خلاصه مدیریتی

شرح‌/‌بیان مسئله

خدمات مشاوره، به‌ویژه مشاوره ازدواج و خانواده از نقشی انکارناپذیر در سلامت روحی و روانی جامعه برخوردار است و به‌علت پیچیدگی‌های خاص آن همچون کسب اعتماد مراجعان و لزوم تطابق فعالیت‌های مشاوره با مبانی دینی و سنت‌ها و فرهنگ ملی، نمی‌توان از بررسی صلاحیت‌های مشاوران و تنظیم مقررات جهت حفظ اطمینان از سلامت فعالیت مشاوران غفلت کرد، بنابراین لزوم نظارت پیشینی و پسینی بر فعالیت‌های کاربردی مشاوره ازدواج و خانواده را ایجاب می‌کند. اما بررسی‌ها نشان می‌دهد مجوزدهی به ارائه خدمات مشاوره‌ای ازدواج و خانواده با چالش‌هایی همچون تداخل وظایف دستگاه‌ها در صدور مجوز اشتغال، نبود دستورالعمل واحد در صدور مجوز، ضعف در نظارت عملکردی و ... در حوزه اجرا مواجه است. لذا در این گزارش تلاش شده با مروری بر فرایند مجوزدهی به مشاوران ازدواج و خانواده در ۶ کشور ایالات متحده آمریکا، ژاپن، ترکیه، امارات متحده عربی، ایتالیا و انگلستان از قاره آسیا، آمریکا و اروپا، براساس پراکندگی قاره‌ای کشورها رهنمودهایی برای اصلاح و بهبود نظام مجوزدهی به فعالیت مشاوران و روان‌شناسان ازدواج و خانواده در ایران به‌دست آید.

نقطه‌نظرات‌/‌یافته‌های کلیدی

- نتایج حاصل از بررسی فرایند مجوزدهی به فعالیت مشاوران و روان‌شناسان ازدواج و خانواده در کشورهای منتخب نشان می‌دهد این مشاغل جزئی از مشاغل در سطح ریسک بالا برشمرده شده، زیرا با سلامت روان افراد جامعه در ارتباط است، لذا در طبقه‌بندی مشاغل در کشورهای منتخب هم‌سطح و در کنار مشاغل مرتبط با حوزه سلامت قرار دارد.

- به‌طور‌کلی فرایند مجوزدهی به فعالیت مشاوران ازدواج و خانواده در کشورهای منتخب معمولاً بر چند حوزه کلیدی همانند مدارک دانشگاهی، برنامه تجربه کاری و نحوه آزمون تئوری و عملی تمرکز دارد.

- در همه کشورهای مورد مطالعه دستورالعمل شفاف و مشخصی در راستای فرایند مجوزدهی به فعالیت مشاوران ازدواج و خانواده وجود دارد.

- در کشورهای منتخب به‌غیر از دو کشور ترکیه و امارات متحده عربی صدور مجوزهای مرتبط با مشاوره ازدواج و خانواده به انجمن‌/‌سازمان‌های تخصصی صنفی سپرده شده است. هر‌چند در این دو کشور نیز مرجع صدور مجوز بالاترین دستگاه اجرایی دولتی در حوزه خانواده است.

پیشنهاد راهکار تقنین، نظارتی یا سیاستی

با توجه به اهمیت و ارزش تشکیل و تحکیم نهاد خانواده در ایران، نظارت پیشینی در ارائه مجوز به متقاضیان مشاوره ازدواج و خانواده در ایران باید با دقت بیشتری انجام شود، لذا برای پیشبرد برنامه اصلاح فرایند مجوزدهی به مشاوران در ایران پیشنهاد می‌شود که با توجه به رأی (شماره ۶۰۳۵۷۴) دیوان عدالت اداری (براساس شکایت سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره از هیئت مقررات‌زدایی) که فعالیت‌های مرتبط با خدمات حوزه روان‌شناسی و مشاوره را ناظر بر حوزه سلامت دانسته و الزام سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره به بارگذاری و تکمیل اطلاعات مربوط در درگاه ملی مجوزها را ابطال کرده ‌است. لذا این حکم باید به‌صورت موقت در ارتباط با سایر مراجع مجوزدهنده (قوه ‌قضائیه، وزارت ورزش و جوانان و سازمان بهزیستی) نیز تسری یابد.

همچنین با هدف ترویج الگوی صحیح همسر‌گزینی، ترغیب به ازدواج به‌هنگام و پایدار و همچنین کاهش طلاق، معاونت زنان و خانواده ریاست جمهوری (به‌عنوان بالاترین مقام اجرایی حوزه خانواده) با همکاری دستگاه‌های مجوزدهنده (براساس قوانین مصوب مجلس) نسبت به تدوین «برنامه ساماندهی و گسترش مشاوره ازدواج و خانواده» به‌منظور ساماندهی و اعتباربخشی مراکز مشاوره متناسب با فرهنگ اسلامی-‌ایرانی، ایجاد نظام صلاحیت‌سنجی و رتبه‌بندی مشاوران، ترویج مشاوره قبل، حین و پس از ازدواج و ... اقدام کند.

1.مقدمه

داشتن مجوز برای ارائه خدمات، بخش کلیدی شروع یک حرفه یا یک فعالیت تخصصی در کشورها برشمرده می‌شود، زیرا بنا به تعریف، «حرفه[1] یا کار تخصصی، شغلی است که در آن اعضای یک گروه متشکل، با مقرر کردن و اعمال استانداردهای انتخاب، تربیت و صدور جواز[2] یا پروانه،[3] حداقل شایستگی ورود افراد به آن شغل را تضمین می‌کنند» [1]. لذا برای شروع یک حرفه و انجام فعالیت و ارائه خدمات، افراد باید شرایطی را که در قوانین و مقررات تعیین شده دارا باشند. پس تصویب قوانین و مقررات به سیاستگذاران این فرصت را می‌دهد که با اِعمال استانداردها و نظارت پیشینی، شرایط و قواعدی را برای شروع و ادامه حرفه‌های مختلف ایجاد کنند که از دید برخی افراد مانع کسب‌وکار محسوب می‌شوند.

هر‌چند که مانع شدن تعدد قوانین در ارتباط با شروع و ادامه برخی کسب‌وکارها صدق می‌کند، اما بیان این نکته لازم است که ارائه مجوز به فعالیت مشاوران و روان‌شناسان تنها از سنخ کسب‌وکار نبوده و لذا معیارهای طبقه‌بندی و نحوه نظارت پیشینی و پسینی بر کسب مجوز باید مشخص و شفاف باشد، زیرا خدمات مشاوره، به‌خصوص مشاوره ازدواج و خانواده از نقشی انکار‌ناپذیر در سلامت روحی و روانی جامعه برخوردار است و به‌علت پیچیدگی‌های خاص آن همچون کسب اعتماد مراجعان و لزوم تطابق فعالیت‌های مشاوره با مبانی دینی و سنت‌ها و فرهنگ ملی، نمی‌توان از بررسی صلاحیت‌های مشاوران و تنظیم مقررات جهت حفظ اطمینان از سلامت فعالیت مشاوران غفلت کرد، بنابراین لزوم دقت‌نظر در نظارت پیشینی و پسینی بر فعالیت‌های کاربردی مشاوره ازدواج و خانواده را ایجاب می‌کند. لذا لازم است فرایند صدور مجوز مورد بررسی دقیق و عالمانه قرار گیرد تا از بروز آسیب‌های فردی و اجتماعی، جلوگیری به‌عمل آید.

