اصلی بهشمار آمده و ردیف بودجه مستقل دارند.
جدول 1. اعتبارات هزینهای و تملک داراییهای سرمایهای (عمومی) دستگاههای مربوط
به بخش دین، ارشاد اسلامی و اوقاف در لایحه بودجه سال 1403
|
اعتبارات پیشنهادی تملک داراییهای سرمایهای سال 1403 |
اعتبارات پیشنهادی هزینهای سال 1403 |
عنوان دستگاه اصلی / اجرایی |
|
||||
|
جمع |
جمع متفرقه |
عمومی جدول 7 |
جمع |
جمع متفرقه |
عمومی جدول 7 |
||
|
9,153 |
- |
9,153 |
9,883,486 |
132,000 |
9,751,486 |
سازمان اوقاف و امور خیریه |
|
|
9,153 |
- |
9,153 |
1,313,504 |
132,000 |
1,181,504 |
سازمان اوقاف و امور خیریه |
|
|
- |
8,569,982 |
0 |
8,569,982 |
سازمان اوقاف و امور خیریه -حمایت از مدارس علوم دینی اهل سنت کمک به معیشت روحانیون |
|
||
|
10,234,963 |
- |
10,234,963 |
81,402,136 |
1,653,960 |
79,748,176 |
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی |
|
|
100,679 |
- |
100,679 |
1,248,608 |
0 |
1,248,608 |
دانشگاه علوم و معارف قرآنی |
|
|
- |
409,338 |
0 |
409,338 |
سازمان حج و زیارت |
|
||
|
155,000 |
- |
155,000 |
14,059,452 |
270,000 |
13,789,452 |
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی |
|
|
1,500 |
- |
1,500 |
1,120,389 |
0 |
1,120,389 |
مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی |
|
|
5,483 |
- |
5,483 |
2,061,664 |
60,000 |
2,001,664 |
مجمع جهانی اهلبیت |
|
|
5,483 |
- |
5,483 |
707,319 |
0 |
707,319 |
دانشگاه اهلبیت |
|
|
1,500 |
- |
1,500 |
763,244 |
0 |
763,244 |
دانشگاه مذاهب اسلامی |
|
|
5,000 |
- |
5,000 |
7,301,760 |
0 |
7,301,760 |
دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم |
|
|
5,000 |
- |
5,000 |
7,301,760 |
0 |
7,301,760 |
دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم |
|
|
3,155 |
- |
3,155 |
2,681,613 |
0 |
2,681,613 |
شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی |
|
|
3,155 |
- |
3,155 |
2,681,613 |
0 |
2,681,613 |
شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی |
|
|
3,395,000 |
- |
3,395,000 |
51,229,627 |
0 |
51,229,627 |
شورای عالی حوزههای علمیه |
|
|
1,995,000 |
- |
1,995,000 |
40,368,711 |
0 |
40,368,711 |
شورای عالی حوزههای علمیه |
|
|
1,400,000 |
- |
1,400,000 |
10,860,916 |
0 |
10,860,916 |
شورای سیاستگذاری حوزههای علمیه خواهران |
|
|
63,817 |
- |
63,817 |
5,939,498 |
0 |
5,939,498 |
شورای برنامهریزی مدیریت حوزههای علمیه خراسان |
|
|
63,817 |
- |
63,817 |
5,939,498 |
0 |
5,939,498 |
شورای عالی حوزه علمیه خراسان |
|
|
1,000,000 |
- |
1,000,000 |
74,435,965 |
0 |
74,435,965 |
مرکز خدمات حوزههای علمیه |
|
|
1,000,000 |
- |
1,000,000 |
74,435,965 |
0 |
74,435,965 |
مرکز خدمات حوزههای علمیه |
|
|
37,000 |
- |
37,000 |
3,329,907 |
0 |
3,329,907 |
مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) |
|
|
37,000 |
- |
37,000 |
3,329,907 |
0 |
3,329,907 |
مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)1 |
|
|
1,123,663 |
- |
1,123,663 |
38,385,837 |
0 |
38,385,837 |
سازمان تبلیغات اسلامی |
|
|
187,000 |
- |
187,000 |
19,138,155 |
0 |
19,138,155 |
