خلاصه مدیریتی

بیان مسئله

بدون‌تردید اگر در طول سده گذشته، بتوان چند کشور را به‌عنوان قدرت بزرگ بین‌المللی معرفی کرد، یکی از آنها، کشور روسیه کنونی است که طی تاریخ پرفرازونشیب خود، کنشگری تأثیرگذار در معادلات جهانی بوده است. این کشور از نظر مؤلفه‌های گوناگون از‌جمله وسعت جغرافیایی، منابع‌طبیعی، قدرت نظامی و سیاسی و هم از نظر اقتصادی در زمره قدرت‌های بزرگ قرار می‌گیرد. اگرچه ابعاد قدرت ملی این کشور به یک اندازه رشد نکرده و شاید بتوان گفت در برخی زمینه‌ها نسبت به سایر ابعاد، عقب‌ماندگی دارد، اما بااین‌حال، روسیه یک قدرت بزرگ در همسایگی جمهوری اسلامی ایران است که باوجود قرابت جغرافیایی، هنوز فاصله فراوانی تا دستیابی به سطح مطلوبی از مناسبات اقتصادی میان دو کشور وجود دارد. اینکه چرا جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان همسایه جنوبی روسیه، سهم قابل‌قبول و درخوری در تعاملات اقتصادی روسیه ندارد، سؤالی است که محققان تاکنون پاسخ‌های متفاوتی برای آن ارائه داده‌اند که هر‌یک می‌تواند به‌عنوان بخشی از یک چارچوب کلی مورد بررسی قرار بگیرد؛ اما به‌طور خلاصه می‌توان بیان کرد که ارتباط پیشین (تا قبل از جنگ روسیه و اوکراین) و در‌هم‌تنیده روسیه با کشورهای اتحادیه اروپا در قالب صادرات کامودیتی‌ها اعم از نفت، گاز، اقلام اساسی خوراکی و ... و در ازای آن، واردات کالاهای صنعتی و فناوری ‌پایه، این کشور را نسبت به برقراری تعاملات سطح بالا با همسایه‌های جنوبی خود مستغنی می‌ساخت؛ بااین‌حال به‌نظر می‌رسد ارائه پاسخ جامع‌تر که بتواند به‌عنوان یک راهکار عملیاتی به بهبود مناسبات اقتصادی ایران و روسیه کمک کند، نیازمند شناختی جامع از اقتصاد روسیه است.

یافته‌های کلیدی

روسیه از نظر اقتصادی، کشوری در مقیاس کشورهای توسعه‌یافته صنعتی همانند ایالات متحده یا آلمان نیست و اقتصاد این کشور وابستگی چشمگیری به صادرات مواد خام و به‌ویژه نفت و گاز طبیعی دارد. بااین‌حال، از این نظر، توانایی بسیار بالایی در بازارهای جهانی داشته تا به‌اندازه‌ای که حتی پس از تحریم‌های گسترده غرب علیه این کشور نیز، جایگاه خود را در بازارهای جهانی به‌طور نسبی حفظ کرده است. صادرات نفت و گاز روسیه 15 درصد از کل تولید ناخالص داخلی این کشور را به خود اختصاص داده است. این میزان اگرچه رقم بالایی به‌شمار می‌رود، اما به همین میزان روسیه سعی می‌کند تا با ابزارهای اقتصادی خویش، دامنه نفوذ سیاسی و ژئوپلیتیکی خود را گسترش دهد.

وسعت قلمرو و قرار گرفتن این کشور بزرگ در منطقه اوراسیا، زمینه مبادله تجاری این کشور با کشورهای شرق آسیا و اروپا را به‌خوبی فراهم کرده و همین امر سبب شده تا چین و اتحادیه اروپا بزرگ‌ترین شرکای اقتصادی این کشور باشند که البته بعد از شروع جنگ روسیه و اوکراین، تعامل اقتصادی روسیه با اروپا به‌شدت کاهش یافته یا در قالب روابط غیررسمی و باواسطه جریان پیدا کرده است. عمده صادرات روسیه به کشورها و مناطق مذکور شامل نفت، گاز و فراورده‌های نفتی است و در مقابل نیز واردات کالاهای صنعتی و با فناوری بالا، بیشترین سهم را در سبد وارداتی روسیه دارد. در میان همسایگان جنوبی این کشور، ترکیه موفق‌ترین عملکرد را در بازار روسیه داشته و حتی توانسته پس از تحریم‌های اقتصادی غرب نیز جایگاه خود را در اقتصاد این کشور حفظ و تثبیت کند. مجموع وابستگی متقابل دو کشور از حیث ژئواکونومیک سبب شده تا ترکیه به‌عنوان بزرگ‌ترین شریک تجاری روسیه در مرزهای جنوبی این کشور لقب بگیرد.

روسیه از حیث توسعه اقتصادی، نامتوازن است. بخش عمده‌ای از سرزمین این کشور در تولید ناخالص داخلی سهم اندکی دارند. به‌طور مشخص می‌توان گفت اقتصاد روسیه مرهون ظرفیت‌های کشاورزی، صنعتی و ترانزیتی مناطق جنوب غربی خود است که این بخش‌ها، سهم بسیار بالایی در تولید ناخالص داخلی این کشور ایفا می‌کنند. منطقه جنوب غربی روسیه به‌دلیل برخورداری از ظرفیت چشمگیر در بخش کشاورزی و همچنین به‌واسطه بسترهای مناسب اتصال به بازارهای بین‌المللی توانسته سهم عمده و حداکثری را در اقتصاد این کشور به خود اختصاص دهد، این مزیت‌ها درعین‌حال سبب شده تا توزیع جمعیت نیز به‌صورت کاملاً نابرابر صورت پذیرد.

جنگ روسیه و اوکراین و وقوع تحریم‌های گسترده، اقتصاد روسیه را تحت‌تأثیر قرار داده است. پیش‌بینی‌های بانک جهانی نشان می‌دهد که تولید ناخالص داخلی روسیه طی سال جاری میلادی رشد منفی 3/3- را تجربه خواهد کرد که این مهم به‌نوبه خود تأثیر بسزایی در شاخص‌های کلان اقتصاد روسیه برجای خواهد گذاشت. تا پایان سال 2023 درحالی‌که صادرات این کشور با تداوم جنگ اوکراین کاهش خواهد یافت، اما واردات این کشور نسبت به سال 2022، رشد محسوسی خواهد داشت. نرخ تورم کالا و خدمات روسی براساس آمارهای بانک جهانی، از 14 درصد در سال 2022 به 6/8 درصد تا پایان سال جاری کاهش خواهد یافت.

ازجمله نقاط قوت اقتصاد روسیه، قابلیت‌های این کشور در زمینه تولید غلات و کود است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که کشورهای پرشماری در مناطق مختلف جهان، وابستگی قابل‌توجهی به واردات غلات از روسیه دارند. درعین‌حال این کشور بزرگ‌ترین تولیدکننده انواع کود در جهان است که درعین‌حال، خود از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان آن به‌شمار نمی‌رود. در کنار منابع انرژی، تولید غلات و کود، نقطه‌های قوت دیگر اقتصاد روسیه را باید در زمینه صنعت چوب، ماشین‌آلات صنعتی و همچنین تولید جنگ‌افزار و تسلیحات دانست. روسیه در زمینه زیرساخت‌های اقتصادی نیز کشور قدرتمندی به‌شمار می‌رود و این کشور توانسته به‌خوبی زیرساخت‌های ریلی، جاده‌ای، دریایی، هوایی و خطوط انتقال انرژی خود را طی سال‌های گذشته توسعه دهد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که اقتصاد روسیه از چند ناحیه می‌تواند آسیب‌پذیر باشد. براساس آمارهای به‌دست‌ آمده، بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری خارجی در روسیه از‌سوی کشورهای اروپایی صورت می‌پذیرد که این مهم در‌نتیجه تحریم می‌تواند دست‌خوش چالش شده و کاهش یابد. در‌واقع کشورهای آسیایی (که روسیه به‌طور مشخص آنها را جایگزین اروپاییان معرفی می‌کند) به‌دلیل روابط نزدیک سیاسی و اقتصادی با آمریکا، تمایلی به سرمایه‌گذاری در اقتصاد روسیه ندارند. از‌سوی‌دیگر، با تحریم‌های غرب علیه روسیه، شمار گسترده‌ای از شرکت‌های فعال خارجی که در بخش‌های گوناگون اقتصاد روسیه در حال فعالیت بودند این کشور را ترک کردند.

