خلاصه مدیریتی

شرح مسئله

در برهه زمانی فعلی، چالش‌های مربوط به نظام تأمین اجتماعی با تلاش فعالان این حوزه و بروز کسری‌های قابل‌توجه برای صندوق‌ها، از کسی پوشیده نیست. به‌طور قطع از بدیهی‌ترین راه‌های دستیابی به نسخه برون‌رفت از بحران مزبور، به ‌دور از اقدامات شتاب‌زده و برداشتن گام‌های حساب‌شده در این حوزه، استفاده از تجارب سایر کشورها در رویارویی با مشکلات مشابه است. در این بین مطمئناً انتخاب کشورهای هدف برای انجام پژوهش‌های تطبیقی باید با لحاظ ملاحظات لازم و ریزبینی صورت پذیرفته و نتایج حاصله با در نظر گرفتن اصل بومی‌سازی مورد استفاده قرار گیرد.

همان‌طور که در گزارش‌های قبلی اشاره شد، از میان 37 کشور عضو همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، چهار کشور کانادا، استرالیا، هلند و نروژ در کنار برخورداری از شباهت قابل‌ملاحظه از نظر پتانسیل‌های اولیه با کشور ایران، عملکرد مطلوبی در حوزه مدیریت نظام تأمین اجتماعی خود داشته‌اند. در گزارش‌های پیشین به بررسی موشکافانه نظام تأمین اجتماعی کشورهای کانادا، استرالیا و هلند پرداخته شد؛ در این گزارش، به ترسیم نظام تأمین اجتماعی کشور نروژ به‌همراه خصیصه‌های اقتصادی، مالی و جمعیتی لازم برای دستیابی به تصویری روشن از این کشور خواهیم پرداخت.

یافته ­های کلیدی

در کشور نروژ نظام بازنشستگی از سه بخش نظام بازنشستگی عمومی، نظام بازنشستگی شغلیِ اجباری و همچنین پس‌انداز بازنشستگی شخصی تشکیل ‌شده است. در بخش عمومی، طی طرح بازنشستگی کشوری[1] افراد از سطح رضایت‌بخش مستمری برخوردار می‌شوند که شامل نرخی ثابت[2] (مقداری مشخص از مقدار پایه مصوب هرساله دولت نروژ)[3] و یک مقدار مکمل مرتبط با میزان درآمد است. تمام افراد شاغل و خویش‌فرما نیز تحت پوشش این دو مستمری هستند. شاغلین و افرادی که بیش از یک سال در کشور نروژ زندگی کرده‌اند، بنابر قانون این کشور موظفند به برنامه بازنشستگی عمومی بپیوندند. میزان مشارکت کارمندان 8/2 درصد از درآمدشان و میزان مشارکت کارفرما از 0 تا 14/1 درصد است. سن بازنشستگی قانونی در نروژ 67 سال بوده و بنابر تخمین OECD[4] ضریب جایگزینی ناخالص برای افراد دارای درآمد متوسط، حدود 60 درصد در کل نظام تأمین اجتماعی است.

در سال 1966 با تأسیس صندوق طرح ملی بیمه[5] در نروژ ابزار مالی برای ذخایر ناشی از مقادیر مازاد واقع ‌شده در نظام تأمین اجتماعی تعریف شد و در سال 1990 نیز صندوق وجوه نفتی[6] به‌منظور تقویت بیشتر نظام مالی نروژ با هدف تأمین تعهدات بازنشستگی آتی صندوق تأسیس گشت که بعدها در سال 2006 هر دو صندوق یادشده تحت عنوان صندوق بازنشستگی دولت[7] - که شامل دو بخش جهانی و نروژی است[8] - با یکدیگر ادغام شدند.

در بخش دوم یعنی نظام بازنشستگی شغلی، در ابتدای امر تنها طرح‌های مزایای معین (DB)^[9] نوع غالب طرح‌های بازنشستگی شغلی را به‌خود اختصاص داده ‌بودند که عمدتاً توسط کارفرمایان بزرگ ارائه می‌شدند، اما با گذشت زمان، طرح‌های مشارکت معین (DC)^[10] به‌واسطه نوع توزیع ریسک‌شان به‌طور فزاینده مورد اقبال قرار گرفتند. به همین سبب تعدادی از بانک‌ها و صندوق‌های سرمایه‌گذاری به‌عنوان ارائه‌دهندگان بالقوه چنین طرح‌هایی (DC) وارد بازار شده‌اند، البته با وجود رشد بالای تعداد صندوق‌های بازنشستگی، طرح‌های بیمه‌ای هنوز هم ابزار مالی غالب در لایه دوم هستند‌.

در صندوق‌های بازنشستگی طبق قانون بازنشستگی سال 2001، همه طرح‌های DB باید از نوع اندوخته کامل‌[11] باشند، همچنین میزان مشارکت‌های کارفرمایان در قبال یک برنامه مستمری دارای سقف مشارکت[12]DB به‌طور کامل قابل کسر از مالیات آنهاست و هیچ محدودیتی تا سقف تعیین‌شده در میزان مشارکت وجود ندارد. بااین‌حال، کل مزایای هر دو لایه اول و دوم نمی‌تواند از مجموع 100 درصد حقوق تا شش برابر مقدار پایه[13] و 70 درصد حقوق بین 6 برابر و 12 برابر مقدار پایه تجاوز کند. در طرح‌هایDC نیز نرخ مشارکت به پنج درصد حقوق بین دو تا شش برابر مقدار پایه به‌علاوه 8 درصد حقوق بین شش تا 12 برابر مقدار پایه محدود می‌شود و تمامی مشارکت‌ها به‌صورت هزینه‌های قابل‌قبول از مأخذ مالیاتی قابل کسر است.

درنهایت باید توجه داشت که نظام چندلایه کشور نروژ که توانسته رتبه دوم در شاخص چندجانبه دیدبانی سالمندی را از آن خود کند [1] یکی از بهترین نظام‌های بیمه‌ای در دنیاست که توانسته با تمرکز مدیریت نهادها و همچنین هدفمند کردن هزینه‌ها و درآمدهای خود با درصد کمی از تولید ناخالص خود، حمایت‌های چشمگیری را برای شهروندان خود ایجاد نماید، البته نقش سیاست‌های مدیریت درآمد نفت این کشور را در این میان نمی‌توان نادیده گرفت.

توجه به سلسله اصلاحات یکپارچه در جهت پایدارسازی نظام تأمین اجتماعی و کاهش سخاوتمندی آن، چه به‌صورت پارامتریک و چه به‌صورت بنیادی، لحاظ برنامه‌های بازنشستگی پیش از موعد با کمترین اختلال در پایداری و انگیزه عرضه نیروی کار و درنهایت طی دوران گذار از نظام DB به NDC برای مدیریت بهره‌ورانه‌تر را می‌توان از مهم‌ترین آموزه‌های اجرایی نظام تأمین اجتماعی کشور نروژ دانست.

1-مقدمه

در گذشته بسیاری از افراد به‌طور معمول می‌توانستند با تکیه بر مستمری پرداختی توسط دولت با آسودگی خاطر و بدون نیاز به پس‌اندازهای جانبی دوران بازنشستگی خود را سپری کنند؛ اما با گذشت زمان و با تغییر الگوهای جمعیتی و پیر شدن جمعیت این آسودگی خاطر دچار خلل گشته و برای بیشتر افراد، پس‌انداز خصوصی جهت تأمین راحت‌تر مایحتاج دوران بازنشستگی ضروری شده‌ است.

سن بازنشستگی در نظام فعلی نروژ 67 سال است، این درحالی است که بسیاری، به‌ویژه کسانی که تمام دوران حرفه‌ای خود را در بخش دولتی گذرانده‌اند، می‌توانند از بازنشستگی پیش از موعد (62 سالگی) استفاده کنند.

در کشور نروژ همانند بسیاری از کشورها، مستمری بازنشستگی به سه نوع مجزا تقسیم می‌شود: 1. پرداخت‌های بازنشستگی طرح بیمه ملی، 2. مستمری پرداخت شده از جانب کارفرمایان، 3. پس‌انداز خصوصی [2].

به‌موجب طرح مستمری بازنشستگی دولتی، هر فردی که حداقل سه سال پس از 16 سالگی به‌طور قانونی در نروژ زندگی یا کار کرده باشد، واجد شرایط دریافت مستمری بازنشستگی از جانب دولت است. این مستمری تنها به افرادی که سه سال مالیات مربوط به اقامت[14] را پرداخت کرده باشند تعلق می‌گیرد؛ در این راستا افراد اگر حداقل سه سال در طرح بیمه ملی نروژ (NIS)[15] مشارکت داشته ‌باشند، می‌توانند از مستمری دولتی بهره‌مند شوند. همچنین افراد متناسب با شرایط شخصی خود، امکان شروع بازنشستگی در حدفاصل 62 تا 75 سالگی را دارند. میزان مستمری دریافتی در دوران بازنشستگی به سال‌های اقامت فرد و بسیاری از عوامل دیگر بستگی دارد و بر خلاف بسیاری از انواع مستمری، مستمری پرداختی از جانب دولت تا زمان در قید حیات بودن فرد ادامه دارد. حداقل میزان تضمینی مستمری این طرح بسته به تعداد سال‌های عضویت در طرح بیمه ملی متفاوت است؛ به‌طوری ‌که در سال 2020 این میزان از 158، 621 کرون نروژ (NOK )[16] تا 193188 کرون نروژ متفاوت بوده است. برای بررسی و تخمین میزان مستمری دریافتی در دوران بازنشستگی افراد می‌توانند از دو طریق تماس با NIV و یا استفاده از خدمات برخط [17]Din Pension اقدام کنند.

همچنین تمام کارمندان شاغل در بخش‌های دولتی و خصوصی تحت پوشش طرح‌های بازنشستگی شغلی قرار می‌گیرند. این برنامه‌ها بسته به انواع متفاوت‌شان، توزیع ریسک متفاوتی دارند. (طرح‌های مزایای معین و مشارکت معین)؛ اما در بیشتر موارد افراد امکان دریافت مستمری مرتبط با اشتغال خود را از سن 67 سالگی پیدا می‌کنند. علاوه‌بر این، تمام کارمندان بخش دولتی و نیمی از کارمندان بخش خصوصی ممکن است به‌موجب قرارداد شغلی‌شان از مستمری بازنشستگی پیش از موعد (AFP)[18] برخوردار شوند. به‌طور کلی افراد برای دستیابی به مزایای AFP، ملزم به دارا بودن شرایط خاصی هستند که درنهایت توسط اداره کار و رفاه نروژ NIV [19] صلاحیت آنها احراز می‌شود.

کاملاً روشن است که میزان مستمری بازنشستگی ناشی از شغل افراد که هنگام بازنشستگی دریافت خواهند کرد، به میزان مشارکت آنها، بازده سرمایه‌گذاری ایجاد شده طرح‌ها و تعداد سال‌های مشارکت فرد بستگی دارد. صندوق بازنشستگی خدمات عمومی نروژ[20] که عهده‌دار حقوق بازنشستگی کارمندان دولت است؛ با بیش از یک میلیون عضو و دارایی کل 270 میلیارد کرون نروژ و صندوق شهرداری نروژ (KLP)[21] با مسئولیت تحت پوشش قرار دادن کارمندان شهرداری و تعدادی از شرکت‌های دولتی ازجمله صندوق‌های شغلی به‌شمار می‌آیند. درنهایت افراد با انجام پس‌انداز خصوصی می‌توانند میزان درآمد خود در دوران بازنشستگی را ارتقا دهند. به‌طور کلی بسترهای متفاوتی برای پس‌انداز بلندمدت در اختیار افراد قرار می‌گیرد که در مواردی حتی امکان برداشت از حساب تا پیش از دوران بازنشستگی وجود ندارد، اما به‌طور کلی بهترین نوع پس‌انداز‌، بسته به شرایط هر فرد و میزان پذیرش ریسک وی، متفاوت است. نکته حائز اهمیت در پس اندازه‌ای شخصی نیز که به‌صورت داوطلبانه توسط افراد صورت می‌پذیرد، مزیت‌های مالیاتی حاکم بر آنهاست که به‌موجب آن، پس‌اندازهای افراد در شرکت‌های بیمه عمر، بانک‌ها یا صندوق‌های اوراق‌بهادار؛ بنابر قانون تخفیف مالیاتی 2008 از معافیت‌هایی با توجه به معیارهای مشخص برخوردار است.

