خلاصه مدیریتی

هدف از تدوین گزارش حاضر، رصد تحولات اثرگذار بازار جهانی نفت، بررسی پیش‌بینی‌های مؤسسات مختلف بین‌المللی از قیمت نفت در سال جاری و سال آتی و ارائه پیش‌بینی‌هایی برای بازار صادراتی نفت ایران است. اکثر مؤسسات بین‌المللی رشد اقتصادی جهان را برای سال 2024 حدود 3 درصد پیش‌بینی کرده‌اند. با در نظر گرفتن رشد تقاضای نفت از سمت کشورهای آسیایی‌‌ ازجمله چین و هند و‌‌ ازسوی دیگر مازاد عرضه به‌خاطر افزایش تولید کشورهایی نظیر‌ آمریکا، برزیل و گویان، مازاد عرضه نفت جهانی از 4/3 میلیون بشکه تا 4/5 میلیون بشکه در روز افزایش خواهد یافت. مطابق با پیش‌بینی مؤسسات بین‌المللی، قیمت نفت برنت در سال 2024 در سه سناریو پیش‌بینی حد بالا، متوسط و پایین به‌ترتیب معادل 91، 83 و 74 دلار به‌ازای هر بشکه خواهد بود. لذا با در نظر گرفتن این قیمت‌ها و نیز توجه به تداوم تحریم‌ها، تنش‌های ژئوپلیتیکی خاورمیانه و اثرگذاری آن بر بازارهای جهانی و مقاصد صادراتی نفت کشور، انتظار می‌رود درآمدهای نفتی کشور در سه سناریو حد بالا، محتمل و پایین به‌ترتیب برابر 41، 33/2 و 28/5 میلیارد دلار باشد.

1.مقدمه

قیمت‌های نفت تحت‌تأثیر عوامل متعددی نظیر عرضه و تقاضا، حوادث و رخدادهای ژئوپلیتیکی، سطوح تولید و سفته‌بازی‌های بازار قرار دارد و قیمت‌ها عمدتاً توسط در بازارهای بین‌المللی کالا متأثر از قیمت نفت وست‌تگزاس اینترمدیت‌ آمریکا و برنت انگلیس تعیین می‌شود. قیمت نفت یکی از مسائل اساسی در بودجه و اقتصاد کشورهایی است که کشورهای صادرکننده نفت که عمده درآمد آنها خود را بر پایه صادرات نفت تنظیم‌ شده ‌است. ازاین‌رو قیمت نفت صادراتی تعیین‌کننده منبع درآمدی آنها خواهد بود. طی سنوات گذشته همه ساله پیش از ارائه لایحه بودجه سالیانه کشور به مجلس شورای اسلامی، گزارش‌هایی توسط مرکز پژوهش‌های مجلس درخصوص رصد تحولات بازار نفت و پیش‌بینی قیمت در بودجه سنواتی کشورهای مختلف منتشر می‌شود.^[1] بنابراین در این گزارش سعی شده دورنمایی از وضعیت رشد اقتصادی جهان و کشورهای بزرگ اقتصادی و نوظهور در سال جاری و پیش‌بینی‌ها برای سال 2024 ارائه شود. در قسمت نخست، پیش‌بینی‌های مؤسسات بین‌المللی از وضعیت اقتصادی، سرمایه‌گذاری‌ها و تولید ناخالص داخلی کشورهای منتخب بیان شده و در قسمت دوم، چشم‌انداز عرضه و تقاضای نفت به‌همراه برآوردهای آن در سال آینده تصویر‌ شده ‌است. در بخش سوم، پیش‌بینی قیمت نفت برنت و‌ وست‌تگزاس اینترمدیت به‌عنوان بازارهای مرجع و سبد نفت اوپک ارائه شده و در بخش چهارم، با توجه به فروض قیمت نفت در بودجه سالیانه برخی کشورهای صادر‌کننده نفت و با استفاده از پیش‌‌‌بینی قیمت سربه‌سر نفت صندوق بین‌المللی پول برای سه کشور روسیه، عربستان و عراق، سناریوهای محتمل در برای فروض قیمت نفت و میزان صادرات آن در بودجه سال 1403 کشور ارائه‌ شده ‌است.