اروپایی‌ها با زیرکی توانسته‌اند، اقتصاد روسیه را در زمینه مشارکت سرمایه‌گذارانه و همچنین تولیدات صنعتی به خود وابسته سازند. باتوجه به اینکه عموماً سایر کشورها یا توان رقابت با قدرت‌های اروپایی در این زمینه را ندارند و یا از ترس تحریم‌های غرب، به‌ناچار روی به سرمایه‌گذاری در اقتصاد روسیه نمی‌آورند، لذا می‌توان پیش‌بینی کرد که در‌نتیجه تحریم‌های روسیه، بخش‌هایی از اقتصاد این کشور که نیازمند سرمایه‌گذاری خارجی و همچنین مشارکت شرکت‌های دارای فناوری‌های بالاست، به‌طور جدی تحت فشار و محدودیت قرار بگیرد.

در عین‌حال، مدل تعامل تجاری و اقتصادی این کشور با دولت‌های اروپایی تا حد زیادی بر روابط غیررسمی تکیه دارد که در این نوع از روابط، اشخاص حقیقی روسی جایگاه ویژه‌ای دارند؛ همین امر سبب شده تا کشورهایی اروپایی در اولین اقدام خود دست به تحریم اموال شخصیت‌های روس بزنند. لذا باید خاطرنشان کرد که دیپلماسی اقتصادی و تجارت خارجی روسیه به میزان قابل‌توجهی وابسته به اشخاص کلیدی اقتصادی روسیه است.

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی

جمهوری اسلامی ایران باوجود اینکه با کشور روسیه دارای مرز مشترک دریایی است، اما عملاً در فهرست شرکای اقتصادی جدی روسیه قرار ندارد. به‌عبارت‌دیگر، هنوز روابط اقتصادی ایران و روسیه به سطحی که بتوان آن را اثرگذار دانست، نرسیده است. هم در طرف روسی و هم در طرف ایرانی، ضعف‌های جدی به چشم می‌خورد که مانع از بهبود روابط تجاری شده است. البته همان‌طور که پیشتر بیان شد تحول ژئوپلیتیکی ناشی از جنگ روسیه و اوکراین، یک چرخش عمده در نگاه روسیه به جغرافیای جنوبی آن کشور ایجاد کرده که تا پیش از آن وجود نداشت.

عمده محصولات وارداتی و صادراتی ایران و روسیه به بخش صنعت چوب، کشاورزی و فراورده‌ای نفتی و پتروشیمی اختصاص یافته‌ است. شرکت‌های ایرانی سهم و جایگاه خاصی در مناطق آزاد اقتصادی روسیه نداشته و عملاً تاکنون نتوانسته‌اند خود را به‌عنوان یک بازیگر اقتصادی در روسیه معرفی کنند. باوجود اینکه دو کشور در زمینه‌های سیاسی همکاری خوبی دارند، اما در وضعیت اقتصادی باید تحولات جدی صورت بپذیرد که این امر نیازمند فهم دقیق سویه تحولات ژئوپلیتیک اخیر، ارتقای دانش تجارت در دو کشور، اصلاحات نهادی و توسعه زیرساخت‌های اقتصادی است. ابتکار راهبردی ایران در تعامل با روسیه می‌تواند شامل محورهایی اعم از انرژی، غلات، کود، زیرساخت و ترانزیت، همکاری سطح بالای صنعتی و ... باشد. با توجه به اینکه گزارش حاضر، جنبه مروری دارد، لذا در گزارش‌های آتی، به‌طور مشخص ابتکار راهبردی ایران در تعامل با روسیه ارائه خواهد شد.

1. مقدمه

مسئله بهبود و افزایش مبادلات تجاری و اقتصادی در سال‌های اخیر بیش‌ازپیش در سیاست خارجی دولت‌ها مورد توجه قرار گرفته است. این مهم تا به‌اندازه‌ای است که یکی از شاخص‌های کارآمدی و کامیابی سیاست خارجی کشورها میزان موفقیت آنها در توسعه تجارت خارجی است. دیپلماسی اقتصادی به‌عنوان وجه اجرایی و عملیاتی سیاست خارجی در توسعه اقتصادی، این کارویژه مهم را بر‌عهده دارد تا با توسل به ابزارهای سیاسی و روابط میان کشورها، حجم مبادلات خارجی یک دولت با سایر دولت‌ها را افزایش دهد. جمهوری اسلامی ایران سال‌هاست که در پی تقویت دیپلماسی اقتصادی خود با کشورهای همجوار و سایر کشورهای جهان بوده و در این راستا تلاش‌های درخوری نیز از‌سوی مقامات سیاسی و اقتصادی کشور انجام شده است. بااین‌حال آنچه تاکنون به سرانجام رسیده، به‌خوبی نشان می‌دهد که چالش‌ها و موانع گوناگونی پیش روی توسعه دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران وجود دارد که نیازمند بررسی موشکافانه و دقیق از‌سوی کارشناسان است. در این راستا، توسعه دیپلماسی اقتصادی با فدراسیون روسیه همواره یکی از چالش‌برانگیزترین موضوعات در سیاست اقتصادی جمهوری اسلامی ایران بوده است. ظرفیت‌های عظیم اقتصادی دو کشور در کنار قرابت جغرافیایی و دیدگاه‌های نزدیک دو طرف در عرصه سیاسی و بین‌المللی به‌نوعی شرایط مساعدی را برای گسترش روابط اقتصادی فراهم آورده ‌است. بااین‌حال، نگاهی به آمار و ارقام مناسبات اقتصادی میان دو کشور نشان می‌دهد که هیچ مناسبتی میان پیشران‌های سیاسی و حجم مبادلات تجاری وجود ندارد. این در‌حالی است که نزدیک‌ترین شرکای اقتصادی روسیه عموماً از میان همسایگان این کشور به‌شمار می‌روند و این کشور رویکرد مثبتی در زمینه توسعه ظرفیت‌های اقتصادی در محیط همسایگی خود داشته است. در پژوهش ذیل با واکاوی دقیق‌تر علاوه‌بر اینکه ظرفیت‌های اقتصادی روسیه مورد مطالعه قرار گرفته، زمینه‌ها و بسترهای ممکن در توسعه تجارت اقتصادی با جمهوری اسلامی ایران نیز ارزیابی شده است. بررسی عوامل موجود در این زمینه بیانگر آن است که ایران و روسیه با مجموعه‌ای از چالش‌ها برای توسعه روابط اقتصادی روبه‌رو هستند که حل‌وفصل آن نیازمند اراده متقابل طرفین است. به‌نظر می‌رسد در صورت عزم و اراده جدی برای حرکت به‌سوی روابط اقتصادی مکمل، می‌توان این چالش‌ها را از میان برداشت. به‌ویژه در شرایطی که فدراسیون روسیه با مجموعه‌ای از تحریم‌های گسترده روبه‌رو شده و امکان بسط روابط با کشورهایی همانند ایران که خود تحت شدیدترین تحریم‌ها قرار دارد، فراهم شده است.

نکته مهم و قابل‌ ذکر آن است که گزارش حاضر، با ارائه داده‌ها و اطلاعات کاربردی تلاش می‌کند به‌صورت مروری، دید مناسبی از اقتصاد و سیاست روسیه در اختیار خوانندگان قرار دهد و این گزارش در مقام ارائه برنامه و ابتکار راهبردی ایران در نسبت با روسیه نیست. ارائه ابتکار راهبردی ایران در تعامل با روسیه به گزارش‌های آتی مرکز پژوهش‌های مجلس موکول می‌شود.

2.معرفی اجمالی کشور روسیه؛ چشم‌انداز و فرصت‌های سرمایه‌گذاری

2-1. معرفی اجمالی کشور روسیه

کشور روسیه از لحاظ جغرافیای طبیعی پهناورترین کشور جهان است. 17075400 کیلومترمربع معادل دو برابر مساحت کانادا، چین یا ایالات متحده آمریکا که در شمال اوراسیا قرار دارد. این کشور در آسیای شمالی و اروپای خاوری واقع است و با اقیانوس آرام شمالی و اقیانوس منجمد شمالی و نیز با دریای خزر، دریای سیاه و دریای بالتیک مرز آبی دارد (تمام خاک آسیای شمالی و ۴۰ درصد از خاک اروپا). روسیه با ۱۴ کشور آسیایی و اروپایی مرز زمینی دارد و با کشورهای پیرامون دریای برینگ، دریای ژاپن، دریای خزر، دریای سیاه و دریای بالتیک ارتباط دریایی دارد. همسایگان زمینی روسیه عبارتند از:

در جنوب خاور (آسیا): کره شمالی، چین، مغولستان و قزاقستان، در جنوب باختر (قفقاز): جمهوری آذربایجان و گرجستان، در باختر (اروپا): اوکراین، بلاروس، لتونی، استونی، فنلاند و نروژ و در بخش جدا مانده کالینینگراد با کشورهای لیتوانی و لهستان.

