خلاصه مدیریتی

بیان / شرح مسئله

شاخص شدت انرژی در ایران بالاتر از میانگین جهانی است که به‌معنی سهم بالای مصرف انرژی در مصارف غیر‌مولد و همچنین بهره‌وری پایین در بخش‌های مولد است. بنابراین می‌توان گفت بهینه‌سازی مصرف انرژی در ایران، ازجمله اولویت‌های بخش انرژی کشور است. یکی از مسائلی که تأثیر مستقیمی بر الگوی مصرف انرژی دارد، نحوه تخصیص یارانه به مصرف‌کنندگان انرژی است. با توجه به اینکه قیمت انواع حامل‌های انرژی در ایران مشمول یارانه انرژی است، همواره افرادی که مصرف بیشتر داشته ‌باشند از یارانه بیشتری برخوردار می‌شوند. این مسئله طرح‌های مدیریت مصرف را با اختلال مواجه کرده و در مورد حامل انرژی برق نیز، به ناترازی اقتصادی صنعت برق دامن می‌زند.

تعیین تعرفه‌های برق در بخش خانگی باید به‌گونه‌ای باشد که ضمن کمک به مدیریت مصرف، باعث فشار اقتصادی بر خانوارها نشده و با شرایط آب‌و‌هوایی هر ناحیه همخوانی داشته ‌باشد. در این راستا تعرفه‌گذاری برق در ایران به‌صورت پلکانی بوده و با توجه به جغرافیای کشور و زمان‌های مختلف سال، 5 نوع تعرفه شامل 4 منطقه گرمسیری (ماه‌های گرم) و یک منطقه عادی (به‌علاوه ماه‌های غیر‌گرم مناطق گرمسیر) تعریف شده است و بسته به میزان مصرف، تعرفه برق مشترکان نیز متفاوت می‌باشد. اصلاح نظام افزایش پلکانی تعرفه برق در بخش خانگی و حذف یارانه مشترکان پرمصرف، در بند «ی» تبصره «8» قانون بودجه سال 1400، بند «ک» تبصره «15» قانون بودجه سال 1401، بند «ل» تبصره «15» قانون بودجه 1402 و همچنین ماده (6) قانون مانع‌زدایی از توسعه صنعت برق، به وزارت نیرو تکلیف شده است. در این راستا از پایان سال 1400، اصلاحاتی در تعرفه‌های برق انجام شده است. طبق قانون، تعرفه مشترکین کم‌مصرف خانوارهای تحت پوشش کمیته امداد امام‌خمینی (ره) و سازمان بهزیستی برابر صفر، مشترکین با میزان مصرف کمتر از الگو به‌صورت یارانه‌ای و مشترکین پرمصرف به‌صورت غیریارانه‌ای و براساس الگوی افزایش پلکانی تعیین شده است.

نقطه‌نظرات‌/ یافته‌های کلیدی

تعداد مشترکان برق خانگی در سال 1401 برابر با 31/4 میلیون مشترک و سهم این مشترکان از کل مصرف برق، معادل 32 درصد بوده و در ماه‌های گرم سال (خرداد تا شهریور) این سهم به 41 درصد رسیده است. همچنین روند مصرف برق در بخش خانگی نیز در سال‌های اخیر صعودی بوده است. علاوه‌بر ورود مشترکان جدید بخش خانگی، تغییر الگوی مصرف مشترکان (افزایش سرانه مصرف برق مشترکان خانگی) نیز در افزایش مصرف بخش خانگی اثرگذار بوده است. به‌طور متوسط در بیست سال اخیر، مصرف برق مشترکان خانگی سالیانه حدود 5/7 درصد افزایش‌یافته و مصرف سرانه هر مشترک نیز سالیانه حدود 1/3 درصد رشد کرده است.

گزارش‌های موجود نشان می‌دهند که شرایط آب‌و‌هوایی استان‌ها نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در میزان مصرف برق داشته است. به‌طوری‌که بیشترین سرانه مصرف برق بخش خانگی مربوط به استان‌های جنوبی کشور بوده و سه استان جنوبی هرمزگان، بوشهر و خوزستان بیشترین سرانه مصرف برق خانگی را دارند. در‌واقع این سه استان حدود 28 درصد از مصرف برق بخش خانگی کشور را به خود اختصاص داده‌اند و سرانه مصرف برق در آنها بیش از سه برابر متوسط کشور است.

بررسی تعرفه‌های برق خانگی نشان می‌دهد که در سال‌ 1400 (قبل از اصلاح تعرفه پلکانی) شیب افزایش قیمت برق نسبت به پلکان‌های مصرف بسیار ملایم بوده است، اما در سال 1402 این موضوع به‌درستی اصلاح شده و شیب افزایش پیدا کرده است، این موضوع سبب شده قیمت برق پلکان‌های پرمصرف افزایش بیشتری نسبت به پلکان‌های کم‌مصرف داشته باشد. درحالی‌که تعرفه برق مشترکان کم‌مصرف با افزایش جدی مواجه نبوده است.