در ایران فعالیت مشاوران و روان‌شناسان به‌ویژه مرتبط با حوزه ازدواج و خانواده، زیر‌مجموعه‌ای از خدمات اجتماعی و بهزیستی (در دسته‌بندی درگاه ملی مجوزها) در نظر گرفته ‌می‌شود و از‌سوی‌دیگر به‌عنوان ظرفیتی در سیاستگذاری خانواده در جهت تشکیل و تحکیم آن به‌شمار می‌آید. لذا قوانین مجلس صراحتاً امکان مجوزدهی به افرادی که قصد ارائه خدمات مشاوره در چارچوب دفاتر یا مراکز را دارند به نهادهایی همچون قوه قضائیه (مراکز مشاوره خانوادگی برای زوجین در آستانه جدایی)، سازمان بهزیستی (مراکز خدمات مشاوره اجتماعی و روان‌شناختی)، وزارت ورزش و جوانان (مراکز تخصصی ازدواج و خانواده) و سازمان نظام روان‌شناسی (تأیید صلاحیت تخصصی افراد متقاضی مشاوره و روان‌شناسی) سپرده ‌است.

اما بررسی‌ها نشان می‌دهد مجوزدهی به خدمات مشاوره‌ای در حوزه ازدواج و خانواده با چالش‌هایی همچون تداخل وظایف دستگاه‌ها در صدور پروانه و مجوز اشتغال، نبود دستورالعمل واحد در صدور پروانه برای اشتغال، تعدد تعرفه‌ها و فقدان نظام یکسان‌سازی برای تعرفه‌ها، نبود تعاریف دقیق و مشخص از اصطلاحات، پراکندگی اعتبارات در حوزه خدمات روان‌شناسی و مشاوره، ضعف در نظارت عملکردی و ... در حوزه اجرا مواجه است [2]. از‌سوی‌دیگر براساس ماده(7) قانون اجرای سیاست‌های کلی اصل چهل‌و‌چهارم قانون اساسی و اصلاحات بعدی، «هیئت مقررات‌زدایی و بهبود محیط کسب‌و‌کار»، (به ریاست وزیر امور اقتصادی و دارایی) موظف است شرایط، مراحل و هزینه‌های صدور مجوزهای کسب‌و‌کار را شفاف و سهل کند تا هر شهروند بتواند در این درگاه به‌راحتی از شرایط و مراحل دریافت مجوز کسب‌وکار مورد نظرش مطلع شده و در صورت درخواست، از درگاه تخصصی، مجوز مورد نظرش را به سهولت و در کوتاه‌ترین زمان ممکن، دریافت کند.^[4] برای دستیابی به این هدف «درگاه ملی مجوزها» از ابتدای سال ۱۴۰۱ طراحی و راه‌اندازی شد و مرجع رسمی مجوزهای کسب‌و‌کار کشور محسوب گردید. اما بررسی شرایط لازم برای صدور مجوز مشاوره ازدواج و خانواده از نهادهای مسئول در درگاه ملی مجوزها (شهریور ۱۴۰۲) و همچنین براساس گزارش منتشر شده در خرداد ۱۴۰۱ در مرکز پژوهش‌های مجلس [3] نشان می‌دهد که تعدد و تداخل دستگاه‌ها در مجوزدهی و عدم شفافیت و نبود دستورالعمل واحد در صدور برای فعالیت مشاوران و روان‌شناسان ازدواج و خانواده به قوت خود باقی است. لذا در این گزارش تلاش می‌شود تا با مرور تجربه چند کشور در فرایند مجوزدهی به فعالیت مشاوران ازدواج و خانواده، رهنمودهایی برای اصلاح و بهبود نظام مجوزدهی به فعالیت مشاوران و روان‌شناسان ازدواج و خانواده در ایران به‌دست آید و بتوان از تجربیات این کشورها با توجه به پراکندگی قاره‌ای در فرایند صدور مجوز مشاوره خانواده و ازدواج در ایران بهره برد.

برای دستیابی به این هدف تلاش می‌شود در مورد کشورهای منتخب، سؤال‌های زیر پاسخ داده شود:

۱. سازمان‌ها‌/‌نهادهای متولی مجوزدهی و نظم‌بخشی به فعالیت مشاوران‌/‌روان‌شناسان ازدواج و خانواده در کشورهای منتخب کدامند؟

۲. شرایط و مراحل اعطای مجوز فعالیت مشاوران‌/‌روان‌شناسان ازدواج و خانواده در کشورهای منتخب به چه نحو است؟

2.تعاریف مرتبط با مشاوره و روان‌شناسی در حوزه ازدواج و خانواده

یاریگری مشاوران و روان‌شناسان برای کمک به حل مشکلات و مسائل زوجین و خانواده‌ها انواع مختلفی دارد، پیش از بررسی نظام مجوزدهی کشورها، تلاش شده با هدف درک تمایز میان آنها، تعاریف مرتبط با مشاوره و روان‌شناسی در حوزه ازدواج و خانواده که در کشورهای مختلف از مجوزدهی به آنها نام برده شده، در این بخش مرور شود.

- مشاوره خانواده[5]

راهنمایی و مشاوره دادن به والدین یا سایر اعضای خانواده (مانند فرزندان) توسط روان‌شناسان، مددکاران اجتماعی، مشاوران یا سایر متخصصان مشاوره خانواده تعریف می‌شود، زیرا این متخصصین با دارا بودن مهارت‌ها و صلاحیت‌های علمی و حرفه‌ای می‌کوشند تا خانواده‌ها را با دادن اطلاعات، حمایت عاطفی و راهنمایی عملی در مورد مشکلاتی که خانواده با آن مواجه می‌شوند، مانند تربیت فرزند معلول، تنظیم خانواده یا سوء‌مصرف مواد یاری رسانند [4].

- خانواده‌درمانی^[6]

شکلی از روان‌درمانی است که بر بهبود روابط بین خانوادگی و الگوهای رفتاری واحد خانواده به‌عنوان یک کل و همچنین بر تک تک اعضای خانواده و یا افرادی (مانند پدربزرگ یا مادربزرگ) که در درون (برخی) خانواده‌ها وجود دارند، تمرکز دارد. خانواده‌درمانی شامل تعداد زیادی اشکال درمانی با اصول مفهومی، فرایندها و ساختارها و کانون‌های بالینی متنوع است. زوج‌درمانی، روان‌درمانی گروهی خانواده و نظریه سیستم‌های خانواده در ذیل خانواده‌درمانی قرار دارند [5].

- مشاوره زوجین[7]

مشاوره‌ای که در آن راهنمایی و مشاوره بر روی مسائلی تمرکز دارد که زوجین در روابط میان خود با آن مواجه هستند [6].

- مشاوره ازدواج[8]

مشاوره زوجین که مشاوره زناشویی نیز نامیده می‌شود [7].

- زوج‌درمانی[9]

زوج‌درمانی به مشکلاتی در درون و بین زوجین مربوط می‌شود که بر رابطه میان آنها تأثیر می‌گذارد. جلسات انفرادی زوج‌درمانی ممکن است به‌طور جداگانه برای هر‌یک از طرفین، به‌ویژه در آغاز درمان ارائه شود. با‌این‌حال، بیشتر دوره درمانی برای هر دو طرف همراه با هم ارائه می‌شود [8].