این کشور از لحاظ جغرافیای انسانی نیز جمعیتی بالغ بر 146 میلیون نفر دارد که از‌این‌حیث در رتبه نهم جهان واقع است. تراکم جمعیت در روسیه 3/8 نفر به‌ازای هر کیلومترمربع است که از پایین‌ترین نرخ‌های تراکم جمعیت در جهان می‌باشد. همچنین نرخ رشد جمعیت در این کشور منفی و براساس اطلاعات آماری در سال 2019، معادل منفی 0/1 بوده است. بیش‌تر جمعیت روسیه در غرب این کشور (بخش اروپایی) زندگی می‌کنند. حدود ۸۰ درصد از مردم روسیه دارای نژاد روسی هستند.

روسیه شامل حدود ٤٦ ایالت (استان)، ٢١ جمهوری، ٤ ناحیه خودمختار، ١ بخش یا استان خودمختار یهودی، ٩ خطه یا سرزمین و ٢ شهر حائز اهمیت فدرال (مسکو و سن‌پترزبورگ) (مجموعاً ٨٣ عضو فدراسیون) می‌باشد. علاوه‌بر‌این، این کشور از هشت منطقه یا ناحیه فدرالی شامل منطقه شمال غربی (مرکز: سن‌پترزبورگ)، منطقه مرکزی (مرکز: مسکو)، منطقه ولگا (مرکز: نیژنی نووگورود)، منطقه جنوبی (مرکز: راستوف آن دُن)، منطقه خاور دور (مرکز: خاباروفسک)، منطقه اورال (مرکز: یکاترینبورگ)، منطقه سیبری (مرکز: نوواسیبیریسک) و منطقه قفقاز شمالی (مرکز: پیاتیگورسک) تشکیل‌ می‌شود. پایتخت روسیه نیز شهر مسکو است.

کشور روسیه از لحاظ نظام اقتصادی همچون ایران، شامل نظام دولتی -خصوصی (خصولتی) است. به این‌گونه که برخی از حوزه‌های اقتصادی راهبردی همچون انرژی و نیرو در انحصار کامل دولت است. از لحاظ ساختار اقتصادی، در هر دو کشور بخش خدمات، صنعت و کشاورزی بیش‌ترین سهم را در تولید ملی دارند و از لحاظ بودجه دولتی، درآمدهای نفتی نقش کلیدی را ایفا می‌کند. همچنین از لحاظ مدل رشد اقتصادی هر دو کشور مدل انرژی‌محور دارند و درآمدهای نفت و گاز پایه صادرات، درآمد دولت، اشتغال و سرمایه‌گذاری هستند.

این کشور بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت (14 درصد تولید جهانی)، گاز طبیعی (18 درصد تولید جهانی) و نیکل (12 درصد) در جهان است. بخش انرژی مهم‌ترین بخش اقتصاد روسیه است که 20 الی 25 درصد تولید ناخالص داخلی، 65 درصد کل صادرات و 30 درصد بودجه دولت روسیه را شامل می‌شود (IEA, 2023).

براساس آخرین آمارهای منتشره بانک جهانی، وضعیت شاخص‌های کلان اقتصاد این کشور در سال 2019 در جدول 1 نشان داده ‌شده است:

جدول 1. وضعیت اقتصادی کشور روسیه در سال 2022

مأخذ: بانک جهانی و سایت OEC.World، IMF، .ITC

بیشترین صادرات این کشور در سال 2022، شامل نفت خام (113 میلیارد دلار)، نفت تصفیه ‌شده (81.8 میلیارد دلار)، نفت‌ گاز (37.7 میلیارد دلار)، زغال‌سنگ (19.1 میلیارد دلار) و گندم (20 میلیارد دلار) بوده است.

همچنین در نمودار ۱، متداول‌ترین مقاصد صادراتی روسیه نشان داده ‌شده است:

نمودار 1. مقاصد اصلی صادراتی روسیه (2021)

Source: Trademap, 2021 (ITC)

مهم‌ترین کشورها و محصولاتی که روسیه به آنها صادرات می‌کند در جدول 2 نمایش داده ‌شده است:

جدول 2. کشورهای مقصد و مهم‌ترین محصولات صادراتی کشور روسیه در سال 2021

Source: Trademap

 واردات روسیه در سال 2021 عمدتاً ماشین‌آلات مکانیکی (54.4 میلیارد دلار)، ماشین‌آلات و دستگاه‌های برقی (37 میلیارد دلار)، خودرو و وسایل نقلیه زمینی (26.7 میلیارد دلار)، دارو (13.8 میلیارد دلار)، پلاستیک و محصولات پلاستیکی (12.6 میلیارد دلار) و ... است. همچنین در نمودار 2، بزرگ‌ترین شرکای تجاری روسیه (در واردات) نشان داده‌ شده است:

نمودار 2. مبادی اصلی واردات روسیه (2021)

Source: Trademap, 2021 (ITC)

مهم‌ترین کشورها و محصولاتی که روسیه از آنها واردات انجام می‌دهد در جدول 3 نمایش داده‌ شده است:

جدول 3. کشورها و مهم‌ترین محصولات وارداتی کشور روسیه در سال 2021

مأخذ: سایت .OEC.World

2-2. نظام سیاسی روسیه

نوع نظام حاکم بر روسیه به‌گونه‌ای است که نه می‌توان آن را یک دمکراسی لیبرال از نوع غربی دانست و نه می‌توان آن در زمره نظام‌های تمامیت‌خواه و اقتدارگرایانه قرار دارد. درحالی‌که قدرت رئیس‌جمهور به‌اندازه‌ای زیاد است که تقریباً تمامی اختیارات را از آن خود کرده، اما وجود برخی از ساختارهای شبه دمکراسی مانند انتخابات، گروه‌ها، احزاب و جریان‌های سیاسی و شکلی از گردش نخبگان سبب شده تا نتوان نظام حاکم بر روسیه را اقتدارگرایانه دانست. در ذیل به بررسی قوه ‌مجریه، مقننه و قضائیه این کشور پرداخته می‌شود.

2-2-1. ریاست‌جمهوری

رئیس‌جمهور، نهاد ریاست‌جمهوری و دولت بانفوذترین مرکز قدرت در این کشور را تشکیل می‌دهند. در این مرکز سیاست‌های داخلی و خارجی روسیه تنظیم می‌شود و پروژه‌های اصلاحات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی توسط این مرکز انجام‌ می‌شود. رئیس‌جمهور بالاترین مقام اجرایی و قوی‌ترین جایگاه را در کشور داراست. قدرت رئیس‌جمهوری ناشی از آنجاست که در روسیه معمولاً تصمیم نهایی در رابطه با تعیین مهم‌ترین پست‌های دولتی مانند نخست‌وزیر، اعضای دولت و نهاد ریاست‌جمهوری و نمایندگان رئیس‌جمهوری در هفت حوزه فدرال از‌سوی او اتخاذ می‌شود. دستورات رئیس‌جمهوری توسط نهاد ریاست‌جمهوری و شورای امنیت پیگیری و تعقیب می‌شود‌ (Nalecz, 2012: 2)‌. در روسیه قوه مجریه توسط دولت و رئیس‌جمهور اداره می‌شود. در‌واقع قوه مجریه بر نوعی نظام دوگانه استوار است که در آن دولت به‌طور گسترده‌ای در مدیریت فضای اقتصادی و اجتماعی محدود شده و رئیس‌جمهور نیز مسئول موضوعات خارجی، امنیتی و اداری است. براساس قانون اساسی این کشور رئیس‌جمهور بر سیاست امنیتی، خارجی و مسیر اصلی سیاست داخلی کنترل دارد  .(Sakwa, 2002, 110-111)

دو نهاد زیرمجموعه ریاست‌جمهوری روسیه بر تصمیم‌ها و رویکردهای دولت در عرصه سیاسی و اقتصادی بسیار تأثیرگذار هستند. دبیرخانه کارشناسان ریاست‌جمهوری که با فراهم ‌ساختن بسته‌های کارشناسی و تحلیلی، در‌واقع بازوی فکری رئیس‌جمهور به‌حساب می‌آیند. دیگر نهاد تأثیرگذار در قوه مجریه، دبیرخانه روابط بین‌الملل و تماس‌های فرهنگی با کشورهای خارجی ریاست‌جمهوری روسیه است که فعالیت‌های ریاست‌جمهوری در توسعه روابط خارجی فدراسیون روسیه را پشتیبانی می‌کند. هدف اصلی این نهاد، توسعه و اجرای پروژه‌های در زمینه پیوندهای بین‌منطقه‌ای و فرهنگی است که بتواند ریاست‌جمهوری این کشور را یاری دهد. سومین نهادی که در قوه مجریه بر مسائل سیاست خارجی روسیه تأثیر می‌گذارد، دبیرخانه همکاری‌های اجتماعی و اقتصادی با کشورهای مستقل همسود، جمهوری آبخازیا و جمهوری اوستیای جنوبی است. این نهاد همان‌طور که از نام آن پیداست بیشتر پشتیبانی فکری رئیس‌جمهوری را در مسائل اقتصادی و سیاسی این منطقه تأمین می‌کند (Kornilov, 2015: 3-4).

