بیان / شرح مسئله
پژوهش و فناوری عامل اصلی رقابتپذیری و از مهمترین عوامل تأثیرگذار برای رسیدن به پیشرفت و توسعه در صنایع پاییندستی نفتوگاز است. پایین بودن ارزش محصولات صادراتی صنعت پتروشیمی، عدم توسعه مناسب زنجیره ارزش برخی محصولات پتروشیمایی ازجمله زنجیره پروپیلن، عدم تولید مکفی برخی محصولات مورد نیاز صنایع داخلی، ترکیب نامناسب سبد پالایشی کشور و سهم بالای فرآوردههای نفتی سنگین از جمله نفت کوره از این سبد ازجمله مسائل مهم صنایع پالایش و پتروشیمی کشور هستند که یکی از عوامل مؤثر بر بهبود آنها از طریق دستیابی به فناوری میسر بوده و از این بابت توجه بهمقوله پژوهش و فناوری ضروری است. ازاینرو در گزارش حاضر تلاش شده با مطالعه تطبیقی شرکت ساینوپک چین و بررسی ساختار پژوهش و فناوری در صنایع پتروشیمی و پالایشی کشور، اصلاحات لازم بهمنظور ارتقای کارکرد این حوزه پیشنهاد شود.
نقطهنظرات / یافتههای کلیدی
شرکت ساینوپک، بزرگترین شرکت چینی در صنایع پالایش و پتروشیمی است که در سال 2022، با درآمد 411 میلیارد دلار بهعنوان پنجمین شرکت بزرگ دنیا در لیست فورچون[1] قرار گرفت. این شرکت با بهکارگیری شبکه پژوهش و فناوری نظاممند، به موفقیتهای نسبتاً خوبی ازجمله فروش 320 لیسانس فرایندهای مختلف پالایشی و پتروشیمی که 12 مورد آن، واگذاری لیسانس به کشورهای خارجی بوده، دست یافته است. با توجه به قرابت ساختار مدیریت پژوهش و فناوری کشور چین از منظر دولتی بودن، بررسی ساختار پژوهش و فناوری صنایع پالایشی و پتروشیمی کشور نسبت به شبکه مدیریت پژوهش و فناوری شرکت ساینوپک یافتههای ذیل را در برداشت:
بررسی شبکه پژوهش و فناوری شرکت ساینوپک نشان از آن دارد که اولین گام در پیادهسازی نظام مدیریت فناوری در این شرکت، تدوین برنامه راهبردی پژوهش و فناوری است. علیرغم آنکه در ایران براساس نظامنامه پژوهش، فناوری و تجاریسازی وزارت نفت مقرر شده است سند برنامه راهبردی توسعه فناوری شرکتهای تابعه اصلی مشتمل بر سبد فناوریهای اولویتدار، روش اکتساب فناوریهای اولویتدار، زمانبندی و نگاشت نهادی توسعه فناوری تدوین و تصویب شود، لکن در حال حاضر صنعت پالایش و پتروشیمی کشور فاقد برنامه راهبردی پژوهش و فناوری است. نکته حائز اهمیت اینکه مقتضی است رویکرد شرکتهای تابعه در ورود به حوزه پژوهش و فناوری صرفاً اقتصادی نباشد و بر رفع نیازهای صنعت در حوزه پاییندست تمرکز بیشتری داشته باشند.
نظام مدیریت فناوری مبتنیبر فرایندهای شناسایی، انتخاب، اکتساب، بهرهبرداری، یادگیری و محافظت از فناوری است. پیادهسازی این نظام مستلزم تدوین دستورالعملهای لازم جهت پیادهسازی فرایندهای اجرایی آن است. انتخاب فناوری باید از حالت سلیقهای خارج شده و دارای سازوکار مدونی برای آن تدوین شود. اکتساب فناوری مرحله کلیدی در پیادهسازی نظام مدیریت فناوری است، درصورتی که شاخصها و بروندادهای هریک از این مراحل اعم از آزمایشگاهی، پایلوت و نیمهصنعتی بهطور دقیق مشخص نباشد، امکان افزایش مقیاس و درنهایت تجاریسازی وجود ندارد. اگرچه در حال حاضر اقدامات خوبی در راستای بازتعریف برخی از این فرایندها در نظامنامه جدید پژوهش و فناوری وزارت نفت صورت گرفته، اما تاکنون دستورالعمل اجرایی زیر فعالیتها و بروندادهای هریک از این فرایندها تدوین نشده است.
فرایندهای اجرایی چنانچه در ساختارهای مناسب جاری نشوند، به نتیجه نخواهند رسید. لذا حفظ و تقویت ساختارهای موجود پژوهش و فناوری در صنعت پالایش و پتروشیمی و تکمیل و رفع نواقص آن از اهمیت زیادی برخوردار است. بررسی نتایج مطالعه تطبیقی انجام شده نشان از فقدان مرکز تجاریسازی و بازاریابی فناوریهای توسعهیافته در صنعت پالایش و واحد راهبر ستادی پژوهش و فناوری در صنعت پتروشیمی دارد.
در ایران، پژوهشگاه صنعت نفت، شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی، پژوهشکده ازدیاد برداشت از مخازن نفتوگاز ازجمله مجریان پژوهشی اصلی صنعت نفت محسوب میشوند. ازسوی دیگر، بخشهای پژوهش و توسعه (R&D[2]) واحدهای عملیاتی نیز در شمار مجریان پژوهش این صنعت هستند. همچنین، دانشگاهها و پژوهشگاهها در کنار شرکتهای خصوصی کشور، جمع مجریان پژوهشی این صنعت را تکمیل میکنند. بهمنظور تقویت دستاوردهای حاصلشده و استفاده حداکثری از ظرفیت موجود با بهرهمندی از توان همه فعالان و پوشش ریسک بهکارگیری فناوری، لازم است با تدوین دستورالعملهای لازم جهت پیادهسازی فرایندهای اجرایی مربوطه، زمینه شکلگیری شبکه پژوهش و فناوری صنعت پالایش و پتروشیمی فراهم شود.
پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی
بهمنظور ارتقای وضع موجود پژوهش و فناوری در صنعت پالایش و پتروشیمی کشور موارد ذیل پیشنهاد میشود:
بهموجب تبصره «3» ماده (3) قانون اجرای سیاستهای کلی اصل چهلوچهارم قانون اساسی، یکی از وظایف سازمانهای توسعهای ورود فعال به حوزه صنایع با فناوری پیشرفته و صنایع خطرپذیر است. لذا لازم است اصلاح و تکمیل ساختار نهادی، اصلاح فرایندهای اجرایی و بازتعریف مأموریت در راستای مدیریت و توسعه فناوری با هدف پایش فناوری ، تولید محتوا با هدف افزایش سطح عمومی صنعت، انتقال فناوری و بومیسازی آن، تجاریسازی و بازاریابی فناوریها در دستور کار وزارت نفت و شرکتهای تابعه آن قرار گیرد. ازجمله اقدامات لازم در این خصوص میتوان به موارد ذیل اشاره کرد:
اقدام لازم برای اجرایی شدن این راهبرد بهترتیب اولویت در دو سناریو پیشنهاد میشود:
سناریو اول: بهموجب اجرای تبصره «3» ماده (3) قانون اجرای سیاستهای کلی اصل چهلوچهارم قانون اساسی، شرکت غیردولتی پژوهش و فناوری پالایش، با سهامداری عمده حداکثر 49 درصد شرکت ملی پالایش و پخش فراوردههای نفتی ایران با مشارکت شرکتهای پالایشی غیردولتی فعال در صنعت نفت تأسیس شود.
سناریو دوم: با رعایت تبصره «۱» ماده (4) قانون مدیریت خدمات کشوری، شرکت دولتی پژوهش و فناوری پالایش ذیل شرکت ملی پالایش و پخش فراوردههای نفتی ایران تأسیس شود.
رشد پرشتاب فناوریهای نوظهور در حوزههای مختلف ازجمله فناوری ارتباطات و اطلاعات، هوش مصنوعی و زیستفناوری مؤید این مطلب است که در جهان امروز امر توسعه بهویژه توسعه اقتصادی بدون توجه بهمقوله فناوری امکانپذیر نیست. صنایع پالایش نفت و پتروشیمی نیز همچون دیگر حوزههای اقتصادی از این امر مستثنا نیستند و برای توسعه ناگزیر به توجه خاص بهمقوله فناوری هستند.
نظام مدیریت و فناوری در صنایع پالایش و پتروشیمی کشور با چالشهای متعدد ازجمله ضعف نظارت بر حُسن اجرای قوانین موجود، مشکلات تأمین مواد اولیه و کالاهای نیمه ساخته مورد نیاز، کمبود مراکز سرمایهگذاری خطرپذیر و صندوقهای تأمین مالی مشترک، عدم وجود مدلهای بیمهای درخصوص تضمین اخذ دانش فنی بومی و چالشهای موجود در آموزش، جذب و نگهداشت نیروی انسانی کارآمد مواجه بوده که لازم است در گزارشهای مجزایی هریک از موضوعات مذکور بررسی شود.