2.پیش‌بینی‌های رشد اقتصادی جهان در سال 2024

رشد اقتصادی محرک رشد تقاضا و به‌تبع آن قیمت نفت است و رابطه متقابلی میان رشد اقتصادی و تغییر نقطه تعادل عرضه و تقاضای نفت در جهان وجود دارد. عواملی نظیر عدم قطعیت‌های ناشی از جنگ روسیه و اوکراین در کنار ناآرامی‌هایی که از ماه اکتبر سال2023 در خاورمیانه شدت یافت، افزایش قیمت انرژی و مواد غذایی، باعث عدم قطعیت در تحلیل‌های رشد اقتصادی جهان‌ شده ‌است. تشدید سیاست‌های پولی و محدودیت‌های مالی جهان روند رشد اقتصادی را در میان کشورهای‌ آمریکای لاتین، کارائیب، جنوب آسیا و جنوب صحرای آفریقا کُندتر کرده و این عوامل حتی بر رشد اقتصادی بازارهای نوظهور و کشورهای در حال توسعه[2] تسری یافته‌ است. نتایج بررسی گزارش‌های معتبر آمار رشد اقتصادی جهان نشان‌ می‌دهد که عوامل فوق‌الذکر می‌تواند بر رشد اقتصادی این کشورها در سال جاری و سال 2024 اثرگذار باشد، اما دامنه اثر آن در مناطق مختلف، متفاوت ارزیابی می‌شود. براساس گزارش سالیانه بانک‌جهانی[1]، رشد سرمایه‌گذاری در بازارهای نوظهور و در حال توسعه اقتصادی همچنان کمتر از نرخ متوسط دو دهه گذشته در میان‌مدت خواهد بود و این روند کاهش سرمایه‌گذاری به‌دنبال یک دهه افول پیش از همه‌گیری کرونا، گواه آن است که شرایط اقتصادی قابل‌تصور در سال‌های آتی با رشد کمتری طی خواهد شد. نتایج یافته‌ها و تحلیل‌های بانک‌جهانی، از سرمایه‌گذاری و رشد اقتصادی نشان داده که در سال‌های 2021-2000، دوره قوت سرمایه‌گذاری، بالا رفتن اعتبارات، رشد تجاری، جریان سرمایه‌ها در بازار و اصلاح‌جو سرمایه‌گذاری بوده‌ است. گرچه بحران مالی جهان در سال‌های 2009-2007 بر میزان سرمایه‌گذاری‌ها و تجارت اثرگذار بود، اما به‌واسطه اصلاح سیاست‌های افزایش سرمایه‌گذاری در هر کشور، موج اصلاح ساختار مالی شکل‌گرفت. بنابراین به‌منظور رشد سرمایه‌گذاری باید سیاست‌های تقویت رشد سرمایه‌گذاری متناسب با شرایط هر کشور به‌طور اختصاصی تنظیم شود. اصلاح ساختار جامع مالی و تغییر ساختار تخصیص یارانه‌های ناکارآمد به‌ویژه درخصوص انرژی می‌تواند از این‌گونه عوامل اثرگذار برشمرده شود. براساس یافته‌های بانک‌جهانی، با آغاز همه‌گیری کووید 19، اقتصادهای نوظهور و در حال توسعه با کاهش و کُندی واقعی رشد سرمایه‌گذاری مواجه شدند، به‌طوری که این میزان از 11 درصد در سال 2010 به 3/4 درصد در سال 2019 کاهش یافت و این روند، هم در بخش واردات و هم صادرات کالا نیز اتفاق افتاد. گرچه رکود سرمایه در میان اقتصادهای پیشرفته نیز نمایان بود، ثبات بیشتری نسبت به اقتصادهای نوظهور حاکم شد و در بازه بلندمدت این میزان رکود به‌طور متوسط در حدود ۲ درصد سالیانه باقی ماند. با توجه به یافته‌های گزارش بانک‌جهانی، مقایسه بحران مالی جهانی سال‌های 2010-2008 با دوران همه‌گیری کرونا، میزان احیای سرمایه‌گذاری در بازه زمانی سال‌های 2021-2019 کندتر اتفاق افتاده‌ است. زمان احیای سرمایه‌گذاری در دوران پس از همه‌گیری کرونا و به‌دنبال آن جنگ روسیه و اوکراین به‌مراتب گسترده‌تر از زمان بحران مالی جهانی دهه 2010 خواهد بود. آمار رشد اقتصادی 1/6- درصد در سال 2009 و 3/2- درصد در سال 2020 گواه این ادعاست. رشد سرمایه‌گذاری در بخش عمومی و خصوصی در دهه 2010 نسبت به دهه 2000 با رکود بیشتری پیش رفته ‌است. در نمودار ذیل روند تغییرات رشد اقتصادی جهان طی سال‌های 1990 تا 2022 و برآوردهای سال 2023 و 2024 ارائه‌ شده ‌است.

نمودار 1. روند تغییرات رشد اقتصادی جهان از سال 1990 تا پیش‌بینی‌های سال 2024

Source: Global Economic Prospects, Jan 2023.

در دو دهه گذشته میزان رشد سرمایه‌گذاری در میان اقتصادهای نوظهور و در حال توسعه عمدتاً منعکس‌کننده مسیر تولید، تغییرات نسبت جریان سرمایه به تولید ناخالص داخلی و رشد اندک اعتبار واقعی بخش خصوصی است. همان‌طور که نتایج بررسی میزان سرمایه‌گذاری میان کشورهای نوظهور اقتصادی و اقتصادهای در حال توسعه نشان داده در سال 2022 این میزان حدود 5 درصد کمتر از میزان متوسط سرمایه در سال‌های 2021-2000 بوده‌ است. پیش‌بینی‌شده که میزان رشد سرمایه‌گذاری در میان کشورهای نوظهور اقتصادی و اقتصادهای در حال توسعه، در سال 2024 حجم سرمایه‌گذاری‌ها در سال‌های 2019-2010 نیز کمتر باشد. ازسوی دیگر، بانک‌جهانی در گزارش توسعه جهان در سال 2024[2]ضمن طبقه‌بندی کشورها با شاخص‌های ویژه بانک‌جهانی و رصد وضعیت اقتصادی، کشورها 28 کشور کم‌درآمد، 108 کشور با درآمد متوسط و 81 کشور با اقتصاد پردرآمد دسته‌بندی شدند. 75 درصد از جمعیت جهان براساس شاخص‌های بانک‌جهانی در کشورهای با درآمد متوسط قرار دارند که حدود 40 درصد از‌ فعالیت‌های اقتصادی جهان را انجام می‌دهند. بین سال‌های 1990 تا 2019، 31 کشور با درآمد متوسط توانستند از این سطح به سطح کشورهای پردرآمد صعود کنند که از این بین 10 کشور نظیر مجارستان و هلند با پیوستن به اتحادیه اروپا توانستند در دوره‌ای که اروپا به‌لحاظ اقتصادی در سطح اقتصادهای پیشرفته جهان قرار داشت رشد کنند. 

‌براساس پیش‌بینی گروه اقتصادی سیتی،[3] رشد تولید ناخالص داخلی جهان در سال 2024 حتی در شرایط بهینه اقتصادی به‌طور متوسط به 1/7 درصد خواهد رسید و اقتصادهای بزرگ جهان اعم از‌ آمریکا، چین و اتحادیه اروپا به‌دلیل کاهش تقاضای انرژی از سطح تجارت جهانی خود خواهند کاست، البته احتمال افزایش 0/25 درصدی نرخ بهره در ایالات متحده‌ آمریکا در جریان نشست کمیته بازار آزاد فدرال رزرو[4] نیز وجود دارد، اما در کل میزان رشد پیش‌بینی شده تولید ناخالص داخلی واقعی در‌ آمریکا که در صورت‌جلسه نشست 20 سپتامبر سال 2023 منتشر شده[3]، برای سال‌های 2026-2024 به‌ترتیب دربازه‌های (2/5-0/4)، (2/5-1/4) و (1/6-2/5) درصد پیش‌بینی‌ شده ‌است.

در پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول [4]، رشد اقتصادی جهان از 3/5 درصد سال 2022 به 3 درصد در سال‌های 2023 و 2024 خواهد رسید،‌ درحالی که این میزان کمی بالاتر از میزان رشد اقتصادی پیش‌بینی شده گزارش چشم‌انداز اقتصادی جهان در ماه آوریل سال 2023 است.

صندوق بین‌المللی پول در ماه اکتبر سال 2023، [5] رشد اقتصادی منطقه خاورمیانه و آسیای مرکزی (ME& CA) را با 5/6 درصد کمتر از سال 2022، حدود 2 درصد در نظر گرفت و در سال 2024 این میزان را حدود 3/4 درصد پیش‌بینی‌ کرده‌ است. میزان رشد تجارت جهانی به پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول، از 5/2 درصد در سال 2022 به 2 درصد در سال 2023 تقلیل می‌یابد و این رقم در سال 2024 با اندکی افزایش به 3/7 درصد خواهد رسید، هرچند به کمتر از متوسط سال‌های 2019-2000 که معادل 4/9 درصد بود، می‌رسد.

با توجه به افزایش 39 درصدی قیمت نفت در سال 2022 نسبت به سال ماقبل و احتمال کاهش 21 درصدی آن در سال 2023 و تغییر در روند عرضه نفت‌ ازسوی کارتل‌های بزرگ نفتی، احتمال افول‌ فعالیت‌های اقتصادی جهان برای سال 2024، وجود دارد. میزان رشد اقتصادی پیش‌بینی شده صندوق بین‌المللی پول در سال آتی در برخی مناطق شاخص اقتصادی جهان در جدول 1 به‌اختصار ارائه‌ شده ‌است.

جدول 1. روند تغییرات رشد اقتصادی در برخی از کشورهای شاخص اقتصادی جهان (2022-پیش‌بینی در 2024)

(درصد)

Source: International Monetary Fund, July 2023.

در گزارش اوپک [6]، میزان رشد اقتصادی جهان در سال جاری 2/8 درصد و در سال 2024 این میزان 2/6 درصد پیش‌بینی‌ شده ‌است. میزان رشد اقتصادی‌ آمریکا در سال جاری 2/3 درصد و در سال آینده به 0/9 درصد تقلیل خواهد یافت. در منطقه یورو، رشد اقتصادی در سال‌های 2023 و 2024 به‌ترتیب به 0/2 و 0/5 درصد می‌رسد و در ژاپن و چین رشد اقتصادی معادل 1/9 و 5/2 درصد در سال 2023 و در سال 2024 به‌ترتیب 1 و 5/9 درصد پیش‌بینی‌ شده ‌است. در جدول 2 جمع‌بندی برآوردها از رشد اقتصادی جهان براساس منابع آماری مورد بررسی در این گزارش، به‌اختصار ارائه‌ شده ‌است.

جدول 2. درصد رشد اقتصادی جهان در سال 2022 و پیش‌بینی‌ها برای سال‌های 2023 و 2024

مآخذ: صندوق بین‌المللی پول، اوپک، گروه سیتی و بانک‌جهانی.

با توجه به اینکه چین در آسیا و در جهان مهم‌ترین مصرف‌کننده انرژی است بی‌شک اعمال هرگونه تغییر در سیاست‌های افزایش رشد اقتصادی، بر میزان رشد تقاضا و شدت انرژی اثرگذار خواهد داشت.

3. مرور اجمالی تحولات بازار جهانی نفت در سال 2023 و چشم‌انداز آتی آن

یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر در تنظیم موازنه عرضه و تقاضا و پیش‌بینی قیمت نفت، مطالعه دقیق اثر تنش‌های سیاسی و تغییرات جوی و فصلی است. از‌این‌رو، در این بخش سعی شده به‌منظور آگاهی از شرایط حاکم بر بازار جهانی نفت به بررسی تحلیل‌های سه مؤسسه مرجع تعیین‌کننده قیمت نفت پرداخته شود.

3-1. وضعیت عرضه و تقاضای نفت در بررسی مؤسسات مرجع بین‌‌المللی انرژی

• آژانس بین‌المللی انرژی

در صورت استمرار توافق اوپک پلاس درخصوص احتمال استمرار کاهش عرضه 5/16 میلیون بشکه در روز (معادل 5 درصد از تقاضای جهانی روزانه نفت)، در کنار تحریم 2/5 میلیون بشکه نفت در روز از نفت روسیه توسط کشورهای اروپایی و کشورهای عضو گروه هفت (G7) بازار جهانی نفت با تشدید عدم قطعیت مواجه می‌شود. گرچه اتحادیه اروپا برای این میزان نفتی که از روسیه خریداری نمی‌کند جایگزین‌هایی نظیر‌ آمریکا و خاورمیانه دارد، اما مازاد عرضه ناشی از سرمایه‌گذاری‌ها برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و تغییر سیاست‌های مرتبط با بهینه‌سازی، بر تقاضای جهانی نفت اثرگذار خواهد بود. هند به‌عنوان یکی از بازارهای هدف روسیه در شرایط فعلی است و این کشور حدود 2 میلیون بشکه در روز از روسیه واردات نفت دارد و با احتساب چین می‌توان اظهار داشت که بیش از 80 درصد از نفت صادراتی روسیه به این دو کشور عرضه می‌شود.