قدرت بسیار زیاد مقام ریاست‌جمهوری سبب شده تا نهادهایی مانند وزارت خارجه، وزارت دفاع، نهادهای امنیتی و اطلاعاتی، شورای امنیت روسیه و حتی شرکت‌ها و مجموعه‌های انرژی نیز دستور کار خود را با این مقام هماهنگ کنند. قدرت رئیس‌جمهور تا آنجاست که به‌موجب اصل (83) قانون اساسی این کشور، وی می‌تواند اقدام به انحلال دوماً و صدور دستور انجام انتخابات مجدد دوماً کند. رئیس‌جمهور می‌تواند لوایح را به دوماً ارسال کرده و رهنمودها و گزارش‌هایی در‌خصوص همه مسائل کشور به مجلس فدرال تقدیم کند. امضای قوانین فدرال، صدور فرمان همه‌پرسی بر‌عهده رئیس‌جمهور است. رئیس‌جمهور می‌تواند اجرای مقررات دولتی مغایر با قانون اساسی یا قوانین فدرال دارای ارزش اساسی را تا هنگام تعیین تکلیف نهایی در دادگاه صالحه معلق کند. وی فرمانده کل قوا بوده و فرماندهان عالی نظامی به دستور وی عزل و نصب می‌شوند.

2-2-2. قوه مقننه

در کنار ریاست‌جمهوری پارلمان نیز می‌تواند بر فرایندهای سیاسی-اقتصادی روسیه اثر بگذارد. پارلمان‌ها به‌عنوان نهاد برآمده از رأی و اراده مستقیم مردم از جایگاه ویژه‌ای برای بیان نقطه‌نظرات مردم در مورد جهت‌گیری‌های سیاست خارجی و اولویت‌های هر کشوری برخوردار می‌باشند و طبیعتاً هم دولت‌های مربوطه و هم کشورهای دیگر به موضع‌گیری‌های نمایندگان مردم توجه خاصی دارند. پارلمان روسیه از دو مجلس دوماً و شورای فدراسیون تشکیل شده که به جمع آنها مجمع فدرال گفته‌ می‌شود. دوماً به‌عنوان نهاد قانونگذار طبق قانون اساسی اختیاری دارد که به‌واسطه آنها می‌تواند بر سیاستگذاری اقتصادی ازجمله از طریق تأیید یا رد سمت‌گیری کلان و لوایح دولت در این حوزه اعمال تأثیر کند (کولایی، نوری، 1386: 29). اختیاراتی که قانون اساسی در اختیار مجلس دوماً قرار داده است سبب شده تا مشی و جهت‌گیری سیاسی دوماً بر سیاست‌های این کشور اثر مستقیمی برجای بگذارد. اگرچه به عقیده بسیاری دمکراسی روسی، هدایت ‌شده و نقش سایر نهادها در تصمیمات دولتی و حاکمیت اندک است، اما به‌واقع می‌توان گفت دوماً نقش تأثیرگذاری بر تصمیم‌گیری سیاسی‌–اقتصادی در روسیه دارد.

آنچه به‌طور‌کلی در بررسی تأثیر دوماً یا پارلمان روسیه مهم و اساسی است، میزان محبوبیت رئیس‌جمهور در دوماً و یا سطح همگرایی و همفکری دو قوه مجریه و مقننه است. به‌طور معمول چنانچه دوماً به‌لحاظ حزبی و یا خط سیاسی با رئیس‌جمهور همراه باشد، نقش حمایت‌کننده قانونی را از تصمیمات رئیس‌جمهور در عرصه سیاسی-اقتصادی ایفا می‌کند و چنانچه دوماً و رئیس‌جمهور به‌لحاظ خط‌مشی سیاسی، واگرایی داشته ‌باشند، دوماً تلاش می‌کند تا مانع از تصویب قانونی و درنهایت عملی‌ شدن تصمیمات رئیس‌جمهوری در عرصه سیاسی-اقتصادی شود.

2-2-3. قوه ‌قضائیه

برخلاف نظام فضایی ایران، در قانون اساسی روسیه مقام رئیس قوه‌ قضائیه پیش‌بینی نشده است. در این زمینه اصل (118) قانون اساسی روسیه اشعار می‌دارد که عدالت فقط از طریق دادگاه‌ها و بر طبق آیین‌ دادرسی مدنی، اداری و کیفری اعمال می‌شود. بااین‌حال باتوجه‌ به مقام عالی رئیس دیوان عالی فدرال روسیه، می‌توان گفت که این مقام به‌مانند دیگر کشورها که در آنها رئیس دیوان عالی کشور ریاست قوه قضائیه را بر‌عهده دارد، رئیس قوه ‌قضائیه به‌شمار می‌رود. ادغام یا انحلال دادگاه‌های مصرح در قانون اساسی به‌موجب خود قانون اساسی و ایجاد، ادغام یا انحلال دادگاه‌های فدرال دیگر به‌موجب قانون فدرال صورت‌ می‌گیرد. ایجاد، ادغام یا انحلال دادگاه‌های صلح و دادگاه‌های قانون اساسی واحدهای سرزمینی روسیه تابعه روسیه به‌موجب قوانین خود آنها خواهد بود. ساختار نظام فضایی روسیه به‌موجب قانون اساسی و قوانین فدرال، به‌ویژه قانون دارای ارزش اساسی نظام فضایی روسیه، مشخص می‌شود. به‌موجب ماده (۱) قانون نظام فضایی روسیه، قوه ‌قضائیه قوه‌ای مستقل است که صرفاً توسط دادگاه‌ها، هیئت‌منصفه و داوران به‌موجب قانون و مبتنی‌بر آیین دادرسی اساسی، کیفری و مدنی و اداری اعمال می‌شود) تارنمای قانون اساسی روسیه)[1].‌

2-3. افراد و شخصیت‌های پرنفوذ اقتصادی

در روسیه، برخی اشخاص نقش برجسته‌ای در مدیریت روابط اقتصادی ایفا می‌کنند، که برخی از آنها به‌شرح ذیل هستند:

جدول 4. فهرست اشخاص و شخصیت‌های اقتصادی پرنفوذ روسیه

مأخذ: بلوم برگ.[61]

شناخت و ارتباط با شخصیت‌های ذی‌نفوذ روسیه می‌تواند در فهم دیپلماسی اقتصادی و سازوکارهای فعالیت آن در کشور روسیه نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. این مهم بیشتر ناشی از جایگاه بسیار تأثیرگذار افراد در تصمیم‌سازی‌ها و سیاستگذاری‌های روسیه است.

2-4. عضویت در سازمان‌های بین‌المللی

روسیه در بسیاری از سازمان‌های منطقه‌ای و بین‌المللی عضو یا ناظر است. ازجمله سازمان‌هایی که روسیه در آنها مشارکت فعال دارد می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد.

جدول 5. سازمان‌هایی بین‌المللی با عضویت روسیه

2-5. عضویت در سازمان‌ها و پیمان‌های دو و چندجانبه منطقه‌ای

با اهمیت یافتن روزافزون منطقه‌گرایی تجاری و تجارت منطقه‌ای، پیمان‌های دو و چندجانبه یکی از مهم‌ترین سازوکارهای افزایش تجارت خارجی است. در این راستا فدراسیون روسیه رویکرد فعالی در این زمینه داشته و در چندین سازمان و پیمان منطقه‌ای عضویت داشته و حتی در برخی از سازمان‌ها نقش مؤسس و رهبر را بر‌عهده دارد.