گزارش مربوط به بررسی نظام تأمین اجتماعی کشور نروژ، متشکل از دو گزارش مجزاست که در گزارش اول (گزارش پیش‌رو) توضیحی مختصر درباره جایگاه اقتصادی-جمعیتی- اجتماعی کشور نروژ ارائه خواهد شد؛ سپس به بررسی چارچوب نظام سه لایه تأمین اجتماعی این کشور و سیر تحولات و اصلاحات وقوع یافته در آن طی دو دهه اخیر خواهیم پرداخت و مهم‌ترین ویژگی هریک از احکام اسبق و جدید را از نظر خواهیم گذراند. درنهایت به نحوه تأمین مالی، دامنه افراد تحت پوشش، مزایای بازنشستگی (نظام جدید و اسبق) و بازماندگی ذیل طرح بیمه ملی نروژ[22] به‌عنوان چتر اصلی حمایت و پوشش‌دهنده لایه یک و بخش قابل‌ملاحظه‌ای از لایه دوم نظام رفاه کشور نروژ، اشاره خواهیم کرد. سایر مزایای ارائه شده ذیل طرح بیمه ملی نروژ و سایر طرح‌های موجود در لایه دوم و سوم در گزارش دوم ارائه خواهد شد.

2-نروژ از منظر متغیرهای مهم اقتصادی و جمعیتی

نروژ دارای اقتصادی پایدار با بخش خصوصی پُر تحرک، بخش دولتی بزرگ و چتر امنیت اجتماعی[23] است که در نوامبر سال 1994 طی یک همه‌پرسی از اتحادیه اروپا خارج شد. این کشور از غنی‌ترین کشورها در منابع طبیعی مانند نفت و گاز، ماهی و جنگل و مواد معدنی به‌شمار می‌آید که پس از چین، دومین صادر‌کننده غذای دریایی در جهان و از تولید‌کنندگان پیشرو محسوب ‌می‌شود. منابع وسیع نفتی موجود در این کشور منجر به ایجاد قوانین و مقررات گسترده در جهت مدیریت آن توسط دولت شده‌ است. نروژ را می‌توان از صادرکنندگان پیشرو نفت جهان دانست؛ بنابر برآوردهای رسمی صورت گرفته در کشور، بخش نفتی کشور حدود 9 درصد مشاغل، 14 درصد تولید ناخالص داخلی، 14 درصد درآمد دولت[24] و 41 درصد از صادرات را در سال 2021 تأمین می­نماید. از منظر منابع گازی و میزان تولیدات مربوط به آن نیز نروژ توانسته است در سال 2020 مقدار تولید گاز خود را به بیش از دو برابر سال 2000 برساند [3].

نروژ همچنین برای خنثی‌سازی آثار نامطلوب نوسانات احتمالی در قیمت نفت و گاز و یا کاهش احتمالی در تولید آنها، به پس‌انداز درآمدهای دولت از بخش نفتی در بزرگ‌ترین صندوق سرمایه جهان[25] می‌پردازد که در پایان سال 2017 مقدار سرمایه موجود در آن به بیش از یک تریلیون دلار رسیده بود. همچنین دولت به‌منظور متوازن‌سازی بودجه هر ساله فدرال از یک قاعده مالی[26] استفاده می‌کند که به‌موجب آن مصرف درآمدهای نفتی و یا تأمین مالی سرمایه‌گذاری‌ها باید مطابق با نرخ واقعی بازده پیش‌بینی شده صندوق، صورت پذیرد که این امر سبب پایداری صندوق در بلندمدت می‌شود.

2-1.جمعیت و رشد جمعیت

براساس آمار اعلامی بانک جهانی کشور نروژ در سال 2020، 5/31 میلیون نفر می‌باشد و مقدار تخمینی آن برای سال 2026، 5/59 میلیون پیش‌بینی شده‌ است. همچنین نرخ رشد جمعیت، همان‌گونه که در نمودار 1، بدان اشاره شده در سال 2020، به 0/44 درصد رسیده که نسبت به رقم مشابه آن در سال 2019 با کاهش 0/3 درصدی مواجه شده ‌است. در نمودار 1، روند نرخ رشد جمعیت کشور نروژ در بازه زمانی 2010 تا 2020 اشاره شده‌ است.

نمودار 1. نرخ رشد جمعیت در نروژ در سال‌های 2010 تا 2020

مأخذ: بانک‌جهانی،2020.

همچنین نرخ فعلی زاد و ولد در کشور نروژ در سال 2021، 11.116 تولد در هر هزار نفر گزارش شده که نسبت به سال 2020، 0/15 درصد افزایش داشته است. نرخ باروری در سال 1961 (سال بعد از جنگ) به اوج خود رسیده، اما از اوایل دهه 1960 این نرخ به‌شدت افت کرده و درنهایت در سال 2020 به کمترین میزان (1.53) رسیده است. [4]

نمودار هرم جمعیتی کشور نروژ برای سال 2020، که در نمودار 2، نشان داده شده، بیانگر آن است که 23/1 درصد جمعیت را افراد بالای 60 سال تشکیل می‌دهد. همچنین بنابر آمار مرکز داده OECD درصد جمعیت بالای 60 سال به کل جمعیت در سال 2015 حدود 21/8 درصد اعلام شده و مقدار تخمینی آن در سال‌های 2030 و سال 2050 به‌ترتیب 26/2 درصد و 29/5 درصد پیش‌بینی شده‌ است.

مأخذ: مرکز داده - OECD2020.

2-2.شاخص اقتصادی و اجتماعی

در جدول زیر می‌توان اهم شاخص‌های اقتصادی و جمعیتی و اجتماعی کشور نروژ را مشاهده کرد:

جدول 1. شاخص‌های جمعیتی– اجتماعی- اقتصادی نروژ (سال 2020)

مأخذ: همان.

به‌منظور دستیابی به تصویر روشن در رابطه با نحوه عملکرد کشور نروژ در مقایسه با متوسط کشورهای OECD اطلاعات مربوط به حوزه تأمین اجتماعی این کشور در مقادیر مشابه آن برای متوسط کشورهای OECD در جدول نشان داده‌ شده‌ است.

جدول 2. شاخص‌های کلیدی کشور نروژ در حوزه مستمری در مقایسه با کشورهای OECD (سال 2019)

Source: Pension at glance,2019,OECD.

2-3.شاخص دیدبانی سالمندی

شاخص دیده‌بانی اجتماعی یک شاخص کیفی متشکل از چهار بخش امنیت درآمد، وضعیت درمان و سلامت، توانمندی و محیط‌ زیست و جامعه سالمند است که برای هر مؤلفه آن شاخص‌های کمّی مرتبط معرفی و محاسبه گشته ‌است. این شاخص برای انعکاس میزان موفقیت نظام تأمین اجتماعی در میان کشور‌های مختلف جهان معرفی شده‌ است. نروژ طی این شاخص چهارجانبه که در سال 2019 محاسبه شده در مقام دوم قرار دارد.

در جداول 3 تا 6 مجموعه شاخص‌های تشکیل‌دهنده هر متغیر کیفی و مقام نروژ در هریک از آنها اشاره شده‌ است.

جدول 3. مؤلفه امنیت درآمدی

Source: Age watch Insight ,2019 Global.

جدول 4. مؤلفه وضعیت درمان و سلامت

Source: Ibid.

جدول 5. مؤلفه توانمندی

Source: Ibid.

جدول 6 . محیط زیست و جامعه سالمند

Source: Ibid.

3-نظام بازنشستگی سه لایه نروژ

نروژ دارای چارچوب سه لایه^[27] برای تأمین امنیت درآمد بازنشستگی، بسیار مشابه با آنچه در کشورهای OECD استفاده می‌شود، است. در نمودار زیر اجزای هر سه لایه تأمین اجتماعی و عناوین طرح‌های مرتبط با هریک به‌وضوح نمایش داده شده است.

مأخذ: کودرنا، جورج - 2017.

همان‌طور که در نمودار 3 نشان داده شده است، لایه‌ها براساس عملکرد‌شان متمایز از یکدیگر هستند. به‌طور کلی، وظیفه اولین لایه اجباری، تهیه یک چتر امنیت اجتماعی با هدف کاهش فقر در میان سالمندان است. به‌طور خاص، لایه اول یک برنامه حمایتی بدون نیاز به مشارکت است که صرفنظر از سابقه کاری افراد، در زمان بازنشستگی به آنان اعطا می‌شود. مزایای این لایه یا به‌طور همگانی[28] در اختیار تمام افراد با سال‌های مشخص اقامت و سن قرار می‌گیرد یا تنها به‌طور هدفمند[29] مختص به گروهی خاص با منابع محدود است. لایه‌های دوم و سوم به تأمین درآمد جایگزین به‌طور اجباری و اختیاری با هدف کمک به هموارسازی مصرف در طی دوران کار و بازنشستگی می‌پردازد. درحقیقت، لایه دوم یک لایه مشارکت اجباری از محل درآمد ناشی از اشتغال فرد است که امکان مشارکت افراد متناسب با درآمد پیش از بازنشستگی و جمع‌آوری وجوه را فراهم می‌کند. این نظام اغلب به‌صورت دولتی با مکانیزم مزایای معین و نحوه تأمین مالی نظام توازن هزینه-درآمد[30] ارائه می‌شود. ازسوی دیگر در لایه دوم امکان وجود بسترهای پس‌انداز اختیاری و اجباری تحت مدیریت دولتی و یا خصوصی وجود دارد که تنها از طریق مشارکت‌های کارگر و کارفرما تأمین مالی می‌شود. درنهایت لایه سوم شامل پس‌اندازهای مازاد به‌واسطه درآمدهای ناشی از اشتغال فرد[31] (از طریق مشارکت فراتر از حداقل میزان مشارکت) یا سایر پس‌انداز‌های داوطلبانه، ازجمله مسکن، پس‌انداز شخصی و سایر دارایی‌های خارج از نظام بازنشستگی می‌شود. تمامی پس‌اندازهای صورت گرفته با اهداف تأمین مخارج دوران بازنشستگی چه به‌صورت اختیاری یا اجباری که در برنامه‌های بازنشستگی خصوصی نگهداری می‌شود‌، معمولاً از تخفیف‌های مالیاتی مشروط بر عدم برداشت تا زمان بازنشستگی، بهره‌مند می‌شوند. در نظام سه لایه تأمین اجتماعی نروژ (که در شکل با رنگ قرمز نشان داده شده‌ است) حقوق مستمری سالمندان به‌موجب طرح بیمه ملی (NIS) دولتی، از دو بخش حداقل تضمین‌شده (نمایانگر امنیت اجتماعی (SSN) لایه یک) و جزء مرتبط با سطح درآمد فرد (جایگزین بخشی از درآمد دوران بازنشستگی به‌طور اجباری) تشکیل شده‌ است. حداقل مستمری تضمین‌شده تأمین‌کننده یک چت امنیت اجتماعی بدون نیاز به مشارکت افراد است و در مقابل جزء دوم به‌واسطه ارتباط آن با میزان درآمد فرد براساس آزمون وسع عمل می‌کند [5].

هزینه‌های مربوط به مستمری سالمندان NIS براساس نظام توازن درآمد-هزینه[32] و از طریق ترکیبی از مشارکت‌های تأمین اجتماعی و درآمد عمومی دولت تأمین می‌شود.

لایه دوم ضمن تأمین بستری برای جایگزینی اجباری بخشی از درآمد دوران بازنشستگی (مستمری شغلی اجباری)،^[33] مشمول طرح‌های بازنشستگی پیش از موعد (AFP)[34] نیز می‌شود. این دو طرح همان‌طور که پیشتر بیان شد، به‌طور قابل‌توجهی بسته به اشتغال فرد در بخش دولتی یا خصوصی، دارای شرایط متفاوتی ا‌ست، درحالی که 100 درصد کارگران بخش دولتی تحت پوشش بازنشستگی پیش از موعد هستند، تنها نیمی از کارمندان بخش خصوصی تحت پوشش بازنشستگی پیش از موعدند که به‌طور عمده به‌موجب قراردادهای بازارهای کار مدیریت شده و به‌طور جزئی توسط دولت تأمین مالی می‌شوند [6].

