۱. مقدمه

در گزارش حاضر اهم شاخص‌های بخش آب در سه‌ماهه دوم سال 1402 مورد بررسی قرار گرفته و وضعیت کلان این بخش در موضوعات مختلف تشریح شده ‌است. در این راستا با استفاده از شاخص‌های مهم آب و هواشناسی در سه‌ماهه تابستان و 12‌ماهه منتهی به شهریورماه سال 1402 (سال آبی 1402-1401)، وضعیت بارش، دما، خشکسالی و تأثیرات آن در مناطق مختلف کشور و حوضه‌های آبریز فرامرزی و مشترک تحلیل شده ‌است. همچنین شرایط منابع آب سطحی کشور در سه‌ماهه دوم سال جاری ارائه و نقش آن در مدیریت کلان بخش آب کشور و آثار آن در مناطق مختلف مورد بحث قرار گرفته است. علاوه‌بر این، ضمن پرداختن به اهم وقایع بخش آب کشور در سه‌ماهه دوم سال جاری، اعتبارات تخصیص‌یافته به بخش آب نیز مورد بررسی قرار گرفته تا ضمن آگاهی‌بخشی نسبت به وضعیت این بخش، بتوان شمایی کلی از شرایط تأمین اعتبارات و همچنین اولویت‌بندی طرح‌ها و پروژه‌های در دست اجرا، ارائه کرد.

۲. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب

وضعیت کلی بخش آب کشور با استفاده از داده‌های آب و هواشناسی در سه‌ماهه تابستان سال 1402 و همچنین داده‌های مربوط به سال آبی 1402-1401 (از ابتدای مهرماه سال 1401 تا آخر شهریورماه سال 1402) در جدول 1 ارائه شده‌ است.

جدول 1. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب کشور در سه‌ماهه دوم سال 1402 و سال آبی 1402-1401

مأخذ: [1]، [2] ، [3]، [4].

۳. تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب

در این بخش از گزارش، شاخص‌های کلان بخش آب از‌جمله شاخص‌های آب و هواشناسی، وضعیت ذخایر آبی و تولید برقابی سدها و همچنین میزان تخصیص اعتبارات به این بخش، طی سه‌ماهه دوم سال ارائه می‌شود.

بررسی شاخص‌های مهم آب و هواشناسی کشور نشان‌می‌دهد، میانگین بارش کل کشور در سه‌ماهه تابستان نسبت به تابستان سال گذشته 56 درصد و نسبت به میانگین بارش بلندمدت تابستان 22 درصد کاهش داشته است. در طی سال آبی 1402-1401 (ابتدای مهرماه سال 1401 تا آخر شهریورماه سال 1402) نیز میزان بارش دریافتی نسبت به سال آبی گذشته 4 درصد افزایش و نسبت به میانگین بلندمدت 14 درصد کاهش داشته است. بررسی وضعیت بارش در استان‌های مختلف کشور نیز حاکی از آن است که میزان بارش در فصل تابستان به‌جز 4 استان (لرستان، اردبیل، بوشهر و خراسان‌شمالی)، در سایر استان‌ها نسبت به میانگین بلندمدت کاهش داشته است [1 و 2].

با توجه به شاخص‌های مهم آب و هواشناسی در سه‌ماهه تابستان، در مناطق وسیعی از استان‌های واقع در فلات مرکزی و جنوب کشور خشکسالی شدید و بسیار شدید حاکم بوده است. جنوب خراسان‌رضوی، بخش‌هایی از خراسان‌جنوبی، قسمت اعظم استان‌های سیستان و بلوچستان، کرمان، فارس و یزد خشکسالی بسیار شدید و بخش‌هایی از استان سمنان، قم، اصفهان، جنوب خوزستان و بوشهر خشکسالی شدید را تجربه کرده‌اند. بررسی شاخص‌های خشکسالی نشان ‌می‌دهد که در این مدت، تنها در بخش‌هایی از استان‌های گیلان، اردبیل، خراسان‌شمالی و خوزستان شرایط ترسالی حاکم بوده است [2].