جدول 6. سازمان‌ها و پیمان‌های منطقه‌ای با عضویت روسیه

به‌رغم تلاش روسیه برای مشارکت در فرایند جهانی‌سازی اقتصاد تا قبل از 2022، اما بعد از جنگ اوکراین فرایند منطقه‌گرایی اقتصادی را به‌صورت جدی دنبال می‌کند. مسکو فرایند منطقه‌گرایی اقتصادی خود را بیشتر با همکاری جمهوری‌های سابق شوروی پیش می‌برد. روسیه تلاش می‌کند تا با توسعه همکاری‌های منطقه‌ای، مانع از تسری سازوکارهای تجارت منطقه‌ای دولت‌های غربی در خارج نزدیک خود شود.

3. اقتصاد روسیه

در این بخش، توضیحاتی به‌شرح زیر در مورد اقتصاد روسیه ارائه می‌شود.

3-1. شاخص‌های کلان اقتصاد روسیه

برای شناخت بهتر اقتصاد روسیه، در ادامه روند شاخص‌های مهمی چون تولید ناخالص داخلی، نرخ تورم، نرخ بیکاری، نرخ بهره واقعی، خالص تجارت کالا و خدمات و درآمد سرانه خانوار بررسی خواهد شد.

نمودار 3. تولید ناخالص داخلی جاری روسیه (میلیارد دلار) در بازه زمانی 2021–2000

Source: https://data.worldbank.org/indicator

نمودار4. نرخ تورم روسیه (درصد) در بازه زمانی 2021‌–2000

Source: Ibid.

نمودار 5. نرخ بیکاری روسیه (درصد) در بازه زمانی 2021‌–2000

Source: Ibid.

نمودار 6. نرخ بهره واقعی (درصد) در بازه زمانی 2021‌–‌2000

Source: Ibid.

نمودار 7. خالص تجارت روسیه[86] (میلیارد دلار) در بازه زمانی 2021‌–2000

Source: Ibid.

نمودار 8. درآمد سرانه خانوار روسیه (دلار) در بازه زمانی 2022‌–2011

Source: https://www.ceicdata.com/

در سال 2022، تولید ناخالص داخلی روسیه 2.1 درصد کاهش یافت. نرخ تورم در سال 2022 برای اقتصاد روسیه به حدود 14 درصد افزایش یافت، اما این نرخ در سال 2023 کاهش یافت؛ همچنین نرخ بیکاری در سال 2022، 4 درصد بوده است.[87] برآوردهای بانک جهانی، اقتصاد روسیه طی 2023 و 2024 روند پر‌نوسانی را تجربه خواهد کرد. احتمالاً طی سال 2023 صادرات نفت کاهش خواهد یافت. اما در سال 2024 با بازآرایی بازار نفت روسیه، بار دیگر صادرات نفت این کشور 1.6 درصد افزایش خواهد داشت (World Bank, 2023: 62).

3-2. ظرفیت‌های منطقه‌ای و استانی روسیه در حوزه اقتصاد

روسیه به‌عنوان پهناورترین کشور جهان، در حال حاضر دارای 89 واحد فدرال است که نظام‌های حکمرانی متفاوتی بر آنها حاکم است. در‌واقع واحدهای فدرال به یک شیوه اداره نمی‌شوند و براساس درجه استقلال می‌توان آنها را به ۶ گونه متفاوت تقسیم‌بندی کرد. این ۶ گونه شامل، جمهوری، استان، سرزمین، استان خودگردان یهودی، ناحیه خودگردان و شهر فدرال می‌شود (سایت قانون اساسی روسیه، ماده (65)).[88] از میان 89 واحد فدرال، در حال حاضر 6 واحد مورد مناقشه بوده و از‌سوی نهادهای بین‌المللی به رسمیت شناخته ‌نشده‌اند.

بااین‌حال از نظر اقتصادی و ظرفیت‌های تولیدی، می‌توان مناطق جغرافیایی روسیه را به چهار دسته عمده تقسیم‌بندی کرد.

الف) مناطقی که از نظر اقتصادی وابسته به استخراج منابع‌طبیعی و فسیلی هستند،

ب) مناطقی که در حوزه تولیدات صنعتی متمرکز شده‌اند،

ج) مناطقی که ظرفیت‌های بالایی برای تولید محصولات کشاورزی دارند،

د) شهرهای بزرگ و متروپل‌ها که جمعیتی بالای 1 میلیون نفر دارند. .(GIS,2023)[89]

در ادامه به‌طور مختصر به بررسی برخی از مهم‌ترین نمونه‌ها و شهرهای تأثیرگذار در اقتصاد روسیه پرداخته می‌شود.

3-2-1. مناطقی که در اقتصاد منابع طبیعی روسیه نقش دارند

نفت، گاز، زغال‌سنگ و صنعت چوب، بزرگ‌ترین منابع‌طبیعی روسیه هستند که می‌توان بر این اساس مناطق این کشور را مورد شناسایی قرار دارد. مهم‌ترین منطقه نفتی روسیه که در فهرست نواحی خودمختار روسیه قرار دارد، منطقه خانتی-مانسی[90] است. این منطقه فوق‌العاده مهم برای روسیه، در سیبری غربی قرار گرفته و نزدیک به 81 میلیارد بشکه نفت خام را در خود جای داده است. در تصویر 1، می‌توان موقعیت جغرافیایی منطقه خانتی- مانسی را مشاهده کرد.

تصویر 1. منطقه خانتی-مانسی، مهم‌ترین منطقه نفتی روسیه

علاوه‌بر‌این، منطقه یامالو-ننتس[91] نیز که در مرز مشترک با منطقه خانتی-مانسی قرار دارد، به‌عنوان مهم‌ترین منطقه گازی روسیه قلمداد می‌شود که قطب اصلی تولید گاز این کشور به‌شمار می‌رود. این مناطق نقش بسیار حائز اهمیتی در اقتصاد روسیه داشته و به‌نوعی موتور محرک رشد اقتصادی و تولید ناخالص داخلی این کشور به‌شمار می‌آیند. در تصویر 2، منطقه یامالو-ننتس مشاهده می‌شود.

تصویر 2. منطقه یامالو-ننتس، قطب تولید گاز روسیه

سومین منطقه مهم در اقتصاد منابع‌طبیعی روسیه که حجم قابل‌توجهی از معادن زغال‌سنگ این کشور را در خود جای داده است، منطقه کمروف [92] است. این منطقه نیز همانند دو منطقه دیگر بخشی از تقسیم‌بندی استانی روسیه هستند. در تصویر ۳، موقعیت منطقه کمروف مشاهده می‌شود.

تصویر 3. منطقه کمروف، قطب تولید زغال‌سنگ روسیه

چهارمین منطقه مهم و استراتژیک در اقتصاد منابع‌طبیعی روسیه را باید منطقه کارلیا دانست که در فهرست جمهوری‌های روسیه قرار دارد. این منطقه قطب اصلی تولید گاز و صنعت چوب در روسیه است.

تصویر 4. منطقه کارلیا، قطب تولید کاغذ و صنعت چوب روسیه

اقتصاد این مناطق به‌شدت متکی بر صادرات بوده و تابع روابط روسیه با غرب است؛ پس از جنگ اوکراین و اعمال تحریم‌های غرب بر اقتصاد روسیه، وضعیت اقتصادی این مناطق نیز رو به وخامت گذاشته شده است. به‌طور نمونه، تولید گاز در منطقه ساخالین روسیه در اکتبر 2022 در مقایسه با اکتبر 2021 به میزان 39.8 درصد کاهش یافته ‌است. همچنان‌ که در منطقه کارلیا در همین بازه زمانی، صنعت کاغذ و چوب این کشور نیز با کاهش 6.1 درصدی روبه‌رو بوده است. کاهش تولید و در‌نتیجه کاهش صادرات سبب شده تا این مناطق به‌شدت دچار کمبود بودجه شوند.

3-2-2. مناطق صنعتی

دومین دسته از مناطق روسیه شامل شهرها و استان‌هایی است که در تولیدات صنعتی متمرکز شده‌اند. مهم‌ترین عرصه فعالیت این مناطق در بخش صنعتی روسیه شامل تولید خودرو، متالوژی، پتروشیمی و تولید کود است.