سازمان تبلیغات اسلامی |
|
|
80,000 |
- |
80,000 |
2,157,483 |
0 |
2,157,483 |
مؤسسه پژوهشی و فرهنگی انقلاب اسلامی |
|
|
- |
606,299 |
0 |
606,299 |
بنیاد دائرهالمعارف اسلامی |
|
||
|
13,830 |
- |
13,830 |
706,831 |
0 |
706,831 |
پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی |
|
|
12,288 |
- |
12,288 |
2,097,971 |
0 |
2,097,971 |
شورای سیاستگذاری ائمه جمعه |
|
|
52,000 |
- |
52,000 |
1,161,023 |
0 |
1,161,023 |
مرکز رسیدگی به امور مساجد |
|
|
10,000 |
- |
10,000 |
982,575 |
0 |
982,575 |
ستاد اقامه نماز |
|
|
- |
227,640 |
0 |
227,640 |
مؤسسه دایرهالمعارف فقه اسلامی |
|
||
|
1,500 |
- |
1,500 |
283,231 |
0 |
283,231 |
مرکز الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت |
|
|
- |
188,158 |
0 |
188,158 |
نمایندگی ولیفقیه در امور حج و زیارت |
|
||
|
- |
700,053 |
0 |
700,053 |
مرکز رسیدگی به امور مساجد-امور مساجد خراسان بزرگ (رضوی-شمالی-جنوبی) |
|
||
|
5,484 |
- |
5,484 |
1,558,803 |
0 |
1,558,803 |
ستاد احیا امر به معروف و نهی از منکر |
|
|
47,000 |
- |
47,000 |
12,219,766 |
0 |
12,219,766 |
جامعهالمصطفی العالمیه |
|
|
47,000 |
- |
47,000 |
12,219,766 |
0 |
12,219,766 |
جامعهالمصطفی العالمیه |
|
|
5,191,872 |
0 |
10,555,312 |
217,199,858 |
1,123,980 |
250,880,747 |
جمع کل |
|
در میان دستگاههای بخش دین، ارشاد اسلامی و اوقاف بیشترین افزایش اعتبارات مربوط به «ستاد اقامه نماز» (با رشد 465/7 درصد) است. «مرکز رسیدگی به امور مساجد» (با رشد 278 درصد) و «سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی» (با رشد 240 درصد) در مراتب بعدی قرار دارند.
کمترین افزایش نیز مربوط به «سازمان اوقاف و امور خیریه» (با رشد کلی 17/8- درصد) است. البته این دستگاه ذیل دستگاه اصلی با همین نام و شناسه قرار دارد. همچنین یک ردیف دیگر با عنوان «سازمان اوقاف و امور خیریه-حمایت از مدارس علوم دینی اهل سنت کمک به معیشت روحانیون»، ذیل دستگاه اصلی وجود دارد و در حدود 14/31 درصد افزایش اعتبار نسبت به مصوب سال گذشته برای دستگاه اصلی در نظر گرفته شده است.
نکته قابل توجه این است که از میان 29 ردیف دستگاهی احصا شده در بخش دین و مذهب، بدون احتساب درآمد اختصاصی، فقط چهار دستگاه افزایش سرجمع اعتبارات بالای 50 درصد داشتهاند و 19 دستگاه میانگین افزایش سرجمع اعتبارات آنها کمتر از 25 درصد بوده است.
«دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم» دستگاهی است که در لایحه بودجه سال 1403 ردیف بودجه اعتباری بابت تملک داراییهای سرمایهای جدید دریافت میکند.
«مرکز خدمات حوزه علمیه قم» (با رشد 1/71- درصد) تنها دستگاهی است که بودجه تملک داراییهای سرمایهای آن کاهش یافته است. همچنین کمترین میزان افزایش اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای (با 0/02 درصد رشد) مربوط به «ستاد احیا امر به معروف و نهی از منکر» است.
بیشترین افزایش در اعتبار تملک داراییهای سرمایهای برای «شورای عالی حوزههای علمیه» و «پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی»، بهترتیب با 89/05 و 31/90 درصد، در این لایحه لحاظ شده است. در مقابل 24 دستگاه میزان افزایش بودجه تملک داراییهای سرمایهای آنها کمتر از 25 درصد بوده است.