به‌طور کلی در میان‌مدت عرضه نفت و‌ فراورده‌های نفتی در جهان گسترش خواهد یافت و براساس پیش‌بینی آژانس بین‌المللی انرژی[7] حوزه اقیانوس اطلس به‌استثنای روسیه به‌خاطر افزایش تولید‌ آمریکا، برزیل و گویان با مازاد عرضه از 4/3 میلیون بشکه در روز تا 4/5 میلیون بشکه در روز مواجه خواهد شد. در مقابل با استمرار رشد تقاضای آسیا‌ به‌نظر می‌رسد در میان‌مدت عرضه نفت خاورمیانه به بازار آسیا افزایش یابد. تا سال 2028 تقاضای نفت و میعانات‌گازی آسیا از 4/8 میلیون بشکه در روز به 28 میلیون بشکه در روز افزایش خواهد یافت. در کنار به بار نشستن طرح‌های آغازگری بهره‌بردار^[6] در خاورمیانه و افزایش ظرفیت عرضه نفت اوپک به آسیا، حوزه اقیانوس اطلس نیز نقش‌‌ قابل‌توجهی در تأمین تقاضای رو به افزایش نفت در آسیا در میان‌مدت خواهد داشت. به‌رغم کاهش عرضه نفت روسیه، منطقه اقیانوس اطلس توانسته از سال 2022 اثرگذاری زیادی در تراز عرضه و تقاضای نفت‌‌ داشته‌ باشد و تا سال 2028 مازاد عرضه این منطقه به 4/5 میلیون بشکه در روز بالغ خواهد شد. میزان تقاضای نفت اوپک تا پایان سال جاری و سال 2024 به‌ترتیب معادل 29/7 و 29/4 میلیون بشکه در روز پیش‌بینی‌ شده ‌است. این‌ درحالی است که کل عرضه نفت و میعانات گازی اوپک در فصل اول سال 2023 معادل 34/7 میلیون بشکه در روز بود که در مدت مشابه با سال 2022 معادل 33/9 میلیون بشکه در روز گزارش‌ شده ‌است. پیش‌‌‌بینی می‌شود با در نظر گرفتن تفاهم‌نامه فعلی کاهش عرضه نفت اوپک پلاس وضعیت عرضه نفت اوپک پلاس در سال 2023 معادل 43/6 و 43/4 میلیون بشکه در روز و عرضه کل نفت جهان در سال جاری و سال آینده حدود 101/3 و 102/3 میلیون بشکه در روز باشد. عرضه نفت روسیه در سال‌های 2023 و 2024 حدود 10 میلیون بشکه در روز تخمین شده و میزان تقاضای کل نفت جهان در این سال‌ها به‌ترتیب برابر  102/2 و 103/1 میلیون بشکه در روز پیش‌بینی‌ شده ‌است.

• اداره اطلاعات انرژی‌ آمریکا

به‌رغم کاهش داوطلبانه اوپک پلاس در سال 2023، میزان تولید سوخت‌های مایع در جهان حدود 1/2 میلیون بشکه در روز افزایش یافت و انتظار می‌رود این میزان در سال 2024 معادل 1/7 میلیون بشکه در روز باشد. کشورهای غیر عضو اوپک مهم‌ترین و اثرگذارترین کشورها در افزایش تولید خواهند بود به‌صورت کلی میزان رشد تولید نفت جهان در سال 2023 با 2 میلیون بشکه در روز و در سال 2024 با 1/3 میلیون بشکه در روز عمدتاً به‌دلیل افزایش تولید‌‌ ازسوی کشورهای ایالات متحده‌ آمریکا، برزیل، کانادا و گویان رقم خواهد خورد. میزان تولید نفت روسیه نیز در سال 2023 به‌طور متوسط 300 هزار بشکه در روز کاهش یافت که این میزان در سال 2024 بدون تغییر خواهد ماند. براساس پیش‌بینی اداره اطلاعات انرژی‌ آمریکا، میزان کاهش تولید نفت اوپک نسبت به سال 2022 معادل 780 هزار بشکه در روز بوده که این میزان در سال 2024 نسبت به سال جاری با کاهش حدود 280 هزار بشکه در روز همراه خواهد بود. به‌طور کلی انتظار می‌رود که میزان تولید نفت اوپک در سال آتی به 33/39 میلیون بشکه در روز برسد. با توجه به اینکه متوسط مصرف نفت میان کشورهای غیر OECD از 53/49 میلیون بشکه در روز طی سال 2022 با 1/6 میلیون بشکه در روز افزایش به 55/11 میلیون بشکه در روز رسید، این میزان در سال 2024 به 56/39 میلیون بشکه در روز می‌رسد. چین و هند مهم‌ترین مصرف‌کنندگان نفت خواهند بود و پیش‌بینی می‌شود که میزان تقاضای نفت چین در سال 2023، معادل 15/94 میلیون بشکه در روز و در سال 2024 به 16/27 میلیون بشکه در روز برسد. میزان رشد مصرف نفت هند در سال‌های 2023 و 2024 حدود 300 هزار بشکه در روز پیش‌بینی شده ‌است [8].

• سازمان کشورهای صادر‌کننده نفت (اوپک)^[7]

رشد تقاضای جهانی نفت در سال 2023 بدون تغییر در حدود روزانه 2/5 میلیون بشکه باقی مانده‌ است، با توجه به عامل اثرگذار تقاضای بازار‌‌ ازسوی چین، پیش‌‌‌بینی می‌شود رشد تقاضا در سال 2024 به روزانه 2/25 میلیون بشکه برسد. همچنین عوامل رشد عرضه نفت غیر اوپک در سال 2023‌‌ ازسوی‌ آمریکا، برزیل، نروژ، قزاقستان، گویان و چین خواهد بود و بیشترین کاهش عرضه‌‌ ازسوی روسیه پیش‌بینی‌ شده ‌است. عوامل رشد عرضه نفت غیراوپک در سال آینده‌ آمریکا، کانادا، گویان، برزیل، نروژ و قزاقستان برآورد شده ‌است، اما بیش‌ترین کاهش عرضه‌‌ ازسوی مکزیک و مالزی اتفاق خواهد افتاد. در نمودار 2 میزان تغییرات سالیانه تولید نفت کشورهای منتخب در سال 2024 ارائه شده ‌است[9].

نمودار 2. تغییرات سالیانه تولید نفت کشورهای منتخب در سال 2024 (میلیون بشکه در روز)

Source: OPEC.