مستمری شغلی مربوط به کارگران بخش دولتی، براساس نظام توازن هزینه- درآمد تأمین مالی می‌شود و از نظام مزایای معین (DB) تبعیت می‌کند. در مقابل، مستمری بازنشستگی شغلی مربوط به کارگران بخش خصوصی از نوع نظام اندوخته کامل بوده و از طریق مشارکت‌کارفرمایان با حداقل میزان مشارکت مورد نیاز 2 درصد از دستمزد، طی مکانیزم مشارکت معین (DC) اداره می‌شود، البته مشارکت در مستمری شغلی طرح‌های DC به‌طور معمول بیش از 2 درصد مورد نیاز و در بازه 2 تا 7 درصد دستمزد‌ سالیانه به این برنامه رقم می‌خورد. همان‌طور پیشتر نیز بیان شد، این مشارکت‌های داوطلبانه «مازاد» به طرح مستمری بازنشستگی شغلی، بخشی از لایه سوم نظام تأمین اجتماعی نروژ را تشکیل می‌دهد. لایه سوم همچنین شامل دارایی‌های مالی خارج از نظام بازنشستگی و مالکیت خانه می‌شود که در میان نروژی‌های سالمند (بیش از 80 درصد) بسیار زیاد است و می‌تواند نقش مهمی در حمایت مالی بازنشستگان داشته ‌باشد [7].

تا سال 2009، حدود 84 صندوق بازنشستگی خصوصی،[35] 30 صندوق بازنشستگی شهرداری[36] و 17 برنامه بازنشستگی خصوصی[37] ذیل این لایه در نروژ در حال فعالیت بوده است.

در ادامه به بررسی اختصاری لایه‌های تأمین اجتماعی حاکم در کشور نروژ و روند تکامل آنها درنتیجه اصلاحات صورت گرفته، خواهیم پرداخت؛ اما جزییات مربوط به هریک از لایه‌ها در بخش‌های پیش‌رو مورد بررسی موشکافانه قرار خواهد گرفت.

3-1. نظام اسبق

3-1-1. مستمری بازنشستگان طی طرح بیمه ملی (NIS)

مستمری بازنشستگان طی NIS در سال 1967 به‌عنوان یک برنامه بازنشستگی اجباری، به‌صورت یک نظام توازن درآمد-هزینه با ساختار مزایای معین تأسیس شد. سن بازنشستگی قانونی در ابتدا 70 سال تعیین شد‌، اما بلافاصله پس از اجرای آن، به 67 سال کاهش یافت. همان‌طور که قبلاً ذکر شد، مستمری بازنشستگی شامل دو مؤلفه حداقل مستمری تضمین‌شده[38] و مستمری مرتبط با سطح درآمد[39] است که در آن حداقل مستمری بازنشستگی تضمین‌شده با توجه به وضعیت تأهل فرد متفاوت است. حداقل مستمری تضمین‌شده برای مستمری‌بگیران مجرد، 2 برابر مقدار پایه (B.a)[40] و برای مستمری‌بگیران متأهل، 1.85 برابر مقدار پایه (1/85 B.a)[41] است. به‌ بیان دیگر حداقل مستمری بازنشستگی تضمین‌شده معادل 33 درصد از متوسط دستمزد تمام‌وقت برای مستمری‌بگیران مجرد و حدود 31 درصد برای مستمری‌بگیران متأهل (به‌ازای هر نفر) است به‌دلیل آنکه مشمول مالیات نیست، نسبت به حقوق خالص (پس از کسر مالیات) بیشتر است. علاوه‌بر آن‌، افراد برای دریافت مقدار کامل حداقل مستمری تضمین‌شده باید 40 سال در کشور نروژ اقامت و برای دریافت بخشی از آن حداقل باید 3 سال اقامت داشته ‌باشند. درحقیقت به‌ازای سال‌های عدم اقامت فرد، به‌طور متناسب از مبلغ کل مستری حداقل تضمین‌شده کسر می‌شود [8].

ازسوی دیگر نحوه محاسبه مستمری مرتبط با سطح درآمد، قبل از اصلاحات از طریق کل امتیازهای مستمری[42] جمع‌آوری شده توسط افراد در طی دوران 40 ساله اشتغال متعارف، محاسبه می‌شود. بدین‌گونه که اگر درآمد سالیانه ناشی از کارِ افراد از یک مقدار پایه بیشتر شود، امتیاز مستمری برای آنان منظور می‌شد. افراد به‌موجب این طرح می‌توانند حداکثر 7 امتیاز برای درآمد سالیانه ناشی از کارِ 12 برابر مقدار پایه خود،[43] دریافت کنند و واجدین شرایط دریافت کامل این مستمری باید دارای یک دوره 40 ساله امتیاز مثبت مستمری باشند. در محاسبه مستمری مرتبط با سطح درآمد، از میانگین تعداد امتیازات مستمری(AVP) [44] در طول 20 سال با بالاترین سطح درآمد استفاده می‌شود. (اصطلاحاً قانون بهترین سال‌ها)[45] برای فردی که 40 سال امتیاز بازنشستگی مثبت دارد، مؤلفه مستمری مرتبط با سطح درآمد از طریق ضرب 0.42 در حاصل‌ضرب مقدار پایه در میانگین امتیازات مستمری[46] قابل محاسبه است [9].

اشاره به این نکته حائز اهمیت است که همه مؤلفه‌های مربوط به حدود لازم برای جمع‌آوری امتیاز مستمری برای دستیابی به مستمری مرتبط با سطح درآمد و دیگر مستمری‌های مربوط به NIS از طریق رشد دستمزد با کسر 0.75 تعدیل می‌شوند.

شایان ذکر است، مستمری بازنشستگی سالمندان به‌موجب طرح بیمه ملی (شامل مستمری تضمین‌شده) با هدف جایگزینی 60 درصد حقوق بازنشستگی برای افراد با میانگین دستمزد و اشتغال 40 ساله، به‌طور ناخالص پایه‌ریزی شد که در عمل توانست نرخ جایگزینی ناخالص نزدیک به 50 درصد را برای افراد به ارمغان آورد [10] .

3-1-2. طرح قراردادهای بازنشستگی پیش از موعد

نظام AFP در سال 1988 درنتیجه توافق سه‌جانبه بین کارفرمایان و کارگران و دولت، معرفی شد که تمام کارمندان با قرارداد‌های بازنشستگی پیش از موعد را تحت پوشش قرار می‌داد،[47] میزان پوشش AFP در بخش خصوصی از هر صنعت به صنعتی دیگر متفاوت است، به‌طوری ‌که شاهد پوشش بسیار بالا در نفت، معدن و تولید (74 -80 درصد) و پوشش بسیار کم در املاک و مستغلات، آموزش خصوصی و بهداشت (فقط حدود 30 درصد) هستیم [11]. به‌طور کلی حداقل سن لازم برای بهره‌مندی از مزایای AFP در ابتدا 66 سال اعلام گشت که در طی یک دهه به 62 سال کاهش یافت؛ به‌موجب این طرح امکان بازنشستگی با دریافت مستمری کامل برای حدود 70 تا 80 درصد کارمندان از سن 62 سالگی حاصل شد. همچنین در این طرح به افراد، مستقل از سن بازنشستگی و تا سن 67 سالگی (حداقل سن لازم برای دستیابی به مزایای NIS) مبلغی عمدتاً معادل مستمری حاصله از NIS پرداخت می‌شود. همان‌طور که مشخص است به‌سبب آنکه مکانیزم انگیزشی برای به تأخیر انداختن بازنشستگی در این نظام تعبیه نشده بود، بزرگ‌ترین ضد انگیزه برای کار کردن افراد پس از سن 62 سالگی، به‌ویژه برای افراد کم‌درآمد را ایجاد کرده بود [12]. تأمین مالی طرح AFP مربوط به بخش خصوصی از نظام توازن هزینه- درآمد تبعیت می‌کند و دولت به‌عنوان همراهی با این طرح یک‌سوم هزینه‌های مستمری برای کارگران بخش خصوصی را تقبل کرد [13].

3-1-3. مستمری بازنشستگی شغلی

تا قبل از سال 2000 مستمری بازنشستگی شغلی تنها ناظر بر کارگران بخش دولتی تعبیه شده‌ بود و اکثر کارگران بخش خصوصی را تحت پوشش قرار نمی‌داد. مستمری بازنشستگی شغلی در بخش دولتی که با مکانیزم DB کاملاً بر مزایای بازنشستگی NIS منطبق است؛ به‌گونه‌ای ا‌ست که برای افراد با مشارکت 30 سال و سن 56 سال نرخ جایگزینی ناخالص 66 درصدی را در بردارد [14] . به‌طور مشابه در نظام DB بازنشستگی شغلی مربوط به بخش خصوصی به‌عنوان مکمل مزایای بازنشستگی NIS نیز نرخ جایگزینی خالص 66 درصد از دستمزد پایانی افراد هدف‌گذاری شده‌ است. همچنین سن دستیابی به این مزایا همانند حداقل سن مجاز در طرح بیمه ملی 67 سال است.

بیان این نکته ضروری است که تا سال 2001، طرح‌های DB تنها چارچوب مجاز برای مستمری بازنشستگی شغلی محسوب می‌شدند، اما پس از آن قالب‌هایDC نیز وارد این عرصه گشت. در همین سال معافیت‌ها و مزیت‌های مالیاتی که پیشتر تنها برای طرح‌های DB در دسترس بود؛ به طرح‌های DC نیز تسری یافت که همین امر سبب افزایش این طرح‌ها در نظام بازنشستگی شغلی شد. بعد از سال 2006 درست زمانی‌که دولت کارفرمایان را به مشارکت حداقل 2 درصد از دستمزد سالیانه به‌جای کارگرانی با سطح حقوق 1 تا 12 برابر مقدار پایه ملزم کرد، حرکت از طرح‌های DB به DC سرعت گرفت [9].

3-2. وقوع اصلاحات

کشور نروژ همانند بسیاری دیگر از کشور‌های پیشرفته، با پدیده سالمندی سریع جمعیت روبه‌روست که از مهم‌ترین دلایل آن کاهش میزان مرگ‌ومیر و باروری در گذشته و امید به زندگی انتظاری در آینده است. میزان جمعیت بالای 65 سال تا سال 2060 در نروژ به بیش از 25 درصد[48] می‌رسد و نسبت حمایت بالقوه به‌ازای هر فرد 65 سال و بالاتر در بازار نیروی کار به 2 نفر خواهد رسید [15]. چنین تغییر اساسی در جمعیت، پیامد‌های گسترده‌ای برای اقتصاد نروژ و به‌ویژه برنامه بیمه ملی (NIS) که فراهم‌آورنده مستمری بازنشستگی سالمندان و مزایای ازکارافتادگی ا‌ست، خواهد داشت. تخمین‌ها نشان‌ می‌دهد، عدم وقوع اصلاحات در نظام تأمین اجتماعی سبب بیش از دو برابر شدن هزینه‌های دولت در تأمین مستمری سالمندان از 6 درصد تولید ناخالص داخلی در سال 2013 به 13 درصد آن تا سال 2060 به انضمام 4 درصد از تولید ناخالص داخلی برای مزایای ازکارافتادگی خواهد شد [16]. تخمین‌های این‌چنینی و پیامدهای مالی شدید مربوط به آن، سبب شد که کشور نروژ در دو دهه اخیر به اصلاحات طولانی‌مدت، ساختارمند و سنجیده از سال 2001 دست بزند.

جدول زمان‌بندی اصلاحات نظام بازنشستگی در کشور نروژ در ادامه ارائه شده‌ است. این جدول حاوی اصلاحات واقع شده در مستمری بازنشستگی شغلی در سال 2006 و طرح AFP مختص به کارگران بخش خصوصی در سال 2008 که در ارتباط با NIS رخ داده است، می‌باشد.

جدول 7. جدول زمانی اصلاحات بازنشستگی نروژ

Source: Christensen et al. (2012) and Ervik and Linden (2014).