باتوجه به آمار مصرف برق بخش خانگی، سرانه مصرف برق در بخش خانگی در سال 1401 نسبت به سال 1400 به میزان 0/6 درصد کاهش یافته است. در کنار سایر عوامل اثرگذار، به‌نظر می‌رسد اصلاح تعرفه‌های برق خانگی نیز در کاهش مصرف برق بخش خانگی مؤثر بوده است. از طرفی با توجه به افزایش نرخ برق مشترکان پرمصرف و ثبات تقریبی نرخ برق مشترکان کم‌مصرف، اجرای طرح تعرفه‌گذاری پلکانی برق خانگی، بدون تأثیر جدی بر مشترکان کم‌مصرف، منجر به اصلاح عادلانه تعرفه‌های برق شده است. اجرای این طرح همچنین در کاهش نسبی تعداد مشترکان پرمصرف مؤثر بوده است. به‌طوری‌که در سال 1401، حدود 2 درصد از نسبت مشترکان پرمصرف کاسته شده و در این سال حدود 77 درصد مشترکان خانگی برق، مصرفی در محدوده کمتر از الگوی مصرف داشته‌اند. گفتنی است عوامل دیگری همچون کاهش دمای هوا و کاهش همه‌گیری کرونا نیز بر مصرف برق در بخش خانگی مؤثر بوده‌اند و تغییرات مذکور را صرفاً نمی‌توان ناشی از اصلاح تعرفه‌ها قلمداد کرد.

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی

با توجه به آثار مثبت اصلاح تعرفه‌های پلکانی برق در بخش خانگی، به‌نظر می‌رسد اعمال این تعرفه‌ها برمبنای احکام قوانین بودجه 1400 و 1401 نقطه شروع مناسبی برای اصلاح تعرفه‌گذاری برق خانگی بوده است. با تصویب قانون مانع‌زدایی از توسعه صنعت برق در آبان‌ماه سال 1401، تکالیفی مبنی‌بر اصلاح تعرفه‌گذاری برق خانگی وضع شد. ازجمله این اصلاحات می‌توان به تعیین الگوی مصرف ماهیانه برق خانگی برمبنای سطح مصرف 75 درصد مشترکان خانگی و همچنین تعیین تعرفه پلکانی مشترکان پرمصرف، معادل ضرایبی از هزینه تأمین برق اشاره کرد. با گذشت حدود یک سال از تصویب قانون مانع‌زدایی از توسعه صنعت برق، همچنان تکالیف این قانون در حوزه اصلاح تعرفه‌گذاری برق خانگی به‌طور کامل اجرایی نشده است. لذا جهت تحقق بیشتر اهداف نظام افزایش پلکانی تعرفه‌های برق خانگی، پیشنهاد می‌شود در اجرای کامل ماده (6) قانون مانع‌زدایی از توسعه صنعت برق تسریع شود.

۱.مقدمه

یکی از چالش‌های فعلی بخش انرژی کشور، بالا بودن شدت انرژی است که به‌معنی سهم بالای انرژی در مصارف غیر‌مولد و همچنین بهره‌وری پایین در بخش‌های مولد است. در سال‌های اخیر شاخص شدت مصرف انرژی در ایران روند افزایشی و در دنیا روند کاهشی داشته است [1]. عوامل بسیاری در این مسئله اثرگذارند و یکی از این عوامل، وضعیت الگوی مصرف انرژی در بخش خانگی است. به‌نظر می‌رسد یکی از عوامل مؤثر در کنترل مصرف انرژی در این بخش، نظام تعرفه‌گذاری باشد. از طرف دیگر، حذف یارانه‌های انرژی و افزایش تعرفه‌ها (به‌خصوص در بخش خانگی) باعث فشار اقتصادی بر خانوارها شده و تبعات اجتماعی را در پی دارد. در چنین وضعیتی، یکی از راهکارهای مؤثر در مدیریت مصرف انرژی بخش خانگی، اجرای نظام افزایش پلکانی تعرفه‌های انرژی است، به‌طوری‌که یارانه انرژی برق به مشترکان با مصرف بیش از حد متعارف تعلق نگیرد یا این مشترک‌ها از یارانه کمتری نسبت به مشترکان کم‌مصرف برخوردار شوند. این رویکرد همچنین عدالت در تخصیص یارانه را نیز افزایش می‌دهد؛ زیرا در صورت اعمال تعرفه ثابت برای انرژی، مشترکان با مصرف بیشتر، از یارانه بیشتری برخوردار خواهند شد.