درخصوص حوضه‌های آبریز فرامرزی و مشترک در سه‌ماهه تابستان اغلب مناطق واقع در شرق و غرب کشور، بدون بارش و در برخی مناطق نیز بارشی کمتر از 5 میلی‌متر داشته‌اند. تنها در شهریورماه، بخشی از مناطق مرکزی و شمال‌شرقی افغانستان بارش‌هایی رخ داده که اغلب کمتر از 10 میلی‌متر بوده است [2].

در دوره 12‌ماهه منتهی به شهریورماه سال 1402، در اغلب کشورهای منطقه، خشکسالی خیلی شدید تا متوسط حاکم بوده است، به‌نحوی که شرق ترکیه، غرب افغانستان و اغلب مناطق ایران از این خشکسالی متأثر بوده‌اند. در سه‌ماهه فصل تابستان اغلب مناطق خاورمیانه، شرق دریای خزر و آسیای میانه در معرض خشکسالی کم تا خیلی شدید قرار داشته‌اند. به‌نحوی که در کشور عراق (خشکسالی متوسط تا شدید)، اغلب مناطق نیمه غربی افغانستان (خشکسالی شدید تا خیلی شدید) و نیمه شرقی افغانستان (خشکسالی خفیف تا نرمال)، نیمه شرقی ایران (خشکسالی شدید تا خیلی شدید) و نیمه غربی ایران (خشکسالی خفیف تا متوسط) حاکم بوده است. در همین زمان از کشورهای همسایه تنها کشور ترکیه در شرایط ترسالی قرار داشته است. پیش‌بینی‌های انجام شده توسط سازمان هواشناسی کشور[2] نشان ‌می‌دهد وضعیت بارش در سه‌ماهه پاییز در خاورمیانه، افغانستان، ترکمنستان، ازبکستان، شرق و شمال‌شرق آسیا بی‌هنجاری مثبت و مناطق کوچک پراکنده‌ای در مرکز آسیا بی‌هنجاری منفی خواهد بود. همچنین در این مدت، پیش‌بینی وضعیت بارش نشان ‌می‌دهد که در سه‌ماهه پاییز میانگین دما در قسمت اعظم آسیا بیشتر از نرمال خواهد بود. دمای بالاتر از نرمال در عربستان سعودی مشهودتر خواهد بود و همچنین این شرایط در غرب دریای خزر، شمال آفریقا، هند و شرق و جنوب‌شرق آسیا نیز حاکم خواهد بود [3].

وقوع خشکسالی در کشورهای همسایه شرقی ازجمله افغانستان در کنار برخی اقدامات سازه‌ای این کشور بر روی رودخانه هیرمند، موجب کاهش چشمگیر آورد این رودخانه شده و با توجه به وابستگی منابع آب استان‌های شرقی به‌ویژه سیستان و بلوچستان به آب ورودی از رودخانه هیرمند، تأمین آب این مناطق با چالش‌های جدی مواجه شده ‌است. علاوه‌بر مشکلات مربوط به آب شرب، عدم تأمین حقابه‌های زیست‌محیطی، باعث ایجاد کانون‌های گردوغبار در این مناطق شده و در کنار کمبود جدی آب شرب، زندگی مردم را با چالش‌های بسیاری مواجه کرده ‌است. همچنین کاهش میزان بارش و حاکم بودن شرایط خشکسالی در کشورهای همسایه غربی (عراق) نیز موجب کم شدن ورودی تالاب‌ها و همچنین وضعیت نامطلوب اروندرود شده و با ایجاد کانون‌های گردوغبار و نفوذ به داخل کشور، استان‌های واقع در مناطق غربی و در برخی موارد بخش‌های گسترده‌ای از کشور درگیر این معضل می‌شود.