• مؤسسه مالی‌ آمریکایی گروه سیتی

‌براساس گزارش گروه سیتی [ 10]، عمده میزان رشد عرضه در سال 2024، میان کشورهای غیرعضو اوپک حدود 1/2 میلیون بشکه در روز اتفاق خواهد افتاد و حدود 1/3 میلیون بشکه در روز هم افزایش عرضه‌‌ ازسوی پنج کشور شامل ایران، عراق، لیبی، نیجریه و ونزوئلا در نظر گرفته‌ شده ‌است. در پایان تابستان سال 2023 حدود 400 هزار بشکه در روز نفت (نفت‌کوره) به‌دلیل عدم نیاز نیروگاه‌های برق عربستان به میزان صادرات‌ فراورده‌های نفتی جهان افزوده خواهد شد و سایر افزایش صادرات‌ فراورده‌های نفتی نظیر نفت کوره در سال آینده‌‌ ازسوی عمان، کویت و قطر به مقصد چین خواهد بود.

3-2. پیش‌بینی قیمت نفت در مؤسسات بین‌المللی

• اداره اطلاعات انرژی‌ آمریکا

با توجه به تصمیم عربستان مبنی‌بر کاهش روزانه یک میلیون بشکه نفت طی سه ماهه تابستان سال 2023 (جولای، آگوست و سپتامبر) و کاهش تولید نفت روسیه، انتظار می‌رود زمینه افزایش قیمت‌های نفت جهان تا پایان سال مهیا شده ‌باشد. 

به‌طور کلی، متوسط قیمت نفت برنت پیش‌بینی شده برای سال‌های 2023 و 2024 به‌ترتیب حدود 82 و 83 دلار به‌ازای هر بشکه خواهد بود. عوامل مؤثر بر افزایش ذخایر شامل بازگشت عربستان به میزان تولید پیش از کاهش داوطلبانه حدود یک میلیون بشکه در روز، رشد تولید نفت غیراوپک و کاهش رشد تقاضای نفت جهانی خواهد بود. با فرض کاهش 600 هزار بشکه در روز از میزان ذخایر نفت جهان در فصل سوم سال 2023، این میزان در فصل چهارم به 200 هزار بشکه در روز می‌رسد؛ همچنین با توجه به توافق کاهش تولید نفت اوپک پلاس و احتمال استمرار توافق در نیمه نخست سال 2024، قیمت نفت برنت که در فصل چهارم سال 2023 به بشکه‌ای 86/64 دلار به‌طور متوسط رسید در فصل نخست سال 2024 به‌طور متوسط بشکه‌ای 83/30 دلار خواهد شد و این میزان تا فصل دوم به 84/03 دلار به‌ازای هر بشکه خواهد رسید.‌‌ به‌نظر می‌رسد کاهش داوطلبانه نفت در سال آینده باعث کاهش معنادار قیمت نفت برنت تا حدود 83 دلار به‌ازای هر بشکه شود. در نمودار 3 متوسط قیمت نفت برنت و‌‌ وست‌تگزاس اینترمدیت طی سال‌های 2022-2019 و پیش‌بینی‌ها برای سال‌های 2023 و 2024 ارائه‌ شده ‌است.

نمودار 3. متوسط قیمت نفت برنت و‌‌ وست‌تگزاس اینترمدیت (2019-پیش‌بینی 2024)

Source: U.S. Energy Information Administration, Short -Term Energy.

• مؤسسه مالی‌ آمریکایی گروه سیتی

با توجه به افزایش قیمتی که نفت برنت در ماه سپتامبر سال 2023 تجربه کرده، قیمت فعلی نفت حدود 10 دلار به‌ازای هر بشکه بیش از حد انتظار تا پایان سال جاری است و پیش‌بینی این مؤسسه از قیمت نفت در سال 2023 به‌طور متوسط 82 دلار به‌ازای هر بشکه بوده و این حد را منطقی می‌داند. این مؤسسه به‌صراحت قیمت نفت در حدود 90 دلار به‌ازای هر بشکه را ناپایدار دانسته و تأکید دارد که گرچه قیمت‌ها تا پایان سال جاری‌‌ به‌نظر بالاست، اما این روند در سال 2024 کاهشی خواهد شد. پیش‌بینی این مؤسسه برای قیمت نفت به‌صورت فصلی در سال 2024 به‌ترتیب 80، 73، 74 و 68 دلار به‌ازای هر بشکه خواهد بود،‌ درحالی که با در نظر گرفتن نرخ ثابت تخفیف 4 دلار به‌ازای هر بشکه برای نفت‌‌ وست‌تگزاس اینترمدیت، روند قیمت‌ها به‌ترتیب 76، 69، 70 و 66 دلار به‌ازای هر بشکه در فصول سال 2024 پیش‌بینی می‌شود.

• مؤسسه مطالعات انرژی آکسفورد

‌براساس گزارش ماهنامه نفت مؤسسه مطالعات انرژی آکسفورد [11]، قیمت پیش‌بینی شده نفت برنت در سال 2023، بشکه‌ای 84/1 دلار و این میزان در سال آینده با اندکی تغییر نسبت به برآوردهای گزارش‌های قبل، حدود 86/6 دلار به‌ازای هر بشکه در نظر گرفته‌ شده‌ است. عوامل اثرگذار در این پیش‌بینی، تمدید کاهش تولید داوطلبانه عربستان و روسیه تا پایان سال 2023 عنوان‌ شده ‌است.‌‌ ازسوی دیگر رشد ضمنی تقاضای جهانی نفت به‌رغم ریسک‌های کلان جاری نظیر مسائل ژئوپلیتیک روسیه و خاورمیانه در کنار افزایش میزان ذخایر باعث تغییر در برآوردهای قیمت نفت در چشم‌انداز قیمت نفت برنت در نیمه دوم سال 2023 شده و درنتیجه متوسط قیمت آن در نیمه دوم سال جاری حدود 88/3 دلار به‌ازای هر بشکه پیش‌بینی می‌شود. این‌ درحالی است که در پیش‌بینی‌های قبلی متوسط قیمت نفت جهان در اوایل ماه سپتامبر سال جاری حدود 90 دلار به‌ازای هر بشکه بود و متوسط نفت برنت تا مرز 94/6 دلار به‌ازای هر بشکه نیز برای سال 2023 در نظر گرفته شده‌ بود.