جدول 2. بودجه دستگاههای بخش دین، ارشاد اسلامی و اوقاف در لایحه بودجه سال 1403
و مقایسه آن با مصوب بودجه سال 1402
|
مجموع |
اختصاصی |
اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای |
اعتبارات هزینهای |
عنوان |
|||||||
|
رشد نسبت به سال 1402 |
پیشنهادی سال 1403 |
مصوب سال 1402 |
1403 |
1402 |
رشد نسبت به سال 1402 |
پیشنهادی سال 1403 |
مصوب سال 1402 |
رشد نسبت به سال 1402 |
پیشنهادی سال 1403 |
مصوب سال 1402 |
دستگاه اصلی / |
|
اجرایی |
|||||||||||
|
57.06 |
13,592,639 |
8,654,153 |
3,700,000 |
0 |
0.00 |
9,153 |
9,153 |
14.33 |
9,883,486 |
8,645,000 |
سازمان اوقاف و امور خیریه |
|
17.80ـ |
1,322,657 |
1,609,153 |
0 |
0 |
0.00 |
9,153 |
9,153 |
-18 |
1,313,504 |
1,600,000 |
سازمان اوقاف و امور خیریه |
|
74.17 |
12,269,982 |
7,045,000 |
3,700,000 |
0 |
- |
0 |
0 |
22 |
8,569,982 |
7,045,000 |
سازمان اوقاف و امور خیریه 0حمایت از مدارس علوم دینی اهل سنت کمک به معیشت روحانیون |
|
187.66 |
37,519,659 |
13,043,282 |
16,880,000 |
60,000 |
10.61 |
269,645 |
243,782 |
60 |
20,370,014 |
12,739,500 |
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی |
|
77.79 |
1,729,287 |
972,679 |
380,000 |
60,000 |
0.00 |
100,679 |
100,679 |
54 |
1,248,608 |
812,000 |
دانشگاه علوم و معارف قرآنی |
|
21.11 |
409,338 |
338,000 |
0 |
0 |
0.00 |
0 |
0 |
21 |
409,338 |
338,000 |
سازمان حج و زیارت |
|
240.09 |
28,214,452 |
8,296,137 |
14,000,000 |
0 |
20.03 |
155,000 |
129,137 |
72 |
14,059,452 |
8,167,000 |
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی |
|
131.90 |
2,121,889 |
915,000 |
1,000,000 |
0 |
0.00 |
1,500 |
1,500 |
23 |
1,120,389 |
913,500 |
مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی |
|
92.08 |
2,567,147 |
1,336,483 |
500,000 |
0 |
0.00 |
5,483 |
5,483 |
55 |
2,061,664 |
1,331,000 |
مجمع جهانی اهلبیت |
|
26.72 |
712,802 |
562,483 |
0 |
0 |
0.00 |
5,483 |
5,483 |
27 |
707,319 |
557,000 |
دانشگاه اهلبیت |
|
183.49 |
1,764,744 |
622,500 |
1,000,000 |
0 |
0.00 |
1,500 |
1,500 |
23 |
763,244 |
621,000 |
دانشگاه مذاهب اسلامی |
|
100.55 |
8,306,760 |
4,142,000 |
1,000,000 |
0 |
- |
5,000 |
0 |
76 |
7,301,760 |
4,142,000 |
دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم |
|
100.55 |
8,306,760 |
4,142,000 |
1,000,000 |
0 |
- |
5,000 |
0 |
76 |
7,301,760 |
4,142,000 |
دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم |
|
29.38 |
2,684,768 |
2,075,155 |
0 |
0.00 |
3,155 |
3,155 |
29 |
2,681,613 |
2,072,000 |
شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی |
|
|
29.38 |
2,684,768 |
2,075,155 |
0 |
0 |
0.00 |
3,155 |
3,155 |
29 |
2,681,613 |
2,072,000 |
شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی |
|
45.76 |
69,624,627 |
47,767,264 |
15,000,000 |
0 |
57.52 |
3,395,000 |
2,155,264 |
12 |
51,229,627 |
45,612,000 |
شورای عالی حوزههای علمیه |
|
39.42 |
52,363,711 |
37,558,264 |
10,000,000 |
0 |
89.05 |
1,995,000 |
1,055,264 |
11 |
40,368,711 |
36,503,000 |
شورای عالی حوزههای علمیه |
|
69.08 |
17,260,916 |
10,209,000 |
5,000,000 |
0 |
27.27 |
1,400,000 |
1,100,000 |
19 |
10,860,916 |
9,109,000 |
شورای سیاستگذاری حوزههای علمیه خواهران |
|
83.15 |
9,003,315 |
4,915,817 |
3,000,000 |
0 |
0.00 |
63,817 |
63,817 |
22 |
5,939,498 |
4,852,000 |
شورای برنامهریزی مدیریت حوزههای علمیه خراسان |