را‌جرز و پاترسون و بسیاری از مشاوران و روان‌درمانان معتقدند که اختلافی بین مشاوره و روان‌درمانی وجود ندارد و می‌توان این دو اصطلاح را به‌جای یکدیگر به‌کار برد، [9]. زیرا این «مفاهیم نزدیک به‌هم هستند و اغلب به‌جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما مشاوره خانواده گاهی اوقات به‌عنوان یک اصطلاح گسترده‌تر استفاده می‌شود که رویکردها و تکنیک‌های درمانی مختلفی را در‌بر‌می‌گیرد که توسط روان‌شناسان، مددکاران اجتماعی و سایر متخصصان برای تقویت ارتباطات، حل تعارض و حمایت از خانواده‌ها اتخاذ می‌شود» [10]، لذا مشاوره خانواده می‌تواند دربردارنده خانواده‌درمانی و زوج‌درمانی شود. به هر حال، مشاوره و روان‌درمانی به هر شکلی که باشند صرف‌نظر از اصولی که دنبال می‌کنند، هر دو مبتنی‌بر ایجاد رابطه میان مراجعه‌کننده یا مراجعه‌کنندگان و درمانگر می‌باشند و هدف از این رابطه، یاری دادن به مراجعه‌کننده در جهت رشد بیشتر شخصیت و تأمین بهداشت روانی و بهزیستی افراد است [9].

3.بررسی نظام مجوزدهی مشاوره ازدواج و خانواده در کشورهای منتخب

در این بخش تجربه کشورهایی که برخی از آنها پیشگامان مشاوره ازدواج و خانواده برشمرده می‌شوند، مرور می‌شود. بی‌شک در فرایند مجوزدهی توسط سازمان‌ها‌/‌انجمن‌های علمی مشابه در سطح جهان و براساس پراکندگی قاره‌ای و جغرافیایی، درس‌هایی نهفته ‌است.

3-1. ایالات متحده آمریکا

در ایالات متحده آمریکا «انجمن آمریکایی ازدواج و خانواده‌درمانی» (AAMFT)[10] گواهی‌نامه MFT[11] را به درمانگران ازدواج و خانواده برای فعالیت ارائه می‌دهد [11]. انجمن دارای اهدافی همچون ۱. تحقیق و آموزش در زمینه مشاوره، ۲. تدوین و اجرای استانداردهایی به‌عنوان مبنای اعتباربخشی به مشاوران، ۳. اجرای استانداردهایی برای نظارت بالینی، اخلاق حرفه‌ای و تجربیات بالینی ازدواج و خانواده‌درمانی است [12].

انجمن در 50 ایالت با صدور مجوز برای درمانگران ازدواج و خانواده از این حرفه حمایت کرده و وظایفی نیز در مقابل خدمات‌گیرندگان بر‌عهده دارد. ازجمله برای انجام بهتر این وظایف، انجمن از درمانگران می‌خواهد که از دستورالعمل اخلاقی AAMFT پیروی کنند و به این طریق انجمن قصد دارد تا از رفتار اخلاقی با مشتریان اطمینان حاصل کنند [13]. همچنین در انجمن کمیته‌ای وجود دارد که وظیفه بررسی شکایات علیه اعضای AAMFT را بر‌عهده دارد [14]. البته در این کشور ازدواج و خانواده‌درمانی به‌عنوان یک حرفه اصلی سلامت روان در کنار روان‌پزشکی، روان‌شناسی، مددکاری اجتماعی و پرستاری روان‌پزشکی قرار دارد [15].

روش‌های ارزیابی صلاحیت برای اعطای مجوز

شرایط و مراحل صدور «مجوز درمانگران ازدواج و خانواده»[12] در ایالت‌های آمریکا گاهی با یکدیگر متفاوت است [16]. در ادامه شرایط صدور مجوز در ایالت نیویورک (به‌عنوان یکی از پرجمعیت‌ترین ایالت‌ها) بررسی می‌شود. در این ایالت برای فعالیت درمانگران ازدواج و خانواده، مجوزی با عنوان MFT صادر می‌شود. برای دستیابی به این مجوز پیش‌نیازهای زیر الزامی است:

۱. دارا بودن مدرک کارشناسی‌ارشد یا دکتری در ازدواج یا خانواده‌درمانی و یا یک مدرک مرتبط با دروس معادل با درمانگری ازدواج و خانواده که باید توسطCOAMFTE  (کمیسیون اعتباربخشی آموزش ازدواج و خانواده‌درمانی) یا دپارتمان آموزش نیویورک دروس معادل تأیید شده باشد؛

۲. قبولی در آزمون تأیید شده توسط هیئت‌مدیره (انجمن آمریکایی ازدواج و خانواده‌درمانی)؛

۳. ارائه مدارکی مرتبط بر داشتن تجربه‌کاری به‌عنوان درمانگر ازدواج و خانواده که دربردارنده حداقل ۱۵۰۰ ساعت ارتباط با مراجعه‌کننده تحت نظارت یک درمانگر ازدواج و خانواده مورد تأیید انجمن آمریکایی ازدواج و خانواده‌درمانی باشد، این نظارت فردی یا گروهی شامل یک ساعت در هفته یا چهار ساعت در ماه است. این تجربه باید در‌حالی تکمیل شود که درمانگر دارای یک مجوز محدود است. به این صورت که برای متقاضی که تمامی شرایط ذکر شده در بالا را به‌جز تجربه بالینی تحت نظارت را تکمیل نکرده ‌است، مجوز محدود برای دو سال صادر می‌شود تا درمانگر تحت نظارت تجربه بالینی خود را تکمیل کند [17].

3-2. ژاپن

در ژاپن از سال ۱۹۹۹ مؤسسه و انجمن عمومی تأیید صلاحیت روان‌شناس خانواده‌/‌مشاور خانواده[13] ایجاد شد. از نظر مؤسسان این انجمن، «در پس زمینه نگرانی‌ها و مشکلات روانی، تقریباً همیشه تأثیر خانواده وجود دارد. لذا به‌منظور حمایت روانی خانواده، کسب دانش و فنون لازم مطلوب است. بنابراین این انجمن سه مجوز فعالیت در سه سطح متفاوت با عناوین روان‌شناس خانواده، دستیار روان‌شناس خانواده و مشاور خانواده توسط انجمن صادر می‌کند» [18] و روان‌شناس خانواده در سطح بالاتری قرار دارد، لذا برای دریافت هر‌یک از مجوزهای یاد شده صلاحیت‌سنجی جداگانه‌ای از‌سوی انجمن انجام می‌گیرد. در ادامه تلاش شده تا مراحل ارزیابی برای صدور مجوز برای هر‌یک از آنها ذکر شود.

روش‌های ارزیابی صلاحیت برای اعطای مجوز

۱. روان‌شناس خانواده

برای دریافت مجوز روان‌شناسی خانواده قبولی در آزمون صلاحیت و مصاحبه نیاز است، البته برای شرکت در آزمون دارا بودن یکی از شرایط زیر الزامی است که عبارت است از:

- دارا بودن مدرک فوق‌لیسانس روان‌شناسی بالینی خانواده در مقاطع تحصیلات تکمیلی (دوره کارشناسی‌ارشد) و همچنین 1000 ساعت تجربه بالینی[14] در زمینه حمایت از خانواده؛

- گذراندن «دوره آموزشی روان‌شناس خانواده» توسط مرکز آموزش بالینی روان‌شناسی خانواده به اضافه دارا بودن بیش از 1000 ساعت تجربه بالینی در زمینه حمایت از خانواده؛

- دارا بودن مدارک تحصیلی مانند روان‌شناس بالینی، روان‌شناس خبره، مشاور خبره (دارای تأییدیه انجمن مشاوره ژاپن)، مشاور ارشد صنعتی (دارای تأییدیه از انجمن مشاوران صنعتی ژاپن) به اضافه بیش از 1000 ساعت تجربه بالینی در حمایت از خانواده؛

- کسب احراز صلاحیت «مشاور خانواده» از مؤسسه‌/‌انجمن و تأیید صلاحیت توسط کسانی که در زمینه روان‌شناسی بالینی مرتبط با خانواده تحقیق کرده[15] و دارای مقالات پژوهشی بوده و همچنین دارای ۱۰۰۰ ساعت یا بیشتر تجربه بالینی حمایت خانواده [19].