• مؤسسه گلدمن ساکس^[8]

با توجه به سیاست‌های اخیر عربستان سعودی مبنی‌بر کاهش داوطلبانه تولید و‌‌ ازسوی دیگر سرمایه‌گذاری در ابرپروژه‌های حوزه انرژی انتظار می‌رود که براساس پیش‌بینی مؤسسه گلدمن ساکس، متوسط قیمت نفت برنت در سال 2023 به بشکه‌ای 82 دلار و در سال 2024 این میزان به 91 دلار به‌ازای هر بشکه برسد. این برآورد پیرو پیش‌بینی 81 دلار به‌ازای هر بشکه نقطه سربه‌سر نفت^[9] در بودجه سالیانه عربستان است که صندوق بین‌المللی پول در گزارش ماه می سال 2023 منتشر کرد.‌‌ ازسوی دیگر، در سند چشم‌انداز 2030 عربستان، ترکیبی از صندوق‌های پول داخلی و خارجی به ‌شکل حقوق سهام‌داران و بدهی‌ها^[10] در نظر گرفته ‌شده ‌است. در پیش‌بینی دیگر این مؤسسه که در 6سپتامبر سال 2023 منتشر شد، به‌دلیل تداوم کاهش تولید داوطلبانه عربستان، انتظار می‌رود که قیمت نفت برنت تا پایان سال جاری (در ماه دسامبر) به 86 دلار و در سال آینده به 90 دلار به‌ازای هر بشکه برسد. در این پیش‌بینی ملاحظاتی وجود دارد مبنی‌بر اینکه با توجه به کاهش عرضه نفت عربستان به میزان 500 هزار بشکه در روز، افزایش 2 دلاری قیمت نفت برنت در سال 2024 قابل‌انتظار است.‌‌ ازسوی دیگر، ممکن است برخی از کشورهای عضو اوپک، مقداری از 1/7 میلیون بشکه در روز نفتی که اعلام به کاهش تولید از آوریل سال 2023 شده بود را به چرخه تولید نفت برگردانده باشند و میزان تخلفات از توافق اوپک پلاس همچنان نامعلوم است. در این صورت با این فرض حتی افزایش قیمت نفت در سال 2024 با توجه به پیش‌بینی جدید این مؤسسه که در پایان ماه نوامبر منتشر شد [12]، تجارت نفت تا مرز 70-100 دلار به‌ازای هر بشکه نامحتمل نخواهد بود.

• شرکت فیچ سلوشن^[11]

با فرض استمرار رکود و کاهشی شدن روند رشد اقتصادی، شرکت فیچ سلوشن متوسط قیمت نفت برنت را برای سال جاری حدود 80 دلار به‌ازای هر بشکه پیش‌بینی کرده و این روند برای سال 2024 بهبود یافته و حدود متوسط بشکه‌ای 83 دلار خواهد داشت. درصورتی که توافق کاهش اوپک پلاس در نیمه نخست سال آینده استمرار یابد و سایر تولیدکنندگان غیراوپک نیز حجم عرضه‌‌ قابل‌توجهی به بازار تزریق نکنند، در این صورت قیمت نفت حتی با وجود این قیمت نفت به متوسط قیمت سال 2022 (99 دلار به‌ازای هر بشکه) نخواهد رسید.

در جدول 3 متوسط قیمت پیش‌بینی شده توسط برخی مؤسسات منتخب ارائه‌ شده ‌است.

جدول 3. پیش‌بینی‌های مختلف درخصوص قیمت نفت جهان در سال‌های 2023 و 2024

مأخذ: گردآوری نگارنده.

با توجه به عدم قطعیت‌های موجود و وجود رخدادهایی‌‌ ازجمله پس زده شدن نفت صادراتی روسیه به مقصد اروپا و تلاش برای یافتن مقاصد صادراتی جایگزین، تلاش‌های هند و چین برای افزایش واردات نفت از مقاصد کم تنش، افزایش تولید نفت‌ آمریکا، کانادا، گویان، برزیل، نروژ و قزاقستان و تنش‌های ماه اکتبر در خاورمیانه،‌‌ به‌نظر می‌رسد در سه سناریو حد بالا، متوسط و حد پایین قیمت نفت برنت در سال 2024 بین 91، 83 و 74 پیش‌بینی شود [13].

4.پیش‌بینی متوسط قیمت نفت در بودجه سال 2024 کشورهای مختلف

همان‌طور که پیشتر اشاره شد، هرگونه تغییر در میزان عرضه و تقاضای نفت ناشی از عوامل فنی، محیطی، ژئوپلیتیکی و سفته‌بازی‌های بازار، فروض قیمت نفت در بودجه سالیانه کشورها را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. طی سنوات گذشته با گردآوری فروض قیمت نفت در بودجه سالیانه کشورهای صادر‌کننده نفت، دورنمای روشنی پیش از ارائه لایحه بودجه سال آینده کشور ارائه می‌شد. ازآنجایی‌که اطلاعات فروض قیمت نفت در بودجه کشورهای صادرکننده برای سال 2024 تا لحظه نگارش این گزارش ارائه نشده، لذا از پیش‌‌‌بینی صندوق بین‌المللی پول درخصوص قیمت سربه‌سر نفت موجود برخی کشورها نظیر روسیه، عربستان و عراق استفاده‌ شده ‌است.

4-1. روسیه

روسیه سومین تولید‌کننده و مصرف‌کننده بزرگ انرژی در جهان است.[12] میزان ذخایر اثبات شده نفت این کشور حدود 80 میلیارد بشکه در سال 2023 و میزان تولید نفت خام این کشور در سال 2022 معادل 10/6 میلیون بشکه در روز بوده‌است که نسبت به سال 2021 معادل 2 درصد افزایش داشته است [14]. با آغاز سال 2022 و شدت یافتن جنگ اوکراین و نیز تحریم روسیه‌ ازسوی کشورهای اروپایی، براساس توافق اوپک پلاس تا پایان ماه سپتامبر سال 2023، روسیه متعهد به کاهش تولید نفت‌ شده ‌است. براساس پیش‌بینی مؤسسه‌ آمریکایی کارنگی [15]، درخصوص بررسی بودجه مصوب برای سال 2024 روسیه، برای نخستین‌بار در تاریخ مدرن این کشور، 6 درصد از تولید ناخالص داخلی به بودجه نظامی اختصاص یافته و بودجه دفاعی از هزینه‌های اجتماعی بیشتر خواهد بود. بنابراین، جنگ روسیه و اوکراین نه‌تنها در اولویت کرملین قرار گرفته، بلکه مهم‌ترین هدایت‌گر رشد اقتصادی این کشور به‌شمار می‌رود. بودجه سال 2024 روسیه‌ درحالی در انتظار تصویب دولت قرار دارد که مخارج این کشور به بیش از سه برابر افزایش خواهد یافت و به 35 تریلیون روبل معادل (349 میلیارد دلار) بالغ می‌شود. 11/5 تریلیون روبل (حدود 33%) از درآمدهای بودجه روسیه در سال 2024 مربوط به درآمدهای بخش نفت‌وگاز است.