در این گزارش سعی بر آن است براساس مطالعه تطبیقی شبکه پژوهش و فناوری شرکت پتروشیمی کشور چین، مدیریت فناوری صنایع پالایش نفت و پتروشیمی کشور آسیبشناسی شود. برای این منظور پس از مقدمه، در فصل دوم، وضعیت صنایع پالایش و پتروشیمی کشور چین تبیین شده است. در فصل سوم، شبکه پژوهش و فناوری شرکت پتروشیمی چین تشریح شده است. در فصل چهارم، ساختار نهادی موجود پژوهش و فناوری در صنایع پالایش و پتروشیمی کشور ارائه شده است. در فصل پنجم، مبتنیبر یافتههای تجربه چین، آسیبشناسی حوزه فناوری در صنایع پتروشیمی و پالایشی کشور در چهار بخش برنامه راهبردی پژوهش و فناوری، فرایندهای اجرایی، ساختارها و سازوکارهای اکتساب فناوری انجام شده است. همزمان با آسیبشناسی، راهکارهای ایجابی برای رفع اشکالات موجود نیز ارائه شده است.
2.تبیین وضعیت صنایع پالایش و پتروشیمی کشور چین
بخش عمده صنایع پتروشیمی و پالایشی مرتبط با صنعت نفتوگاز کشور چین (بسته به موقعیت جغرافیایی) در دو شرکت دولتی نفت چین و شرکت پتروشیمی چین (ساینوپک) متمرکز است. دو شرکت بهصورت یکپارچه براساس انواع مختلف عملیات تجاری تشکیل شدند که فعالیت آنها از استخراج نفت خام و گاز طبیعی شروع شده و تا صنایع پاییندستی جهت تولید انواع فراوردههای نفتی و مواد شیمیایی ادامه مییابد. ماهیت این دو شرکت دولتی بوده و حوزه فعالیت آنها براساس سیاستهای دولت چین مشخص شده است. شرکت ملی نفت چین، میدانهای نفتوگاز، پالایشگاهها و مجتمعهای شیمیایی را در دوازده استان و مناطقی در شمال شرقی و شمال غربی چین را کنترل میکند. شرکت پتروشیمی چین (ساینوپک) نیز میدانهای نفتوگاز، پالایشگاهها و تأسیسات شیمیایی را در جنوب این کشور مدیریت میکند. در نمودار ۱ حوزه فعالیت دو شرکت ملی نفت چین و شرکت پتروشیمی چین به تفکیک مناطق این کشور که عملیات استخراج، تولید و تکمیل زنجیره ارزش در صنعت نفتوگاز در آنها انجام میشود، نشان داده شده است.
نمودار 1. حوزه فعالیت دو شرکت ملی نفت چین و شرکت پتروشیمی چین براساس موقعیت جغرافیایی [1]
شرکت ساینوپک، بزرگترین شرکت چینی در حوزه صنایع پالایش و پتروشیمی است. این شرکت در سال 2022، با درآمد 411 میلیارد دلار بهعنوان پنجمین شرکت بزرگ دنیا در لیست فورچون قرار گرفت[2]. درآمد حاصل از فروش محصولات پتروشیمی این شرکت حدود 76 میلیارد دلار برآورد میشود. با توجه به اهمیت فناوری بهعنوان مهمترین مزیت رقابتی، این شرکت در سال 2022 در حدود 3/1 میلیارد دلار در بخش تحقیق و توسعه هزینه کرده است. بدین ترتیب این شرکت در سال 2022 حدود 0/75 درصد از درآمد ناخالص خود را صرف هزینههای تحقیق و توسعه کرده است. همچنین در سال 2020، تعداد 6035 نفر در مراکز تحقیقاتی شرکت ساینوپک فعالیت میکنند که در حدود 2% از پرسنل آن را در بر میگیرد (کل پرسنل این شرکت تقریباً 384 هزار نفر است). از موفقیتهای این شرکت میتوان به فروش 320 لیسانس فرایندهای مختلف پالایشی و پتروشیمی و واگذاری 12 لیسانس به کشورهای خارجی اشاره کرد. عمده لیسانسهای فروخته شده به کشورهای خارجی مربوط به فرایند ککسازی تأخیری و فرایند کراکینگ کاتالیستی عمیق (DCC) بوده است. در نمودار 2 تعداد لیسانسهای فروخته شده در صنایع پالایشی توسط شرکت پتروشیمی ساینوپک براساس نوع فرایند در داخل و خارج چین ارائه شده است.
نمودار 2. تعداد لیسانسهای فروخته شده در صنایع پالایش توسط شرکت ساینوپک [3]
نتایج حاصل برآمده از استقرار نظام مدیریت فناوری در ساختار صنعت پتروشیمی و پالایشی کشور چین است.[3]
۳. بررسی شبکه مدیریت پژوهش و فناوری در شرکت پتروشیمی چین (ساینوپک)
در ادامه اجزای شبکه پژوهش و فناوری شرکت ساینوپک تشریح شده است. اولین گام در نظام مدیریت پژوهشو فناوری شرکت ساینوپک، تدوین برنامه راهبردی پژوهش و فناوری شرکت است.
3-1. تدوین برنامه راهبردی پژوهش و فناوری
همانطور که از نمودار 3 مشخص است صدر شبکه تحقیق و توسعه در شرکت ساینوپک از یک کمیته علم و فناوری و مدیریت توسعه و فناوری تشکیل شده است. کمیته علم و فناوری وظیفه نهاییسازی و تأیید برنامه راهبردی و استراتژی تحقیق و توسعه شرکت را برعهده دارد. اعضای این کمیته پرسنل شرکت ساینوپک هستند که همزمان عضو آکادمی مهندسی چین و یا آکادمی علوم چین نیز هستند (شامل 19 تا 24 عضو). تدوین برنامه راهبردی تحقیق و توسعه شرکت توسط دپارتمان توسعه علم و فناوری شامل تجمیع اطلاعات در جریان رفت و برگشت موضوعات در بین کل اعضای شبکه (استعلام از اعضا، آیندهنگری و مبتنیبر سیاستهای کلان سازمان) و درنهایت جمعبندی و تأیید از طریق برگزاری کنگره چندروزه که توسط کمیته انجام میشود، صورت میگیرد. در نمودار 3 تدوین استراتژی بهعنوان شرط لازم برای پیادهسازی نظام مدیریت فناوری پژوهش و فناوری در شرکت ساینوپک نشان داده شده است.
نمودار 3. تدوین استراتژی پژوهش و فناوری شرکت پتروشیمی چین (ساینوپک)
مأخذ: یافتههای گزارش.
براساس گزارش شرکت ساینوپک، استراتژی این شرکت بر پایه فناوری و نوآوری بر تولید محصولات پایه متنوع با بهترین کیفیت و توسعه محصولات جدید با ارزشافزوده بالا با رعایت مسائل زیستمحیطی متمرکز است[5].
3-2. مدیریت پژوهشوفناوری
مدیریت پژوهش و فناوری (دپارتمان توسعه علم و فناوری) وظیفه پیادهسازی برنامه راهبردی تحقیق و توسعه در کل شبکه را بهعهده دارد. در ذیل این مدیریت انستیتوهای متعدد تحقیقاتی، مهندسی و شرکتهای مهندسی و کاتالیستی شامل6 انستیتوی تحقیقاتی، 4 انستیتوی مهندسی و یک شرکت کاتالیستی فعالیت دارند[4] (نمودار 4).
نمودار 4. ساختار مدیریت پژوهش و فناوری شرکت پتروشیمی ساینوپک
مأخذ: همان.
انستیتوهای تحقیقاتی عمدتاً انجام پژوهش در حوزههای مختلف فرایند، کاتالیست و بهروزرسانی فناوریها را بهعهده دارند. انستیتوهای مهندسی در زمینه توسعه فناوری، طراحی، تدارک و ساخت در حوزه صنایع بالادست، اچ.اس.ای و صنایع پاییندست (پالایش و پتروشیمی) فعالیت دارند. در کنار انستیتوهای مهندسی، شرکتهای مهندسی با مالکیت و مدیریت بخش خصوصی نیز در زمینه طراحی و ساخت با مدیریت پژوهش و فناوری عمدتاً از طریق انستیتوهای مهندسی مربوطه همکاری دارند. شرکت کاتالیستی نیز در زمینه تولید کاتالیستهای مورد نیاز صنعت بهعنوان یک شرکت دولتی ذیل مدیریت پژوهش و فناوری فعالیت دارد.