درخصوص وضعیت سدهای کشور، بیشترین درصد اختلاف ذخیره با سال گذشته تا آخر شهریورماه مربوط به سد زاینده‌رود در استان اصفهان است که با 441 میلیون مترمکعب ذخیره، 154 درصد بیشتر از سال قبل ذخیره آب دارد. با وجود اختلاف فراوان با سال گذشته، تنها 36 درصد از حجم مخزن این سد تا آخر شهریورماه پُر بوده است. در استان سیستان و بلوچستان، چاه‌نیمه‌ها با 4 درصد میزان پرشدگی، نسبت به‌مدت مشابه سال گذشته 68 درصد کاهش داشته و در شرایط بحرانی قرار دارند. ذخایر سدهای استان‌های فارس، کرمانشاه، هرمزگان و خراسان‌رضوی نیز افت محسوس داشته که این موضوع باعث کاهش سهم منابع آب سطحی در تأمین مصارف داشته و اغلب دچار تنش آبی به‌خصوص آب شرب بوده‌اند. سدهای واقع در استان گلستان و داراب (شهرستان واقع در استان فارس) عملاً خالی بوده و ذخیره آنها صفر است. همچنین وضعیت سدهای دوستی و طرق در استان خراسان‌رضوی با حدود 8 درصد پرشدگی بحرانی ارزیابی می‌شود.

در فصل تابستان مجموع میزان تولید برقابی کشور نسبت به فصل بهار، افزایش داشته و از حدود 7500 مگاوات ساعت در بهار به حدود 8300 مگاوات ساعت در تابستان رسیده است. علی‌رغم افزایش میزان تولید برقابی، سهم برقابی از کل تولید برق کشور در فصل تابستان نسبت به فصل بهار کاهشی بوده است. سهم تولید برقابی از کل تولید برق در فصل بهار تقریباً 8 درصد و این عدد در فصل تابستان به 6/7 درصد رسیده که کاهش میزان تولید برقابی در شهریورماه به 1638 مگاوات ساعت علت این کاهش بوده است. درواقع، در شهریورماه با کاهش میانگین دمای هوا و کاهش مصرف برق، میزان تولید برقابی نیز به تناسب کم شده و در نتیجه سهم تولید برقابی از کل برق تولیدی کشور نیز در این ماه به‌طور محسوس کاهش داشته و به 4 درصد رسیده است.

میزان تخصیص اعتبارات در هر بخش نقش مهمی در پیشبرد اهداف مدیریتی و اجرایی آن خواهد داشت. در بخش آب، مجموع اعتبارات مصوب مربوط به تملک دارایی‌های سرمایه‌ای در سال 1402 بالغ بر 292,540 میلیارد ریال بوده که از این میزان، مبلغ 67,000 میلیارد ریال طی سه‌ماهه دوم سال جاری تخصیص یافته که درصد عملکرد بودجه در این مدت تقریباً معادل 23 درصد است. اعتبارات تخصیص‌یافته عمدتاً مربوط به برنامه‌های آبرسانی، تأسیسات فاضلاب و ساختمان سد بوده است [4].

با احتساب 3 درصد اعتبارات تخصیص یافته در فصل بهار، مجموع تخصیص صورت گرفته به این بخش در نیمه اول سال جاری، به 26 درصد می‌رسد و تأمین قریب به 75 درصد اعتبارات مصوب، به نیمه دوم سال موکول شده ‌است. این توزیع نامتوازن اعتبارات در طول سال، موجب عدم امکان برنامه‌ریزی صحیح برای اجرای طرح‌ها، وضعیت نامطلوب مشاوران و پیمانکاران، عدم تحقق اهداف برنامه‌های توسعه و همچنین طرح‌ها و پروژه‌های تعریف شده در قانون بودجه، عدم پایبندی به برنامه زمان‌بندی اجرای پروژه‌ها و طرح‌های عمرانی و همچنین ایجاد ابهام در بودجه‌ریزی سال آینده خواهد شد.