بودجه سال آینده 26/2 درصد از سال جاری بیشتر خواهد بود. نرخ تورم در سال آینده 4/5 درصد پیش‌بینی شده و هزینه‌های بخش امنیت ملی از 3/2 تریلیون روبل به 3/5 تریلیون افزایش خواهد یافت. رشد تولید ناخالص داخلی 2/3 درصد و قیمت نفت اورال بشکه‌ای 71/30 دلار برای سال 2024 در نظر گرفته ‌شده ‌است. این‌ درحالی است که سقف قیمتی تعیین شده‌ ازسوی G7 برای نفت روسیه 60 دلار به‌ازای هر بشکه است. متوسط نرخ تسعیر روبل- دلار 90/1 روبل در نظر گرفته ‌شده ‌است.

4-2. عربستان[13]

عربستان به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت اوپک پلاس با تولید 12/13 میلیون بشکه در روز در سال 2022[14] با رشد 10/8 درصدی نسبت به سال 2021، اثرگذاری‌ قابل‌توجهی بر قیمت جهانی نفت داشت. با توجه به پیش‌بینی منتشر شده در ماه می، صندوق بین‌المللی پول درخصوص قیمت نفت عربستان، قیمت نفت صادراتی این کشور به‌طور متوسط بشکه‌ای 80/90 دلار در هر بشکه خواهد بود.[15] این‌ درحالی است که براساس پیش‌بینی بلومبرگ امکان کسری بودجه 21 میلیارد دلاری برای سال 2024 این کشور وجود دارد. عربستان برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی به تنوع بخشی سبد اقتصادی خود پرداخته و‌ ازجمله صنایع داخلی در حال توسعه این کشور ساخت موتورهای برقی، صنعت گردشگری و لجستیکی است. با توجه به نیاز به تأمین مالی هنگفت شروع و گسترش این‌گونه صنایع و با در نظر گرفتن مخارج 1/5 تریلیون ریال (333 میلیارد دلار) در سال 2024، هزینه‌های بودجه عربستان نسبت به سال 2023، 10درصد افزایش خواهد یافت. براساس گزارش ماه اکتبر صندوق بین‌المللی پول، منطقه خاورمیانه و آسیای مرکزی متوسط قیمت نفت 80/49 دلار به‌ازای هر بشکه در سال جاری و در سال 2024 متوسط 79/92 دلار به‌ازای هر بشکه را تجربه خواهد کرد [16].

4-3. عراق

 عراق (دولت فدرال مرکزی و حکومت خودگردان منطقه‌ای کردستان) به‌عنوان یکی از کشورهای بزرگ تولید‌کننده عضو اوپک با ذخایر اثبات شده 145 میلیارد بشکه‌ای، 17 درصد از ذخایر خاورمیانه و 8 درصد از ذخایر نفت جهان را داراست [17]. میزان تولید نفت این کشور در سال 2022 معادل 4/5 میلیون بشکه در روز بوده که نسبت به سال 2021 با رشد 10/2 درصدی همراه بوده است. این میزان به فاصله سال‌های 2022-2012 به 3/9 درصد رسید.[16] به پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول، قیمت سربه‌سر نفت عراق در پنج‌ ماه نخست سال جاری معادل 75/80 دلار به‌ازای هر بشکه بوده و این میزان برای ماه اکتبر سال 2023 معادل 97/67 دلار به‌ازای هر بشکه پیش‌بینی‌ شده ‌است.

4-4. نیجریه

شرکت ملی نفت نیجریه قیمت نفت خام مؤثر در بودجه 32/76 میلیارد دلاری این کشور در سال 2024 را حدود 77/96 دلار به‌ازای هر بشکه در نظر گرفته‌ است و این قیمت از نظر دولت این کشور معقول و واقعی‌ به‌نظر می‌رسد. به گفته مدیرعامل شرکت نفت این کشور، با توجه به بازار بالقوه و بازار فعلی‌ به‌نظر نمی‌رسد که تا دو سال آتی قیمت نفت به بیش‌از 70 دلار افزایش یابد. این‌ درحالی است که رئیس‌جمهور نیجریه قیمت 77/96 دلار به‌ازای هر بشکه را برای فروش نفت در سال 2024 تعیین کرد که تحقق‌پذیری بودجه بر پایه این قیمت همچنان چالش‌برانگیز‌ به‌نظر می‌رسد. میزان تولید نفت این کشور در سال آینده 1/78 میلیون بشکه در روز پیش‌بینی شده که این میزان شامل کل نفت‌خام و میعانات گازی است. شایان توجه است که سهم نیجریه از نفت خام اوپک به‌تنهایی حدود 1/5 میلیون بشکه در روز است و 250-300 هزار بشکه در روز میعانات گازی تولید می‌شود که درمجموع سهم این کشور از تولید اوپک معادل 1/78 میلیون بشکه در روز و قابل تحقق ارزیابی می‌شود[18].