جدول فوق نشان می‌دهد که روند اصلاحات قبل‌تر از سال 2011 (دقیقاً یک دهه قبل و از سال 2001)، با پایه‌گذاری کمیسیون بازنشستگی[53] متشکل از نمایندگان تمام احزاب و کارشناسان مستقل توسط دولت آغاز شده‌ است. کمیسیون بازنشستگی در سال 2004 نتیجه مطالعات خود مبنی‌بر ایجاد یک نظام بیمه ملی مدرن با گره‌خوردگی بیشتر مزایای بازنشستگی با دستمزدهای پیش از بازنشستگی و دارای ابزارهای مختلفی برای محدودسازی رشد هزینه‌های بازنشستگی دولت را تسلیم کرد. سپس، دو توافق در پارلمان نروژ که نشانگر حمایت سیاسی گسترده‌ای از اصلاحات بازنشستگی در امتداد مجموعه پیشنهادهای کمیسیون بازنشستگی بود، با انجام برخی تعدیلات در زمینه پیامد‌های توزیعی رقم خورد و در سال 2009، جزییات طرح جدید بیمه ملی و قوانین گذار مرتبط با آن منتشر گشت. درنهایت نظام جدید بازنشستگی در بهار همان سال توسط پارلمان نروژ، تصویب شد و به‌جز مدل نوین در انباشت مشارکت‌ها که به‌تدریج مطرح گشت، تغییرات اصلی همچون تعدیل مستمری بازنشستگی متناسب با تغییرات واقع شده در فاکتور امید به زندگی، منعطف‌سازی نظام بازنشستگی از سن 62 سالگی و قوانین جدید برای متناسب‌سازی مستمری بازنشستگی، در سال 2011 اعمال شد [17].

در کنار اصلاحات اعمالی بر مستمری سالمندان NIS، تغییرات مهمی در مستمری بازنشستگی شغلی با چارچوب طرح‌های DC برای کارگران بخش خصوصی اعمال گشت. در سال 2001، این طرح‌ها از رفتار مالیاتی مشابه با طرح‌های DB برخوردار شدند. همچنین از سال 2006، بحث مستمری بازنشستگی شغلی به‌همراه حداقل میزان مشارکت در نظام اجباری شد. درنتیجه سلسله اصلاحات نظام بازنشستگی، نظام AFP مختص به شاغلین بخش خصوصی که مربوط به لایه دوم تأمین اجتماعی کشور نروژ می‌شود، نیز دستخوش برخی اصلاحات گشت. درنتیجه یک توافقنامه سه‌جانبه جدید از سال 2008 بین کارگر، کارفرما و دولت شکل گرفت که به‌موجب آن، برای شاغلین بخش خصوصی AFP، مستمری مادام‌العمر منطبق با اصول محاسباتی حاکم بر چارچوب NDC و تعدیلات طول عمر حاکم بر NIS اصلاح شده در مستمری سالمندان ارائه شده‌ است [18].

3-2-1. عناصر اصلی اصلاحات در نظام بازنشستگی نروژ

3-2-1-1. ویژگی‌های اصلی مستمری بازنشستگی در NIS جدید

مستمری بازنشستگی به‌موجب NIS در طرح جدید کماکان از هر دو عنصر حداقل مستمری تضمین‌شده و مستمری مرتبط با سطح درآمد تشکیل‌ شده‌ است که در آن حداقل مستمری تضمین‌شده از قواعد حاکم در نظام اسبق تبعیت می‌کند و از سطوح مشابهی برای افراد با وضعیت تأهل متفاوت[54] برخوردار بوده و شرایط اقامتی (حداقل سه سال برای دریافت بخشی از آن و دوره 40 ساله برای دریافت آن به‌طور کامل) نیز برای افراد یکسان است. همچنین نحوه تأمین مالی هزینه‌های مربوط به مستمری سالمندان مطابق نظام اسبق برمبنای نظام توازن درآمد- هزینه بوده و برگرفته از ترکیب درآمد‌های مالیاتی عمومی و مشارکت‌های تأمین اجتماعی است؛ اما با وجود این شباهت‌ها، اصلاحات واقع‌شده تغییرات‌ قابل‌توجهی در نحوه محاسبه، زمان دسترسی به مزایا و مکانیزم متناسب‌سازی مستمری سالمندان به‌موجب NIS - که همه آنها در سال 2011 اجرا شدند- ایجاد کرده است [19]. علاوه‌بر این، مدل جدیدی برای انباشت مشارکت‌ها طی اصلاحات معرفی‌ شده که امکان گذار تدریجی از نظامی با ویژگی طرح‌های مزایا‌ی معین (DB) به یک نظام جدید با ویژگی‌های مشارکت معین صوری (NDC) را محقق می‌کند. در یک بررسی موشکافانه‌تر، اصلاحات حاکم بر مستمری سالمندان در NIS شامل عناصر زیر است.

1. نظام جدید مبتنی‌بر چارچوب مشارکت معین فرضی (NDC) برای انباشت مشارکت‌ها

به‌موجب این تغییر، مجموعه تمامی مستمری دوران بازنشستگی از درآمد ناشی از کار یا مشارکت در دوره‌ها و یا شرایط خاص،[55] بین سال‌های 13 تا 75 سال به‌دست می‌آید و هر ساله مستمری از 18/1 درصد درآمد قابل مشارکت (درآمد ناشی از کار، مزایای موقت و عایدی حاصل از کار افراد خویش‌فرما) تا سقف 1/77/1 برابر مقدار پایه (تقریباً 115 درصد از متوسط دستمزد تمام‌وقت) حاصل شده و در حساب‌های فرضی شخصی ثبت می‌شود. ازاین‌رو، اصلاحات منجر به لغو قید مربوط به مشارکت 40 ساله برای دریافت مستمری کامل، قاعده شمارش «بهترین 20 سال مشارکت فرد» و حداقل آستانه درآمد مقدار پایه برای جمع‌آوری حقوق بازنشستگی، در جهت تقویت انگیزه‌های عرضه نیروی کار گشته ‌است. باید توجه داشت که سقف درآمد سالیانه (7/1 برابر پایه) حفظ و درحقیقت به‌عنوان یکی از ویژگی‌های مطلوب توزیع در اصلاحات، تقلیل یافته است. قوانین گذار به‌گونه‌ای وضع‌ شده‌ است که مدل جدید NDC به‌طور جزئی برای گروه‌های متولد شده در سال 1954 و پس از آن و‌ ازسوی دیگر، به‌طور کامل برای گروه‌های متولد شده پس از 1962 اجرا می‌شود. به‌طور خاص، قوانین قدیمی محاسبه مؤلفه مستمری بازنشستگی مرتبط با سطح درآمد، همچنان برای گروه‌های متولد شده در سال 1953 و قبل از آن برقرار است [20]. برای گروه‌های متولد شده در سال 1954، 90 درصد عایدی مرتبط با سطح درآمد طبق قوانین قدیمی و 10 درصد آن طبق قوانین جدید محاسبه می‌شود. 10 درصد ذکر شده که تحت قوانین جدید قرار می‌گرفتند، به‌تدریج برای گروه‌های جوان‌تر جمعیت به اندازه 10 درصد افزایش می‌یابد؛ به‌طوری ‌که مستمری مرتبط با سطح درآمد برای گروه‌های جمعیتی متولد شده در سال 1963 و پس از آن به‌طور کامل تحت قوانین جدید NDC قرار خواهند گرفت [9].

2.معرفی نظام بازنشستگی انعطاف‌پذیر با امکان بهره‌مندی بین سنین 62 تا 75 سال براساس اصول اکچوئری

همان‌طور که پیشتر بیان شد، علی‌رغم آنکه سن اولیه دسترسی به مستمری بازنشستگی سالمندان در نظام اسبق 67 سال بود، سلسله اصلاحات به جایگزینی آن با نظامی منعطف‌تر و امکان دسترسی از سن 62 سالگی پرداخت. با این توضیح که همه افرادی که بتوانند به مستمری بازنشستگی مرتبط با سطح درآمد ‌بیشتر از حداقل مستمری تضمین‌شده در سن 67 سال دست‌ یابند، امکان بازنشسته‌شدن را خواهند داشت.

امکان برداشت مستمری بازنشستگی سالمندان در NIS به‌طور جزئی یا کامل یا از سن 62 سالگی وجود دارد. افراد می‌توانند 20 درصد، 40 درصد، 50 درصد، 60 درصد و یا 80 درصد از مستمری بازنشستگی کامل که ترکیبی از حداقل مستمری تضمین‌شده و مستمری مرتبط با سطح درآمد است را برداشت کنند. به‌علاوه، هیچ‌گونه آزمون و سعی در مقابل درآمد کارگران دریافت‌کننده مستمری بازنشستگی وجود ندارد و درحقیقت، ادامه کار پس از شروع بازنشستگی، منجر به مستمری بازنشستگی افزوده[56] می‌شود [21].[57]

3.تعدیل جدید مستمری بازنشستگی با توجه به تغییرات حاکم بر امید به زندگی

نحوه محاسبه مستمری بازنشستگی مرتبط با سطح درآمد در طی اصلاحات به‌طور کامل دستخوش تغییر و تحول قرار گرفته است. به‌طور خاص، عایدی نهایی ناشی از مشارکت‌های انباشته (که سالیانه از طریق نرخ رشد دستمزدها تعدیل می‌شود) و در حساب‌های NDC ثبت می‌شوند؛ در طی اصلاحات به مقرری سالیانه[58] برای سال‌های باقی‌مانده انتظاری تبدیل می‌شود. فاکتور تعدیل طول عمر در بازه 62 تا 75 سال برای هر گروه سنی که به سن 61 سالگی می‌رسند، محاسبه می‌شود.[59] مقادیر محاسبه شده در سن 61 سالگی، بدون تعدیل در سال‌های آتی مبنای اثر خواهد بود. همچنین با لحاظ اصل بی‌طرفی در اکچوئری، محاسبه مستمری، افزایش تعداد سال‌های بازنشستگی پیش‌بینی شده، موجب کاهش مزایای بازنشستگی سالیانه می‌شود؛ به‌طوری که ارزش فعلی کل مزایای بازنشستگی (برای مثال، ثروت بازنشستگی) تقریباً با تغییر در امید به زندگی باقیمانده فرد و سن بازنشستگی کماکان ثابت باقی می‌ماند [22].

4.قوانین جدید برای نمایه‌سازی مستمری بازنشستگی

همان‌طور که پیشتر بیان شد، مستمری بازنشستگی در مرحله انباشت براساس نرخ رشد دستمزد تعدیل می‌شود (درحقیقت نرخ بازده ضمنی سالیانه حساب‌های NDC را تشکیل می‌دهد)؛ اما در هنگام بازنشستگی، مستمری بازنشستگی مرتبط با سطح درآمد براساس نرخ رشد دستمزد سالیانه منهای 0/75 درصد متناسب‌سازی می‌شود. این بدان معناست که مستمری بازنشستگی مرتبط با سطح درآمد، به‌طور متوسط براساس متوسط رشد دستمزد و شاخص بهای مصرف‌کننده، متناسب‌سازی می‌شود. [16] حداقل مستمری بازنشستگی تضمین‌شده نیز مطابق نرخ رشد دستمزد سالیانه من‌های 0.5 درصد در سال نمایه‌سازی می‌شود که منعکس‌کننده افزایش سالیانه 0.5 درصد امید به زندگی (به‌طور متوسط) در سن 67 سالگی است.

درنتیجه به‌طور خلاصه می‌توان اذعان کرد، ویژگی‌های اصلی طرح جدید مستمری بیمه ملی شامل تعدیل حقوق بازنشستگی با توجه به تغییرات حاکم بر امید به زندگی، انعطاف‌پذیر کردن روند بازنشستگی براساس اصول حاکم بر نظام اکچوئری از سن 62 سالگی و ایجاد قوانین جدید برای متناسب‌سازی حقوق بازنشستگی است.

این اصلاحات همچنین با ساختاری تدریجی برای گروه‌های مختلف سنی، قوانین حاکم بر انباشت مشارکت‌ها را به‌طور کامل تغییر داد. به‌موجب اصلاحات حاکمه، گروه‌هایی که پس از سال 1953 متولد می‌شوند، به‌طور تدریجی و افراد متولد شده در سال 1963 و بعد از آن کاملاً تحت پوشش مکانیزم جدید انباشت مشارکت‌های خود تحت چارچوب مشارکت معین فرضی (NDC) قرار خواهند گرفت.

‌شایان ‌ذکر است، هدف اصلی این اصلاحات ساختاری، بهبود پایداری مالی بلندمدت نظام، به‌ویژه از طریق ایجاد انگیزه‌های قوی‌تر برای عرضه نیروی کار و حفظ‌ مؤلفه‌های اصلی باز توزیع موجود در نظام اسبق است.