۴. وقایع مهم بخش آب

وقایع مختلف رخ داده در بخش آب بسته به میزان اهمیت آنها، وضعیت این بخش را در موضوعات مختلف سازه‌ای، مدیریتی، تنش‌های آبی، سرمایه‌گذاری و غیره نمایان‌تر کرده و اطلاع از آنها به شناخت بهتر وضعیت این بخش کمک می‌کند. در همین راستا برخی وقایع مهم بخش آب در سه‌ماهه دوم سال جاری به‌شرح ذیل است:

• بحرانی‌تر شدن وضعیت تأمین آب شرب در مناطق جنوب‌شرق کشور به‌ویژه استان سیستان و بلوچستان (عدم رهاسازی حقابه ایران از رودخانه هیرمند از‌سوی افغانستان و اعتراض رسمی کشور نسبت به این موضوع)،
• وضعیت بسیار بحرانی دریاچه ارومیه در فصل تابستان و خشک شدن قریب به صددرصدی آن،
• وقوع سیل در چندین استان ازجمله سیستان و بلوچستان، خراسان‌شمالی، اردبیل و برخی شهرهای واقع در نوار شمالی کشور ازجمله رخداد سیل شدید در شهر آستارا و ایجاد خسارات فراوان،
• اجرای طرح‌های اضطراری آبرسانی در شهرها و روستاهای دارای تنش آب شرب،
• اعتراض کشورهای آسیای میانه به سیاست‌های آبی افغانستان و تشدید بحران آبی منطقه با تکمیل کانال قوش‌تپه،
• بازدید هیئت فنی ایران از ایستگاه آب‌سنجی دهراوود واقع در بالادست سد کجکی روی رودخانه هیرمند واقع در کشور افغانستان.

۵. جمع‌بندی و تحلیل

بررسی آمار بخش آب و هواشناسی حاکی از آن است که میزان بارش در فصل تابستان نسبت به میانگین بلندمدت دوره مشابه، 22 درصد کاهش داشته است. این موضوع به همراه افزایش 1/1 درجه سانتیگرادی میانگین دمای هوای کشور، در مجموع منجر به وقوع شرایط دشوار به ویژه از منظر تامین آب شرب در کشور شد. همچنین شاخص‌های مهم هواشناسی در 12‌ماهه منتهی به شهریورماه سال 1402 (سال آبی 1402-1401) بیانگر افزایش 4 درصدی بارش نسبت به سال آبی قبل می‌باشد، اما نسبت به میانگین بلندمدت کشور همچنان با کاهش بارش و خشکسالی مواجه بوده است. این امر حاکی از آن است که در مقایسه با میانگین بلندمدت، وضعیت کماکان مطلوب نبوده و چالش‌های اساسی مدیریت منابع آب کشور به قوت خود باقی خواهد ماند و لزوم تجدیدنظر در برخی سیاستگذاری‌های کلان بخش آب، مضاعف خواهد بود. بارزترین این سیاست‌ها، لایحه قانون برنامه پنج‌ساله هفتم توسعه است که در مجلس شورای اسلامی در حال بررسی است و از این حیث باید توجه کافی صورت پذیرد.