۲. دستیار روان‌شناس خانواده

برای دریافت مجوز دستیاری روان‌شناس خانواده، قبولی در آزمون صلاحیت و مصاحبه لازم است، البته برای شرکت در آزمون دارا بودن یکی از شرایط به اضافه سپری کردن دوره کارورزی متقاضیان در حوزه خانواده الزامی است که عبارت است از:

- کسانی که گواهی‌های شرکت داشتن در ۱. یک جلسه آموزشی کمیته آموزش ۲. یک کنفرانس سالیانه و ۳. یک کارگاه آموزشی که توسط انجمن روان‌شناسی خانواده ژاپن را برای روان‌شناسان خانواده و مشاوران خانواده برگزار می‌شود را تکمیل کرده‌اند.[16]

- دارا بودن دانش و مهارت‌های اولیه مرتبط با روان‌شناسی بالینی در دوره کارشناسی‌ارشد به اضافه اینکه ۲ واحد یا بیشتر دروس مرتبط با روان‌شناسی خانواده، روابط خانوادگی، نظریه خانواده و روش‌های مداخله را گذرانده‌اند [20].

۳. مشاور خانواده

برای دریافت مجوز مشاور خانواده قبولی در آزمون صلاحیت و مصاحبه لازم است، البته برای شرکت در آزمون دارا بودن یکی از شرایط زیر الزامی است که عبارت است از:

- کسانی که در «دوره آموزشی مشاور خانواده» ثبت نام کرده‌اند و پس از سال 2021 گذراندن دوره آنها تأیید شده است.

- کسانی که دارای دستاوردهای پژوهشی و تجربه بالینی در زمینه روان‌شناسی خانواده هستند (تجربه بالینی به یک سال یا بیشتر تجربه ‌عملی مرتبط با مشاوره خانواده، مانند مشاوره تحصیلی، مشاوره تلفنی، روان‌شناسی بالینی یا مشاوره شغلی اشاره دارد) [21].

البته مشاور خانواده در ژاپن پس از احراز شرایط بالاتر می‌تواند مدرک پیشرفته‌تری تحت عنوان روان‌شناس خانواده اخذ کند که شرایط درخواست این صلاحیت بسیار سخت است. به‌صورتی که تا آوریل ۲۰۱۹ تعداد بسیار کمی ۱۴۶ نفر دارای مدرک روان‌شناسی خانواده هستند [22].

این در‌حالی است که روان‌شناسان و مشاوران خانواده در ژاپن موظفند که به منشور اخلاقی انجمن پایبند باشند و به‌منظور حمایت از حقوق مراجعه‌کنندگان در این انجمن کمیته‌ای برای رسیدگی به شکایات اخلاقی و رفتاری مشاوران و روان‌شناسان وجود دارد؛ همچنین روان‌شناسان و مشاوران خانواده موظف هستند از سالی که مجوز خود را کسب کرده‌اند هر پنج سال یک‌بار گواهی‌نامه صلاحیت خود را تمدید کنند و تمدید آن منوط به کسب حداقل ۱۲ امتیاز است. کسب این امتیاز از طریق شرکت در کارگاه‌های آموزشی و کنفرانس‌ها و همچنین چاپ مقاله در مجلات علمی فراهم شده است؛ البته دستیابی به امتیاز با توجه به سطوح شرکت به‌عنوان مدرس و یا شنونده و ... متفاوت است [23].

3-3. ترکیه

با استناد به «قانون افتتاح مراکز مشاوره خانواده توسط اشخاص حقیقی، حقوقی خصوصی و مؤسسات و سازمان‌های دولتی» وزارت خانواده و سیاست‌های اجتماعی مسئولیت مجوزدهی و نظارت بر مشاوره خانواده در کشور ترکیه را عهده‌دار است [24]. براساس این قانون، این مراکز می‌توانند علاوه‌بر اعضای اصلی مرکز (مدیر مرکز، مشاور خانواده، کارمند حرفه‌ای)، برای ارائه خدمات مشاوره‌ای در مورد مسائل بهداشتی، حقوقی و موارد مشابه، کارکنانی را به‌کار گیرند و یا در این زمینه خرید خدمات کنند، البته تنها افرادی می‌توانند به‌عنوان مشاور خانواده با این مراکز همکاری کنند که پیشتر مورد تأیید وزارت خانواده و سیاست‌های اجتماعی باشند. همچنین برای انجام وظایف تعیین شده در این قانون یک مدیر مرکز به‌صورت تمام‌وقت در مراکز مشغول به‌کار است؛ البته این افراد با هر عنوان و ظرفیتی نمی‌توانند در جای دیگری خارج از مرکز کار کنند و مدیران مراکز از میان کارکنان حرفه‌ای[17] یا مشاوران خانواده منصوب می‌شوند.

روش‌های ارزیابی برای اعطای مجوز (مدیر مرکز و مشاور خانواده)

۱. کسانی که از دوره‌های کارشناسی حداقل چهار‌ساله در یکی از رشته‌های مددکاری اجتماعی، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، مشاوره و راهنمایی روان‌شناسی، پزشکی، پرستاری و رشد کودک، وزارت آموزش و پرورش ملی فارغ‌التحصیل شده باشند و گواهی‌نامه‌ای از شورای آموزش عالی یا دانشگاه‌ها دارا باشند مبتنی بر اینکه فرد در‌مجموع چهارصد‌و‌پنجاه ساعت آموزش در زمینه مشاوره خانواده را سپری کرده که حداقل سیصد ساعت آن به‌صورت تئوری و صد‌و‌پنجاه ساعت آن به‌صورت عملی بوده که سی ساعت آن باید تحت نظارت سپری شده باشد.

۲. کسانی که تحصیلات کارشناسی‌ارشد یا دکتری خود را در رشته مشاوره خانواده گذرانده و مقطع کارشناسی را در رشته‌های مددکاری اجتماعی، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، مشاوره و راهنمایی روان‌شناسی، پزشکی، پرستاری و رشد کودک به پایان رسانده‌اند.

۳. افرادی که گواهی‌نامه مشاوره خانواده از مؤسسات و سازمان‌های معتبر به‌غیر از مؤسسات آموزش عالی ارائه می‌دهند، البته گواهی‌نامه آنان باید دارای استاندارد ملی و بین‌المللی باشند و همچنین حداقل پنج سال در مشاوره خانواده کار کرده باشند یا سابقه کار تدریس در مقاطع کارشناسی‌ارشد یا دکتری در زمینه مشاوره خانواده داشته‌ باشند.

3-4. امارات متحده عربی

سازمان توسعه جامعه (DCD)[18] در امارات متحده عربی مطابق با اصلاح برخی از مقررات قانون فدرال شماره ۲ سال ۲۰۰۸، صدور تأییدیه‌ها و مجوزهای مرتبط با سازمان‌های غیردولتی و مؤسسات منافع عمومی را عهده‌دار شد. همچنین در مارس ۲۰۱۸، سازمان با تلاش‌های مشترک با نهادهای مختلف دولتی و خصوصی، اداره‌ای را برای حمایت از ارزش‌ها (ازجمله استحکام خانواده) و دستیابی به رشد پایدار و توسعه اجتماعی ایجاد کرد [25]. برای این منظور، این اداره مسئول سیاستگذاری، توسعه، سازماندهی و تقویت برنامه‌های رفاه اجتماعی است و بر این اساس هماهنگی، نظارت، پیگیری و ازجمله اصلاح تأییدیه‌ها و مجوزهایی همانند مشاوره و روان‌شناسی بر‌عهده این اداره است [26].