3-2-1-2. ویژگی‌های اصلی طرح جدید بازنشستگی پیش از موعد مختص به شاغلین بخش خصوصی

طرح AFP مربوط به بخش خصوصی از سال 2011،‌ درنتیجه اصلاحات به یک نظام بسیار منصفانه‌تر برای کسانی که شروع به گرفتن مستمری AFP می‌کنند، با هدف افزایش عرضه نیروی کار و به تعویق انداختن بازنشستگی تبدیل گشت. به‌طور خاص، تغییرات اصلی در نظام AFP مربوط به بخش خصوصی شامل موارد زیر است؛

1. مقرری سالیانه مادام‌العمر

درحالی که نظام AFP قدیمی فقط تا 67 سالگی و اغلب به همان میزان مستمری سالمندان طی NIS به پرداخت مستمری می‌پردازد، در نظام اصلاح شده مستمری مادام‌العمر که به‌طور معمول کمی بیش از 20 درصد مستمری NIS قدیمی است، پرداخته می‌شود. مستمریAFP نیز امکان دسترسی از سن 62 سالگی را منوط به ترکیب آن با مستمری NIS برای فرد محقق می‌کند.

2. مدل جدید برای محاسبه حقوق بازنشستگی

طبق قوانین جدید، درآمد قابل مشارکت هر سال از سن 13 سالگی منجر به مستمری مادام‌العمر با میزان 0/314 درصد درآمد تا سقف 7/1B.a می‌شود (درآمد قابل مشارکت منطبق با تعریف آن در نظام دولتی، شامل حقوق کارگر، مزایا‌ی موقت و درآمد نیروی انسانی محاسبه شده برای افراد خویش‌فرماست). ‌شایان ‌ذکر است که درآمد قابل مشارکت و حدود مربوط به آن (B.a) هرساله بر نرخ رشد دستمزد تعدیل می‌شود.

3. تنظیم امید به زندگی جدید

مستمری بازنشستگی AFP جدید براساس امید به زندگی سال‌های باقیمانده در زمان بازنشستگی فرد مطابق با همان روشی که در مستمری اصلاح شده سالمندان به‌موجبNIS مطرح شد، تعدیل می‌شود [10].

4. حذف آزمون وسع

آزمون وسع که قبلاً به کارگران بین 62 تا 66 سال اعمال شده بود، به‌موجب قوانین جدید لغو شد. این تغییر انگیزه‌های کاری قوی برای کارگران بخش خصوصی تحت پوشش طرح AFP فراهم کرد. درنتیجه حذف آزمون وسع، نرخ مالیات کل از 70 درصد به 40 درصد برای متوسط دستمزد کارگران کاهش‌ یافته ‌است [12].

5. معیارهای جدید احراز

این موارد شامل اشتغال در شرکتی تحت پوشش برنامه AFP، برای حداقل سه سال از 9 سال گذشته تا قبل از سن 62 سالگی است[60] .

اما AFP بخش دولتی کماکان بدون اصلاح به روند خود ادامه می‌دهد. مستمری بازنشستگی AFP برای کارگران بخش دولتی (حدود 35 درصد از جمعیت 35-61 ساله) همچنان از سن 62 تا 66 سالگی پرداخت می‌شود و امکان ترکیب آن با مستمری سالمندان در NIS وجود ندارد [11] . بنابراین کارگران بخش دولتی فقط با انصراف از دریافت حق AFP خود می‌توانند به مستمری سالمندان جدید NIS قبل از سن 67 سالگی دسترسی پیدا کنند.

آزمون وسع قبل از اصلاحات نیز در این طرح حفظ شده است؛ به‌طوری ‌که اگر شخصی هنگام دریافت این مستمری به‌کار خود ادامه دهد، مستمری بازنشستگی AFP دریافتی او به‌طور نسبی کاهش می‌یابد. ازاین‌رو، کارگران در بخش دولتی بعد از 62 سالگی همچنان با انگیزه‌های قوی در عرضه نیروی کار مواجه هستند [10] [12].

3-2-1-3. ویژگی‌های اصلی مستمری بازنشستگی شغلی جدید

مشابه با نظام AFP تفاوت‌ قابل‌توجهی بین مستمری بازنشستگی شغلی در بخش‌های دولتی و خصوصی وجود دارد. حقوق بازنشستگی شغلی در بخش دولتی به‌طور کامل براساس برنامه‌های DB است؛ درحالی که در بخش خصوصی بیش از 90 درصد اعضا از برنامه بازنشستگی شغلی DC برخوردارند. در این بخش به‌سبب آنکه مستمری بازنشستگی شغلی مختص به بخش خصوصی طی اصلاحات دستخوش تغییرات اساسی‌ شده‌ است، بر روی آن تمرکز می‌‌کنیم. همان‌طور که پیشتر بیان شد تغییرات اصلی این لایه شامل قواعد مزیت مالیات، مشارکت‌های اجباری و ایجاد سقف مشارکت‌های افزوده در مستمری بازنشستگی طرح‌های DC است. در ادامه به برخی از ویژگی‌های اصلی حقوق بازنشستگی بخش خصوصی خواهیم پرداخت.

1. حداقل مشارکت و سقف آن

طبق قوانین فعلی، حداقل مشارکت مورد نیاز در یک طرح مشارکت معین (DC)، 2 درصد از دستمزد سالیانه کارکنان با درآمد بین 1 تا 12 برابر مقدار پایه تعیین شده‌ است. برای طرح‌های مزایای معین (با پوشش کمتر از 10 درصد بخش خصوصی) مشارکت‌ها باید به‌گونه‌ای باشد که حداقل مزایای تحت نظام اجباری DC را تضمین کند، البته کارگران بخش خصوصی عمدتاً مشارکت بیش از 2 درصدی در این طرح‌ها دارند که مطابق با مکانیزم سایر کشور‌ها در حوزه مستمری‌های بخش خصوصی، سقفی برای این مشارکت داوطلبانه افزوده در طرح‌های DC لحاظ شده‌ است. از اول ژانویه سال 2014 حد مشارکت در مستمری بازنشستگی شغلی بخش خصوصی 7 درصد دستمزد بین 0 تا 7/1 B.a به‌علاوه 18/1 درصد دستمزد بین 7/1 B.a و 12 B.a تعیین شده‌ است. ازاین‌رو، کارگرانی که بیش از 7/1 B.a درآمد دارند، می‌توانند حداکثر تا 25/1 درصد از حقوق خود را از مستمری بازنشستگی شغلی مختص به‌خود دریافت کنند.

2. رفتار مالیاتی

همانند نظام حاکم بر سایر کشورها، مستمری بازنشستگی شغلی در کشور نروژ نیز از مزیت‌های مالیاتی نسبت به درآمد معمولی برخوردار است. به‌طور خاص، مستمری بازنشستگی شغلی تحت مکانیزم EET[61] مالیات که در میان کشورهای پیشرفته بسیار رایج است، قرار می‌گیرد [23] . به‌موجب این مکانیزم مشارکت‌ها و درآمد ناشی از صندوق بازنشستگی، معاف از مالیات بوده؛ اما مزایای آن به‌عنوان درآمد مشمول مالیات مأخذ مالیات بر درآمد اشخاص حقیقی می‌شود که دارای نرخ تصاعدی است.[62] به همین دلیل این‌حساب‌ها در اصطلاح به حساب‌های معوق مجاز مالیاتی[63] شهرت یافته‌اند. کارفرمایان در نظام تأمین اجتماعی نروژ همواره مکلف به پرداخت مشارکت‌های تأمین اجتماعی در طرح بازنشستگی شغلی هستند که البته تمام مشارکت آنها تحت هزینه قابل‌قبول به‌طور کامل از مأخذ مالیاتی آنان کسر می‌شود.

3. سن دسترسی و سایر قواعد

در رشته اصلاحات واقع‌شده، همان‌طور که پیشتر بیان شد، سن اولیه برای دسترسی به مستمری بازنشستگی در NIS و مستمری بازنشستگی شغلی در سال 2011 به سن 62 سالگی کاهش یافت. همچنین در قواعد اصلاح شده حاکم بر شرایط و گزینه‌های امکان دریافت مستمری توسط اشخاص مسئله برداشت یکجا منع و تنها حق دریافت مقرری سالیانه برای آنان منظور شده‌ است [24].

4.لایه اول: طرح بیمه ملی

طرح بیمه ملی، طرح اصلی بازنشستگی در نروژ است که برای تمام اعضا، حداقل عایدی را از طریق اعطای مستمری حداقل تضمین‌شده مهیا می‌کند؛ علاوه‌بر این، برای افراد شاغل مستمری مرتبط با سطح درآمد ناشی از شغل‌شان به ارمغان می‌آورد. طرح‌های موجود در این برنامه عمدتاً ناظر بر مستمری‌ها و مزایای مربوط به سالمندان و مستمری عمومی هستند که افراد تنها با زندگی یا کار کردن در نروژ واجد شرایط دریافت می‌شوند؛ البته اشاره به این نکته ضروری است که تعداد سال‌های اقامت و یا سطوح درآمد کسب شده توسط افراد بر میزان مستمری دریافتی آنان اثرگذار است [8].

همان‌طور که پیشتر به اختصار بیان شد، مستمری مربوط به سالمندان از دو بخش زیر تشکیل می‌شود:

الف)حداقل مستمری تضمین‌شده

این عایدی، حداقل مستمری است که‌ صرفنظر از سابقه شغلی افراد، در اختیارشان قرار می‌گیرد. درحقیقت این مستمری به افرادی که برای چند سال مشخص در طرح بیمه ملی عضو بوده‌اند، اما نتوانستند به مستمری بازنشستگی کافی برای دوران بازنشستگی‌شان دست یابند، تعلق می‌گیرد تا از فقر مطلق سالمندان جلوگیری به عمل آورد.

ب)مستمری مرتبط با سطح درآمد

افراد شاغل به‌موجب اشتغال و سطح درآمد ناشی از شغل‌شان می‌توانند از این مستمری برخوردار شوند.

برای افرادی که در طرح‌های بازنشستگی متمایز و خاص مربوط به صنایع مختلف (همچون AFP) عضویت ندارند، مستمری مرتبط با سطح درآمد تنها عامل دستیابی به سطوح مستمری بالاتر از مقدار حداقل تضمین شده است. درحقیقت سند بیمه ملی به تبیین اقلام موجود در درآمد قابل مشارکت، درآمد معمول ناشی از کار و سطوح مزایای مربوط به غیبت موقت از بازار کار (همچون مزایای بیکاری، بیماری، کمک‌هزینه برای ارتقای توانایی‌های شغلی و..) می‌پردازد.18/1درصد از درآمد افراد (اگر درآمد کل وی کمتر از 7/1 مقدار پایه باشد) به صندوق پس‌انداز[64] منتقل می‌شود و یا اصطلاحاً صرف خرید سهام بازنشستگی[65]می‌شود. سایر طرح‌های بازنشستگی موازی منجر به افزایش کل حقوق بازنشستگی فرد می‌شود. در این بین اگر افراد نتوانند مستمری بازنشستگی متناسب با سطح مشخص درآمد تأمین کنند؛ واجد شرایط دریافت مستمری مکمل ویژه[66] برای جبران آن می‌شوند [25].

همان‌طور که پیشتر نیز به تفضیل بیان شد، به‌موجب انعطاف‌پذیرتر شدن نظام بازنشستگی در نروژ افراد به شرط دستیابی به سطح مشخصی از درآمد بازنشستگی، می‌توانند اقدام به این امر در حد فاصل بین 62 الی 75 کنند. همچنین مجموع پرداخت‌های سالیانه آنان تحت‌تأثیر انتخاب زمان بازنشستگی از جانب اشتغال در ابتدای و یا انتهای بازه مجاز است (انتخاب اوایل بازه بیان‌گر سال‌های بازنشستگی بیشتر و‌ درنتیجه مستمری سالیانه کمتر است و بالعکس). در این بین افرادی که نتوانند شرط لازم برای دستیابی به حد مستمری را تأمین کنند، باید تا سن 67 سالگی برای بازنشستگی خود صبر کنند. سازمان رفاه و کار نروژ (NAV) وظیفه محاسبه و اعلام نهایی نسبت‌ها و فاکتورهای تعدیل سالیانه سنی^[67] مستمری برای دوره زمانی میان 62 و 75 سال در جولای سالی که گروه جمعیتی به سن 61 سال می‌رسد را برعهده دارد. این سازمان همچنین وظیفه پیش‌بینی این نسبت‌ها برای سال‌های آتی از طریق مقدار مقادیر بین نسلی جمعیتی را نیز انجام می‌هد.[68] در این نظام همان‌طور که پیشتر بیان شد، افراد می‌توانند به‌صورت دوره‌ای تنها بخشی از مستمری بازنشستگی خود (20،40،50،60، یا 80 درصد از مستمری بازنشستگی کامل) را برداشت کنند. نکته مهم‌تر آنکه ادامه کار کردن افراد به موازات دریافت پرداختی‌های بازنشستگی بر مستمری مربوط به سن افراد بی‌اثر است.