اصلاح نظام افزایش پلکانی تعرفه برق و گاز در بخش خانگی (شامل حذف یارانه مشترکان پرمصرف) در بند «ی» تبصره «8» قانون بودجه سال 1400 کل کشور، بند «ک» تبصره «15» قانون بودجه سال 1401 و بند «ل» تبصره «15» قانون بودجه 1402 به وزارتخانه‌های نیرو و نفت تکلیف شده است. گفتنی است حکم مشابهی در ماده (6) قانون دائمی مانع‌زدایی از توسعه صنعت برق مصوب 1401/08/15 نیز تکلیف شده است. در گزارش حاضر، پس از ذکر مقدمه‌ای در رابطه با روش‌های قیمت‌گذاری برق، مصرف برق در بخش خانگی و تعرفه‌های مربوطه به‌طور‌کلی بررسی شده و در پایان به آثار و نتایج افزایش پلکانی تعرفه‌های برق در بخش خانگی اشاره می‌شود.^[1]

۲.روش‌های متداول قیمت‌گذاری برق خانگی

در بازارهای برق مبتنی‌بر اصل رقابت، عوامل مختلفی از قبیل هزینه تولید، انتقال و توزیع برای تعیین تعرفه‌های برق مدنظر قرار می‌گیرد، اما بازار برق ایران که مبتنی‌بر قیمت‌های دستوری و اعطای یارانه است، تعرفه‌های برق به‌گونه‌ای متفاوت می‌باشد. در این شرایط باید از روش‌های تعرفه‌گذاری استفاده شود که ضمن مدیریت مصرف، فشار اقتصادی بر مشترکان کم‌مصرف را به حداقل برساند. روش‌های تعرفه‌گذاری برق بسیار متنوع است، از متداول‌ترین روش‌های تعرفه‌گذاری برق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد [3]:

• تعرفه ثابت: ساده‌ترین روش تعرفه‌ای بوده که برای هر واحد از برق مصرفی، قیمت مشخصی را تعیین می‌کند که با تغییرات حجم مصرف نیز تغییری نمی‌کند.
• تعرفه پلکانی: در این روش که مبتنی‌بر حجم مصرف است، میزان برق مصرفی به چند بازه مساوی یا نامساوی تقسیم می‌شود که هر بازه قیمت مشخص و متفاوتی دارد.
• تعرفه فصلی: تعرفه‌ای که در فصول مختلف گرم و سرد سال با نرخ‌های متفاوتی اعمال می‌شود و مبتنی‌بر میزان تقاضای برق در آن فصل است.
• تعرفه براساس زمان استفاده: یکی از برنامه‌های پاسخ‌گویی بار مبتنی‌بر این نوع تعرفه‌گذاری است که طبق آن، یک روز به دو یا سه بازه زمانی متفاوت تقسیم شده و قیمت برق در هر بازه نسبت به تقاضای برق در آن بازه زمانی مشخص، متفاوت است. بازه‌های زمانی و قیمت‌گذاری ممکن است به‌صورت ثابت، فصلی یا پویا باشند.
• تعرفه براساس زمان اوج بحرانی: یکی از برنامه‌های پاسخ‌گویی بار است که در آن تعرفه‌ها براساس شرایط بحرانی در زمان اوج مصرف که مصرف بسیار بالاست، تعیین می‌شود. از این جهت، در این مورد بازه‌های زمانی پویا هستند، اما قیمت‌گذاری می‌تواند به هر دو روش پویا و ثابت باشد.
• تعرفه براساس قیمت تمام شده: در این روش، قیمت برق بازتاب‌دهنده قیمت‌های تسویه در بخش عمده فروشی است. لذا قیمت‌گذاری به‌صورت پویا و در بازه‌های زمانی ساعتی و حتی کوچک‌تر انجام می‌شود.
• تخفیف کاهش اوج بار: طبق این روش، به مشترکینی که مقدار برق مصرفی خود را در زمان اوج بار کاهش دهند، تخفیف اعطا خواهد شد.

اگرچه اعمال روش تعرفه ثابت ریسک کمتری را از لحاظ تغییرات تعرفه برق متوجه مشترکان خانگی می‌کند، اما در‌عین‌حال، امکان دریافت پاداش توسط مشترکان با مصرف بهینه را سلب می‌کند. میزان ریسک و پاداش مصرف‌کنندگان در هریک از روش‌های قیمت‌گذاری مذکور، در نمودار 1 نشان داده ‌شده است.

نمودار 1. ریسک و پاداش مصرف‌کننده در هریک از برنامه‌های قیمت‌گذاری برق خانگی

Source: Dutta, Goutam, and Krishnendranath Mitra. "A literature review on dynamic pricing of electricity." Journal of the Operational Research Society 68.10 (2017): 1131-1145.

بنا‌بر شرایط خاص هر کشور، یک روش یا ترکیبی از روش‌های قیمت‌گذاری فوق اعمال می‌شود. در ایران نیز از ترکیب این روش‌ها برای تعرفه‌گذاری برق استفاده می‌شود. طبق قانون، تعرفه‌گذاری اصلی در ایران به‌صورت پلکانی بوده و با توجه به جغرافیای کشور و زمان‌های مختلف سال، 5 نوع تعرفه شامل 4 منطقه گرمسیری (ماه‌های گرم) و یک منطقه عادی (به‌علاوه ماه‌های غیر‌گرم مناطق گرمسیر) تعریف شده است و در هرکدام از مناطق پله‌های مصرف باتوجه به میزان دما و رطوبت منطقه تعیین شده و قیمت‌های پلکان‌های مختلف نیز متفاوت است.