4-5. آذربایجان

مجلس آذربایجان قیمت نفت در بودجه سال 2024 این کشور را حدود 60 دلار به‌ازای هر بشکه و میزان تولید نفت را 783 هزار بشکه در روز در نظر گرفته‌ است. با توجه به اینکه دولت آذربایجان انتظار دارد که قیمت نفت‌وگاز طبیعی در سال آینده با روند کاهشی مواجه شود‌. ازاین‌رو در محاسبات بودجه سالیانه قیمت نفت را کمتر از متوسط کارتل‌های اصلی پیش‌بینی‌ کرده‌ است. ازاین‌رو، مالیات حاصل از درآمدهای نفتی در سال آینده با 2 میلیارد منات کاهش نسبت به سال جاری همراه خواهد بود. شرکت ملی نفت آذربایجان (سوکار) بیش از نیمی از درآمدهای حاصل از بودجه نفت را به بودجه شرکت‌های نفتی تابعه اختصاص می‌دهد. حدود 50 درصد از درآمدهای بودجه سال آینده آذربایجان از درآمدهای غیرنفتی حاصل خواهد شد که بیشترین سهم درآمدی طی ده سال گذشته خواهد بود [19].

5.سناریوهای مرتبط با درآمدهای حاصل از صادرات نفت و میعانات گازی کشور

تداوم تحریم‌ها و فشارهای ژئوپلیتیکی همواره از عوامل اثرگذار در تعیین قیمت نفت در فروض بودجه سالیانه کشور در نظر گرفته‌ می‌شود و هر ساله سناریوهای پیش‌بینی درآمدهای نفتی را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. بررسی روند تولید نفت کشور در سال 2022 نسبت به سال 2021، نشان از افزایش تولید به میزان 162 هزار بشکه در روز دارد که ناشی از برداشته شدن محدودیت‌های ناشی از کرونا و سیاست‌های افزایش تولید است. براساس گزارش اوپک[20]، این روند افزایش تولید به‌رغم توافق کاهش عرضه اوپک پلاس، روند مثبتی را برای کشور رقم زد و در فصل سوم سال 2023 به 2/99 میلیون بشکه در روز رسید. از طرف دیگر اتخاذ سیاست تنوع بخشی مقاصد صادرات نفت، علاوه‌بر چین، برخی کشورهای‌ آمریکای جنوبی و آفریقا نیز به مشتریان نفت کشور افزوده شدند. طی سال گذشته و استمرار جنگ روسیه و اوکراین، متوسط قیمت سبد نفت اوپک از 100/08 دلار در نخستین روز سال 2022، به حدود 83 دلار به‌ازای هر بشکه در سال جاری رسید.

مطابق نمودار 4 که نشان‌دهنده روند تغییرات قیمت نفت سنگین ایران در مقایسه با قیمت نفت برنت طی سال گذشته است، تغییرات قیمت نفت کشور از نوامبر سال 2022 تا اکتبر سال 2023 در مقایسه با قیمت نفت برنت نوسانات یکنواختی داشته و بالاترین قیمت نفت سنگین کشور در ماه سپتامبر سال جاری تا مرز 94 دلار به‌ازای هر بشکه بوده ‌است.

نمودار 4. روند تغییرات قیمت نفت سنگین ایران در مقایسه با نفت برنت (دلار به‌ازای هر بشکه)

Source: Oil Price.

با توجه به سناریوی تداوم تحریم‌ها، تنش‌های ژئوپلیتیکی خاورمیانه و اثرگذاری آن بر بازارهای جهانی و همچنین با در نظر گرفتن پیش‌بینی حد بالا، متوسط و پایین مؤسسات بین‌المللی، قیمت نفت برنت در سال 2024 به‌ترتیب 91، 83 و 74 دلار به‌ازای هر بشکه خواهد بود و انتظار می‌رود درآمدهای نفتی کشور به‌ترتیب برابر 41، 33/2 و 28/5 میلیارد دلار باشد.

6.جمع‌بندی

مطابق پیش‌بینی مؤسسات معتبر بین‌المللی، متوسط رشد اقتصادی جهان از 3/5 درصد سال 2022 به حدود 3 درصد در سال‌های 2023 و 2024 خواهد رسید. تغییر سیاست‌های مالی و پولی بانک مرکزی کشورها به‌منظور مبارزه با تورم در‌ فعالیت‌های اقتصادی ادامه دارد و انتظار می‌رود شاخص تورم کل از 8/7 درصد در سال 2022 به 6/8 درصد در سال 2023 و 5/2 درصد در سال 2024 کاهش یابد.

با توجه به سرمایه‌گذاری‌های اخیر حوزه انرژی و براساس پیش‌بینی اکثر مؤسسات‌ ازجمله آژانس بین‌المللی انرژی، انتظار می‌رود عرضه نفت و‌ فراورده‌های نفتی در جهان در میان‌مدت گسترش یافته و به‌ویژه به‌خاطر افزایش تولید‌ آمریکا، برزیل و گویان مازاد عرضه از 4/3 میلیون بشکه در روز تا 4/5 میلیون بشکه در روز افزایش یابد. در مقابل با استمرار رشد تقاضای آسیا‌ به‌نظر می‌رسد در میان‌مدت عرضه نفت خاورمیانه به بازار آسیا افزایش یابد و تا سال 2028 تقاضای نفت و میعانات آسیا از 4/8 میلیون بشکه در روز به 28 میلیون بشکه در روز افزایش خواهد یافت. وجود عدم قطعیت‌ها درخصوص استمرار صادرات نفت روسیه به مقصد اروپا و تلاش برای یافتن مقاصد صادراتی جایگزین، تلاش‌های هند و چین برای افزایش واردات نفت از مقاصد کم تنش، افزایش تولید‌ آمریکا، کانادا، گویان، برزیل، نروژ و قزاقستان و تنش‌های ماه اکتبر سال 2023 در خاورمیانه از موارد اثرگذار دیگر بر بازار جهانی نفت است.

مطابق با پیش‌بینی مؤسسات بین‌المللی، قیمت نفت برنت در سال 2024 در سه سناریو پیش‌بینی حد بالا، متوسط و پایین به‌ترتیب معادل 91، 83 و 74 دلار به‌ازای هر بشکه خواهد بود. لذا با در نظر گرفتن این قیمت‌ها و نیز توجه به تداوم تحریم‌ها، تنش‌های ژئوپلیتیکی خاورمیانه و اثرگذاری آن بر بازارهای جهانی و وضعیت مقاصد صادراتی نفت کشور، انتظار می‌رود درآمدهای نفتی کشور در سه سناریو حد بالا، محتمل و پایین به‌ترتیب برابر 41، 33/2 و 28/5 میلیارد دلار باشد.