متقاضیان مجوز مشاوره و روان‌شناسی که در دسته‌بندی این اداره ذیل مراقبت اجتماعی قرار می‌گیرند، می‌توانند درخواست مجوز موقت یا حرفه‌ای را بدهند. مجوز موقت، مجوزی است که توسط DCD به متخصصانی اعطا می‌شود که فقط بخشی از شرایط برای دریافت مجوز مانند الزامات صلاحیت آموزشی را دارا باشند و با دریافت این مجوز به متقاضی اجازه داده‌ می‌شود زیر نظر یک متخصص دارای مجوز حرفه‌ای فعالیت کند [27]. مجوز حرفه‌ای به متخصصانی اعطا می‌شود که شرایط تحصیلی و تجربی را برای انجام یک حرفه مراقبت اجتماعی در امارات را دارند. 

روش‌های ارزیابی برای اعطای مجوز

۱. مجوز حرفه‌ای روان‌شناسی و مشاوره

دارا بودن مدرک دکتری یا کارشناسی‌ارشد در یکی از رشته‌های مرتبط با روان‌شناسی[19]/‌مشاوره[20]، داشتن ۳۰۰۰ ساعت تجربه ‌عملی (۲ سال تمام‌وقت)، به‌روز نگاه داشتن دانش و مهارت‌ها ۲۰ ساعت در سال (۴۰ ساعت در طول چرخه مجوز). این در‌حالی است که اعتبار مجوز به‌مدت 24 ماه از تاریخ صدور است و اگر فعالیت به‌صورت حرفه‌ای پیوسته باشد مجوز به‌صورت نامحدود صادر می‌شود [27] و متقاضی باید هرچه سریع‌تر برای دریافت مجوز حرفه‌ای اقدام کند.

۲. مجوز موقت روان‌شناسی و مشاوره

این مجوز مخصوص اتباع امارات متحده عربی صادر می‌شود و متقاضی با دارا بودن مدرک لیسانس در یکی از رشته‌های مرتبط با روان‌شناسی‌/‌مشاوره می‌تواند درخواست مجوز را بدهد. اعتبار این مجوز ۲۴ ماه از تاریخ صدور است و تنها یک‌بار توسط اداره توسعه اجتماعی تمدید می‌شود و همچنین به‌روز نگاه داشتن دانش و مهارت‌ها ۲۰ ساعت در سال (۴۰ ساعت در طول چرخه مجوز) از‌سوی سازمان توسعه جامعه دارای اهمیت است [27].

3-5. ایتالیا

انجمن ملی مشاوران زناشویی و خانواده (AICCEF)[21]در ایتالیا یک انجمن حرفه‌ای است که به اعضای خود مجوز ارائه خدمات توسط مشاوران را ارائه می‌کند [28] و از حرفه مشاوره محافظت کرده و دخالت مشاوران خانواده در حل مشکلات خانواده را ترویج می‌دهد. این انجمن نقش مشاوران زوجین و خانواده را در این کشور ارتقا بخشیده و تلاش دارد اطلاعات و آموزش‌های مشاوران همواره به‌روز باشد [29]. لذا به‌روزرسانی مداوم آموزش حرفه‌ای مشاوران و نظارت بر رفتار حرفه‌ای آنها از اولویت‌های این انجمن است.

روش‌های ارزیابی برای اعطای مجوز

مشاور خانواده در ایتالیا باید یک دوره آموزشی اختصاصی سه‌ساله با امتحانات نهایی و تدوین پایان‌نامه را سپری کرده باشد. این در‌حالی است که دانشگاه‌هایی دوره‌های آموزشی سه‌ساله را ارائه می‌دهند و مشاوران خانواده از آنها فارغ‌التحصیل می‌شوند باید توسط AICCEF به رسمیت شناخته شوند [30]. پس از اخذ مدرک حرفه‌ای، دوره کارآموزی حرفه‌ای 12‌ماهه در ۱۰۰ ساعت آغاز می‌شود. کارآموزی به‌عنوان انجام خدمات مشاوره‌ای پس از فارغ‌التحصیلی برای ارائه خدمات به افراد، زوج‌ها و خانواده‌ها با رعایت مفاد مقررات A.I.C.C.eF الزامی است. خدمات مشاوره می‌تواند در دفتر خصوصی یک عضو مؤثر در انجمن یا در دفتر مشاوره یا ساختار مشابه انجام شود اما باید تحت نظارت باشد. همچنین برای اینکه دوره کارآموزی معتبر باشد، موارد و فعالیت مشاوره انجام شده باید مستند باشد، حداقل 100 ساعت و 2 مورد مشاوره خانواده با استقلال کامل درمان شود [31].

متقاضیان پس از دوره کارآموزی می‌توانند برای ثبت نام در انجمن اقدام کنند. البته به‌عنوان یک عضو مؤثر و ثبت نام در فهرست رسمی مشاوران خانواده، پس از طی مراحل فوق لازم است در آزمون شایستگی انجام مشاوره خانواده شرکت کنند که در آن شایستگی متقاضی برای انجام مشاوره خانواده ارزیابی می‌شود. این امتحان با هدف تشخیص داشتن شرایط لازم برای پذیرش عضویت کامل، آگاهی عمیق از اسناد نظارتی انجمن و آیین‌نامه رفتار حرفه‌ای مشاور خانواده، آمادگی شخصی متقاضی، تسلط بر روش‌شناسی مشاوره است [31].

لازم به ذکر است مجوز فعالیت از زمان صدور به‌مدت سه سال اعتبار دارد. لذا هرساله باید مشاور خانواده اعتباراتی را کسب کند، دارا بودن اعتبارات آموزش حرفه‌ای (CFP) که از طریق شرکت در کنوانسیون‌ها، کنفرانس‌ها و یا سمینارهای مربوط به موضوعات مربوط به مشاوره خانواده، زوجین، والدین به‌دست می‌آید. البته اعتبارات کسب شده با توجه به‌ عملکرد (به‌عنوان رهبر گروه مشاوره در مدارس، تدریس در مدارس، تألیف کتاب‌های مربوط به رشته‌های مشاوره، تولید ابزار و روش‌های مشاوره، انتشار مقاله در زمینه مشاوره خانواده) متفاوت است. این در‌حالی است که برای دستیابی به اعتبارات آموزش حرفه‌ای (CFP) باید مشاور دارای گواهی‌های تأیید شده باشد و هر عضو حداقل 60 (شصت) CFPدر هر سال می‌تواند کسب کند [32].

3-6. انگلستان

شورای روان‌درمانگران انگلستان [22]UKCP یک نهاد حرفه‌ای است و تنها درمانگرانی که استانداردهای دقیق و الزامات آموزشی آن را برآورده کنند، می‌توانند مجوز فعالیت از این شورا را دریافت کنند و مجوز این شورا در سازمان استانداردهای حرفه‌ای انگلستان نیز دارای اعتبار است [33]. اما این شورا، ارزیابی و سنجش صلاحیت افرادی را که به‌عنوان خانواده درمانگر درخواست مجوز دارند از جهت استانداردهای آموزشی و حرفه‌ای به «انجمن خانواده‌درمانی و تمرین سیستمی»[23] (AFT)[24]سپرده ‌است [34].

روش‌های ارزیابی برای اعطای مجوز

در انگلستان دریافت مجوز برای آموزش خانواده و روان‌درمانی آن یک مسیر چهار‌ساله به‌صورت نیمه‌وقت در سطح کارشناسی‌ارشد است. البته طی کردن این مسیر آموزشی مستلزم این است که متقاضیان دارای صلاحیت حرفه‌ای قبلی (PPQ)^[25] و مدرک فوق‌لیسانس در رشته‌هایی همانند روان‌شناس بالینی، مددکار اجتماعی، مشاوره و ... باشند [35].این دوره نیمه‌وقت چهار‌ساله توسط شورای روان‌درمانی انگلستان، UKCP طراحی شده و توسط AFT نظارت می‌شود البته اجرای این آموزش‌ها در دانشگاه‌های معتبر در سراسر بریتانیا ارائه می‌شود که باید توسط کمیته اعتباربخشی و توسعه دوره AFT تأیید شود [36]. این دوره‌های آموزشی خانواده‌درمانی در سطوح پایه، متوسط، واجد شرایط شدن برای درمانگری خانواده و سطح نظارت ارائه می‌شود.