۳.تصویر کلی از مصرف برق در بخش خانگی

در سال 1401 کل مصرف برق کشور حدود 317 میلیارد کیلووات ‌ساعت بوده که 32 درصد از این مقدار توسط مشترکان خانگی مصرف شده است [4]. به‌طور‌کلی مشترکان برق به بخش‌های خانگی، صنعتی، کشاورزی، عمومی، روشنایی معابر و سایر دسته‌بندی می‌شوند. سهم هریک از مشترکان از مصرف سالیانه برق، به‌صورت نمودار 2 است. همان‌طور که در این نمودار قابل مشاهده ‌است، سهم مشترکان خانگی در این سال‌ها دچار تغییرات معناداری نشده و تنها در سال 1390 و در پی اجرای قانون اصلاح الگوی مصرف، تا حدودی کاهش یافته و در سال‌های بعد مجدداً افزایش ‌یافته است. گفتنی است سهم بخش خانگی از مصرف برق کشور در ماه‌های مختلف سال متفاوت است، (نمودار 3). به‌عنوان مثال، اگرچه در سال 1401 سهم مشترکان خانگی از مصرف برق به‌صورت متوسط برابر با 32 درصد بوده، اما در ماه‌های گرم سال (خرداد تا شهریور) این سهم به 41 درصد می‌رسد که به‌دلیل استفاده از تجهیزات سرمایشی در بخش خانگی و همچنین در اولویت ‌بودن تأمین برق بخش خانگی نسبت به سایر بخش‌هاست.

نمودار 2. سهم مشترکان مختلف از مصرف برق در سال‌های 1380 تا 1401

مأخذ: محاسبات نگارنده برمبنای گزارش 55 سال صنعت برق ایران در آیینه آمار و گزارش‌های ماهیانه آمار صنعت آب و برق.

نمودار 3. سهم مصرف برق مشترکان مختلف در ماه‌های مختلف سال 1401

مأخذ: محاسبات نگارنده برمبنای گزارش‌های ماهیانه آمار صنعت آب و برق وزارت نیرو.

روند مصرف برق در بخش خانگی در سال‌های اخیر صعودی بوده است [5] که علاوه‌بر ورود مشترکان جدید بخش خانگی، تغییر الگوی مصرف مشترکان نیز در آن اثرگذار است، چراکه تغییرات سرانه مصرف برق مشترکان خانگی (نمودار 4) نیز نشان‌دهنده افزایش مصرف سالیانه برق توسط هر مشترک خانگی است. گفتنی است که طی 20 سال گذشته میزان مصرف برق در بخش خانگی و سرانه مصرف در این بخش به‌ترتیب 200 و 33 درصد افزایش پیدا کرده است، که به‌معنی آن است که شیب افزایش مصرف برق بیش از رشد تعداد مشترکان بوده است و افزایش مصرف برق طی این سال‌ها فقط به‌دلیل ورود مشترکان جدید نبوده و مصرف سرانه هر مشترک نیز سالیانه حدود 1/3 درصد رشد کرده که از دلایل اصلی آن به‌غیر از ورود تجهیزات جدید و افزایش سطح رفاه مصرف‌کنندگان، قیمت پایین تعرفه برق در این بخش است. فقط در سال 1390 و در‌نتیجه اجرای قانون هدفمند کردن یارانه‌ها، سرانه مصرف برق مشترکان خانگی کاهش قابل‌توجهی داشته است. این آمار بیانگر اهمیت توجه به برنامه‌های بهینه‌سازی مصرف برق در بخش خانگی و لزوم در اولویت قرار دادن طرح‌های مدیریت و کنترل مصرف نسبت به افزایش تولید می‌باشد. گفتنی است که مدیریت و بهینه‌سازی مصرف انرژی تنها از مسیر اصلاح الگوی مصرف میسر نیست و باید محیط مصرف (ساختمان و تجهیزات) انرژی مشترکان نیز بهبود یابد.

نمودار 4. تغییرات مصرف برق مشترکان خانگی به‌ازای هر مشترک از سال 1380 تا 1401

مأخذ: محاسبات نگارنده برمبنای گزارش 55 سال صنعت برق ایران در آیینه آمار و گزارش‌های ماهیانه آمار صنعت آب و برق.

سرانه مصرف برق در بخش خانگی در هریک از استان‌های کشور متفاوت است (شکل 1 و نمودار 5). در این میان شرایط آب‌و‌هوایی استان‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در میزان مصرف برق داشته است. به‌طوری‌که بیشترین سرانه مصرف برق بخش خانگی مربوط به استان‌های جنوبی کشور بوده و سه استان جنوبی هرمزگان، بوشهر و خوزستان بیشترین سرانه مصرف برق خانگی را دارند. در‌واقع این سه استان حدود 28 درصد از مصرف برق بخش خانگی کشور را به خود اختصاص داده‌اند و سرانه مصرف برق در آنها بیش از سه برابر متوسط کشور است [6].