منطقه کالوگا[93] که در فهرست استان‌های روسیه قرار دارد، قطب تولید خودرو این کشور به‌شمار می‌رود. این منطقه را می‌توان یکی از توسعه‌یافته‌ترین استان‌های روسیه به‌شمار آورد. بسیاری از شرکت‌های بزرگ خودروسازی جهان همانند فولکس واگن، میتسوبیشی، پژو، ولوو و همچنین بسیاری دیگر از شرکت‌های سرآمد صنعت جهان همانند سامسونگ و ... در این منطقه فعالیت می‌کنند.

تصویر 5. منطقه کالوگا، قطب تولید خودرو و ماشین‌آلات روسیه

منطقه صنعتی دیگر روسیه که به‌طور خاص در زمینه صنعت فلزات و متالوژی فعالیت دارند، منطقه لیپتسک است که این منطقه نیز همانند منطقه کالوگا در غرب روسیه قرار گرفته است. در تصویر ۶، موقعیت جغرافیایی این منطقه نشان داده‌ شده است.

تصویر 6. منطقه لیپتسک، قطب صنعت متالوژی روسیه

همان‌طور که در نقشه تجاری این شهر مشاهده می‌شود، عمده صادرات صورت گرفته از این منطقه، ناظر بر فلزات و از آن جمله آهن و استیل است. بلژیک، مکزیک و ترکیه نیز ازجمله مقاصد اصلی صادراتی این منطقه شمار می‌آیند.

تصویر 7. نقشه تجاری منطقه لیپتسک روسیه (ژانویه 2022)

مأخذ: سایت OEC.World.

ناگفته پیداست که باتوجه ‌به مقاصد صادراتی این شهر، تحریم‌ها توانسته بر تجارت این منطقه نیز تأثیر بسزایی بگذارد. لذا طبق آمارهای به‌دست ‌آمده صادرات این منطقه در اکتبر 2022 در مقایسه با مدت زمان مشابه سال گذشته، 14.2 درصد کاهش داشته است.

وجود منابع نفت و گاز فراوان در روسیه سبب شده تا صنعت پتروشیمی ازجمله مهم‌ترین منابع بخش صنعتی این کشور باشد. در این زمینه می‌توان خاطر نشان کرد که ازجمله مهم‌ترین مناطقی که در صنعت پتروشیمی روسیه نقش مهمی ایفا می‌کنند، یاروسلاول[94] است. این منطقه در 250 کیلومتری شمال شرق مسکو قرار دارد.

تصویر 8. منطقه یاروسلاول، قطب پتروشیمی روسیه

همان‌طور که در نقشه تجاری این شهر مشاهده می‌شود، 52 درصد صادرات این منطقه کربن بوده و مابقی شامل محصولات پتروشیمی شامل محصولات پلاستیکی، سوخت، لاستیک خودرو و ... می‌شود. در سال 2022، لهستان، اسپانیا و بلاروس در زمره مهم‌ترین مقاصد اصلی صادرات مواد پتروشیمی این منطقه بوده‌اند.

تصویر 9. نقشه تجاری منطقه یاروسلاول

مأخذ: سایت OEC.World.

با شروع تحریم‌های غرب علیه روسیه، صادرات منطقه یاروسلاول نیز کاهش یافته ‌است. در‌واقع نوع بازار روسیه در بخش پتروشیمی که عمدتاً بر همکاری با کشورهای غربی و اروپایی استوار شده، سبب شد تا صادرات این منطقه در اکتبر 2022 در مقایسه با مدت زمانی سال قبل از آن، 6.1 درصد کاهش یابد. علاوه‌بر صنعت پتروشیمی، روسیه دست برتر را در تولید کود جهان در اختیار دارد. در میان شهرهای صنعتی روسیه، منطقه نووگوراد[95] مهم‌ترین منطقه تولید کود این کشور به‌شمار می‌رود.

تصویر 10. منطقه نووگوراد، قطب تولید کود روسیه

40 درصد از تولید ناخالص داخلی این منطقه، به تولیدات صنعتی و از آن جمله کود اختصاص یافته ‌است. موقعیت جغرافیایی این منطقه به‌گونه‌ای است که در نزدیکی بزرگ‌ترین شهرهای روسیه و مراکز اقتصادی روسیه یعنی مسکو و سنت‌پترزبورگ قرار گرفته است. بزرگ‌ترین تولیدکنندگان کود در روسیه ازجمله شرکت آکرون در این منطقه فعالیت می‌کنند (سایت شورای فدراسیون مجمع فدرال دولت روسیه).[96] بخش مهم دیگری از مناطق صنعتی روسیه در کنار رود ولگا توسعه ‌یافته است. ازجمله این مناطق می‌توان به منطقه پرم اشاره کرد.

نکته مهمی که در رابطه با فعالیت‌های صنعتی روسیه باید بدان اشاره کرد، کاهش تولید و صادرات این بخش بوده که عمدتاً در‌نتیجه تحریم‌های اقتصادی غرب روی داده است. بااین‌حال، تنها بخش صنعتی روسیه که طی بحران اخیر، رشد چشمگیری داشته است، صنعت تسلیحاتی روسیه بوده که به‌طور مشخص در منطقه اورال روسیه واقع شده است. بزرگ‌ترین شرکت دفاعی روسیه، اورال واگونزاود، در این منطقه قرار گرفته است که طی ماه‌های پس از جنگ به‌طور بی‌وقفه و با چندبرابر ظرفیت کار کرده است‌(GIS, 2023) .[97]

3-2-3. مناطق کشاورزی روسیه

‌مناطق حاصلخیز و مناسب برای کشاورزی در جنوب روسیه قرار دارند. بخش کشاورزی روسیه عمدتاً در مناطق حاشیه‌ای و حومه شهرها توسعه‌ یافته است. باوجود اینکه عمدتاً شاخص بهره‌وری نیروی کار در بخش کشاورزی روسیه پایین‌تر از سایر بخش‌هاست، اما میان مناطق روستایی روسیه نیز تفاوت‌های قابل ملاحظه‌ای در این زمینه وجود دارد. مناطق جنوب غربی روسیه به‌دلیل برخورداری از خاک حاصلخیز و نزدیکی به بازار مصرف وضعیت بهتری را در تولید محصولات کشاورزی، اشتغال و بهره‌وری نیروی کار دارند. برخلاف آنکه در مناطقی همچون جنوب سیبری، به‌دلیل دوری از بازار مصرف، هم در زمینه کشاورزی و هم در زمینه صنعت، توانایی رقابت با دیگر مناطق را ندارند. مناطق جنوب سیبری روسیه هم از حیث زیرساخت، قابلیت اتصال به بازار مصرف اروپا را ندارند و هم از حیث محدودیت‌های تجاری، نمی‌توانند در بازار همسایگان آسیایی روسیه نیز ایفای نقش کنند (Lasserve, Blöchliger,2018: 21). در تصویر 11، مناطق حاصلخیز روسیه مشاهده می‌شود.

تصویر 11. سطح کشت‌پذیری مناطق مختلف روسیه

Source: Erokhin, Gao, Ivolga, 2020: 10

همان‌طور که در این نقشه (که مبتنی‌بر تحقیقات کمّی پژوهشگران انجام ‌شده) نشان داده شده مناطق جنوب روسیه کاملاً در زمینه تولید محصولات کشاورزی دست برتر را در مقایسه با سایر مناطق دارند. همان‌طور که این نقشه نشان می‌دهد، بخش وسیعی از این کشور در زمینه تولید محصولات کشاورزی، فاقد ظرفیت‌های لازم هستند که معمولاً در اقتصاد روسیه نقش‌های دیگری ایفا می‌کنند. تحقیقات نشان می‌دهد در میان مناطق مختلف روسیه نیز عملکرد یکسانی در زمینه تولیدات کشاورزی وجود ندارد و برخی مناطق نسبت به دیگر مناطق قابلیت بیشتری در این زمینه دارند.

باتوجه ‌به تصویر بالا باید خاطر نشان کرد که مناطق مختلف روسیه از حیث کشت‌پذیری به چهار دسته تقسیم می‌شوند. دسته اول این مناطق که به‌‌رنگ سبز نشان داده شده‌اند، مناطقی هستند که بیشترین قابلیت و مناسب‌ترین خاک را برای تولید محصولات کشاورزی دارند. مناطق سبزرنگ به‌طور مشخص مناطقی هستند که مناسب تولید گندم و غلات بوده و در‌واقع نقطه ثقل کشاورزی روسیه هستند. مناطق آبی رنگ عموماً مراتع و کشتزارها را دربر‌می‌گیرد. مناطق شمالی روسیه که به‌رنگ قرمز و زرد نشان داده شده‌اند به‌دلیل اینکه غالباً جنگل بوده و یا باتلاقی هستند یا فاقد ظرفیت لازم برای کشاورزی بوده و یا عملکرد بسیار ضعیفی در این زمینه دارند (Erokhin, Gao, Ivolga, 2020: 10-11).