|
83.15 |
9,003,315 |
4,915,817 |
3,000,000 |
0 |
0.00 |
63,817 |
63,817 |
22 |
5,939,498 |
4,852,000 |
شورای عالی حوزه علمیه خراسان |
|
17.84 |
75,435,965 |
64,017,434 |
0 |
0 |
-1.71 |
1,000,000 |
1,017,434 |
18 |
74,435,965 |
63,000,000 |
مرکز خدمات حوزههای علمیه |
|
17.84 |
75,435,965 |
64,017,434 |
0 |
0 |
-1.71 |
1,000,000 |
1,017,434 |
18 |
74,435,965 |
63,000,000 |
مرکز خدمات حوزههای علمیه |
|
60.43 |
4,366,907 |
2,722,000 |
1,000,000 |
0 |
0.00 |
37,000 |
37,000 |
24 |
3,329,907 |
2,685,000 |
مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) |
|
60.43 |
4,366,907 |
2,722,000 |
1,000,000 |
0 |
0.00 |
37,000 |
37,000 |
24 |
3,329,907 |
2,685,000 |
مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)1 |
|
187.54 |
69,570,324 |
24,194,771 |
39,400,000 |
0 |
17.35 |
362,102 |
308,571 |
25 |
29,808,222 |
23,886,200 |
سازمان تبلیغات اسلامی |
|
219.55 |
50,225,155 |
15,717,628 |
30,900,000 |
0 |
26.67 |
187,000 |
147,628 |
23 |
19,138,155 |
15,570,000 |
سازمان تبلیغات اسلامی |
|
78.18 |
3,237,483 |
1,817,000 |
1,000,000 |
0 |
0.00 |
80,000 |
80,000 |
24 |
2,157,483 |
1,737,000 |
مؤسسه پژوهشی و فرهنگی انقلاب اسلامی |
|
28.59 |
606,299 |
471,500 |
0 |
0 |
- |
0 |
0 |
29 |
606,299 |
471,500 |
بنیاد دائرهالمعارف اسلامی |
|
45.83 |
720,661 |
494,185 |
0 |
0 |
31.90 |
13,830 |
10,485 |
46 |
706,831 |
483,700 |
پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی |
|
78.11 |
3,110,259 |
1,746,288 |
1,000,000 |
0 |
0.00 |
12,288 |
12,288 |
21 |
2,097,971 |
1,734,000 |
شورای سیاستگذاری ائمه جمعه |
|
278.04 |
3,713,023 |
982,187 |
2,500,000 |
0 |
26.25 |
52,000 |
41,187 |
23 |
1,161,023 |
941,000 |
مرکز رسیدگی به امور مساجد |
|
465.70 |
2,992,575 |
529,000 |
2,000,000 |
0 |
0.00 |
10,000 |
10,000 |
89 |
982,575 |
519,000 |
ستاد اقامه نماز |
|
27.17 |
227,640 |
179,000 |
0 |
0 |
- |
0 |
0 |
27 |
227,640 |
179,000 |
مؤسسه دایرهالمعارف فقه اسلامی |
|
18.39 |
284,731 |
240,500 |
0 |
0 |
0.00 |
1,500 |
1,500 |
19 |
283,231 |
239,000 |
مرکز الگوی اسلامی0ایرانی پیشرفت |
|
24.61 |
188,158 |
151,000 |
0 |
0 |
- |
0 |
0 |
25 |
188,158 |
151,000 |
نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت |
|
183.34 |
1,700,053 |
600,000 |
1,000,000 |
0 |
- |
0 |
0 |
17 |
700,053 |
600,000 |
مرکز رسیدگی به امور مساجد0خراسان بزرگ |
|
102.47 |
2,564,287 |
1,266,483 |
1,000,000 |
0 |
0.02 |
5,484 |
5,483 |
24 |
1,558,803 |
1,261,000 |
ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر |
|
40.19 |
14,266,766 |
10,176,900 |
2,000,000 |
0 |
0.00 |
47,000 |
47,000 |
21 |
12,219,766 |
10,129,900 |
جامعهالمصطفی العالمیه |
|
40.19 |
14,266,766 |
10,176,900 |
2,000,000 |
0 |
0.00 |
47,000 |
47,000 |
21 |
12,219,766 |
10,129,900 |
جامعهالمصطفی العالمیه |
|
67.51 |
304,371,730 |
181,708,776 |
81,980,000 |
60,000 |
33.63 |
5,191,872 |
3,885,176 |
22.18 |
217,199,858 |
177,763,600 |
جمع کل |
در ردیفهای متفرقه نیز برای شانزده عنوان که مرتبط با بخش دین و تبلیغ است، اعتباری معادل 36,003,364 میلیون ریال (معادل 3.6 هزار میلیارد تومان) در نظر گرفته شده است. عمده این اعتبارات مربوط به تملک داراییهای سرمایهای است و بیشترین اعتبارات نیز برای ردیف «تأمین زیرساختها و هزینههای پشتیبانی از سفرهای زیارتی اربعین» است.