شکل 1. نقشه سرانه مصرف برق مشترکان خانگی در استان‌های کشور (سال 1400)

مأخذ: گردآوری نگارنده.

نمودار 5. سرانه مصرف برق خانگی در استان‌های کشور (سال 1400)

مأخذ: شرکت مادرتخصصی توانیر، آمار تفصیلی صنعت برق ایران ویژه مدیریت راهبردی در سال 1400.

در نظام تعرفه‌گذاری فعلی کشور، تعرفه برق در بخش خانگی براساس شرایط آب‌و‌هوایی هر منطقه تغییر می‌کند؛ مناطق مختلف کشور به پنج دسته مناطق عادی، گرمسیر 1، گرمسیر 2، گرمسیر 3 و گرمسیر 4 تقسیم‌بندی شده‌اند. منطقه گرمسیر ۱، گرم‌ترین منطقه و منطقه عادی خنک‌ترین منطقه لحاظ شده است. همچنین با توجه به ماه‌های سال امکان تغییر یک منطقه از یک اقلیم به اقلیم دیگر وجود دارد. از مجموع 31/4 میلیون مشترک خانگی برق، عمده تعداد مشترکان در منطقه عادی قرار دارند که تهران نیز جزء این منطقه محسوب‌ می‌شود. پس از آن منطقه گرمسیر ۴ و ۱ بیشترین تعداد مشترکان را به خود اختصاص داده‌اند. گفتنی است که اگرچه مشترکان منطقه گرمسیر ۱ سهم 12/1 درصدی از تعداد کل مشترکان را دارند، اما میزان مصرف آنها 32/9 درصد کل مصرف در بخش خانگی است که نشان از سرانه بالای مصرف در آن منطقه به‌دلیل وضعیت دمایی دارد (جدول 1).

جدول 1. تعداد مشترکان، میزان مصرف برق و سهم هریک از اقلیم‌های پنج‌گانه کشور در سال 1400

مأخذ: گزارش شرکت توانیر.

توزیع استان‌های کشور براساس تقسیم‌بندی مذکور، در شکل 2 به نمایش درآمده ‌است.^[2] مقایسه سرانه مصرف برق مشترکان خانگی در استان‌های مختلف کشور (شکل 1) با تقسیم‌بندی مناطق در نظام تعرفه‌گذاری (شکل 2)، نشانگر انطباق تقریبی آنهاست. این انطباق از دو منظر قابل‌توجه است؛ یکی تأثیر مستقیم اقلیم بر میزان مصرف برق و دیگری، تأثیر تعرفه‌ها بر میزان مصرف مشترکان خانگی. از‌آنجا‌که اقلیم‌های مختلف کشور براساس شرایط آب‌و‌هوایی تعریف‌ شده‌اند، سرانه مصرف برق خانگی منطبق‌بر نوع اقلیم بوده است.

شکل 2. نقشه تقسیم‌بندی مناطق کشور در نظام تعرفه‌گذاری برق خانگی

مأخذ: گردآوری نگارنده برمبنای تعرفه‌های برق و شرایط عمومی آنها از ابتدای اسفند سال 1401.

۴.بررسی تعرفه‌های برق خانگی

تعیین تعرفه‌های برق برای مشترکان خانگی با پیچیدگی‌های مختلفی همراه است. این تعرفه‌ها باید به‌گونه‌ای باشد تا ضمن کمک به مدیریت مصرف، باعث فشار اقتصادی بر خانوارها نشده و با شرایط آب‌و‌هوایی و در‌نتیجه الزامات مصرف برق هر ناحیه همخوانی داشته باشد. در 50 سال اخیر متوسط قیمت برق در کشور با تغییراتی همراه بوده است. هزینه برق مشترکان خانگی عمدتاً به‌طور سالیانه افزایش‌یافته، اما نکته‌ای که باید به آن توجه شود این است که این افزایش نرخ با نرخ تورم همبستگی بالایی نداشته و به همین دلیل، نه‌تنها افزایش تورم باعث خنثی شدن افزایش تعرفه شده، بلکه به‌نوعی کاهش قیمت برق (برمبنای قیمت حقیقی) را نیز به‌همراه داشته است. برای مقایسه بهتر، متوسط نرخ فروش برق خانگی در پنجاه سال اخیر به قیمت حقیقی سال 1400 و با لحاظ تورم سالیانه، در نمودار 6 نشان داده ‌شده است. برمبنای قیمت حقیقی، می‌توان گفت به‌طور متوسط سالیانه حدود 8 درصد از متوسط نرخ فروش برق به مشترکان خانگی کاسته شده است. همچنین براساس گزارش‌های وزارت نیرو، سهم برق از هزینه‌های یک خانوار در سال‌های مختلف، حدود 1 درصد بوده است.[3]

نمودار 6. متوسط نرخ فروش برق خانگی به قیمت حقیقی سال 1400

مأخذ: محاسبات تحقیق.