تحلیل این نقشه نشان می‌دهد که اگرچه بخش عمده خاک روسیه قابلیت کشاورزی ندارد، اما این کشور عملکرد قابل‌قبولی به‌ویژه در حوزه غلات داشته ‌باشد. باتوجه ‌به اینکه مناطق کشاورزی روسیه عموماً در جنوب این کشور قرار دارند، امکان همکاری در این زمینه برای جمهوری اسلامی ایران بیش‌ازپیش فراهم است. این مناطق به‌دلیل برخورداری از ظرفیت‌های ترانزیتی و دسترسی به بازار، از موقعیت درخور توجهی برخوردار بوده که این مهم امکان توسعه همکاری با جمهوری اسلامی ایران را بیش‌ازپیش فراهم می‌کند.

3-2-4. کلان‌شهرها و متروپل‌ها

چهارمین دسته از مناطق روسیه را می‌توان شامل متروپل‌ها دانست که مهم‌ترین ویژگی‌های آن، جمعیت بالای 1 میلیون نفر است. براساس آخرین آمارهای موجود در سال 2023 شهرهای ذیل در فهرست متروپل‌های روسی قرار دارند (سایت بررسی جمعیت جهان، 2023).‌[98] مسکو، سنت‌پترزبورگ، نووسیبریک،[99] یکتاترینبورگ،[100] کازان،[101] نیژنی نووگوراد،[102] چلیابینسک،[103] سامارا،[104] اوفا،[105] روستوف،[106] او مسک،[107] ولوگوارد.[108]

در میان کلان‌شهرهای روسی، مسکو با فاصله بزرگ‌ترین شهر از نظر جمعیت و هم از حیث تولید ناخالص است. در این شهر بیش از 10 میلیون نفر زندگی می‌کنند. بعد از مسکو، شهر سنت‌پترزبورگ و نووسیبریک در رده‌های بعدی بیشترین جمعیت شهری قرار دارند. در این رابطه باید خاطرنشان کرد که اکثریت شهروندان روسیه شهرنشین هستند که به‌طور تقریبی 74 درصد از آنها در شهرهای توسعه‌یافته‌تر روسیه سکونت دارند (همان).[109] در تصویر 12، پراکندگی جمعیتی روسیه مشخص شده است.

تصویر 12. نقشه پراکندگی جمعیتی روسیه

مأخذ: سایت بررسی جمعیت جهان.

براساس نقشه پراکندگی جمعیتی روسیه، در انطباق با تمرکز تولیدات کشاورزی و صنعتی روسیه در مناطق جنوب غربی، عمده جمعیت این کشور نیز در این ناحیه ساکن هستند. نکته‌ای که در این رابطه باید بدان اشاره کرد شکل فعالیت‌های اقتصادی و تولیدی در متروپل‌ها و کلان‌شهرهای روسی است. باتوجه به اقتضائات پژوهش امکان بررسی اقتصاد تمامی کلان‌شهرهای روسیه وجود ندارد. البته این موضوع خود نیازمند پژوهشی مجزا و مفصل است. اما در اینجا صرفاً به بررسی اقتصاد مسکو پرداخته می‌شود.

شهر مسکو با بیشترین جمعیت به‌عنوان پایتخت روسیه، توسعه‌یافته‌ترین شهر این کشور به‌شمار می‌آید. فاصله توسعه‌یافتگی مسکو با سایر شهرهای روسیه که دارای جمعیتی بالای 1 میلیون نفر هستند، به اندازه‌ای است که به نوشته روزنامه مسکوتایمز یک قرن زمان لازم است تا این شهرها، به سطح توسعه‌یافتگی مسکو دست یابند (روزنامه مسکو تایمز، مارس 2019).[110] این مهم به‌طور مشخص نشان‌دهنده توسعه نامتوازن در روسیه است.

در‌واقع مبتنی‌بر شاخص، تولید ناخالص متروپلی (GMP)، بودجه، کیفیت محیط شهری و سطح سرمایه‌گذاری عدم توازن جدی میان مسکو و شهرهای بالای یک میلیون نفر جمعیت وجود دارد. این مهم سبب شده تا سهم شهر مسکو در اقتصاد روسیه حتی با دیگر کلان‌شهرهای روسیه نیز قابل مقایسه نباشد. درحالی‌که متروپل‌های روسیه، یک‌سوم کل تولید ناخالص داخلی روسیه را در اختیار دارد و بیش از نیمی از آن یعنی در حدود 54 درصد تنها در مسکو تولید می‌شود (Strelka KB's Center for Urban Economy,2022).[111]

نمودار 9. ساختار تولید ناخالص شهرهای بالاتر از یک میلیون نفر جمعیت (GMP) در روسیه

مأخذ: استریلیکا.

در این زمینه حتی اختلافی بزرگ میان روسیه و سنت‌پترزبورگ نیز وجود دارد؛ به‌طوری‌که تولید مسکو نزدیک به 4 برابر سنت‌پترزبورگ است. این مهم نشان می‌دهد که تا چه اندازه شهر مسکو در اقتصاد روسیه سهم بزرگی دارد و البته به همان میزان نشان‌دهنده اقتصاد نابرابر و عدم توسعه‌یافتگی هم‌زمان شهرها در این کشور بزرگ است.

براساس این سهم بزرگ و نقش چشمگیری که مسکو در اقتصاد روسیه ایفا می‌کند، لازم است تا وضعیت اقتصاد این شهر با دقت بیشتری مورد بررسی قرار بگیرد. همان‌طور که در تصویر 13 مشاهده می‌شود اقتصاد مسکو مبتنی‌بر درآمدهای نفتی است. نیمی از درآمدهای شهر مسکو از طریق صادرات نفت خام و فراورده تأمین می‌شود. این در‌حالی است که بخش قابل‌توجهی از درآمدهای این شهر براساس مقوله‌بندی‌های موجود قابل تشخیص نیست.

تصویر 13. تجارت خارجی شهر مسکو براساس اقلام صادراتی

همان‌طور که در این نقشه مشاهده می‌شود، مسکو در تجارت خارجی خود یک شهر کاملاً وابسته به نفت و درآمدهای نفتی است. درعین‌حال، مقاصد صادراتی این شهر، کاملاً متنوع است. در تصویر 14، مقاصد صادراتی این شهر مشاهده می‌شود.

تصویر 14. توزیع جغرافیایی صادرات شهر مسکو

همان‌طور که در تصویر بالا مشاهده می‌شود، ترکیه به‌عنوان همسایه جمهوری اسلامی ایران بزرگ‌ترین شریک تجاری شهر مسکو به‌شمار می‌رود. چین و آلمان هم در رده‌های بعدی قرار دارند. عموماً صادرات مسکو به دو بخش اروپایی و آسیای میانه و شرق دور تقسیم شده است. نکته غم‌انگیز این تصویر، آن است که هیچ اثری از جمهوری اسلامی ایران حتی در کم‌ترین مقیاس نیز مشاهده نمی‌شود.

در پایان این بخش از بررسی اقتصاد روسیه باید اشاره کرد که سهم مناطق مختلف این کشور براساس توانمندی‌های تولیدی و صنعتی در تولید ناخالص داخلی این کشور کاملاً نابرابر است. مناطق غربی روسیه که شامل تنها 10 درصد از خاک روسیه است، به‌تنهایی 50 درصد از کل تولید ناخالص داخلی این کشور را دربرمی‌گیرند. این ناحیه که عمدتاً از نظر جمعیتی پرتراکم است، از نظر سطح توسعه‌یافتگی و ظرفیت‌های اقتصادی، توانایی بالاتری نسبت به سایر مناطق دارد. تطبیق نقشه‌ها نشان می‌دهد این مناطق از حیث نوع تقسیم‌بندی‌های سیاسی و اداری روسیه، استان یا به تعبیر روسی، اوبلاست هستند. به‌تعبیر‌دیگر می‌توان گفت، مناطقی از روسیه که هم از حیث تولید ناخالص داخلی و هم از حیث تراکم جمعیتی وضعیت بهتر و بالاتری دارند، عموماً در فهرست استان‌های این کشور قرار دارند. در تصویر 15، می‌توان تولید ناخالص داخلی روسیه را براساس مناطق مختلف مشاهده کرد.