3-3. سازوکار تدوین لیسانس
شرکت فناوری ساینوپک[5] بهعنوان یکی از زیرمجموعههای دپارتمان علم و فناوری (مدیریت پژوهش و فناوری) شرکت پتروشیمی ساینوپک، متولی تدوین لیسانس فرایندهای پالایش و پتروشیمی این شرکت است.[6] تیم تدوین لیسانس که در شرکت فناوری ساینوپک مستقر است بهعنوان مدیر پروژه، وظیفه هماهنگی بین انستیتوهای تحقیقاتی شرکت ساینوپک نظیر مؤسسه تحقیقاتی فراوری نفت (RIPP) و مؤسسه تحقیقاتی فراوری پتروشیمی فوشون (FRIPP) و همچنین شرکتهای مهندسی و درنهایت مشتری را برعهده دارد. مؤسسات تحقیقاتی وظیفه پشتیبانی فنی و شرکتهای مهندسی وظیفه پشتیبانی مهندسی را برعهده دارند. بهطور کلی این شرکت وظیفه تدوین لیسانسها و تجاریسازی و بازاریابی آنها را برعهده دارد. سازوکار تدوین لیسانس در شرکت فناوری ساینوپک در نمودار 5 نشان داده شده است.
نمودار 5. سازوکار تدوین لیسانس در شرکت فناوری ساینوپک
مأخذ: همان.
مؤسسات تحقیقاتی با دانشگاههای خارجی و مراکز تحقیقات ملی در ارتباط هستند، همچنین مراکز تحقیقات ملی با دانشگاههای داخلی چین در ارتباطند و برخی از تحقیقات بنیادی را به آنها میسپارند. روابط مذکور از طریق تدوین فرایندهای اجرایی دقیق و پیادهسازی آن در کل شبکه صورت میگیرد.
3-4. تصویر کلان شبکه پژوهش و فناوری
در نمودار 6 تصویر کلان شبکه پژوهش و فناوری شرکت پتروشیمی ساینوپک ارائه شده است.
نمودار 6. تصویر کلان شبکه پژوهش و فناوری شرکت پتروشیمی ساینوپک
مأخذ همان.
همانطور که اشاره شد شرکت ساینوپک بهکمک این شبکه پژوهش و فناوری، تاکنون دستاوردهای مثبتی در توسعه فناوری صنایع پالایشی و پتروشیمی بهدست آورده است. در ادامه وضعیت موجود پژوهش و فناوری در صنعت پالایش و پتروشیمی کشور تبیین شده است.
۴. تبیین ساختار نهادی پژوهش و فناوری در صنعت پالایش و پتروشیمی کشور
ساختار نهادی پژوهش و فناوری در صنعت پتروشیمی و پالایشی کشور متشکل از شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی ذیل شرکت ملی صنایع پتروشیمی و مدیریت پژوهش و فناوری ذیل شرکت ملی پالایش و پخش فراوردههای نفتی بوده [7]که در ادامه تصویر کلانی از اجزای این دو نهاد ارائه شده است.
الف) صنعت پتروشیمی
شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی بهعنوان مجری اصلی پژوهشی صنعت پتروشیمی کشور محسوب میشود.[8] شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی، از یک بخش ستادی و چهار مرکز تشکیل شده است. بخش ستادی راهبردها و سیاستهای اصلی شرکت را پیگیری میکند. در مرکز تهران شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی، تحقیقات بنیادی و طرحهایی در مقیاس آزمایشگاهی انجام میشود. سپس ادامه انجام طرح در مرکز اراک براساس نتیجه کار و با مقیاس بزرگتر، بهصورت پایلوت اجرا میشود. در مرکز ماهشهر طرحها در مقیاس دمو و نیمه صنعتی تست میشود تا پس از کسب نتیجه مطلوب، دستاورد موجود به صنعت تحویل داده شود. مرکز چهارم یعنی مرکز عسلویه در حال راهاندازی است. مدل دستیابی به فناوری داخلی شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی در نمودار 7 ارائه شده است.
نمودار 7. مدل دستیابی شرکت پژوهش و فناوری به فناوری[6]
|
|||||||
|
|
Science, Technology and Innovation (STI).
Doing, Using, Interacting (DUI).
Process Design Package (PDP).
همانطور که از نمودار 7 مشخص است برنامه سالیانه شرکت پژوهش و فناوری براساس پایش صورت گرفته از صنعت (تقاضای صنعت) و سیاستهای وزارت نفت و شرکت ملی صنایع پتروشیمی با رویکرد اقتصادی بهمنظور توسعه فناوری و حل چالشهای فناورانه صنعت تدوین و تصویب میشود. سپس با استفاده از مراکز تحقیقاتی شرکت و با همکاری مراکز تحقیقاتی، دانشگاهها و مشاورین داخلی و خارجی و شرکتهای مهندسی و تولیدکنندگان تجهیزات، توسعه و تکمیل فناوری در این شرکت صورت میگیرد. همانطور که در نمودار نیز مشخص است انتخاب مسیر پژوهش و فناوری در این شرکت از دو مسیر دانش مستند شده و نوآوری (STI) و مسیر دوم با استفاده از دانشهای ضمنی موجود در صنعت در جهت توسعه فناوری (DUI) انجام میشود که درنهایت هر دو مسیر تقاضای خود را ایجاد میکند و به اجرای طرح صنعتی میانجامد.
ب) صنعت پالایش
ساختار نهادی پژوهش و فناوری در شرکت ملی پالایش و پخش شامل مدیریت پژوهش و فناوری شرکت اصلی و امور پژوهش و توسعه در شرکتهای فرعی است. مدیریت پژوهش و فناوری شرکت اصلی و امور پژوهش و توسعه شرکتهای فرعی بهطور مستقیم با پژوهشگاه صنعت نفت، دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی کشور و شرکتهای دانشبنیان در ارتباط هستند. مدیریت پژوهش و فناوری مشتمل بر چندین کمیته تخصصی درون مدیریتی و بین مدیریتی و یک شورای پژوهش در سطح مدیرعامل و برخی مدیران ستادی شرکت است. پروژههای پژوهشی پس از بررسی در کمیتههای تخصصی، جهت تصویب به شورای پژوهش شرکت ارسال میشود.
۵. آسیبشناسی وضعیت پژوهش و فناوری در صنعت پتروشیمی و پالایشی کشور
همانطور که اشاره شد مهمترین مرحله در حوزه پژوهش و فناوری شرکت ساینوپک تدوین برنامه راهبردی پژوهش و فناوری و سپس اجرای آن از طریق ساختار نهادی و فرایندهای اجرایی مناسب است.
در ادامه براساس یافتههای تجربه ساینوپک، آسیبشناسی حوزه فناوری در صنایع پتروشیمی و پالایشی کشور در چهار بخش برنامه راهبردی پژوهش و فناوری، فرایندهای اجرایی، ساختارها، سازوکارهای اکتساب فناوری انجام شده است.
5-1. فقدان برنامه راهبردی پژوهش و فناوری در صنایع پالایش و پتروشیمی کشور
تدوین برنامه راهبردی فناوری برای هر سازمان، شرط لازم برای مدیریت بهینه فناوری در آن سازمان است. مطابق جزء «۶» بند «ث» ماده (3) قانون وظایف و اختیارات وزارت نفت مصوب سال 1391، تدوین نظام جامع پژوهشی و برنامهریزی و حمایت از فناوریها و فعالیتهای دانشبنیان برای استفاده از فناوریهای پیشرفته و انتقال دانش فنی در صنعت نفت، گاز، پتروشیمی و پالایشی با همکاری سایر وزارتخانهها و دستگاههای ذیربط بهعهده وزارت نفت قرار گرفت. وزارت نفت نظامنامه پژوهش، فناوری و تجاریسازی وزارت نفت را تدوین و در سال 1399 ابلاغ کرد[7].[9] مطابق این نظامنامه مدیریت پژوهش و فناوری شرکتهای اصلی تابعه وزارت نفت باید سند برنامه راهبردی توسعه فناوری شرکتهای اصلی را در افق چهارساله با مشارکت مدیریت پژوهش و فناوری شرکتهای فرعی و کارگزاران توسعه فناوری[10] تعیین و به شورای شرکت اصلی پیشنهاد دهند. براساس این نظامنامه سند برنامه راهبردی توسعه فناوری باید مشتمل بر سبد فناوریهای اولویتدار، روش اکتساب فناوریهای اولویتدار، زمانبندی و نگاشت نهادی توسعه فناوری باشد. همچنین مدیریت پژوهش و فناوری شرکتهای اصلی موظفند سند برنامه راهبردی توسعه فناوری شرکت را حداقل براساس پنج ورودی ذیل تدوین کنند:
- جهتگیریهای کلان و سیاستهای پژوهش و فناوری صنعت نفت؛[11]
- چالشها و راهکارهای فناورانه راهبردی و عملیاتی شرکتها؛
- آیندهنگاری فناوری در سطح موضوعات و فعالیت شرکتها؛
- ایدههای نوآورانه شرکتهای دانشبنیان / استارتآپ با تکیهبر برگزاری نوآوری ازجمله «ارائه نیاز فناوری» و «نمایشگاههای ساخت داخل» در بستر زیستبوم؛
- کالا و خدمات راهبردی صنعت نفت ازجمله سفارشهای خرید خارجی شرکت اصلی و شرکتهای تابعه فاقد تولیدکننده داخلی و قطعات و تجهیزات فاقد نمونه تجاری در داخل کشور.