جدول 3. برآورد اعتبارات ردیفهای متفرقه لایحه بودجه سال 1403 در حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف
|
عنوان دستگاه |
موضوع |
لایحه سال 1403 |
||
|
هزینهای |
تملک داراییهای سرمایهای |
جمع کل |
||
|
اعتبارات متمرکز درآمد-هزینه |
3,793,364 |
0 |
3,793,364 |
|
|
|
آستان قدس رضوی- استرداد مالیات شرکتها و مؤسسات وابسته (جمعی-خرجی) |
3,793,364 |
0 |
3,793,364 |
|
اعتبار ردیفهای موردی (موقت) |
8,510,000 |
23,700,000 |
32,210,000 |
|
|
سازمان اوقاف و امور خیریه |
سازمان اوقاف و امور خیریه- کمک به آستانهای مقدس |
132,000 |
0 |
132,000 |
|
شورای عالی حوزههای علمیه |
ساخت مؤسسه موضوعشناسی و اولین موزه مفهومی دینی جهان |
0 |
600,000 |
600,000 |
|
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی |
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی- رایزنی فرهنگی آفریقای جنوبی |
270,000 |
0 |
270,000 |
|
مجمع جهانی اهلبیت |
مجمع جهانی اهلبیت- مرکز اسلامی آفریقای جنوبی |
60,000 |
0 |
60,000 |
|
- |
تأمین زیرساختها و هزینههای پشتیبانی از سفرهای زیارتی اربعین |
5,040,000 |
0 |
5,040,000 |
|
|
ستاد بازسازی عتبات - کمک |
44,000 |
10,000,000 |
10,044,000 |
|
- |
توسعه فرهنگ و خدمات زیارتی با محوریت شهرهای مشهد، قم، شیراز و شهرری- کارگروه ملی زیارت |
200,000 |
3,300,000 |
3,500,000 |
|
- |
مؤسسه فرهنگ علوم اسلامی قم |
88,000 |
0 |
88,000 |
|
|
کمک به آستانهای مقدس |
176,000 |
0 |
176,000 |
|
سازمان تبلیغات اسلامی |
صندوق توسعه قرآنی کشور |
500,000 |
0 |
500,000 |
|
|
بازسازی و توسعه بیت حضرت امام (ره) در نجف اشرف |
2,000,000 |
0 |
2,000,000 |
|
- |
کمک به تکمیل ساختمان حوزه علمیه امیرالمومنین تهران (لویزان) |
0 |
500,000 |
500,000 |
|
- |
کمک به احداث زائرسرا و موزه آستان قدس رضوی |
0 |
5,000,000 |
5,000,000 |
|
|
تکمیل و توسعه زیرساختهای استانهای غربی مرتبط با مراسم اربعین |
0 |
3,800,000 |
3,800,000 |
|
|
احداث و تکمیل مساجد، مصلی و اماکن فرهنگی و مذهبی |
0 |
500,000 |
500,000 |
|
مجموع |
12,303,364 |
23,700,000 |
36,003,364 |
|
جدول 4. هزینهکرد 1 درصد از (میلیون ریال) هزینههای شرکتهای دولتی، بانکها و مؤسسات انتفاعی وابسته به دولت
|
عنوان دستگاه و برنامه |
مبلغ |
تکالیف برنامه هفتم |
|
سازمان اوقاف و امور خیریه - حمایت از مدارس علوم دینی اهل سنت کمک به معیشت روحانیون |
3,700 |
|
|
برنامههای ویژه فرهنگی در مدارس علوم دینی اهل سنت |
3,700 |
|
|
نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها |
3,800 |
|
|
ترویج ازدواج دانشجویی |
3,800 |
80 |
|
دانشگاه علوم و معارف قرآنی |
300 |
|
|
تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه علوم و معارف قرآنی |
300 |
ج 75 |
|
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی |
31,100 |
|
|
تقویت و توسعه کمی و کیفی کانونهای فرهنگی ـ هنری مساجد کشور در راستای مسجدمحوری |
2,800 |
ث 75 |
|
تقویت انجمنها و حلقههای میانی عرصه هنر، رسانه و فرهنگ |
3,000 |
ث 75 |
|