در سطح پایه (سال اول)، آموزش‌هایی ارائه می‌شود که پیش‌نیاز سطح متوسط است و آموزش‌های این سطح نیز برای دستیابی به صلاحیت حرفه‌ای و واجد شرایط بودن برای ثبت نام در شورای روان‌درمانی انگلستان (UKCP) ضروری است [37]. این در‌حالی است که در صورت موفقیت‌آمیز گذراندن سطح پایه در سطح متوسط کارآموزان ممکن است به‌عنوان «کارآموزان در سطح متوسط» نامیده شوند، البته صلاحیت ارائه روان‌درمانی خانواده را ندارند (هر‌چند گاهی اوقات به‌عنوان درمانگر خانواده شناخته می‌شوند) [38]. اما در سال سوم و چهارم بعد از اتمام کارورزی، پس از موفقیت و تأیید AFT روان‌درمانگران خانواده واجد شرایط ثبت نام در UKCP می‌شوند و می‌توانند مجوز فعالیت را دریافت کنند [39].

سطح دیگری در آموزش، سطح نظارت است که هدف از این دوره آموزشی، تجهیز روان‌درمانگران خانواده به مهارت‌ها و شایستگی‌های لازم برای ارائه نظارت بر عملکرد سایر درمانگران خانواده و همچنین افزایش سطوح آموزش و تجربه است. به‌بیان‌دیگر این دوره به‌دنبال استفاده از طیف وسیعی از مدل‌ها و پایه شواهد، برای ارائه آموزش با کیفیت بالا برای کسب مجموعه مهارت‌های کلیدی مورد نیاز برای تبدیل شدن به یک سرپرست و نظارت‌کننده بر درمانگران خانواده است [40].

4.مقایسه و تحلیل صدور مجوزهای مرتبط با فعالیت مشاوران و روان‌شناسان خانواده در کشورهای منتخب

در این بخش با توجه به الزامات و روند صدور مجوز به مشاوران خانواده و ازدواج در کشورهای منتخب در بخش قبلی، تلاش شده با بیان اصول مشترک نظام مجوزدهی منتج از روش‌های ارزیابی برای اعطای مجوز کشورها، راهنمایی برای برنامه اصلاحات مجوزدهی به فعالیت روان‌شناسان و مشاوران در ایران به‌دست آید.

4-1. نقش محوری مدارک دانشگاهی در نظام مجوزدهی کشورهای منتخب

اولین گام در دریافت مجوز برای ارائه خدمات مشاوره‌/‌درمانگری خانواده در تمامی کشورهای منتخب دارا بودن مدارک دانشگاهی است که به دو طریق در نظام مجوزدهی دخیل و تأثیرگذارند:

۱. در برخی کشورهای منتخب بر مرتبط بودن مدرک دانشگاهی با رشته مشاوره‌‌/‌درمانگری خانواده برای دریافت این مجوز در شرایط متقاضیان تأکید شده است مانند کشور امارات متحده عربی. این در‌حالی است که در دو کشور ایتالیا و انگلستان، دانشگاه‌های ارائه‌دهنده به اضافه دوره‌های آموزشی مرتبط با درمانگری‌/‌مشاوره خانواده ابتدا باید مورد تأیید انجمن‌های دخیل در امر مجوزدهی قرار گیرند.

۲. در بیشتر کشورهای منتخب ارتباط مدرک دانشگاهی مشاوره‌/‌درمانگری خانواده در اولویت قرار دارد، اما این به این معنا نیست که مابقی افراد دارای مدارک دانشگاهی مشاوره‌/‌روان‌شناسی با گرایش‌های دیگر قابلیت دریافت مجوز را ندارند بلکه در این کشورها تلاش شده خلأ ناشی از غیرمرتبط بودن مدرک دانشگاهی با دوره‌های آموزشی مرتبط و کارورزی جبران شود؛ همانند ایالات متحده آمریکا، ژاپن و ترکیه.

4-2. دارا بودن تجربه‌ کاری

کارورزی و کسب تجربه ازجمله اقدامات و گام‌های اصلی برای دریافت مجوز فعالیت در حیطه درمانگری‌/‌مشاوره خانواده است. بررسی شرایط در کشورهای منتخب نشان از تفاوت در ساعات و نحوه این تجربه دارد، لذا برنامه‌های دستیابی به تجربه را می‌توان به دو گروه تقسیم کرد:

- گذراندن دوره مهارت‌آموزی در حین تحصیل،

- داشتن تجربه‌ کاری برای متقاضیان در حین درخواست مجوز.

در تمامی کشورهای مورد بررسی در گزارش، یکی از شرایط مهم در طی فرایند دریافت مجوز، داشتن تجربه کاری است که در هر کشور به‌شکل خاصی مدنظر قرار گرفته است. ازجمله برنامه‌های تجربه‌آموزی در کشورهای مورد بررسی در گزارش حاضر می‌توان به داشتن تجربه کاری تحت نظارت یک درمانگر در انجمن ازدواج و خانواده‌درمانی ایالات متحده آمریکا و امارات متحده عربی، دارا بودن ۱۰۰۰ ساعت تجربه بالینی متقاضیان در کشور ژاپن، طی کردن دوره آموزش عملی زیر نظر یک مربی مشاوره‌/‌روان‌شناسی در کشور ترکیه و کارآموزی حرفه‌ای ۱۲‌ماهه در کشور ایتالیا به‌عنوان بخشی از فرایند مجوزدهی به فعالیت مشاوران‌/‌درمانگران خانواده اشاره داشت.

4-3. توجه به نقش سنجش صلاحیت متقاضیان از طریق آزمون‌ها در کشورهای منتخب

یکی دیگر از مراحل در فرایند دریافت مجوز در کشورهای منتخب، سنجش صلاحیت مشاوران و روان‌شناسان خانواده از طریق آزمون کتبی و مصاحبه (آزمون شفاهی) است. زیرا غالباً احراز صلاحیت برای اخذ مجوزهای حرفه‌ای که با سلامتی افراد در ارتباط است مستلزم قبولی در آزمون کتبی و مصاحبه است. در شرایط کشورهای آمریکا، ایتالیا و ژاپن قبولی در آزمون کتبی و مصاحبه به‌صورت مستقیم نام برده شده است و این در‌حالی است که در کشورهای امارات متحده عربی، انگلستان و ترکیه در ذیل شرایط از آزمون کتبی‌/‌مصاحبه عنوان نشده بلکه سنجش صلاحیت افراد از طریق غیرمستقیم انجام‌ می‌شود.

4-4. وجود یک نهاد متولی جهت تسهیل نظام مجوزدهی در کشورهای منتخب

نهاد متولی صدور مجوزها و تأیید صلاحیت متقاضیان مشاوره‌/‌درمانگران خانواده، طبق معمول مسئولیت‌هایی همچون تلاش برای ارتقای سطح دانش مشاوران‌/‌درمانگران خانواده، حمایت از حقوق مراجعان و حفاظت از حقوق صنفی مشاوران‌/‌درمانگران خانواده را بر‌عهده دارند. غالباً نهاد متولی تأیید صلاحیت مشاوران خانواده نهادهای صنفی و حرفه‌ای این حوزه هستند که در مسائل مرتبط با ازدواج و خانواده تخصص دارند. البته در کشور امارات متحده عربی و ترکیه این مسئولیت به یک وزارتخانه و سازمان دولتی سپرده شده است که مسئولیت مجوزدهی و نظارت بر خدمات مرتبط با خانواده را عهده‌دار است.