قیمت برق مشترکان خانگی در ایران با در نظر گرفتن عواملی همچون اقلیم، ماه و میزان مصرف تعیین می‌شود. با تصویب بند «ی» تبصره «8» قانون بودجه سال 1400 کل کشور و تکرار آن در قوانین بودجه سنواتی سال‌های بعد، تعرفه مشترکین کم‌مصرف خانوارهای محروم تحت پوشش کمیته امداد امام‌خمینی (ره) و سازمان بهزیستی برابر صفر، مشترکین تا الگوی مصرف به‌صورت یارانه‌ای و مشترکین پرمصرف بالاتر از الگوی مصرف به‌صورت غیریارانه‌ای و براساس الگوی افزایش پلکانی (IBT)^[4] تعیین شده است. لذا تعرفه برق خانگی به سه دسته «کم‌مصرف»، «مصرف متعارف» و «پرمصرف» تقسیم شد. به‌این‌ترتیب، هزینه برق مشترکان اقشار آسیب‌پذیر تحت پوشش کمیته امداد و بهزیستی به‌صورت رایگان، مشترکان با مصرف متعارف کمتر از الگوی مصرف به‌صورت یارانه‌ای و مشترکان پرمصرف با تعرفه غیر‌یارانه‌ای محاسبه می‌شود [7].

براساس تعرفه‌های پلکانی برق خانگی که در بهمن‌ماه 1400 توسط وزارت نیرو ابلاغ شد،^[5] هزینه برق مصرفی مشترکان خانگی نسبت به میزان مصرف، به‌صورت نمودار 7 است. در این نمودار همچنین قیمت تمام شده برق مصرفی^[6] (بدون احتساب قیمت سوخت) نیز نمایش داده‌ شده است. گفتنی است طبق نمودار، تعرفه مشترکان خانگی بسته به اقلیم و ماه، تا مقدار مشخصی از میزان مصرف، کمتر از هزینه تمام شده محاسبه می‌شود و پس از عبور از حد مشخصی تعرفه به‌صورت غیریارانه‌ای و حتی بیش از قیمت تمام شده خواهد بود. همان‌طور که در نمودار 7 نیز مشاهده می‌شود قیمت برق برای ماه‌های گرم مناطق گرمسیر 1، با کمترین شیب افزایش می‌یابد. گفتنی است میانگین مصرف ماهیانه هر مشترک برق خانگی کشور در سال 1400، با حدود 5 درصد افزایش نسبت به سال قبل، 268 کیلووات‌ساعت بوده است.

نمودار 7. هزینه برق مشترکان خانگی نسبت به میزان مصرف (سال 1401)

مأخذ: گردآوری نگارنده برمبنای تعرفه‌های برق و شرایط عمومی آنها از ابتدای بهمن سال 1400.

یکی از اهداف اصلی طرح افزایش پلکانی تعرفه برق، افزایش نرخ تعرفه برق پرمصرف‌ها و ثبات نسبی قیمت برق برای مشترکان کم‌مصرف بوده است، برای تحقق این هدف باید شیب افزایش قیمت برق نسبت به پلکان مصرف افزایش می‌یافت، نمودار 8 قیمت برق مناطق مختلف (عادی و 4 منطقه گرمسیری) در سال‌های 1400 و 1402 را با یکدیگر مقایسه کرده است، همان‌طور که در این نمودارها نیز مشخص است، در سال‌ 1400 (قبل از اصلاح تعرفه پلکانی) شیب افزایش قیمت برق نسبت به پلکان‌های مصرف بسیار ملایم بوده است، اما در سال 1402 این موضوع به‌درستی اصلاح شده و شیب افزایش پیدا کرده است، این موضوع سبب شده قیمت برق پلکان‌های پرمصرف افزایش بیشتری نسبت به پلکان‌های کم‌مصرف داشته باشد. درحالی‌که تعرفه برق مشترکان کم‌مصرف با افزایش جدی مواجه نبوده است.

نکات دیگری که از تحلیل نمودارهای مذکور برداشت می‌شود آن است، به‌رغم اینکه در نظام تعرفه‌گذاری قبلی الگوی مصرف تعریف مشخصی داشته، اما شیب افزایش قیمت برق از کمترین پلکان مصرف تا بیشترین حد مصرف یکسان و بسیار ملایم بوده است. اما در نظام تعرفه‌گذاری پلکانی جدید، الگوی مصرف نقطه عطفی در تعیین قیمت برق بوده و برای مشترکان پرمصرف (مصارف بیشتر از الگوی مصرف) در هر‌یک از مناطق پنج‌گانه قیمت برق با شیب زیاد افزایش یافته‌ است. گفتنی است، رشد تعرفه پرمصرف‌ها در همه مناطق یکسان نبوده است. رشد تعرفه این مشترکان در مناطق عادی و گرمسیر 3 جهش قابل‌توجهی داشته و در مناطق گرمسیر 1 و گرمسیر 4 جهش کمتری را تجربه کرده است.