راهاندازی سامانه رصد، پایش و سنجش مستمر شاخصهای فرهنگ عمومی، سبک زندگی مردم، مرجعیت رسانهای و وضعیت ارتباطات کشور و بازسازی انقلابی ساختار فرهنگی کشور با رویکرد اصلاح ذهنیت، فرهنگ و نرمافزار حاکم بر جامعه |
1,000 |
75 الف و ب |
|
تولید پویانمایی و بازیهای رایانهای و زنجیره صنایع فرهنگی مرتبط با آن در راستای تقویت باورهای دینی و ملی و پرورش اجتماعی نسل کودک و نوجوان |
5,000 |
76 |
|
تقویت بنیه فرهنگی استانها و حمایت از اقدامات مؤسسات فرهنگی، هنری و قرآنی کشور |
10,000 |
89 |
|
تقویت و توسعه فعالیتهای هنری مانند تئاتر و موسیقی با رویکرد موضوعات ملی، دینی و انقلابی، حل آسیبهای اجتماعی، امیدآفرینی، تقویت خانواده، ترویج عفاف و حجاب |
2,500 |
|
|
تقویت برنامههای حفظ قرآن کریم برمبنای برنامه هفتم توسعه و گسترش رویدادها و محافل قرآنی و جلسات خانگی قرآن |
6,200 |
75 ث |
|
برنامههای بینالمللی علم و قرآن (پژوهشکده علم و تحول راهبری) |
600 |
75 ث |
|
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی |
14,000 |
|
|
تقویت فعالیتها و تولیدات مؤثر فرهنگی بینالمللی در جهت تقویت گفتمان انقلاب اسلامی و معرفی فرهنگ، تاریخ، ادبیات و مفاخر کشور در سطح بینالمللی |
11,000 |
75 الحاقی 2 |
|
حمایت از برنامههای فرهنگی مجمع جهانی فقه اسلامی |
500 |
75 ت |
|
حمایت از برنامههای مجمع جهانی صلح اسلامی |
500 |
75 ت |
|
حمایت از فعالیتهای فرهنگی صندوق بلاغ در خارج از کشور |
2,000 |
ت 75 |
|
مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی |
1,000 |
|
|
توسعه همکاریهای فرهنگی بینالمللی، برگزاری دورههای آموزشی و توجیهی و ایجاد، حمایت و اعزام |
1,000 |
75 ت |
|
مجمع جهانی اهلبیت |
500 |
|
|
حمایت از فعالیتهای فرهنگی و دینی در خارج از کشور (شبکه ثقلین) |
500 |
75 ت |
|
دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم |
1,000 |
|
|
ساماندهی و حمایت از فعالیتهای فرهنگی، تبلیغی و ترویجی و حمایت از تولید محتوای فرهنگی و هنری در فضای مجازی |
1,000 |
75 ث |
|
شورای عالی حوزههای علمیه |
10,000 |
|
|
حمایت از فعالیتهای فرهنگی و تبلیغی ترویجی ستادهای راهبری حوزههای علمیه |
2,000 |
75 ث |
|
اجرای طرح امین و طرح هجرت |
8,000 |
75 ث |
|
شورای سیاستگذاری حوزههای علمیه خواهران |
5,000 |
|
|
اجرای طرح امین |
3,000 |
75 ث |
|
ساماندهی و حمایت از فعالیتهای فرهنگی، تبلیغی و ترویجی و آموزش نیروی انسانی متخصص |
2,000 |
75 ث |
|
شورای عالی حوزه علمیه خراسان |
3,000 |
|
|
اجرای طرح امین و طرح هجرت |
3,000 |
75 ث |
|
مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)1 |
1,000 |
|
|
تقویت طرح ولایت |
1,000 |
75 ث |
|
سازمان تبلیغات اسلامی |
31,350 |
|
|
تقویت و گسترش سنت حسنه اعتکاف ویژه با مخاطب نوجوان و جوان (ستاد مرکزی اعتکاف) |
3,000 |
75 ث |
|
کمک به مساجد کشور در طرح مسجدمحوری |
5,000 |
75 ث |
|
گسترش فعالیتهای حفظ موضوعی قرآن کریم و تقویت فعالیتهای مؤسسات قرآنی کشور (صندوق توسعه قرآنی) |
10,000 |
75 ث |
|
تقویت و گسترش فعالیتها و رویدادهای فرهنگی-دینی جریانساز و میدانی در سراسر کشور |
3,400 |
75 ث |
|
تقویت پایگاه جریانساز برای حلقههای میانی جبهه فرهنگی –فکری انقلاب اسلامی (سرچشمه نور انقلاب اسلامی) |
1,400 |
75 ث |