جدول ۱. مقایسه تطبیقی صدور مجوز در کشورهای منتخب

مأخذ: یافته‌های تحقیق.

5.نگاهی به نظام مجوزدهی مشاوره ازدواج و خانواده در ایران

در راستای اجرایی‌سازی ماده (7) قانون اجرای سیاست‌های اصل چهل‌و‌چهارم قانون اساسی مصوب 1387 و اصلاحات بعدی قانون، دبیرخانه «هیئت مقررات‌زدایی و بهبود محیط کسب‌وکار» در مرکز ملی مطالعات، پایش و بهبود محیط کسب‌و‌کار وزارت امور اقتصادی و دارایی مستقر شد و وظیفه ایجاد، راهبری و مدیریت «درگاه ملی مجوزهای کسب‌و‌کار کشور» عهده‌دار شد. درگاه ملی مجوزهای کسب‌وکار، بستری اینترنتی تحت مدیریت دبیرخانه است و تنها مرجع رسمی اعلام شرایط صدور مجوزهای کسب‌و‌کار و معرفی مرجع قانونی صادرکننده همه مجوزهای کسب‌وکارها در کشور محسوب ‌می‌شود.^[26]

بررسی مصوبات هیئت مقررات‌زدایی بهبود محیط کسب‌وکار ذیل وزارت امور اقتصادی و دارایی (در شهریور‌ماه ۱۴۰۲) نشان می‌دهد، در ارتباط با مجوزهای وزارت ورزش و جوانان، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی (سازمان بهزیستی) و سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره جمهوری اسلامی ایران مرکز وکلا، کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضائیه در‌خصوص مجوزهای این سازمان‌ها در حوزه مشاوره تصمیم اتخاذ کرده و همچنین دبیرخانه هیئت مقررات‌زدایی در مصوبات (56، 59، ۶۱ و ۶۹) نشست هیئت مقررات‌زدایی بهبود محیط کسب‌وکار مکلف شده است پس از انجام هماهنگی‌های لازم با دستگاه‌های فوق، راهنمای دریافت مجوزها را در درگاه ملی مجوزهای کشور در دسترس عموم قرار دهد تا متقاضیان از طریق درگاه نسبت به دریافت مجوز اقدام کنند.

در جدول ۲ تلاش شده مقایسه تطبیقی میان شرایط لازم برای صدور مجوزها در بین مراجع مجوزدهنده مشاوره ازدواج و خانواده که در ذیل خدمات امور اجتماعی و بهزیستی در درگاه ملی مجوزها قرار گرفته‌اند انجام شود.

جدول 2. مقایسه تطبیقی شرایط لازم برای صدور مجوزها در بین مراجع اصلی مشاوره ازدواج و خانواده

از بررسی و مقایسه شرایط لازم برای صدور مجوز مشاوره ازدواج و خانواده در مرجع ذکر شده در درگاه ملی مجوزها، نتایج زیر قابل دستیابی است:

۱. تدین به دین اسلام یا ادیان رسمی کشور، پایان دوره خدمت وظیفه عمومی یا معافیت، ارائه گواهی سوءپیشینه و داشتن تأییدیه صلاحیت فردی از حراست و گزینش و ... موارد ذکر شده در ذیل شرایط عمومی برای صدور مجوزها در درگاه ملی مجوزهاست، هرچند که این شرایط در مراجع صدور مجوز با یکدیگر متفاوت بوده و سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره برای کسب پروانه اشتغال تخصصی شرایط عمومی را ذکر نکرده است.

۲. در احراز مجوز، دارا بودن مدارک دانشگاهی کارشناسی‌ارشد و دکتری مرتبط با روان‌شناسی و مشاوره در شرایط لازم برای دریافت مجوز در راهنمای دریافت پروانه یا فعالیت مرکز مشاوره ازدواج و خانواده ذیل مراجع ذکر شده، اما در شرایط لازم برای دریافت «پروانه مشاوره خانواده» در ذیل مرکز وکلا، کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضائیه دارا بودن مدرک کارشناسی یا معادل حوزوی آن در رشته‌های مطالعات خانواده، مشاوره، روان‌پزشکی، روان‌شناسی، مددکاری اجتماعی، حقوق، فقه و مبانی حقوق اسلامی ذکر شده ‌است.

۳. در بررسی شرایط لازم برای صدور مجوز، وحدت‌رویه‌ای در دستورالعمل‌ها و مراجع مجوزدهنده در الزامات و پیش‌نیازهای خاص برای سنجش صلاحیت علمی، روان‌شناختی و شایستگی عمومی متقاضیان دیده نمی‌شود. تنها در مرکز وکلا، کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضائیه قبولی در آزمون پیش‌نیاز احراز مجوز آورده شده و همچنین تأیید صلاحیت عمومی در جزئی از پیش‌نیازهای در قوه قضائیه و سازمان بهزیستی ذکر شده‌ است. همچنین صحت سلامت رفتاری و روان‌شناختی در وزارت ورزش و جوانان و سازمان بهزیستی در ذیل الزامات عنوان شده است.

۴. در سپری کردن دوره کارورزی و داشتن تجربه کاری، تفاوت‌هایی ذیل مراجع مجوزدهنده دیده‌ می‌شود. در الزامات وزارت ورزش و جوانان دارا بودن تجربه کاری ذکر نشده و در مقابل در قوه قضائیه یکی از پیش‌نیازها قبولی در دوره کارورزی گنجانده شده و در سازمان بهزیستی ۲۰۰ ساعت آموزش کار بالینی به اضافه کسب حداقل ۱۱۰ امتیاز لحاظ شده ‌است؛ هرچند که منظور از این امتیاز در درگاه مشخص نیست. از‌سوی‌دیگر در الزامات سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره، دارا بودن تأییدیه صلاحیت حرفه‌ای از‌سوی سه نفر از اعضای هیئت‌علمی و عضو سازمان نظام تأکید شده هرچند که در ادامه دارا بودن ۱۵۰ ساعت اتمام دوره توانمندسازی مشاوره و ۱۵۰ ساعت کارورزی جایگزین تأییدیه مذکور شده است.

این در‌حالی است که براساس مصوبات نشست ۵۹ و ۶۱ هیئت مقررات‌زدایی، مصاحبه از شرایط لازم برای کسب مجوز در سازمان بهزیستی و سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره حذف شده، اما در پیش‌نیازهای خاص در ذیل قوه قضائیه مجدد بر قبولی در آزمون تأکید شده است.

مروری بر تجربیات کشورها در بخش‌های گذشته نشان می‌دهد انواع نظارت‌های پیشینی برای نظارت در فرایند مجوزدهی مانند مدارک دانشگاهی، تجربه کاری و آزمون‌های مرتبط با صلاحیت اخلاقی و حرفه‌ای به‌کار برده شده است. به‌ویژه مشخص کردن نهاد متولی یکی از متداول‌ترین روش‌ها برای نظارت پیشین به‌منظور تسریع و شفافیت در دسترسی به مجوزهای مرتبط با ازدواج و خانواده است. اما بررسی درگاه ملی مجوزها در ارتباط با مشاوره ازدواج و خانواده نشان می‌دهد که این نوع از مشاوره در ذیل خدمات امور اجتماعی و بهزیستی قرار گرفته است.