با توجه به مطالب پیشگفته لازم است برنامه راهبردی صنعت پالایش و پتروشیمی کشور شامل جهتگیریهای کلان و سیاستهای پژوهش و فناوری صنایع پالایش و پتروشیمی اعم از فناوریهای فرایند، کاتالیست و تجهیزات در حداقل زمان ممکن براساس تحلیل اسناد بالادستی و برنامههای کلان ملی، شناسایی کلان روندهای فناورانه و آیندهنگاری فناوری و شناسایی چالشهای کلان فناورانه صنعت پالایش و پتروشیمی تبیین شود.
یکی از دلایل عدم توجه کافی به تدوین برنامه راهبردی فناوری در صنایع پالایش و پتروشیمی کشور، نگاه نادرست به فناوری بوده است. فناوری نه بهعنوان اصلیترین عامل رقابت، بلکه بهعنوان یک کالای قابلخرید در نظر گرفته میشد که با خرید تجهیزات و ماشینآلات و درنهایت مستندات بهدست میآید، البته یکی از دلایل اصلی کمتوجهی به بحث توسعه لیسانس، پایین بودن هزینه این بخش در مقایسه کل پروژه است. شرکتهای خارجی در انتقال فناوری، هزینه بخش دانش فنی را کاهش میدهند که کشور واردکننده، برای سرمایهگذاری و تحقیق در این زمینه تشویق نشود. از طرف دیگر با توجه به اینکه این بخش، بخش کلیدی یک پروژه است، شرکت ارائهدهنده لیسانس، کشور گیرنده فناوری را به خرید درصد قابلتوجهی از تجهیزات و ماشینآلات طرح، از کشور صاحب فناوری تحت فشار قرار میدهد[8]. لذا عدم ورود جدی به حوزه پژوهش و فناوری از ضعفهای عمده صنایع پالایش و پتروشیمی است که البته در سالهای اخیر اقدامات خوبی هم در حوزه فرایندها و هم در حوزه کاتالیست صنایع پالایش و پتروشیمی صورت گرفته؛ اما لازم است با برنامهریزی مدون دستاوردهای صنعت را در این حوزه ارتقا داد. افزایش پیچیدگی محصولات صادراتی صنعت پتروشیمی کشور، توسعه برخی از زنجیرههای ارزش در صنعت پتروشیمی ازجمله زنجیره پروپیلن، تولید برخی محصولات مورد نیاز صنایع داخلی (طرحهای پیشران)، ارتقای کیفیت و تنوع محصولات تولیدی در صنعت پالایش و پتروشیمی و کاهش میزان انرژی مصرفی بهازای واحد تولید ازجمله موضوعاتی است که به توسعه فناوری در صنعت پالایش و پتروشیمی گره خورده است.[12] لذا تدوین برنامه راهبردی پژوهش و فناوری در این صنایع و تدقیق مسیر برای رفع چالشهای موجود ازجمله موارد ذیل ضروری است.
5-1-1. تسریع در اکتساب فناوریهای ارتقای باقیماندههای سنگین پالایشگاهی و کاهش تولید نفت کوره
در حال حاضر حدود 29 درصد از ترکیب فراوردههای تولیدی پالایشگاههای کشور به محصول کمارزش تهماندههای سنگین پالایشگاهی (شامل نفت کوره، وکیوم باتوم و قیر) اختصاص دارد. لذا ارتقای نفت کوره و باقیماندههای سنگین پالایشگاهی باید اولویت نخست شرکت ملی پالایش و پخش فراوردههای نفتی ایران باشد.
مهمترین فناوریهای ارتقای نفت کوره و باقیماندههای سنگین پالایشگاهی عبارت از ککسازی تأخیری، RFCC، RCD، هیدروکراکینگ تهماندهها و استخراج با حلال است. در حال حاضر فناوریهای هیدروکراکینگ تهماندهها و RFCC با رویکرد توسعه یکپارچه صنایع پالایشگاهی و پتروشیمیایی (پتروپالایشگاه)، نسبت به سایر فناوریها اولویت بیشتری دارند. شایانذکر است که پتروپالایشگاه 300 هزار بشکهای شهید سلیمانی مبتنیبر این فرایندها توسعه خواهد یافت و همچنین طراحی اولیه پالایشگاه خوزستان نیز مبتنیبر فرایند هیدروکراکینگ نفت سنگین است. در ضمن از این فناوریها میتوان در طرحهای ارتقای نفت کوره سایر پالایشگاهها اعم از پالایشگاههای تهران، آبادان و شیراز نیز استفاده کرد.
5-1-2. تسریع در اکتساب فناوریهای مورد نیاز طرحهای پیشران صنایع پتروشیمی
طرحهای پیشران صنایع پتروشیمی در زنجیرههای اتیلن، پروپیلن، متانول و آروماتیکها، کلید توسعه صنعت پتروشیمی بهمنظور تأمین نیاز داخل به محصولات پتروشیمی است؛ بهطوری که با اجرای طرحهای پیشران، بیش از نیمی از محصولات پرمصرف و مورد نیاز کشور در داخل تأمین خواهند شد. طرحهای پیشران در 6 شاخه تعریف شده که مهمترین آنها سه شاخه اتیلن، پروپیلن و متانول است. بر این اساس 29 طرح پیشران با مجموع ظرفیت 3/2 میلیون تن تعریف شده که با اجرای آنها ۲۲ محصول جدید در صنعت پتروشیمی تولید خواهد شد. طرحهای پیشران در زنجیره پروپیلن 14 طرح، در زنجیره متانول ۶ طرح، در زنجیره اتیلن پنج طرح، در زنجیره آروماتیکها سه طرح و یک طرح در زنجیره بوتیلن تعریف شدهاند. لذا مقتضی است تولید محتوا درباره فناوریهای روز مرتبط با این طرحها، روشهای اکتساب و در مواردی بومیسازی فناوری این طرحها در اولویت نخست شرکت ملی صنایع پتروشیمی و شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی قرار گیرد. همانطور که پیشتر نیز گفته شد برای اکتساب این فناوریها میتوان از توسعه درونزا بهعلاوه همکاری مشترک با شرکتها یا مراکز تحقیقاتی خارج از کشور استفاده کرد. شایانذکر است مطابق تبصره «6» ماده (3) قانون اجرای سیاستهای کلی اصل چهلوچهارم قانون اساسی (الحاقی 1392/11/30)، شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی بهعنوان یک واحد پژوهش بنیادی و توسعهای است که در جهت خودکفایی بهصورت یک شرکت حاکمیتی فعالیت میکند. همانطور که از حکم قانونی پیشگفته مشخص است مقرر شده شرکت پژوهش و فناوری بهصورت شرکت حاکمیتی در جهت خودکفایی صنعت به فناوری فعالیت کند. لذا ضروری است رویکرد شرکت در ورود به حوزه پژوهش و فناوری صرفاً اقتصادی نباشد و بر رفع نیازهای صنعت در حوزه پاییندست تمرکز بیشتری داشته باشد.