|
حمایت از حلقههای میانی مردمی ـ فرهنگی |
2,000 |
75 ث |
|
کمک به سازمان هیئت و تشکلهای دینی |
200 |
75 ج |
|
حمایت از فعالیتهای فرهنگی بنیاد سپهر |
500 |
|
|
حمایت طرح ولایت (مؤسسه شمیم معرفت علوی) |
900 |
75 ث |
|
حمایت از برنامههای معارف اسلامی (مؤسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام نور) |
200 |
|
|
حمایت از فعالیتهای فرهنگی بنیاد بینالمللی عاشورا |
150 |
|
|
حمایت از برنامههای مؤسسه فرهنگ علوم اسلامی قم |
300 |
|
|
حمایت از برنامههای مرکز الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت |
300 |
75 ث |
|
حمایت از برنامههای فرهنگی ویژه جوانان و نوجوانان مؤسسه خدمات مشاورهای و پژوهشهای آستان قدس رضوی (جوانان آستان قدس رضوی) |
4,000 |
|
|
شورای سیاستگذاری ائمه جمعه |
1,000 |
|
|
ترویج گفتمان انقلاب اسلامی |
1,000 |
75 ث |
|
مرکز رسیدگی به امور مساجد |
2,500 |
|
|
حمایت از فعالیتهای فرهنگی و قرآنی در مساجد |
2,500 |
75 ج-76 |
|
ستاد اقامه نماز |
2,000 |
|
|
گسترش فرهنگ اقامه نماز |
2,000 |
75 ث |
|
مرکز رسیدگی به امور مساجد-امور مساجد خراسان بزرگ (رضوی-شمالی-جنوبی) |
1,000 |
|
|
حمایت از فعالیتهای فرهنگی و قرآنی در مساجد |
1,000 |
75 ث |
|
ستاد احیا امر به معروف و نهی از منکر |
1,000 |
|
|
تقویت فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر |
1,000 |
|
|
جامعه المصطفی العالمیه |
2,000 |
|
|
توانمندسازی و مهارتافزایی دانشپژوهان براساس مأموریتها و مشاغل جهت ایفای رسالتهای حوزهای و حمایت از برنامههای آموزشی، فرهنگی و توسعه و پشتیبانی مدارس تابعه، پیوسته و حوزههای علمیه همکار |
2,000 |
|
|
دانشگاه مذاهب اسلامی |
1,000 |
|
|
تقویت برنامههای فرهنگی در ارتباط با اهل سنت |
1,000 |
|
|
جمع کل |
126,700 |
|
برنامههای بخش دین و مذهب هم از همان ملاحظات و اشکالهای مربوط به کلیت لایحه بودجه سال 1403 رنج میبرند. عدم ارائه برنامه هفتم توسعه توسط دولت مانعی شده است تا بودجهریزی در سال 1403 بهلحاظ هدفمند بودن و ابتناء بر اهداف، دچار خدشه باشد. بنابراین هماهنگی لازم بین لایحه بودجه سال 1403 با لایحه برنامه هفتم توسعه، آنگونه که ضروری و لازم است، برقرار نشده و در راستای برخی برنامههای اصلی و محوریِ لایحه برنامه هفتم توسعه در حوزه دین و تبلیغ، برنامههایی عملیاتی در لایحه بودجه سال 1403 ارائه نشده است. برای نمونه در بند «ث» ماده (75) لایحه برنامه هفتم توسعه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مکلف شده است که بهمنظور مردمیسازی فعالیتهای فرهنگی و استفاده از ظرفیت مساجد و با همکاری برخی از دستگاههای فعال در صحن مسجد، طرح مسجدمحوری در محلات را ظرف سه ماه از لازمالاجرا شدن قانون برنامه هفتم توسعه، تهیه کرده و به تصویب هیئت وزیران برساند. اما در سطح برنامههای عملیاتیِ ارائه شده وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در لایحه بودجه سال 1403 که قاعدتاً اولین ُبرش عملیاتیِ یکساله قانون برنامه هفتم توسعه است، این کلانمسئولیتِ مهم به «تقویت و توسعه کمی و کیفی کانونهای فرهنگی هنری مساجد» تقلیل داده شده و برنامهای عملیاتی در راستای تحقق این کلانمسئولیت دیده نشده است.