این در‌حالی است که براساس شکایت سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره از هیئت مقررات‌زدایی به دیوان عدالت اداری، رأی (شماره ۶۰۳۵۷۴) هیئت عمومی دیوان عدالت اداری (مورخ 1402/۳/9) به این صورت مطرح شد که «فعالیت‌های مربوط به خدمات حوزه روان‌شناسی و مشاوره، ناظر به سلامت (سلامت روان جامعه) است و از شمول فعالیت‌های اقتصادی و مصادیق سرمایه‌گذاری خروج تخصصی دارد. لذا از حکم مقرر در ماده (7) مکرر قانون اجرای سیاست‌های کلی اصل چهل‌و‌چهارم قانون اساسی (الحاقی 1401/2/10) خارج شده است، بنابراین الزام سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره به بارگذاری و تکمیل اطلاعات مربوط به‌عنوان مجوزهای صادره در درگاه ملی مجوزهای کشور ابطال است» [45] و در درگاه ملی مجوزها نیز بر این موضوع اشاره شده است که «در اجرای حکم دیوان عدالت اداری، ثبت درخواست این مجوز تا اطلاع ثانوی مقدور نمی‌باشد» [46] این در‌حالی است که صفحات مرتبط با مجوزدهی قوه قضائیه، وزارت ورزش و جوانان و سازمان بهزیستی در پروانه‌/‌مرکز مشاوره ازدواج و خانواده در درگاه ملی مجوزها همچنان فعال هستند.

6.جمع‌بندی و پیشنهادها

در این گزارش پس از بیان اصطلاحات مرتبط با مشاوره و روان‌شناسی ازدواج و خانواده و تعاریف برخی مفاهیم کلیدی، براساس پراکندگی قاره‌ای فرایند مجوزدهی به درمانگران، مشاوران و روان‌شناسان ازدواج و خانواده در کشورهای ایالات متحده آمریکا، ژاپن، ترکیه، امارات متحده عربی، ایتالیا و انگلستان بررسی شد و با مقایسه و تحلیل صدور مجوزهای مرتبط با فعالیت مشاوران و روان‌شناسان خانواده در کشورهای منتخب به‌همراه نگاهی به مجوزهای مشاوره خانواده در ایران استخراج شد. لذا با توجه به مطالب بیان شده در گزارش حاضر می‌توان بیان کرد که در کشورهای منتخب:

۱. فعالیت مشاوران و روان‌شناسان با سلامت روانی افراد جامعه در ارتباط است:

در کشورهای منتخب موافقت و اجازه انجمن حرفه‌ای‌/‌سازمان تخصصی دولتی برای آغاز فعالیت مشاوران ازدواج و خانواده لازم است و این به این معناست که صلاحیت اخلاقی، علمی، حرفه‌ای و تخصصی (در چارچوب آزمون، مصاحبه، دارا بودن مدارک علمی و کارورزی) مشاوران و روان‌شناسان باید تأیید شود. زیرا هدف از مشاوره ازدواج و خانواده یاری دادن به مراجعه‌کنندگان در جهت رشد بیشتر شخصیت و تأمین بهداشت روانی و بهزیستی میان زوجین و افراد در خانواده است، لذا مشاوره ازدواج و خانواده یک حرفه اصلی مؤثر در سلامت روان افراد جامعه برشمرده شده و مجوز فعالیت در این حرفه در طبقه‌بندی صنوف در سطح ریسک بالا برشمرده می‌شود.

۲. واگذاری مجوزدهی به انجمن حرفه‌ای‌/‌سازمان تخصصی دولتی، پیش‌نیاز تسریع در فرایند مجوزدهی مشاوره ازدواج و خانواده است:

هر‌قدر کشورها بتوانند تأیید صلاحیت علمی و حرفه‌ای را به انجمن حرفه‌ای‌/‌سازمان تخصصی دولتی واسپاری کنند و از ظرفیت آنان در راستای سنجش قابلیت و شایستگی علمی و حرفه‌ای متقاضیان بهره گیرند، انتخاب شایسته‌تری خواهند داشت. لذا مشخص کردن یک مرجع صنفی‌/‌دولتی تخصصی برای مجوزدهی در کشورهای منتخب بی‌گمان بر شفافیت، تسریع و تسهیل نظام مجوزدهی مشاوره ازدواج و خانواده مؤثر خواهد بود.

۳. سنجش ظرفیت نهاد متولی برای قابلیت مجوزدهی باید لحاظ شود:

نهاد متولی مجوزدهی باید از تخصص در زمینه مشاوره ازدواج و خانواده برخوردار باشد. به‌عنوان نمونه نهاد مجوزدهنده در کشور ایالات متحده آمریکا انجمن آمریکایی ازدواج و خانواده‌درمانی و در کشور انگلستان انجمن خانواده‌درمانی و ... تنها مجو‌زدهنده مشاوره ازدواج و خانواده در این کشورها هستند. هرچند در کشور امارات عربی سازمان توسعه اجتماعی و در کشور ترکیه وزارت خانواده است. اما بی‌گمان برای ارزیابی شایستگی و قابلیت حرفه‌ای متقاضیان ارائه‌دهنده نیاز به خبرگی در حوزه مشاوره ازدواج و خانواده وجود دارد.

پیشنهاد قانونی

با توجه به اهمیت و ارزش موضوع تشکیل و تحکیم نهاد خانواده در ایران باید ارائه مجوز به متقاضیان ضمن تلاش برای سهولت صدور با دقت بیشتری انجام شود. لذا نظارت پیشینی باید در واگذاری مجوز اولویت داشته تا نظارت پسین کارآمدتری حاصل شود. پس به‌منظور ساماندهی و اعتباربخشی مشاوره ازدواج و خانواده و همچنین یکپارچه‌سازی در ایجاد نظام صلاحیت‌بخشی در رتبه‌بندی مشاوران ازدواج و خانواده در فرایند مجوزدهی، ارزیابی و نظارت بر عملکرد آنان، پیشنهاد می‌شود:

۱. با توجه به رأی (شماره ۶۰۳۵۷۴) دیوان عدالت اداری (براساس شکایت سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره از هیئت مقررات‌زدایی) که فعالیت‌های مرتبط با خدمات حوزه روان‌شناسی و مشاوره را ناظر بر حوزه سلامت دانسته و الزام سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره به بارگذاری و تکمیل اطلاعات مربوط در درگاه ملی مجوزها را ابطال کرده ‌است. لذا این حکم به‌صورت موقت در ارتباط با سایر مراجع مجوزدهنده (قوه قضائیه، وزارت ورزش و جوانان و سازمان بهزیستی) نیز تسری یابد.

۲. با هدف ترویج الگوی صحیح همسر‌گزینی، ترغیب به ازدواج به‌هنگام و پایدار و همچنین کاهش طلاق، معاونت زنان و خانواده ریاست جمهوری (بالاترین نهاد اجرایی کشور) به‌عنوان نهاد تنظیم‌گر حوزه زنان و خانواده با همکاری وزارت ورزش و جوانان، سازمان بهزیستی کل کشور، سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره و معاونت پیشگیری از وقوع جرم قوه قضائیه نسبت به تهیه برنامه ساماندهی و گسترش مراکز مشاوره خانواده اقدام کرده و آن را به تصویب هیئت‌وزیران برساند به‌گونه‌ای که موارد زیر در برنامه ساماندهی لحاظ شود:

1- ساماندهی و اعتباربخشی مراکز مشاوره متناسب با فرهنگ اسلامی- ایرانی،

2- ساماندهی، یکپارچه‌سازی و ایجاد نظام صلاحیت‌سنجی و رتبه‌بندی مشاوران،

3- ترویج مشاوره قبل، حین و پس از ازدواج حداقل به‌مدت پنج سال،

4- تدوین تمهیدات قانونی در مورد سازوکار اعطای یارانه مشاوره.