5-2. ضعف در فرایندهای اجرایی و حُسن اجرای آنها
خلأ و کمبود سازوکارها، فرایندهای اجرایی و دستورالعملها در امر پژوهش و فناوری بهدلیل تازگی آن نسبت به دیگر امور جاری در سازمانها و شرکتها همواره به چشم میخورد. لذا ضرورت دارد تا تدوین فرایندهای اجرایی و دستورالعملهای مرتبط با مقوله پژوهش و فناوری در حوزه پالایش و پتروشیمی در دستور کار قرار گیرد. مهمترین سرفصلهای این بخش بهشرح ذیل است:
5-2-1. پیادهسازی نظام جامع مدیریت فناوری
نظام مدیریت فناوری مبتنیبر فرایندهای شناسایی، انتخاب، اکتساب، بهرهبرداری، یادگیری و محافظت از فناوری است[9]. پیادهسازی این نظام مبتنیبر تدوین فرایندهای اجرایی آن و همچنین دستورالعملهای مربوطه است. هرچند در نظامنامه پژوهش، فناوری و تجاریسازی وزارت نفت ابلاغی سال 1399 تکاپوهای خوبی در این زمینه صورت گرفته است؛ اما تا تکمیل تمامی دستورالعملهای مربوطه و رسیدن به مرحله اجرا فاصله زیادی دارد. رصد، شناسایی و پایش فناوریهای کلیدی و نوظهور باید بهطور مستمر و طی فواصل زمانی مشخص انجام پذیرد. انتخاب فناوری باید از حالت سلیقهای خارج شده و سازوکار مدونی برای آن تدوین شود. اکتساب فناوری مرحله کلیدی در پیادهسازی نظام مدیریت فناوری و تدوین برنامه راهبردی فناوری است که میتواند بهصورت درونزا و با استفاده از مؤسسات تحقیقاتی وزارت نفت، دانشگاهها و شرکتهای دانشبنیان و یا برونزا و با استفاده از روشهای متنوع انتقال فناوری از مؤسسات تحقیقاتی و شرکتهای خارجی و یا با یک رویکرد ترکیبی مبتنیبر توسعه مشترک انجام پذیرد. تجاریسازی دستاوردهای پژوهشی گلوگاهی مهم در بهرهبرداری از فناوریهای داخلی است که در حال حاضر وضعیت چندان مطلوبی در صنعت پالایش کشور ندارد. ضمن آنکه استقرار نظام مالکیت فکری هم که رکن محافظت از فناوری است، ضروری میباشد. تأکید میشود پیادهسازی نظام مدیریت فناوری منوط به تدوین و درنهایت اجرای دستورالعملهای مربوط به زیرفرایندهای این نظام جامع است. علاوهبر این، نظارت بر حُسن اجرای دستورالعملهای مربوطه و فرایندهای تدوین شده نیز باید بهصورت مداوم انجام پذیرد. در همین رابطه شایانذکر است مطابق نظامنامه پژوهش، فناوری و تجاریسازی وزارت نفت، مقرر شده است معاونت مهندسی، پژوهش و فناوری وزارت نفت پس از تأیید انطباق سند برنامه راهبردی توسعه فناوری شرکتهای اصلی با جهتگیریها و سیاستهای پژوهش و فناوری وزارت نفت، سند تلفیقی برنامه راهبردی توسعه فناوری وزارت نفت را براساس تجمیع و تلفیق اسناد مذکور تدوین و به شورای پژوهش و فناوری وزارت نفت (شورای معاونین وزارت نفت) پیشنهاد دهد. این درحالی است که با وجود عدم تدوین و تصویب برنامه راهبردی پژوهش و فناوری شرکتهای اصلی، براساس گزارش عملکرد معاونت مهندسی، پژوهش و فناوری وزارت نفت، سند تلفیقی برنامه راهبردی توسعه وزارت نفت (فناوریهای اولویتدار) به شماره 812 - 2/ 20 مورخ 1401/09/16 ابلاغ شده است[10].
درخصوص اهمیت تدوین فرایند اجرایی و تهیه دستورالعملها بهمنظور تحقق هدف تبدیل بروندادهای پژوهشی به فناوری در ادامه توضیحات بیشتری ارائه شده است.
5-2-2. تدوین فرایند اجرایی و دستورالعمل تبدیل بروندادها و دستاوردهای پژوهشی به فناوری با سازوکار منسجم
اکتساب فناوری بهصورت درونزا و پژوهشمحور مشتمل بر فرایندهای اجرایی ذیل است: تولید نمونه آزمایشگاهی، تولید نمونه پایلوت، تولید نمونه نیمهصنعتی و تجاریسازی. برای مثال در تدوین دانش فنی فرایندهای پالایشگاهی و پتروشیمی، مهمترین خروجی مقیاس آزمایشگاهی، ترموسینتیک واکنش است. زیرا طراحی رآکتور بدون دستیابی به ترموسینتیک واکنش عملاً امکانپذیر نیست. در مقیاس پایلوت، تمرکز بر هیدرودینامیک رآکتور با و بدون واکنش شیمیایی و تدوین فلسفه کنترل است و در مقیاس نیمهتجاری یا دموپلنت تمرکز بر طراحی و مهندسی فرایند و کنترل آن در مقیاس بزرگتر میباشد. درصورتی که شاخصها و بروندادهای هریک از این مراحل اعم از آزمایشگاهی، پایلوت و نیمهصنعتی بهطور دقیق مشخص نباشد، امکان افزایش مقیاس و درنهایت تجاریسازی وجود ندارد. در حال حاضر اقدامات خوبی در راستای بازتعریف برخی از این فرایندها در نظامنامه جدید پژوهش و فناوری وزارت نفت صورت گرفته است، اما تاکنون دستورالعمل اجرایی زیر فعالیتها و بروندادهای هریک از این فرایندها تدوین نشده که ضروری است در اسرع وقت انجام پذیرد.
ضعف در تدوین دستورالعمل اجرایی زیر فعالیتها و بروندادهای هریک از فرایندها در اکتساب فناوری سبب شده بهرغم تعریف و اجرای پروژههای مختلف در دو مقیاس آزمایشگاهی و پایلوت در صنعت پالایش و پتروشیمی، اشکالات و نقایص در بروندادهای این پروژهها بهوجود آید. بهطوری که تعداد قابلتوجهی از پروژههای آزمایشگاهی به مرحله پایلوت نرسیدهاند و بعضاً پایلوتهای تحقیقاتی که متوقف شدهاند و امکان افزایش مقیاس آنها به مرحله نیمهصنعتی میسر نشده است. یکی از مهمترین دلایل ناتوانی در افزایش مقیاس پروژههای پژوهشی این است که این پروژهها خروجی مطلوبی نداشته و در اخذ بروندادهای هر پروژه دستورالعمل مشخصی که معیارها و شاخصهای دقیقی برای خروجیهای یک پروژه پژوهشی تعیین کند، وجود نداشته است. لذا تدوین این دستورالعملها در راستای برونرفت از این وضعیت، اهمیت بسزایی دارد.
5-2-3. ضرورت افزایش سهم بودجه جذب شده به بودجه مصوب پژوهش و فناوری
منابع هزینهکرد پژوهش و فناوری نفت به دو دسته بودجههای پژوهش و فناوری شرکتهای اصلی و فرعی و منابع هزینهکرد پژوهش و فناوری در قراردادهای مهم ملی و بینالمللی در صنعت نفت تقسیم میشود.
بهموجب بند «ث» ماده (48) قانون برنامه پنجساله ششم توسعه جمهوری اسلامی ایران، معادل 1درصد از اعتبارات طرحهای توسعهای سالانه شرکتهای تابعه در طول اجرای برنامه جهت ایجاد ظرفیت جذب و توسعه فناوریهای اولویتدار نفتوگاز و پتروشیمی و انرژیهای تجدیدپذیر و بهکارگیری آنها در صنایع مرتبط ضمن مبادله موافقتنامه با سازمان برنامهوبودجه اختصاص داده میشود.
حسب بند «ب» ماده (64) قانون برنامه ششم توسعه مبنیبر اختصاص 1درصد از اعتبارات تخصیصیافته هزینهای در مورد شرکتهای دولتی از هزینههای غیرعملیاتی برای امور پژوهشی و توسعه فناوری و همچنین بند «پ» ماده (64) قانون مذکور مبنیبر اختصاص حداقل 3 درصد از سود قابل تقسیم سال قبل برای امور تحقیق و توسعه فناوری و ماده (56) قانون الحاق برخی مواد به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت (2) که براساس آن دستگاههای اجرایی مکلفند علاوهبر اعتبارات پژوهشی مندرج در قوانین بودجه، سالیانه 1 درصد از اعتبارات تخصیص یافته هزینهای و در مورد شرکتهای دولتی از هزینههای غیرعملیاتی را برای امور پژوهشی و توسعه فناوری هزینه کنند.
5-3. مشکلات و خلاءهای ساختار نهادی
بهترین فرایندهای اجرایی در نبود ساختارهای مناسبی که این فرایندها در آنها جاری شوند، به نتیجه نخواهند رسید. لذا حفظ و تقویت ساختارهای موجود پژوهش و فناوری در صنعت پالایش و پتروشیمی و تکمیل و رفع نواقص آن از اهمیت زیادی برخوردار است. اهم موارد در این بخش بهشرح ذیل است:
5-3-1. تأسیس مرکز فناوری شرکت ملی پالایش و پخش فراوردههای نفتی ایران
مرکز فناوری که وظیفه تجاریسازی و بازاریابی فناوریهای توسعهیافته در بازارهای داخلی و منطقهای را باید برعهده داشته باشد، حلقه مفقوده ساختار پژوهش و فناوری شرکت ملی پالایش و پخش فراوردههای نفتی ایران است. برای نمونه شرکت اکسنس Axens)) که در سال 1961 پایهگذاری شد و سازمان مادر آن، انستیتو نفت فرانسه (IFP) است، وظیفه تجاریسازی و بازاریابی فناوریهای توسعهیافته توسط این انستیتو را برعهده دارد.