نمودار 8. مقایسه قیمت برق پلکان‌های مختلف مصرف در مناطق پنج‌گانه سال‌های 1400 و 1402

مأخذ: گردآوری نگارنده برمبنای تعرفه‌های برق و شرایط عمومی آنها از ابتدای اردیبهشت سال 1400 و اسفند سال 1401.

گفتنی است در ماده (6) قانون مانع‌زدایی از توسعه صنعت برق، مصوب 1401/08/15، نیز تکالیف مشخصی در مورد نحوه تعرفه‌گذاری برق مشترکان خانگی ارائه شده است. براساس این ماده، «الگوی مصرف ماهیانه برق خانگی متناسب با شرایط اقلیمی، معادل سطحی از مصرف تعریف می‌شود که هفتاد‌و‌پنج درصد (۷۵%) مشترکان خانگی آن اقلیم در دوره مشابه سال قبل کمتر از آن مصرف کرده‌اند». همچنین طبق این حکم، تخصیص یارانه به مصارف بالاتر از الگو ممنوع بوده و تعرفه برق مشترکان خانگی با مصرف بالاتر از الگوی مصوب، برای میزان مصارف کمتر از الگو، مازاد بر آن تا یک‌و‌نیم ‌(1/5) برابر، مازاد بر آن تا دو‌و‌نیم (2/5) برابر و میزان مصارف بیش از دو‌و‌نیم (2/5) برابر به‌ترتیب با ضریب نیم (0/5)، یک‌و‌نیم (1/5)، دو‌و‌نیم (2/5) و پنج (۵) برابر هزینه تأمین برق محاسبه و دریافت می‌شود.

این در‌حالی است که آخرین تعرفه مصوب وزارت نیرو (اسفند 1401)، نشان‌دهنده مغایرت‌هایی با قانون مانع‌زدایی از توسعه صنعت برق است؛ چرا‌که در مصوبه وزارت نیرو، میزان الگوی مصرف همچنان ثابت بوده و قید 75 درصد اعمال نشده است. از طرفی، تعرفه تعیین شده برای مشترکان پرمصرف نیز با حکم قانونی مطابقت ندارد. علاوه‌بر این، در تصویب‌نامه هیئت‌وزیران به شماره 50058 مورخ 1402/03/24، مجوز اعمال تخفیف 90 درصدی ناشی از افزایش تعرفه برق مشترکان پرمصرف به وزارت نیرو اعطا شده است. به‌نظر می‌رسد این موارد باعث کاهش اثرگذاری مورد انتظار قانون شده است.

5.نتایج اجرای نظام افزایش پلکانی تعرفه برق

از‌آنجا‌که تعرفه‌های برق و شرایط عمومی جدید منطبق‌بر حکم قانون بودجه سال ۱۴۰۰ در بهمن‌ماه 1400 ابلاغ شد، بررسی‌ها و برآوردها براساس فروش برق در همین سال انجام شده که قابل تسری به سال ۱۴۰۱ نیز است.^[7] اهداف اصلی اجرای نظام افزایش پلکانی، کاهش مصرف برق در بخش خانگی، توزیع عادلانه‌تر یارانه برق و افزایش تعرفه برق پرمصرف‌ها بوده است که در ادامه هریک از این موضوعات بررسی شده است.

یکی از اهداف اصلی طرح افزایش پلکانی قیمت برق، کاهش مصرف برق در بخش خانگی بوده است، اما رشد مصرف برق در بخش خانگی به دمای هوا در فصل گرم سال، نرخ تعرفه برق، راندمان تجهیزات مورد استفاده در این بخش و شرایط اجتماعی بستگی دارد، لذا در بررسی نتایج اصلاح تعرفه‌های برق باید به نقش سایر عوامل نیز توجه داشت. در جدول 2 میزان مصرف و سرانه مصرف برق به‌ازای هر مشترک در بخش خانگی نشان داده‌ شده است.

جدول 2. تغییرات مصرف برق در بخش خانگی طی سال‌های 1401-1399

مأخذ: وزارت نیرو، گزارش عملکرد صنعت آب و برق، سال‌های 1399، 1400 و 1401.

همان‌طور که در جدول 2 نشان داده شده، میزان مصرف برق هر مشترک بخش خانگی در سال 1400 نسبت به سال 1399 افزایش 4 درصدی را تجربه کرده که متأثر از عوامل مختلفی نظیر افزایش متوسط دمای هوای کشور بوده است. کاهش 0/6 درصدی مصرف برق در سال 1401 نسبت به سال 1400 نکته مهمی است که البته حذف محدودیت‌های ناشی از شیوع بیماری کرونا و کاهش محسوس دما در سال 1401 نسبت به سال 1400 از مهم‌ترین دلایل آن بوده‌اند، اما در صورت تداوم در سال 1402 و سال‌های بعد از آن می‌تواند نشان‌دهنده تأثیر اصلاح نظام تعرفه‌گذاری برق مشترکان بخش خانگی باشد.