کاهش بارش و وقوع خشکسالی در فصل تابستان، منجر به وقوع مشکلات فراوان در تأمین آب شرب بسیاری از شهرها و روستاهای کشور شد که اجرای طرح‌های اضطراری آبرسانی تا حدی در کنترل و مدیریت شرایط مؤثر واقع شد. در شرق کشور، کاهش شدید ذخایر چاه‌نیمه‌ها در استان سیستان و بلوچستان که منبع اصلی تأمین آب شرب منطقه سیستان و بخش قابل‌توجهی از شهر زاهدان بوده و کاملاً به منابع آب ورودی از افغانستان وابسته‌ است، مشکلات عدیده‌ای را در تأمین آب شرب این مناطق در فصل تابستان ایجاد کرد. جهت مدیریت بحران ایجاد شده در این مناطق، اجرای طرح‌های اضطراری آبرسانی و تأمین آب ازجمله حفر چاه‌های متعدد، در دستور کار قرار گرفت. با توجه به افت شدید حجم چاه‌نیمه‌های سیستان، تداوم بحران تأمین آب شرب در منطقه سیستان و تا حدی شهر زاهدان برای نیمه دوم سال جاری نیز مورد انتظار است. ازآنجایی‌که رفع چالش‌های زیست‌محیطی ازجمله گردوغبار در مناطق غربی و شرقی کشور نیازمند برنامه‌ریزی عمدتاْ بلندمدت است، باید توجه داشت که احتمالاْ در ماه‌های آتی، پدیده گردوغبار مشابه سال‌های قبل رخ بدهد، لذا آمادگی و اطلاع‌رسانی در این مورد باید در دستور کار قرار گیرد. لازم است وزارت نیرو به‌عنوان متولی بخش آب کشور به‌همراه سایر دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط، نقشه راه مدیریت منابع آب این مناطق را تدوین و جهت جلوگیری از ایجاد بحران‌های مشابه آنچه در تابستان سال جاری رخ داد، با اولویت، اجرایی کند. در فصل تابستان، در حوضه‌های آبریز فرامرزی و مشترک واقع در شرق و غرب کشور نیز کاهش بارش و افزایش دما منجر به وقوع خشکسالی در این مناطق شده ‌است. متأسفانه عدم وجود نقشه راهی مشخص و جامع در زمینه مدیریت منابع آب مرزی ورودی و خروجی کشور به چالش‌های ذی‌ربط دامن زده و در برخی موارد ناهماهنگی‌ها و موازی‌کاری‌ها نیز موجب هدر رفت سرمایه‌های ملی شده‌ است.

درخصوص ذخایر سدهای کشور در این مدت، اکثر مناطق وضعیت مطلوبی نداشته و بحرانی‌ترین آنها سدهای استان گلستان و داراب واقع در استان فارس بوده که ذخایر آنها به صفر رسیده و مخازن آنها به‌صورت کامل خشک بوده است. همچنین وضعیت سدهای دوستی و طرق واقع در خراسان‌رضوی با 8 درصد پرشدگی مخزن، بحرانی بوده است. تأکید می‌شود که در سدهای نامبرده، تخصیص‌ها برای تأمین آب شرب در اولویت قرار گیرد و با لحاظ جمیع جوانب، در مقاطع زمانی مورد نیاز بازتخصیص آب برای بخش‌های مختلف انجام پذیرد.

درخصوص وضعیت تأمین اعتبارات بخش آب طی سه‌ماهه دوم سال 1402، حدود 23 درصد از اعتبارات مصوب سال جاری در طی سه‌ماهه تابستان به این بخش تخصیص یافته که با احتساب میزان تخصیص صورت گرفته در فصل بهار این عدد به 26 درصد رسیده است. عمده اعتبارات تخصیص‌یافته نیز مربوط به طرح‌های ساختمان سد، آبرسانی و ایجاد تأسیسات فاضلاب بوده است.

متأسفانه بی‌نظمی‌های توزیع اعتبارات در بخش‌های مختلف، ازجمله در بخش آب، مسبوق به سابقه بوده و این امر قطعاً به سایر عدم‌قطعیت‌های موجود دامن خواهد زد. توزیع نامتوازن و موکول شدن تخصیص حدود 75 درصد از اعتبارات مصوب به نیمه دوم سال، موجب بروز برخی مشکلات ازجمله عدم امکان برنامه‌ریزی صحیح برای اجرای طرح‌ها، وضعیت نامطلوب مشاوران و پیمانکاران، عدم پایبندی به برنامه زمان‌بندی اجرای پروژه‌ها و طرح‌های عمرانی و همچنین ایجاد ابهام در بودجه‌ریزی سال آینده خواهد شد. مسئولین و دست‌اندرکاران ذی‌ربط باید توجه داشته ‌باشند که توزیع متوازن اعتبارات طرح‌های عمرانی از اصول بودجه‌ریزی عملیاتی بوده و عدم لحاظ آن می‌تواند خللی جدی در برآورد اهداف عملیاتی بودجه‌های سنواتی و برنامه‌های توسعه پنج‌ساله داشته ‌باشد.