همانگونه که قبلاً نیز گفته شد، نمونه دیگر، شرکت فناوری ساینوپک بهعنوان یکی از زیرمجموعههای دپارتمان علم و فناوری (مدیریت پژوهش و فناوری) شرکت ساینوپک است که وظیفهای مشابه اکسنس برعهده دارد؛ بهنحوی که تیم تدوین لیسانس که در این شرکت مستقر است بهعنوان مدیر پروژه وظیفه هماهنگی بین انستیتوهای تحقیقاتی شرکت ساینوپک و همچنین شرکتهای مهندسی و درنهایت مشتری را برعهده دارد. مؤسسات تحقیقاتی وظیفه پشتیبانی فنی و شرکتهای مهندسی وظیفه پشتیبانی مهندسی را برعهده دارند.
با توجه به نمونههای موفق در کشورهای دیگر، ایجاد یک مرکز فناوری که وظیفه تدوین لیسانسها و تجاریسازی و بازاریابی آنها در صنعت پالایش کشور را برعهده داشته باشد، قابل پیگیری است. ساختار نهادی پیشنهادی برای شبکه پژوهش و فناوری شرکت ملی پالایش و پخش منطبق با ساختار شرکت ساینوپک در نمودار 8 ارائه شده است. شایانذکر است بنابه اطلاعات موجود مطالعات اولیه تأسیس و تجهیز این مرکز نیز در سال 1388 در شرکت ملی پالایش و پخش انجام شده؛ ولی اقدامی در اینخصوص صورت نگرفته است.
نمودار 8. شبکه پژوهش و فناوری پیشنهادی صنعت پالایش برگرفته از
ساختار پژوهش و فناوری شرکت پتروشیمی ساینوپک
|
تحقیقات بنیادی |
مأخذ: یافتههای گزارش.
5-3-2. ایجاد واحد راهبر ستادی پژوهش و فناوری در صنعت پتروشیمی
همانطور که مرکز فناوری حلقه مفقوده ساختار پژوهش و فناوری در شرکت ملی پالایش و پخش فراوردههای نفتی ایران است، واحد راهبر پژوهش و فناوری حلقه مفقوده ساختار پژوهش و فناوری در شرکت ملی صنایع پتروشیمی است. در نمودار 9 ساختار نهادی پیشنهادی برای شبکه پژوهش و فناوری شرکت ملی پتروشیمی منطبق با ساختار شرکت ساینوپک ارائه شده است. همانطور که از نمودار 9 مشخص است برنامه جامع و راهبردی پژوهش و فناوری با مشارکت تمامی فعالان مرتبط، توسط مدیریت پژوهش و فناوری تدوین و برای تصویب به شورای پژوهشی پیشنهاد میشود. پس از تصویب نهایی برنامه، مجدداً برنامه در اختیار مدیریت پژوهش و فناوری قرار میگیرد تا اقدامات لازم برای اجرایی شدن برنامه صورت گیرد. بهلحاظ ساختار سازمانی دپارتمان توسعه علم و فناوری (مدیریت پژوهش و فناوری) هم سطح با سایر دپارتمانهای (مدیریتهای) شرکت قرار دارد و شورای پژوهشی در سطحی بالاتر از لایه مدیریت قرار میگیرد. در ادامه مسیر بهمنظور اجرایی شدن برنامه راهبردی پژوهش و فناوری، لازم است که نقشه راه توسعه هریک از فناوریهای اولویتدار مبتنیبر برنامه تهیه و پس از تعیین مجری قرارداد انجام کار منعقد شود. شرکت پژوهش و فناوری در ذیل شرکت ملی صنایع پتروشیمی علاوهبر مشارکت در تهیه برنامه راهبردی، ظرفیت بسیار خوبی در پیادهسازی نقشه راه توسعه فناوریهای اولویتدار مبتنیبر برنامه دارد که میتواند در کنار سایر کارگزاران توسعه فناوری نقشآفرینی مؤثری داشته باشد. شایانذکر است در نظامنامه پژوهش، فناوری و تجاریسازی وزارت نفت نیز ساختار تقریباً مشابهی برای شرکتهای اصلی تابعه وزارت نفت در نظر گرفته شده است. بنابه اطلاعات موجود، در یک بازه زمانی شورای پژوهش و فناوری در شرکت ملی صنایع پتروشیمی تشکیل شد، ولی بهدلیل فقدان مرجع مشخص در شرکت بهمنظور پیگیری مصوبات شورا، تصمیمات اتخاذ شده از ضمانت اجرایی لازم برخوردار نبود. از این حیث ایجاد مدیریت پژوهش و فناوری در ذیل ساختار سازمانی شرکت ملی صنایع پتروشیمی بهعنوان متولی پیادهسازی برنامه راهبردی مصوب پژوهش و فناوری صنعت پیشنهاد میشود. شایانذکر است شفافسازی فرایندهای اجرایی، ایجاد فضای رقابتی سالم و بهرهگیری حداکثری از ظرفیتها و توانمندیهای موجود در توسعه فناوری و رفع چالشهای فناورانه صنعت و ایجاد سازوکارهای مناسب برای پوشش ریسک ازجمله موضوعاتی است که باید مورد توجه مدیریت پژوهش و فناوری شرکتهای اصلی قرار گیرد.
نمودار 9. شبکه پژوهش و فناوری پیشنهادی صنعت پتروشیمی برگرفته از ساختار پژوهش و فناوری شرکت پتروشیمی ساینوپک
|
مدیریت پژوهش و فناوری |
|
مجمع شرکت ملی صنایع پتروشیمی |
|
هیأت مدیره |
|
مدیر عامل |
|
سایر مدیریتها |
|
شورای پژوهشی |
مأخذ: همان.
5-4. نقصان در شکلگیری شبکه پژوهش و فناوری
در ایران، پژوهشگاه صنعت نفت، شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی، پژوهشکده ازدیاد برداشت از مخازن نفتوگاز ازجمله مجریان پژوهشی اصلی صنعت نفت محسوب میشوند. ازسوی دیگر، بخشهای پژوهش و توسعه واحدهای عملیاتی نیز در شمار مجریان پژوهش هستند. همچنین، دانشگاهها و پژوهشگاهها در کنار شرکتهای خصوصی کشور، جمع مجریان پژوهشی این صنعت را تکمیل میکنند. بررسی وضعیت کنونی پژوهش نشان میدهد که اغلب این مجریان به ایفای نقشی کموبیش مشابه مشغول هستند و به همین دلیل، همگی رقیب یکدیگر در دسترسی به منابع محدود پژوهشی بهشمار میروند. این امر باعث شده است هزینه سنگینی صرف تجهیز این مراکز به امکانات و تخصصهای مشابه شده و پروژههای مشابه در این مراکز به موازات هم انجام شود. وضعیت مذکور در تحقیق و توسعه صنعت نفت کشور مشکلاتی در امر تحقیق، توسعه و تولید دانش در این صنعت ایجاد کرده است که از آن جمله میتوان به مشکلات مدیریت آزمون و خطا در حوزه پژوهش و فناوری، توجه نکردن به کسبوکار فناوری در فعالیتهای تحقیق و توسعه و نیز پراکنده کاری و ناپیوستگی پروژههای انجام شده اشاره کرد[4].
در نظامهای مدیریت فناوری، فناوری به روشهای مختلفی قابل اکتساب است. اکتساب فناوری هم بهصورت درونزا و هم بهصورت برونزا امکانپذیر است. در ادامه به اهم روشها و سازوکارهای اکتساب فناوری اشاره شده است.
5-4-1. توسعه فناوری بهصورت درونزا و پژوهشمحور بهکمک مراکز تحقیقاتی موجود در سطح وزارت نفت
هرچند در کشورهای توسعهیافته نظیر کشورهای اروپای غربی و آمریکای شمالی، تحقیق و توسعه به مراکز تحقیقاتی خارج از سازمانها برونسپاری میشود، اما در برخی کشورهای پیشرو نظیر چین رویه متفاوتی وجود دارد. برای نمونه همانطور که در نمودار 4 نشان داده شد، شرکت چینی ساینوپک 10 انستیتوی تحقیقاتی و مهندسی و یک شرکت سازنده کاتالیست دارد که ذیل بخش توسعه پژوهش و فناوری آن فعالیت میکنند.
همانطور که اشاره شد پژوهشگاه صنعت نفت، شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی، دانشگاه صنعت نفت، مؤسسه مطالعات بینالمللی انرژی، پژوهشکده ازدیاد برداشت از مخازن نفتوگاز، ازجمله مراکز تحقیقاتی ذیل وزارت نفت هستند. درصورتی که همچون چین توسعه فناوری بهصورت درونزا در دستور کار قرار گیرد، باید از این مراکز تحقیقاتی درون وزارت نفت حمایت شود.
5-4-2. استفاده از ظرفیت تحقیقاتی دانشگاههای کشور
انجام پژوهش کاربردی با جهتگیری جذب فناوری میتواند بهعنوان یکی از عوامل اصلی در انتقال و توسعه فناوری مطرح باشد. توسعه کشور نیازمند حضور و مشارکت مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی در عرصههای اقتصادی است که صنعت پالایش و پتروشیمی نیز از این امر مستثنا نیست. صنایع پالایش و پتروشیمی در حوزه ارتباط دانشگاه با صنعت، نسبت به سایر صنایع از تعاملات بیشتری برخوردار است. حمایت از پایاننامههای تحصیلات تکمیلی از نخستین تکاپوها و سازوکارهایی نظیر تعریف پروژه تحقیقاتی برای اعضای هیئت علمی و نخبگان دانشگاهی ازجمله این موارد است.