با اجرای طرح افزایش پلکانی تعرفه برق، میزان مصرف مشترکان خانگی برق در سال 1401 به‌صورت نمودار 9 است. طبق این نمودار، مصرف برق حدود 77 درصد مشترکان خانگی کمتر از الگوی مصرف بوده است و این مشترکان 67 درصد از مصرف برق خانگی را به خود اختصاص داده‌اند. 23 درصد مشترکان خانگی نیز بیشتر از الگو مصرف کرده‌اند و سهم برق مصرفی آنها 33 درصد بوده است. این در‌حالی است که در سال 1400، مصرف برق حدود 75 درصد مشترکان خانگی کمتر از الگوی مصرف بوده و این مشترکان 66 درصد از مصرف برق خانگی را به خود اختصاص داده‌اند. بنابراین به‌نظر می‌رسد با اجرای طرح تعرفه‌گذاری پلکانی، مصرف برق مشترکان به‌تدریج به مقادیر کمتر از الگو متمایل شده است.

نمودار 9. دسته‌بندی مشترکان خانگی برق براساس میزان مصرف (سال 1401)

مأخذ: گزارش شرکت توانیر.

در مورد متوسط نرخ فروش برق به مشترکان خانگی نیز همان‌طور که در جدول 3 مشاهده می‌شود، در سال‌های 1399 و 1400 (قبل از اصلاح تعرفه پلکانی) تعرفه‌های برق خانگی به‌طور متوسط[8] 17/6 و 25/1 درصد افزایش ‌یافته است. این در‌حالی است که میزان رشد این نرخ در سال 1401 فقط 10/8 درصد بوده است [8]. به‌عبارت‌دیگر، اگرچه اصلاح تعرفه‌های پلکانی منجر به افزایش قابل‌توجه قیمت برق مشترکان پرمصرف شده، اما نرخ برق سایر مشترکان، کمتر از سال‌های قبل افزایش ‌یافته است.

جدول 3. متوسط نرخ فروش برق به مشترکان خانگی طی سال‌های 1401-1399

مأخذ: صورت‌های مالی حسابرسی شده شرکت مدیریت تولید، انتقال و توزیع نیروی برق ایران (توانیر).

۶.جمع‌بندی

به‌منظور بهبود نظام تعرفه‌گذاری برق بخش خانگی، اصلاح تعرفه‌های برق براساس الگوی افزایش پلکانی (IBT) در قوانین بودجه سال‌های 1400، 1401 و 1402 کل کشور تکلیف شده است. در گزارش حاضر ضمن بررسی وضعیت کلی مصرف برق در بخش خانگی، نظام تعرفه‌گذاری برق در این بخش مورد بررسی قرار گرفته است.

باتوجه به آمار مصرف برق بخش خانگی، سرانه مصرف برق در بخش خانگی در سال 1401 نسبت به سال 1400 کاهش یافته است. از طرفی با توجه به افزایش شدید نرخ برق مشترکان پرمصرف و ثبات تقریبی نرخ برق مشترکان کم‌مصرف، اجرای طرح تعرفه‌گذاری پلکانی برق خانگی، بدون تأثیر جدی بر مشترکان کم‌مصرف، منجر به بهبود تعرفه‌گذاری برق خانگی شده است. یکی از آثار احتمالی اجرای این طرح، کاهش نسبی مشترکان پرمصرف بوده است. به‌طوری‌که در سال 1401 حدود 2 درصد از نسبت مشترکان پرمصرف کاسته شده و حدود 77 درصد مشترکان خانگی برق، مصرفی در محدوده کمتر از الگوی مصرف داشته‌اند.

بررسی تعرفه‌های برق بخش خانگی نشان می‌دهد که با گذشت حدود یک سال از تصویب قانون مانع‌زدایی از توسعه صنعت برق، همچنان تکالیف این قانون در حوزه تعرفه‌گذاری برق خانگی (ازجمله تعیین الگوی مصرف مبنی‌بر سطح مصرف 75 درصد مشترکان و تعرفه پلکانی مشترکان پرمصرف) اجرایی نشده است و در صورت اجرای کامل قانون مذکور، انتظار می‌رود اهداف نظام افزایش پلکانی تعرفه‌های برق در بخش خانگی به میزان بیشتری محقق شود. به‌عبارت‌دیگر، اگرچه اعمال تعرفه‌های پلکانی برمبنای احکام قوانین بودجه 1400 و 1401 نقطه شروع خوبی برای اصلاح تعرفه‌گذاری برق خانگی بوده است، اما اثرگذاری بیشتر نظام تعرفه‌گذاری پلکانی برق خانگی با اجرای کامل قانون مانع‌زدایی از توسعه صنعت برق میسر می‌شود.