• به طورکلی در کشور نروژ در طرح بیمه ملی یا بیمه اجتماعی نروژ[69]، برنامه‌های اصلی عبارتند از:طرح بیمه ملی (که در لایه‌های 1 و 2 به ایفای نقش می‌پردازد)؛
• طرح مزایای کودکان؛
• طرح مزایای نقدی برای خانواده‌های دارای فرزند کوچک.

مجموعه تمامی مزایای اعطایی در طرح بیمه ملی براساس اصول مندرج در سند مصوب در 28 فوریه سال 1997 است. یکسال بعد جزییات مربوط به اعطای مزایای نقدی به خانواده‌های دارای فرزند خردسال طبق مصوبه 26 ژوئن اعلام گشت و درنهایت مزایای کودکان طبق مصوبه 8 مارس سال 2002 به نظام اضافه شد. به‌طور کلی اهم قوانین فعلی حاکم بر نظام تأمین اجتماعی نروژ شامل 1997 (بیمه ملی)، 2005 (مستمری بازنشستگی شغلی اجباری) و 2009 (اصلاح مستمری بازنشستگی)، اجرا شده در سال 2011 است. در مورد کفایت کل مستمری بازنشستگی NIS (ازجمله مستمری بازنشستگی تضمینی)، همان‌طور که پیشتر بیان شد، هدف اصلی ارائه نرخ جایگزینی ناخالص[70] بیش از 60 درصد برای هر شخص با میانگین دستمزد برای 40 سال، تعیین شده بود که در عمل این برنامه توانست به متوسط نرخ جایگزینی ناخالص نزدیک به 50 درصد دست یابد [26].

4-1. افراد تحت شمول طرح بیمه ملی[71]

به‌عنوان یک قاعده کلی، کلیه افرادی که در نروژ اقامت دارند، یا به‌عنوان کارمند فعالیت می‌کنند یا در تأسیسات موقت یا دائمی فلات قاره نروژ مشغول هستند، ذیل طرح بیمه ملی به‌طور اجباری بیمه می‌شوند.

این قاعده در مورد افرادی که در اسوالبارد (اسپیتسبرگن)، جان ماین، بخش‌های وابسته به قطب جنوب (جزیره بووت، جزیره پیتر اول و ملکه مودلند) زندگی می‌کنند درصورتی که این افراد قبل از اقامت در این مناطق به استخدام کارفرمای نروژی در آمده باشند یا به‌واسطه قانون بیمه ملی نروژ، بیمه‌ شده باشند، نیز اعمال می‌شود. همچنین بیمه‌های اجباری نیز برای آن دسته از شهروندان نروژی که در خارج از کشور مشغول به‌کار هستند وجود دارد. ازسوی دیگر، در برخی شرایط شهروندان کشورهای عضو منطقه اقتصادی اروپا (EEA)[72] که بر روی کشتی‌های نروژی فعالیت می‌کنند، به‌طور اجباری بیمه[73] می‌شوند، اما شهروندان کشورهای خارج از منطقه اقتصادی اروپا) که اقامت کشور نروژ یا هر کشور اسکاندیناوی دیگری را ندارند، اما در بخش کشتی‌رانی و تجارت خارجی مشغول به‌کار هستند، تنها در صورت ازکارافتادگی و یا آسیب‌دیدگی حین انجام کار می‌توانند به‌صورت اجباری در نظام بیمه ملی بیمه شوند. در این بین سایر افرادی که طبق مقررات فوق بیمه نشده باشند، در صورت احراز شرایط خاص می‌توانند برای استفاده از بیمه اختیاری تقاضا کنند [25].

4-2.مزایای طرح بیمه ملی

افراد بیمه‌شده تحت طرح بیمه ملی مشمول دریافت مستمری‌های ذیل هستند:

• مستمری بازنشستگی، مستمری بازماندگان، مزایای ازکارافتادگی، مزایای پایه و مزایای ملازمت در مواقع  ازکارافتادگی،[74] کمک‌های فنی و غیره...
• کمک هزینه بازیابی توان شغلی،[75] مزایای آسیب‌دیدگی حین کار، [76]
• مزایای پدر و مادر تنها،[77] مزایای نقدی در صورت بیماری، زایمان،[78]
• فرزندخواندگی و بیکاری، مزایای پزشکی در صورت بیماری و زایمان و کمک هزینه تدفین.

در بسیاری از موارد میزان مزایای پرداختی به‌موجب طرح بیمه ملی، متناسب با مقدار پایه (B.a) محاسبه می‌شود. این مقدار به‌صورت سالیانه توسط پادشاهی نروژ با توجه به افزایش دستمزدها تعدیل می‌شود. در سال 2019 میزان متوسط مقدار پایه برابر 98866 کرون نروژ اعلام شده و این مقدار در سال 2020 به 99858 کرون نروژ رسیده است.

در جدول 8، مقدار پایه برای دوره 2012 الی 2020 نشان داده شده است.

جدول 8. مقدار پایه (20۲۰-20۱۲)

Source: Norwegian Labour and Welfare Administration (NAV).

4-3. نحوه تأمین مالی طرح بیمه ملی

طرح بیمه ملی از طریق مشارکت کارمندان، خویش‌فرمایان و سایر اعضا در کنار مشارکت کارفرمایان و درنهایت کمک‌های دولتی تأمین مالی می‌شود؛ در این بین نرخ مشارکت افراد و میزان کمک‌های دولتی براساس تصمیم‌گیری پارلمان تعیین می‌شود. در یک طبقه‌بندی جزئی‌تر، تأمین مالی مزایای زیر عمدتاً از طریق کمک‌های دولتی رقم می‌خورد:

• کمک هزینه‌های ثابت و یکجا مختص به بارداری و‌ فرایند فرزند‌خواندگی، [79]کمک‌های مالی برای بهبود عملکرد افراد در زندگی روزمره،[80]
• عایدی پایه، مزایای ملازمت،[81] مستمری بازنشستگی مکمل تضمین‌شده[82] برای افرادی که از بدو تولد معلول هستند یا در اوایل زندگی ازکارافتاده می‌شوند،
• مزایای مربوط به‌ فرایند آموزشی، حق اولاد، مزایای گذار برای بازماندگان و مجردها، حمایت از افراد مطلقه و جدا شده،
• مزایای پرستاری برای بازماندگان، کمک هزینه خاکسپاری مطابق بر آزمون وسع و هزینه‌های نگهداری فرزندان.

مشارکت کارمندان و خویش‌فرمایان براساس درآمد قابل مشارکت (درآمد ناخالص سالیانه (شامل پرداخت‌های غیرنقدی)) محاسبه می‌شود؛ همچنین افراد با درآمد کمتر از 54650 کرون نروژ از مشارکت معاف هستند و‌ ازسوی دیگر سقف مشارکت نباید از 25 درصد این مقدار ‌بیشتر باشد. (این آستانه در سال 2021 به 59650کرون نروژ افزایش یافته است).

‌شایان ‌ذکر است که مزایای نقدی در زمان بیماری، بارداری و بیکاری به‌عنوان درآمد قابل مشارکت قلمداد می‌شود و همین امر در مورد کمک هزینه بازیابی توان شغلی و مزایای مربوط به والدین تنها نیز صدق می‌کند.

در کشور نروژ همانند سایر کشورها، میزان نرخ مشارکت بین کارگران، کارفرمایان و خویش‌فرمایان متفاوت است. نرخ مشارکت کارمندان 8/2 درصد از درآمد قابل مشارکت (همان درآمد ناخالص شامل پرداخت‌های غیرنقدی) است. همچنین نرخ مشارکت خویش‌فرمایان 11/4 درصد از درآمد قابل مشارکت است. در این بین نرخ مشارکت برای سایر اقلام درآمد شخصی (همانند حقوق بازنشستگی و غیره) 5/1 درصد درنظر گرفته شده‌ است.[83] درنهایت میزان مشارکت کارفرمایان به‌عنوان درصدی از حقوق پرداختنی (حقوق و دستمزد ناخالص) ارزیابی می‌شود، البته میزان مشارکت کارفرمایان براساس محل تأسیس شرکت از نظر جایگاه جغرافیایی و یا میزان توسعه‌یافتگی اقتصادی متفاوت است. کارفرمایان بسته به منطقه استقرار خود در میان مناطق پنج‌گانه نروژ مکلف به مشارکت صفر تا 14/1 درصدی هستند. جدول 9، میزان مشارکت کارفرمایان در مناطق مختلف کشور نروژ را نشان‌ می‌دهد [27].

جدول 9. تفکیک مناطق و درصدهای مشارکت هریک در کشور نروژ (سال 2020)

Source: Norwegian Labour and Welfare Administration (NAV).

درحقیقت مشارکت‌های صورت‌ گرفته توسط کارفرمایان، خویش‌فرمایان و کارمندان، مزایای مربوط به آسیب‌دیدگی حین کار، بیماری و بیکاری را نیز دربرمی‌گیرد.

برای ترسیم بهتر حجم مالی طرح بیمه ملی می‌توان‌ به‌ کل هزینه‌های این طرح در سال 2019 اشاره کرد که رقمی بالغ بر 836474 میلیون کرون نروژ بوده است. این میزان تقریباً 35.1 درصد بودجه تلفیقی بیمه ایالتی و ملی و تقریباً 2.13 درصد تولید ناخالص داخلی در بر‌می‌گیرد. میزان کمک‌های مالی دولت به طرح بیمه ملی در سال 2019 حدود 129663 میلیون کرون نروژ است که تقریباً 27/3 درصد از کل هزینه‌های این طرح را پوشش می‌دهد [25].

با توجه به اطلاعات مطرح شده حول محورهای افراد تحت شمول و نحوه مالی طرح بیمه ملی در ادامه به بررسی اجمالی مجموعه مزایای پرداختی براساس این طرح خواهیم پرداخت.

4-4. مستمری بازنشستگی

همان‌طور که پیشتر اشاره شد، به‌موجب اصلاحات‌ صورت‌ گرفته در نظام بازنشستگی نروژ، امکان اخذ مستمری بازنشستگی برای افراد 62 تا 75 سال طی برنامه‌ای منعطف و قبل از سن 67 مشروط بر مقدار مشارکت انباشته معین میسر شد. به‌موجب این برنامه افراد، تنها زمانی می‌توانند مستمری بازنشستگی خود را قبل از سن 67 سال دریافت کنند که مستمری بازنشستگی مرتبط با سطح درآمد آنها‌ بیشتر از حداقل مستمری تضمین‌شده در سن 67 سالگی باشد. همچنین امکان دریافت کامل یا جزئی 20، 40، 50، 60، 80 و 100 درصد مستمری بازنشستگی برای واجدین شرایط وجود دارد. نکته مهم دیگر برپایی بستر ادامه کار و انتفاع توأمان از مستمری بازنشستگی بدون کاهش در سطح مستمری برای افراد است. به‌ بیان دیگر، افراد با تمدید دوره کار کردن خود حتی در زمان دریافت مستمری بازنشستگی، می‌توانند به مشارکت بیشتر و‌ درنتیجه دریافت مستمری بالاتر درآینده بپردازند. در این بین مطابق با سلسله اصلاحات، از سال 2011 به بعد سن بازنشستگی و سطح مستمری به بهبود شاخص امید به زندگی جامعه مرتبط شد و متناظر با همین فاکتور تعدیل می‌شد. در این چارچوب، با افزایش امید به زندگی جامعه، افراد ملزم به عرضه نیروی کار خود برای سال‌های بیشتر به‌جهت بهره‌مندی از مقادیر مستمری مشابه هستند، زیرا مستمری مذکور باید طی سال‌های بیشتری به افراد پرداخت شود. در این‌صورت، مستمری بازنشستگی با تقسیم سرمایه بازنشستگی بر عامل تعدیل سنی سالیانه[84] محاسبه می‌شود. نکته حائز اهمیت آنکه این عامل براساس میزان امید به زندگی فرد در زمان شروع‌ فرایند دریافت مستمری بازنشستگی تعیین می‌شود. مسلماً در این مکانیسم به‌منظور تشدید انگیزه‌های تمدید دوره عرضه نیروی کار، به تعویق انداختن زمان بازنشستگی منجر به افزایش میزان مستمری بازنشستگی می‌شود، البته مجموعه مقررات حاکم بر مستمری بازنشستگی و زمان بازنشستگی به‌صورت خنثی طراحی‌ شده که به‌معنای استقلال زمان بازنشستگی فرد از مجموع میزان مستمری بازنشستگی دریافتی وی است [28].