در حوزه واگذاری و اجرای قراردادهای پژوهشی نیز دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی وزارت علوم از دیرباز حضور گسترده و چشمگیر داشتهاند که در آینده نیز باید با قوت ادامه یابد. ایجاد تعدادی انستیتو در دانشگاهها و سپردن بخشی از فرایند تحقیق و توسعه به آنها از دیگر اقدامات انجام شده در این حوزه است. هرچند بروندادهای این قراردادها در هر مقیاس باید براساس دستورالعملهای جدید که در بخشهای قبلی اشارهشده، تعیین شود. درخصوص ابرپروژهها نیز در برخی موارد دستاوردهای خوبی به چشم میخورد. برای مثال در میان ابرپروژههای پژوهشی شرکت ملی پالایش و پخش، دانشگاه تهران موفق به ساخت و راهاندازی آزمایشی پایلوت ککسازی تأخیری شد که بهنوبه خود اقدام مثبت و ارزشمندی قلمداد میشود.
5-4-3. استفاده از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان مستقر در پارکهای علم و فناوری
در حال حاضر تعداد قابلتوجهی از شرکتهای دانشبنیان در زمینه قطعات، تجهیزات و مواد شیمیایی در حوزه نفتوگاز در پارکهای علم و فناوری دانشگاههای سراسر کشور مستقر هستند که میتوانند بهعنوان مجری در پروژههای پژوهشی مشارکت کنند.
شرکتهای دانشبنیان و نوپا میتوانند با عرضه فناوریهای مورد نیاز در حل چالشهای فناورانه صنایع پالایش و پتروشیمی در بستر شکلگیری و پیادهسازی زیستبوم فناوری و نوآوری عمل کنند. شرکتهای اصلی / فرعی پالایشی و پتروشیمی میتوانند، علاوهبر دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی وابسته و غیروابسته به وزارت نفت، شرکتهای دانشبنیان و نوپا را بهعنوان مجری توسعه فناوری انتخاب کنند.
5-4-4. ایجاد شبکه پژوهش و فناوری بین صنعت پالایش و پتروشیمی
همانطور که اشاره شد در شبکه پژوهش و فناوری شرکت ساینوپک، شرکت فناوری ساینوپک (Sinopec Tech) متولی تدوین لیسانس فرایندهای پالایش و پتروشیمی است. در فرایند تدوین لیسانس پشتیبانی فنی، برعهده انستیتوهای تحقیقاتی و پشتیبانی مهندسی، برعهده شرکتهای مهندسی خارج از شرکت است. انستیتوهای تحقیقاتی تحقیقات بنیادی را به مراکز تحقیقات ملی واگذار میکنند. مراکز تحقیقات ملی با دانشگاههای داخلی چین در ارتباطند و برخی از تحقیقات بنیادی را به آنها میسپارند.
لذا بهمنظور تقویت دستاوردهای حاصلشده، لازم است با تدوین فرایندهای اجرایی و دستورالعملهای مربوطه، زمینه لازم برای شکلگیری شبکه پژوهش و فناوری صنعت پالایش و پتروشیمی ازجمله مؤسسات تحقیقاتی وزارت نفت، دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان مستقر در پارکهای علم و فناوری، پیمانکاران و شرکتهای تولیدی و تأمینکنندگان تجهیزات فراهم شود. مؤسسات تحقیقاتی وزارت نفت و دانشگاههای بزرگ که مجری پروژههای پژوهشی وزارت نفت هستند باید بهطور نظاممند، بخشی از خدمات پژوهشی را به سایر دانشگاهها و یا شرکتهای دانشبنیان مستقر در پارکهای علم و فناوری دانشگاهها واگذار کنند.
5-4-5. توسعه فناوری بهصورت برونزا و همکاریمحور از طریق انعقاد تفاهمنامههای دو یا چندجانبه با انستیتوها و مراکز تحقیقاتی خارج از کشور
در بند «۶» سیاستهای کلی علم و فناوری، ابلاغی مقام معظم رهبری بر گسترش همکاری و تعامل فعال، سازنده و الهامبخش در حوزه علم و فناوری با سایر کشورها و مراکز علمی و فنی معتبر منطقهای و جهانی بهویژه جهان اسلام همراه با تحکیم استقلال کشور تأکید شده است. این تعاملات میتواند با رویکرد برونزا و بهصورت انتقال فناوری و یا همکاری و مشارکت [13](JV) و از طریق انعقاد تفاهمنامهها و یا قراردادهای دو یا چندجانبه باشد.
یکی از نمونههای موفق توسعه فناوری بهروش همکاری و مشارکت در شرکت آرامکو عربستان سعودی در حال اجراست. شرکت آرامکو در حال توسعه فناوری HSFCC است (این فناوری یکی از انواع فرایندهای FCC در صنعت پالایش است). شرکت آرامکو در اجرای این پروژه با شرکت نیپون ژاپن، Stone & Webster و همچنین شرکت Axens همکاری میکند. بهنحوی که محققان این طرح به دو شرکت آرامکو و نیپون تعلق دارند؛ شرکت Stone & Webster خدمات مهندسی لازم را ارائه میدهد و تدوین لیسانس و تجاریسازی و بازاریابی نیز برعهده شرکت Axens است. پایلوت این طرح در شرکت آرامکو و مقیاس نیمهتجاری آن در شرکت نیپون احداث شده است.
همچنین در داخل کشور، پروژه مرکاپتان زدایی از میعانات گازی و فراوردههای نفتی (DMC & DMD) از تجربیات موفق همکاریهای بین المللی در حوزه علم و فناوری با شرکت روسی وینیوس است که توسط پژوهشگاه صنعت نفت و بهکمک نهادهای میانجی نظیر مرکز همکاریهای تحول و پیشرفت انجام شد[11].
بنابراین بهکارگیری یک رویه سازمانیافته و منظم برای انتقال فناوری و همچنین قراردادهای همکاری و مشارکت، این فرایند را از یک رخداد نامنظم و تصادفی، به یک روش ساختاریافته تبدیل میکند. این امر بهویژه در حوزه فناوریهای کلیدی و پوشش ریسک بهکارگیری فناوری، میتواند ارزش قابلتوجهی را به ارمغان آورد.
صنایع پتروشیمی و پالایشی ازجمله صنایعی هستند که بهدلیل وجود رقبای زیاد، کاهش دوره عمر فناوریها و پر ریسک بودن سرمایهگذاریها در آن نیاز مبرم به پژوهش و فناوری و انتخاب «نوآوری تکنولوژیک» بهعنوان هدف و فراهم کردن زیرساختهای مورد نیاز آن دارند. با توجه به اهمیت این موضوع در گزارش حاضر با مطالعه تطبیقی شبکه پژوهش و فناوری شرکت پتروشیمی چین (ساینوپک) سعی شده است وضعیت نهادی مدیریت پژوهش و فناوری صنعت پالایش و پتروشیمی کشور بررسی و پیشنهادهایی برای ارتقای کارکرد آن ارائه شود.
شرکت ساینوپک، بزرگترین شرکت چینی در حوزه صنایع پالایش، پتروشیمی است. این شرکت در سال 2022، با درآمد 411 میلیارد دلار بهعنوان پنجمین شرکت بزرگ دنیا در لیست فورچون قرار گرفت. از موفقیتهای این شرکت میتوان به فروش 320 لیسانس فرایندهای مختلف پالایشی و پتروشیمی و واگذاری 12 لیسانس به کشورهای خارجی اشاره کرد. بررسی شبکه مدیریت پژوهش و فناوری شرکت پتروشیمی ساینوپک مؤید اهمیت تدوین برنامه راهبردی پژوهش و فناوری صنایع پالایش و پتروشیمی است. ازاینرو در صدر شبکه تحقیق و توسعه شرکت ساینوپک یک کمیته علم و فناوری و مدیریت توسعه و فناوری قرار دارد. کمیته علم و فناوری وظیفه نهاییسازی و تأیید برنامه راهبردی و استراتژی تحقیق و توسعه شرکت را برعهده دارد. براساس گزارش شرکت ساینوپک، استراتژی نوآوری محور این شرکت بر تولید محصولات پایه متنوع با بهترین کیفیت و توسعه محصولات جدید با ارزشافزوده بالا با رعایت مسائل زیستمحیطی متمرکز است. پس از نهاییسازی برنامه راهبردی پژوهش و فناوری، مدیریت پژوهش و فناوری (دپارتمان توسعه علم و فناوری) وظیفه پیادهسازی این برنامه را در کل شبکه بهعهده دارد. در ذیل این مدیریت انستیتوهای متعدد تحقیقاتی، مهندسی و شرکتهای مهندسی و کاتالیستی فعالیت دارند. شرکت فناوری ساینوپک بهعنوان یکی از زیرمجموعههای دپارتمان علم و فناوری (مدیریت پژوهش و فناوری) شرکت پتروشیمی ساینوپک، متولی تدوین لیسانس فرایندهای پالایش و پتروشیمی این شرکت است. تیم تدوین لیسانس که در شرکت فناوری ساینوپک مستقر است بهعنوان مدیر پروژه، وظیفه هماهنگی بین انستیتوهای تحقیقاتی شرکت ساینوپک و همچنین شرکتهای مهندسی و درنهایت مشتری را برعهده دارد.