بهصورت کلی دو اشکال عمده را میتوان بر اصل نحوه تخصیص 1% از هزینههای شرکتهای دولتی، بانکها و مؤسسات انتفاعی وابسته به دولت را به دستگاههای دینی و تبلیغی وارد دانست. اولین اشکال آن است که در میزان و شیوه تعیین سهمِ هرکدام از دستگاههای دینی و تبلیغی از این 1%، شفاف و مشخص نیست. براساس بررسیهای انجام شده، فقدان شفافیت در نحوه تعیین اعتبارات مصوب برای سازمانهای دینی و تبلیغی سبب شده ست تا برخی از سازمانها اعتبارات تخصیص یافته را برای انجام وظایف خود دریافت نکنند و این امر موجب کاستن از میزان کارآمدی و اثرگذاری آنها شده است. توزیع بودجه متناسب با وظایف محوله به سازمانها، امکان دریافت گزارشهای جزئی و ارزیابی عملکرد مؤثر را فراهم میسازد که این امر از بنیادیترین اقتضائات سیاستگذاری و برنامهریزی است. در مرتبه دوم، در مورد مشابه همین حکم، بنابر بند «هـ» قانون بودجه سال 1402، شرکتهای دولتی، بانکها و مؤسسههای انتفاعی وابسته به دولت موظف شده بودند که 1% از هزینههای خود را صرف «همافزایی و ارتقای فعالیتها و تولیدات فرهنگی از قبیل موضوعات قرآنی و...» کنند. براساس گزارشهای دریافت شده از دستگاههای حوزه دین و تبلیغ و همچنین بنا به گزارش سازمان برنامه و بودجه کشور، میتوان گفت که این اعتبارات از جانب دستگاههای مکلف شده در قانون مزبور، تخصیص داده نشده و هیچگونه اعتباری ناظر به بند حاضر توسط دستگاههای مربوطه، در سال گذشته دریافت نشده است[4]. لذا بهطورکلی میتوان گفت مکلف کردن سازمانهای مزبور برای تخصیص 1% از بودجه خود به حوزه مورد نظر، کمکی به گسترش و ارتقای فرهنگ دینداری جامعه نکرده است. بهعلاوه اینکه در نظر گرفتن چنین اعتباراتی که تجارب گذشته حاکی از عدم تحقق آنها در زمان اجراییسازی قانون بودجه است، علاوه بر طفیلی کردن حوزه دین و فرهنگ نسبت به دیگر حوزهها، این تصور را برای سیاستگذاران و قانونگذاران بهوجود میآورد که اعتبارات لازم جهت انجام وظایف دستگاههای حوزه دین و تبلیغ در قانون تأمین شده و طبیعتاً این دستگاهها باید مطابق با آن در حوزه مربوط به خود عملکرد داشته باشند. حال همانطور که بیان شد، گزارشهای دریافت شده حاکی از آن است که در عمل این ماده هیچگونه عملکردی نداشته است. درحالیکه براساس بند «31» بخش «امکانات» اصول سیاست فرهنگی کشور، مصوب 1371/06/02 شورای عالی انقلاب فرهنگی، نظام بودجهریزی در حوزه فرهنگ، دین و تبلیغ باید متضمن حفظ جایگاه مناسب برای بخش حاضر در نظام بودجهریزی کشور بوده و تخصیص اعتبارات بهنحوی باشد که ثبات مالی لازم برای برنامهریزی درازمدت فراهم شود و فعالیتها و برنامههای فرهنگی تابع تغییرات بودجه جاری کشور نباشد[5]. لذا براساس تجربه حکم مزبور در قانون بودجه سال 1402، بهنظر میرسد که اجراییسازی این ماده در قانون بودجه سال 1403 با تردیدهایی روبهرو است. هرچند در بخش اول بودجه سال 1403، برای تضمین این موضوع، خزانهداری کل کشور را مکلف کرده است، اعتبارات را در صورت استنکاف دستگاههای مشمول این بند، بهصورت سهماهه از سرجمع اعتبارات مذکور برداشت و به حساب فوقالذکر برای فعالیتهای یادشده واریز کند.
همچنین آسیبهایی را میتوان برای سنجههای عملکردی سازمانهای حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف در لایحه بودجه سال 1403 شناسایی کرد که از مهمترین آنها عبارتند از:
درنهایت، اگرچه آمار و ارقام بخش دین و مذهب نشانگر رشد در این حوزه بودهاند، اما عمده این تغییرات به درآمد اختصاصی دستگاهها باز میگردد که با توجه به حجم قابل توجه این اعتبارات -که در موارد متعددی چندین برابر اعتبارات هزینهای و تملک داراییهای سرمایهای پیشنهادی خود سازمانهای دینی و تبلیغی است- در کنار فقدان سنجههای عملکردی کیفی و واقعگرایانه که متناسب با ماهیت سازمانها و فعالیتهای فرهنگی باشند میتوان چنین گفت که اختصاص این حجم از اعتبارات بهصورت درآمد اختصاصی به معنای افزایش ناگهانی بودجه سازمانهای مزبور، بدون ایجاد اصلاحات لازم در ساختارهای بودجهای این دستگاهها است که تجربه ناموفق تخصیص اعتبارات یکدرصد هزینههای شرکتهای دولتی، بانکها و مؤسسات انتفاعی وابسته به دولت در مصارف دینی و فرهنگی در سالهای گذشته، در اثرگذاری این نوع بودجهریزی تردیدهایی ایجاد خواهد کرد. بنابراین اگرچه تأمین منابع مالی کافی و بهموقع، شرط لازم اثرگذاری فعالیتهای دینی و تبلیغی است اما قطعاً اثربخشی این حجم از اعتبارات، پیش از هر چیزی نیازمند تأمین ضرورتهایی چون برنامهریزی عملیاتی و طراحی شاخصهای کیفی و مناسب جهت ارزیابی فعالیت این سازمانها است.