سلسله اصلاحات بازنشستگی بر نحوه تعدیل مستمری‌ها نیز اثرگذار بوده و به‌موجب آن پرداخت مستمری متناسب با دستمزدها متناسب‌سازی می‌شوند و سپس میزان 0/75 درصد آن کسر می‌شود. این درحالی است که حداقل مستمری تضمین‌شده براساس دستمزدها متناسب‌سازی گشته و با استفاده از شاخص امید به زندگی برای مستمری‌بگیران 67 سال تنظیم می‌شود، البته مستمری بازنشستگی در حین انباشت براساس میانگین نرخ دستمزد متناسب می‌شود.

مطابق مقررات حاکم بر روند پیاده‌سازی اصلاحات، مستمری بازنشستگی افراد متولد شده پس از سال‌های 1953، 1963 و بعد از آن به‌طور کامل مطابق با مکانیزم جدید محاسبه می‌شود؛ زیرا در این سال‌ها اصلاحات مختلفی صورت پذیرفته شده است؛ اما میزان مستمری بازنشستگی افرادی که در سال‌های 1954 تا 1962 متولد شده‌اند، براساس تلفیقی از مقررات عایدی جدید و قدیمی محاسبه می‌شود.

4-4-1. مستمری بازنشستگی- احکام سابق[85]

مستمری بازنشستگی شامل مستمری پایه[86] (حداقل مستمری تضمین‌شده)،[87] مستمری مکمل و یا مکمل ویژه[88] و مستمری مکمل مختص به همسر / فرزندان (براساس آزمون وسع) است، البته افراد متولد سال 1943 و بعد از آنکه مطابق اصلاحات سال 2011 قصد برداشت مستمری بازنشستگی خود را کنند، به‌جای مستمری مکمل ویژه از مستمری تکمیلی[89] بهره‌مند می‌شوند.

‌شایان ‌ذکر است تمام این مستمری‌ها در زمان دریافت مطابق با فاکتور تعدیل سنی سالیانه مستمری و تصمیم فرد مبنی‌بر برداشت مستمری به‌طور کامل یا جزئی، تنظیم می‌شود. همچنین نحوه متناسب‌سازی مستمری بازنشستگی سالیانه متناسب با افزایش دستمزدها و کسر 75/0 درصد است.

4-4-1-1. مستمری پایه و مکمل مختص به همسر / فرزندان

واجدین شرایط دریافت مستمری پایه، افرادی هستند که به‌منظور اهداف بازنشستگی بیمه شده‌اند و کل دوره بیمه‌ای آنها حداقل سه سال از سن 16 تا 66 سالگی است. این مستمری تنها متناسب با دوره بیمه فرد محاسبه گشته و مستقل از میزان درآمد قبلی و سطح مشارکت‌های‌ صورت‌ گرفته فرد است. در این بین دریافت مستمری پایه به‌صورت کامل مستلزم دوره بیمه حداقل 40 ساله است و میزان آن برای دوره‌های کوتاه‌تر به‌طور متناسب کاهش می‌یابد. ازسوی دیگر مبنای دوره بیمه افرادی که برای اهداف بازنشستگی بیمه نشده‌اند و کمتر از 20 سال بیمه (براساس مدت اقامت و غیره) دارند، مطابق با مبنای محاسبه مستمری مکمل است. به‌عنوان یک نقطه شروع، یک مستمری پایه کامل معادل 100 درصد مقدار پایه (B.A) یعنی 99858 کرون نروژ برای سال 2020 است؛ بااین‌حال، میزان مستمری پایه به‌صورت کامل برای افرادی که همسرشان نیز مستمری دریافت می‌کند یا سطح درآمدی بالاتر از 2 B.a دارند، برابر با 90 درصد از B.a (89824 کرون نروژ) خواهد بود.

البته واجدین شرایط دریافت کامل مستمری که همسر فعلی یا سابق خود را تحت پوشش دارند، در سن 67 سالگی می‌توانند از مستمری مکمل به ارزش حداکثر 25 درصد حداقل مستمری تضمین‌شده با میزان بالای معادل 47856 کرون نروژ بهره‌مند گردند. همچنین سالمندان مستمری‌بگیری که کودکان زیر 18 سال را تحت پوشش خود دارند، می‌توانند از حداکثر 20 درصد از حداقل مستمری تضمین‌شده با میزان بالای معادل 38284 کرون نروژ برای هر کودک برخوردار شوند.

ازسوی دیگر مقدار کامل مستمری مکمل مختص به همسر / فرزندان برای مستمری‌بگیران ازکارافتاده به‌صورت 50 درصد مقدار پایه برای همسران و 40 درصد مقدار پایه برای هر فرزند است.

در این بین اگر میزان درآمد مستمری‌بگیران از سقف تعیین شده معافیت هر ساله تجاوز کند، میزان مستمری مکمل مختص به همسر / فرزندان به میزان 50 درصد مازاد درآمد کاسته می‌شود.

در مواردی که فرد به کشوری دیگر مهاجرت کند، از مستمری مکمل مختص به همسر / فرزندان محروم می‌شود؛ حتی اگر کماکان واجد شرایط دریافت مستمری بیمه ملی باشد، مگر آنکه بین کشور نروژ و کشور مقصد قرارداد تأمین اجتماعی[90] منعقد شده باشد.

در یک تقسیم‌بندی کلی شروط احراز برای دریافت حداقل مستمری تضمین‌شده در نرخ‌های پایین، معمول، ویژه و غیره مطابق موارد اشاره شده در جدول 10، است:

جدول 10. شرایط احراز دریافت حداقل مستمری تضمین‌شده در نرخ‌های متفاوت

Source:Ibid.

نرخ‌های فوق‌الذکر برای سال 2019 به قرار جدول 11 است.

جدول 11. نرخ‌های متعدد مرتبط با مستمری پایه (سال 2020)

مأخذ: اداره کار و رفاه نروژ-.2020

4-4-1-2. مستمری مکمل

هدف این طرح حفظ استاندارد زندگی پس از بازنشستگی برای فرد است. برای دریافت مستمری مکمل فرد باید حداقل 3 سال تقویمی در نروژ امتیاز مستمری داشته ‌باشند. افراد مشمول دریافت مستمری مکمل باید حداقل 40 سال در نروژ کار کرده باشند و افرادی با دوره اشتغال کمتر از 40 سال از مقدار مستمری‌شان به‌طور نسبی کسر می‌شود. در این بین افرادی که میزان درآمد متوسط سالیانه آنها برای سه سال بعد از سال 1996 از میانگین B.a بیشتر باشد، مستحق دریافت مستمری تکمیلی می‌شوند (درآمد سالیانه فرد بیمه‌شده (شامل درآمد از مزایای بیکاری و برخی دیگر از مزایای تأمین اجتماعی) ‌بیشتر از مقدار پایه سالیانه).

عایدی کامل (امتیاز مستمری) به درآمد حداکثر 6B.a تعلق می‌گیرد (مقداری برابر با 599148 کرون نروژ در سال 2020). علاوه‌بر این، یک سوم از درآمد بین 6 B.a و 12 B.a (مقداری برابر با 1198296 کرون نروژ در سال 2020) به‌عنوان اعتبار درآمد قابل مشارکت برای فرد منظور می‌شود و همچنین در این مکانیزم درآمد بیش از 12 B.a نادیده گرفته می‌شود. (قبل از سال 1992، درآمد حداکثر 8 B.a ( 864798کرون نروژ ) برای عایدی کامل مدنظر بود و 1/3 شکاف بین 8 B.a و 12 B.a به‌عنوان اعتبار درآمد قابل مشارکت در نظر گرفته می‌شد).

میزان این مستمری به تعداد سال‌های دریافت مستمری و امتیاز مستمری‌ سالیانه فرد بستگی دارد. همچنین برآورد امتیاز مستمری برای هر سال تقویمی با تقسیم درآمد قابل مشارکت تا سقف 6 B.a (قبل از سال 1992، 8B.a ) من‌های B.a 1، بر 1 B.a محاسبه می‌شود و برای درآمد‌های بین 6 B.a (قبل از سال 1992، 8 B.a) و 12 B.a عبارت فوق بر 3 B.a تقسیم می‌شود. در این بین حداکثر میزان امتیاز مستمری قابل کسب در هر سال برابر 7 است. [92]

برای مثال اگر درآمد بازنشستگی فردی شش برابر میانگین B.a در سال 2019 باشد، امتیاز مستمری وی براساس فرمول زیر به‌دست می‌آید:

166B.a98866 NOK-1B.a98866NOK1B.a(98866)=5 ظ…ط³طھظ…ط±غŒ ط§ظ…طھغŒط§ط² ">

    در طرح مستمری مکمل برای افرادی که از کودکان زیر 7 سال، افراد معلول، بیمار و سالمندان در خانه مراقبت می‌کنند، اعتبار امتیاز مستمری تا مقدار 3 (برای سال‌های 1992 تا 2009) در نظر گرفته می‌شود. این امتیاز مربوط به مستمری براساس درآمد حاصل از کار از 332287 کرون نروژ است. این افراد برای سال‌های پس از 2010، از مستمری‌ سالیانه 18.1 درصد از 4.5 B.a بهره‌مند می‌شوند.

در این مکانیزم همسر بازمانده امکان دریافت مستمری بازنشستگی و مستمری مختص به‌خود را از سن 67 سالگی دارد، در صورت تمایل می‌تواند طی گزینه‌ای دیگر 55 درصد از مستمری مکمل تجمیعی برای بازمانده و متوفی (خود و همسر فوت‌شده خود) را دریافت کند.

4-4-1-3. مستمری تکمیلی ویژه / مستمری تکمیلی[93]

مستمری‌بگیرانی که مستمری مکمل اندکی دریافت می‌کنند یا اصلاً واجد شرایط دریافت آن نیستند، مشمول دریافت مستمری تکمیلی ویژه از طرح بیمه ملی نروژ می‌شوند. این افراد درصورتی که حداقل 40 سال بیمه باشند، می‌توانند مستمری تکمیلی ویژه را دریافت کنند و در صورت برخورداری از دوره کوتاه‌تر بیمه، میزان مستمری تکمیلی ویژه آنان کاهش می‌یابد. همچنین به‌ازای دریافت هر کرون نروژ تحت مستمری تکمیلی، به همان میزان از مستمری تکمیلی ویژه فرد کسر می‌شود.

در این بین به افراد متولد سال 1943 یا پس از آن، به‌جای مستمری تکمیلی ویژه، مستمری تکمیلی تعلق می‌گیرد. مستمری تکمیلی برابر است با تفاوت حداقل سطح مستمری و مستمری پایه (مستمری پایه و مستمری تکمیلی).

همان‌طور که پیشتر اشاره شد، حداقل سطح مستمری نرخ‌های متفاوتی دارند و وابسته به وضعیت تأهل و درآمد همسر بر اشخاص مختلف متفاوت است. فردی که حداقل 40 سال بیمه داشته ‌باشد، در سن 67 سالگی از حداقل حقوق بازنشستگی بدون هیچ‌گونه کاهشی، برخوردار خواهد شد. اگر دوره بیمه فرد کوتاه‌تر باشد (حداقل 3 سال)، مستمری تکمیلی به همان نسبت کاهش می‌یابد.

4-4-2. مستمری بازنشستگی- احکام جدید

همان‌طور که پیشتر بیان شد؛ طبق مقررات جدید، مستمری بازنشستگی شامل مؤلفه مرتبط با سطح درآمد فرد می‌شود، که براساس درآمد دوره پیشین فرد محاسبه می‌شود. در این بین حداقل مستمری تضمین‌شده در اختیار افرادی قرار می‌گیرد که تنها واجد شرایط دریافت مقدار اندکی از مستمری مرتبط با سطح درآمد هستند.