در ایران، پژوهشگاه صنعت نفت، شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی، پژوهشکده ازدیاد برداشت از مخازن نفتوگاز ازجمله مجریان پژوهشی اصلی صنعت نفت محسوب میشوند. بخشهای پژوهش و توسعه واحدهای عملیاتی، همچنین دانشگاهها و پژوهشگاهها در کنار شرکتهای خصوصی کشور، جمع مجریان پژوهشی این صنعت را تکمیل میکنند. با وجود اقدامات مثبت انجام شده در حوزه پژوهش و فناوری صنایع پالایش و پتروشیمی کشور، محصولات پتروشیمی کشور عمدتاً محصولات متعارف و دارای ارزشافزوده پایین است، حدود 29 درصد از ترکیب فراوردههای تولیدی پالایشگاههای کشور به محصول کم ارزش تهماندههای سنگین پالایشگاهی (شامل نفت کوره، وکیوم باتوم و قیر) اختصاص دارد. وجود نواقص در زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی سبب شده سالیانه منابع ارزی برای تأمین بخشی از محصولات پتروشیمی مورد نیاز صنایع داخلی هزینه شود. ازجمله دلایل چالشهای مذکور عدم توجه کافی به حوزه پژوهش و فناوری است. براساس نتایج این گزارش مبتنیبر آسیبشناسی حوزه فناوری در صنایع پتروشیمی و پالایشی کشور براساس یافتههای تجربه ساینوپک نقاط ضعف را در چهار بخش برنامه راهبردی پژوهش و فناوری، فرایندهای اجرایی، ساختارها و سازوکارهای اکتساب فناوری بهشرح ذیل میتوان پیگیری کرد.
تدوین برنامه راهبردی فناوری برای هر سازمان، شرط لازم برای مدیریت بهینه فناوری در آن سازمان است. این درحالی است که صنایع پالایش و پتروشیمی کشور فاقد برنامه راهبردی مصوب هستند. لازم است سند برنامه راهبردی توسعه فناوری مشتمل بر سبد فناوریهای اولویتدار، روش اکتساب فناوریهای اولویتدار، زمانبندی و نگاشت نهادی توسعه فناوری مبتنیبر جهتگیریهای کلان صنعت نفت، چالشهای فناورانه شرکتها و آیندهنگاری فناوری با مشارکت بخش دولتی و سایر کارگزاران توسعه فناوری از جمله دانشگاهها و مراکز پژوهشی، شرکتهای دانشبنیان و واحدهای تولیدی تدوین شود. مشارکت ذینفعان و ذیربطان در تهیه برنامههای راهبردی پژوهش و فناوری صنایع پالایش و پتروشیمی، ضمانت اجرای این برنامهها را ارتقا میدهد.
نظام مدیریت فناوری مبتنیبر فرایندهای شناسایی، انتخاب، اکتساب، بهرهبرداری، یادگیری و محافظت از فناوری است. پیادهسازی این نظام مبتنیبر تدوین فرایندهای اجرایی آن و همچنین دستورالعملهای مربوطه است. رصد، شناسایی و پایش فناوریهای کلیدی و نوظهور باید بهطور مستمر و طی فواصل زمانی مشخص انجام پذیرد. انتخاب فناوری باید از حالت سلیقهای خارج شده و سازوکار مدونی برای آن تدوین شود. ضعف در تدوین دستورالعمل اجرایی زیر فعالیتها و بروندادهای هریک از فرایندها در اکتساب فناوری سبب شده بهرغم تعریف و اجرای پروژههای مختلف در دو مقیاس آزمایشگاهی و پایلوت در صنعت پالایش و پتروشیمی، اشکالات و نقایص در بروندادهای این پروژهها بهوجود آید. بهطوری که تعداد قابلتوجهی از پروژههای آزمایشگاهی به مرحله پایلوت نرسیدهاند و بعضاً پایلوتهای تحقیقاتی که متوقفشدهاند و امکان افزایش مقیاس آنها به مرحله نیمهصنعتی میسر نشده است.
حلقههای مفقودهای در ساختار نهادی صنایع پالایشی و پتروشیمی کشور وجود دارد که از آن جمله میتوان به مرکز فناوری که وظیفه تجاریسازی و بازاریابی فناوریهای توسعهیافته در بازارهای داخلی و منطقهای را در صنعت پالایش برعهده داشته باشد و واحد راهبر پژوهش و فناوری بهعنوان متولی تهیه و پیادهسازی برنامه راهبردی مصوب پژوهش و فناوری در صنعت پتروشیمی اشاره کرد.
در نظامهای مدیریت فناوری، فناوری به روشهای مختلفی ازجمله روشهای درونزا، برونزا و ترکیبی از روشهای پیش گفته قابل اکتساب است. لازم است بهمنظور تقویت دستاوردهای حاصلشده با تدوین فرایندهای اجرایی و دستورالعملهای مربوطه، زمینه لازم برای شکلگیری شبکه پژوهش و فناوری صنعت پالایش و پتروشیمی ازجمله مؤسسات تحقیقاتی وزارت نفت، دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان مستقر در پارکهای علم و فناوری، پیمانکاران و شرکتهای تولیدی، تأمینکنندگان تجهیزات و مؤسسات تحقیقاتی و شرکتهای خارجی فراهم شود. باتوجه به ساختار حکمرانی صنایع پالایش و پتروشیمی کشور پس از اجرای سیاستهای کلی اصل چهلوچهارم قانون اساسی توجه به شکلگیری شبکه پژوهش و فناوری و روشهای مختلف اکتساب فناوری میتواند به همافزایی و ارائه راهکارهای مناسب برای پوشش ریسک بهکارگیری فناوری در صنایع پالایش و پتروشیمی کشور منجر شود.
پیشنهادها
بهمنظور ارتقای وضع موجود پژوهش و فناوری در صنعت پالایش و پتروشیمی کشور موارد ذیل پیشنهاد میشود:
- تسریع در اکتساب فناوریهای ارتقای باقیماندههای سنگین پالایشگاهی و کاهش تولید نفت کوره اعم از آسفالتزدایی با حلال (SDA)، کراکینگ کاتالیستی تهماندهها (RFCC) و هیدروکراکینگ تهماندهها (VCC) با رویکرد توسعه یکپارچه صنایع پالایشگاهی و پتروشیمیایی (پتروپالایشگاه).
- تسریع در اکتساب فناوریهای مورد نیاز طرحهای پیشران صنایع پتروشیمی در زنجیرههای اتیلن، پروپیلن و متانول.
- ایجاد واحد راهبر ستادی پژوهش و فناوری شامل مدیریت پژوهش و فناوری هم سطح با سایر مدیریتها و شورای پژوهشی در سطحی بالاتر از لایه مدیریت در شرکت ملی صنایع پتروشیمی؛
- تأسیس مرکز فناوری شرکت ملی پالایش و پخش فراوردههای نفتی ایران با هدف مدیریت فرایند تدوین لیسانس، تجاریسازی و بازاریابی فناوریهای توسعهیافته؛ اقدام لازم برای اجرایی شدن این راهبرد بهترتیب اولویت در دو سناریو پیشنهاد میشود:
سناریو اول: بهموجب اجرای تبصره «3» ماده (3) قانون اجرای سیاستهای کلی اصل چهلوچهارم قانون اساسی، شرکت غیردولتی پژوهش و فناوری با سهامداری عمده حداکثر 49 درصد شرکت ملی پالایش و پخش فراوردههای نفتی ایران با مشارکت شرکتهای پالایشی غیردولتی فعال در صنعت نفت تأسیس شود.
سناریو دوم: با رعایت تبصره «1» ماده (4) قانون مدیریت خدمات کشوری، شرکت دولتی پژوهش و فناوری ذیل شرکت ملی پالایش و پخش فراوردههای نفتی ایران تأسیس شود.
|
گزیده سیاستی فقدان برنامه راهبردی پژوهش و فناوری در صنایع پالایش و پتروشیمی کشور و ضعف در ساختار نهادی و فرایندهای اجرایی، از چالشهای حوزه پژوهش و فناوری صنایع پالایش و پتروشیمی کشور است. |