در دو بخش آتی به بررسی بیشتر این مزایا خواهیم پرداخت.

4-4-2-1. مستمری مرتبط با سطح درآمد

همه درآمد قابل مشارکت که فرد، در سنین 13 تا 75 سال، حصول کرده است؛ برای برآورد این مستمری محاسبه می‌شود. به این‌گونه که مستمری دریافتی‌ سالیانه در این بخش معادل 18/1 درصد از درآمد قابل مشارکت محاسبه می‌شود و در این بین تمام درآمدها تا سقف 7.1 B.a (708922 کرون نروژ) درنظر گرفته‌ می‌شود. همچنین تمام مستمری‌های دریافتی توسط فرد در سال‌های متمادی، به‌صورت تجمعی برای وی تحت عنوان سرمایه مستمری[94] منظور می‌شود.

مستمری مرتبط با درآمد براساس همین سرمایه مستمری در زمان برداشت فرد، تعیین می‌شود. درحقیقت سرمایه مستمری از طریق تقسیم بر عامل تعدیل سنی‌ سالیانه مستمری که منعکس‌کننده میزان امید به زندگی فرد در زمان برداشت است؛ به مستمری‌ سالیانه تبدیل می‌شود [29].

4-4-2-2. مستمری تضمین‌شده[95]

افرادی که حداقل سه سال با اهداف دریافت مستمری بین 16 تا 66 سالگی بیمه‌شده باشند، مشمول دریافت حداقل مستمری تضمین‌شده هستند. این مستمری مستقل از درآمد پیشین و حق بیمه پرداختنی فرد و براساس مدت زمانی که فرد خود را بیمه کرده، برآورد می‌شود. همچنین بسته به وضعیت تأهل و سطح درآمد همسر (همانند حداقل میزان مستمری در نظام اسبق) با دو نرخ متفاوت در اختیار افراد قرار می‌گیرد.

حداقل مستمری تضمین‌شده کامل، به افرادی تعلق می‌گیرد که حداقل در یک دوره 40 ساله بیمه‌شده باشند و درصورتی که مدت بیمه افراد کمتر از 40 سال باشد، این مستمری به نسبت کاهش می‌یابد.

4-5. مزایای بازماندگان[96]

4-5-1. مزایای مختص به همسر بازمانده[97]

مزایای مستمری بازماندگان به همسر، همسر سابق یا مادر فرزند (دان) فرد متوفی، در سن کمتر از 67 سال با شروط زیر تعلق می‌گیرد:

1. فرد متوفی بیمه باشد و دقیقاً سه سال پیش از فوت توانایی کار کردن و‌ درنتیجه مشارکت در برنامه بازنشستگی داشته ‌باشد.
2. شخص بازمانده.

• اقدامی برای برداشت مستمری بازنشستگی پیش از هنگام خود نکرده باشد و در حال دریافت آن نباشد.
• مشمول دریافت مستمری ازکارافتادگی نباشد.
• بیمه باشد.

واضح است چنانچه فرد متوفی تا سقف سه سال پیش از فوت اقدام به برداشت مستمری کند، همسر بازمانده مشمول دریافت این عایدی می‌شود. همچنین، درصورتی که فرد متوفی واجد شرایط دریافت مستمری مکمل باشد، شرط مربوط به بیمه بودن فرد بازمانده ضرورت ندارد و در این حالت، مستمری پایه مرتبط با فرد نیز به وی تعلق می‌گیرد. علاوه‌بر آن، اگر همسر بازمانده یا فرد متوفی حداقل 20 سال در نروژ مقیم بوده باشند، آنگاه شرط بیمه بودن بازمانده برای دریافت مستمری پایه نیز لغو می‌شود.

همچنین، شرایط و مدت زمان تأهل در دریافت مستمری بازماندگان اثرگذار است.

بر این اساس، اگر زوجین به‌مدت پنج سال ازدواج کرده باشند یا همسر بازمانده فرزند مشترکی با متوفی داشته باشد یا حداقل تا 5 سال پس از مرگ فرد از فرزندان متوفی مراقبت کند، آنگاه مشمول دریافت مستمری بازماندگان می‌شود.

همسر مطلقه‌ای که تا پیش از فوت همسر مجدداً ازدواج نکرده باشد و از زمان جدایی آنها کمتر از 5 سال گذشته باشد و ازدواج آنها برای 25 سال به طول انجامیده باشد (درصورتی که فرزند مشترکی داشته‌اند و ازدواج آنها 15 سال به طول انجامیده باشد) مشمول دریافت عایدی بازماندگان است.

همچنین در صورت ازدواج مجدد همسر بازمانده، او دیگر مشمول دریافت عایدی بازماندگی نیست. مقدار کامل این مستمری برابر است با مستمری پایه[98] و 55 درصد مستمری مکملی که متوفی دریافت می‌کرده یا مشمول دریافت آن بوده است. ازسوی دیگر، اگر سن متوفی 67 سال یا بیشتر باشد، عایدی وی تا زمان فوت[99] نیز در مقدار این مستمری لحاظ می‌شود.

اگر فرد متوفی، به‌واسطه سال‌های اندک مدت بیمه‌اش مشمول بخشی از مستمری پایه شود، آنگاه به‌تبع مستمری قابل پرداخت با همسر بازمانده وی نیز کاهش می‌یابد.

‌شایان ‌ذکر است، مستمری بازماندگان در محاسبه آزمون وسع لحاظ می‌شود؛ درنتیجه، اگر همسر بازمانده درآمد‌ سالیانه بیش از 50 درصد B.a داشته ‌باشند، میزان عایدی وی برابر است با اختلاف بین مستمری کامل و 40 درصد درآمد مازاد. در این بین انتظار می‌رود همسر بازمانده زیر 55 سال، میزان درآمد سالیانه‌ای حداقل برابر با 2 B.a (199716 کرون نروژ) داشته ‌باشند.

از جهت دیگر برای همسر بازمانده‌ای که فاقد درآمد است، میزان این مستمری 91559 کرون نروژ کاهش می‌یابد، مگر آنکه فرد دلیل معقولی برای نداشتن درآمد داشته ‌باشد. به این منظور، بازماندگانی که شاغل نیستند مجاز به استفاده از دوره گذار معقول برای دستیابی به شغل هستند. همچنین مزایای در نظر گرفته شده برای این دوره گذار (مزایای دوره گذار)[100] در شرایطی خاص به همسر بازمانده که واجد شرایط دریافت مستمری بازماندگان نیست، اعطا می‌شود. مزایای دوره گذار با توجه به همان قوانین احراز اولیه مستمری بازماندگان تعیین می‌گردد و به همسر بازمانده‌ای که برای کسب شغل نیاز به تحصیل یا دوره‌های مهارت خاص دارد، تعلق می‌گیرد. همچنین دولت نروژ به این‌ منظور کمک هزینه‌ها‌ی مازاد[101] و یا کمک هزینه برای پوشش هزینه‌های تحصیل برای این افراد در نظر گرفته است. ازسوی دیگر به همسر بازمانده‌ای که به‌دلیل تحصیل یا کار مجبور به واگذاری مراقب از فرزند خود به فرد دیگر است، مزایای مراقبت از کودک[102] تعلق می‌گیرد، البته، اگر همسر بازمانده با درآمد بیش از 6B.a (599148 کرون نروژ) باشد، واجد شرایط دریافت مزایای مراقبت از کودک نیست. این مزایا معادل 64 درصد هزینه‌های مراقبت از کودک است و میزان آن عبارتند از:

63648 کرون نروژ برای فرزند اول،

63469 کرون نروژ برای دو کودک،

71916 کرون نروژ برای سه کودک یا بیشتر.

همچنین، هنگامی که همسر بازمانده برای پیدا کردن کار یا تحصیل نیاز به جابه‌جایی و یا نقل مکان داشته ‌باشد، کمک‌های مالی برای تأمین هزینه‌های جابه‌جایی وی از جانب دولت به وی پرداخت می‌شود.

باید به این نکته توجه داشت که حتی اگر فرد متوفی شرط حداقلی سه سال بیمه را برآورده نکرده باشد، در صورت بیمه بودن فرد بازمانده، مزایای مراقبت از فرزند و کمک هزینه‌های مربوط به هزینه‌های تحصیل به او که مشغول کار یا تحصیل است، اعطا می‌شود.

4-5-2. مستمری فرزندان[103]

فرزندان زیر 18 سال و بیمه‌شده در صورت فوت والدین (پدر، مادر و یا هر دو) که تا سه سال پیش از فوت واجد شرایط دریافت مستمری بوده‌اند، مشمول دریافت مستمری بازماندگان هستند. در این بین، در صورت فوت هر دو والد، فرزندان در حال تحصیل تا سن 20 سالگی مشمول دریافت مستمری فرزندان هستند. اگر هر دو والد فوت کرده باشند، مستمری دریافتی فرزند اول برابر با بالاترین میزان مستمری بازماندگانی است که در صورت زنده بودن یکی از والدین در اختیار آنان قرار می‌گیرد. در این حالت مستمری کامل فرزندان برای فرزند دوم، برابر با 40 درصد B.a، و 25 درصد B.a، برای هر کودک بعدی است، اما چنانچه یکی از والدین فوت کرده باشد، مستمری کامل فرزند اول 40 درصد از B.a (39943 کرون نروژ) می‌باشد، این مبلغ برای فرزندان بعدی به 25 درصد از B.a (24965 کرون نروژ) تقلیل می‌یابد. نکته حائز اهمیت آنکه در صورت وجود دو یا چند فرزند، مستمری فرزندان با هم جمع می‌شوند و به‌طور مساوی بین فرزندان تقسیم می‌شود.

5- جمع‌بندی

همان‌طور که توضیح داده شد کشور نروژ دارای یک نظام سه لایه بوده که در لایه اول آن حمایت‌های مختلفی را به گروه‌های مختلف نیازمند می‌پردازد، پرداخت‌های‌ صورت‌ گرفته در این لایه و شناسایی افراد، براساس پُر کردن و تسلیم نمودن اظهارنامه مالیاتی توسط افراد رخ می‌دهد و در این بین پرداخت برخی از مزایا تنها براساس آزمون وسع که متشکل از بررسی تمام درآمدهای فرد_ اعم از دارایی‌های سرمایه‌ای وی- است، صورت می‌پذیرد. در نظام تأمین اجتماعی کشور نروژ افرادی که دارای مشکلات مختلفی مانند ازکارافتادگی، بیکاری، بیماری و... هستند نیز حمایت‌هایی را ذیل طرح‌ها و برنامه‌های مستقل دریافت می‌کنند که در این گزارش به برخی از آنها اشاره شد. این کشور با مدد سلسله تحولات محقق کرده در نظام رفاه خود توانسته است امکان بازنشستگی پیش از موعد را طی برقراری شروطی مشخص به‌صورت پیش از موعد و به دور از برهم خوردن انگیزه‌های عرضه نیروی کار و یا تعادل در صندوق‌های مختلف بازنشستگی برای شهروندان محقق کند. کشور نروژ جزء معدود کشور‌هایی است که براساس نظام NDC اداره می‌شود و توانسته با طی دوره گذار از نظام DB به نظام NDC چارچوب تأمین اجتماعی خود را به‌صورت بهره‌ورانه‌تر مدیریت نماید.

درنهایت باید اعلام‌کرد که نظام چندلایه کشور نروژ که توانسته رتبه دوم در شاخص چندجانبه دیدبانی بازنشستگی را از آن خود کند، یکی از بهترین نظام‌های بیمه‌ای در دنیاست که توانسته است با تمرکز مدیریت نهادها و همچنین هدفمند کردن هزینه‌ها و درآمدهای خود با درصد کمی از تولید ناخالص خود، حمایت‌های چشمگیری را برای شهروندان خود ایجاد نماید، البته نقش سیاست‌های مدیریت درآمد نفت این کشور را در این میان نمی‌توان نادیده گرفت.

پیوست 1- جدول تعدیل سن

جدول 1. عامل تعدیل سنی سالیانه مستمری (2020-2009)

Source: Norwegian Labour and Welfare Administration (NAV), Splite Figura 1960–2040,2020.

جدول 2. نسبت‌های مترتب با عامل تعدیل سنی سالیانه مستمری (2022-2009)