تصویر 15. تولید ناخالص داخلی روسیه براساس محدوده جغرافیایی

3-3. چشم‌انداز و استراتژی بلندمدت کشور روسیه

در 7 مه 2018 رئیس‌جمهور روسیه، دستورالعمل شماره 204 «در مورد اهداف ملی و وظایف استراتژیک توسعه فدراسیون روسیه برای دوره تا 2024» را صادر کرد. این دستورالعمل، اهداف زیر را که باید تا سال 2024 محقق شود، ارائه می‌دهد: تأمین رشد پایدار جمعیت، افزایش امید به زندگی تا 78 سال، افزایش درآمد مؤثر شهروندان و رشد مزایای بازنشستگی، کاهش مضاعف فقر، بهبود شرایط مسکن بیش از 5 میلیون خانواده، سرعت‌بخشیدن به توسعه فناوری و افزایش 50 درصدی نهادهای فناوری، اجرای سریع فناوری‌های دیجیتال در اقتصاد و حوزه اجتماعی، ورود روسیه به پنج اقتصاد بزرگ جهان و سرعت رشد اقتصادی بالاتر از حد متوسط در جهان با حفظ ثبات اقتصاد کلان ازجمله نرخ تورم کمتر از 4 درصد؛ یکی از اهداف، تشکیل بخش تولیدی و کشاورزی صادراتی پرمحصول است و انتظار می‌رود این بخش‌براساس فناوری‌های معاصر و پرسنل بسیار واجد شرایط توسعه یابد.

جدول 7. خلاصه‌ای از اهداف و چشم‌انداز کشور روسیه تا سال 2024

4. سرمایه‌گذاری خارجی در کشور روسیه

همان‌طور که در نمودار شماره 10. مشاهده می‌شود در جولای 2021 بالغ بر 15 میلیون دلار تا ژانویه 2022، حجم سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در کشور روسیه بالغ ‌بر 13 میلیارد دلار بوده که با شروع جنگ اوکراین، این مهم با سقوط چشمگیری روبه‌رو بوده است (نمودار 11). بررسی روند سرمایه‌گذاری خارجی در کشور روسیه نشان می‌دهد که تمایل کمتری از‌سوی سرمایه‌گذاران بین‌المللی برای کار و سرمایه‌گذاری در این کشور وجود دارد. همان‌طور که در نمودار 10 مشاهده می‌شود، روند سرمایه‌گذاری خارجی در این کشور، پر‌نوسان و نزولی بوده است.

نمودار 10. حجم سرمایه‌گذاری خارجی در کشور روسیه از 2019 تا 2022 (میلیون دلار)

مأخذ: بانک مرکزی روسیه.

باوجود اینکه در سال 2021، بیشترین حجم سرمایه‌گذاری در کشور روسیه انجام ‌‌شده، اما این میزان در سال 2022 با کاهش جدی روبه‌رو بوده است. آمار بانک مرکزی روسیه نشان می‌دهد که روند سرمایه‌گذاری خارجی در این کشور اگرچه در مقایسه با سال‌های 2019 و 2020 با رشد قابل‌توجهی همراه بوده، اما جنگ اوکراین و تحریم‌های اقتصادی علیه روسیه به وضوح سبب شده تا سرمایه‌گذاران خارجی رغبت کمتری به مشارکت در پروژه‌های اقتصادی روسیه داشته ‌باشند. این میزان در برخی آمارها به‌گونه‌ای است که نوعی بحران سرمایه‌گذاری خارجی را در این کشور به نمایش می‌گذارد.

نمودار 11. سقوط سرمایه‌گذاری خارجی در کشور روسیه در سال 2022

همان‌طور که در نمودار 11 نشان می‌دهد، با تداوم جنگ اوکراین در سال 2022، علاوه‌بر اینکه سایر شاخص‌های اقتصادی این کشور دچار افت و کاهش شده، به‌طور مشخص سرمایه‌گذاری خارجی در‌نتیجه تحریم‌های اقتصادی با سقوط چشمگیری همراه بوده، به‌گونه‌ای که در آوریل سال 2022، روند سرمایه‌گذاری خارجی منفی شده است. این مهم بدان معناست که شرکت‌های فعال در روسیه، سرمایه‌های خود را به خارج از این کشور انتقال داده‌اند. توجه به این نکته اساسی است که عمده کشورهای سرمایه‌گذار در روسیه، همان کشورهایی هستند که در‌نتیجه جنگ اوکراین، دست به تحریم علیه روسیه زدند. در جدول 8 این مهم نمایش داده‌ شده است.

جدول 8. سرمایه‌گذاری خارجی در کشور روسیه به تفکیک کشورها تا سال 2022

مأخذ: بانک مرکزی روسیه.

مبتنی‌بر جدول 8 همان‌طور که در بالا یاد شد، کشورهای اروپایی با هدف وابسته‌سازی اقتصادی روسیه به خود، بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاران خارجی در این کشور بوده‌اند. در‌واقع اروپایی‌ها در مقابل وابستگی خود به گاز روسیه، طی سال‌های گذشته تلاش کرده‌اند تا با سرمایه‌گذاری در اقتصاد روسیه، مسکو را در زمینه سرمایه‌گذاری خارجی شکننده کرده و به خود وابسته سازند. این استراتژی در ادبیات اقتصاد سیاسی بین‌الملل عموماً در‌نتیجه تلاش دوطرف برای ایجاد وابستگی در عرصه اقتصادی ایجاد می‌شود. در نمودار 12 می‌توان به‌صورت بهتری، میزان سرمایه‌گذاری و مداخله کشورهای اروپایی در اقتصاد روسیه را مشاهده کرد.

نمودار 12. حجم سرمایه‌گذاری مناطق مختلف جهان در روسیه

مأخذ: بانک مرکزی روسیه.

همان‌طور که در نمودار بالا مشاهده می‌شود اتحادیه اروپا به‌همراه بریتانیا و سوئیس به‌تنهایی بیش از 80 درصد حجم سرمایه‌گذاری در روسیه را تشکیل می‌دهند. علاوه‌بر‌این، در اقتصادهای توسعه‌یافته شرق آسیا نیز عموماً کشورهایی بیشترین سرمایه‌گذاری را در روسیه انجام داده‌اند که از متحدان ایالات متحده آمریکا به‌شمار می‌روند. سنگاپور با سرمایه‌گذاری نزدیک به 5 میلیارد دلار در سال 2021 بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار آسیایی در کشور روسیه بوده است. این در‌حالی است که چین که عموماً به‌عنوان یک شریک برای روسیه معرفی می‌شود تنها کمی بیش از 2 میلیارد دلار در اقتصاد روسیه سرمایه‌گذاری کرده است (اکونومیک اینتلیجنس، 2022).‌[112] لذا برخی معتقدند با وقوع بحران اوکراین و خروج سرمایه‌گذار‌ان اروپایی از کشور روسیه، عملاً سرمایه‌گذاری در این کشور مرده است.

‌روسیه طی سال‌های گذشته و البته پیش از بحران اوکراین نیز تلاش کرده بود تا حجم سرمایه‌گذاری خارجی خود در کشورهای اروپایی را افزایش دهد. از سال 2017 تا 2020، روسیه تقریباً 1 درصد از کل سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی که شامل 643 قرارداد به ارزش 15 میلیون یورو می‌شود را در اروپا به اجرا گذاشته‌ است. (اینوستمند مانیتور،2022)[113]

نمودار 13. بزرگ‌ترین کشورهای سرمایه‌گذار در اتحادیه اروپا

همان‌طور که در نمودار 13 مشاهده می‌شود، ایالات متحده هم به‌عنوان مبدأ و هم به‌عنوان مقصد سرمایه‌گذاری خارجی اتحادیه اروپا، رتبه نخست را از آن خود دارد. امارات متحده عربی در خروجی سرمایه‌گذاری خارجی و بریتانیا در ورودی سرمایه‌گذاری خارجی رتبه دوم را دارد. مبتنی‌بر این حجم سرمایه‌گذاری می‌توان درصد سرمایه‌گذاری کشورها در اتحادیه اروپا را در نمودار 14 مشاهده کرد.

نمودار 14. نسبت سرمایه‌گذاری خارجی کشورها در اتحادیه اروپا

مأخذ: یورواستات.

ایالات متحده آمریکا با بیش از 250 میلیون یورو سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در اتحادیه اروپا، 41 درصد حجم سرمایه‌گذاری خارجی اتحادیه اروپا را به خود اختصاص داده است. در مقابل کشور روسیه به‌همراه مکزیک، روسیه، سنگاپور، چین و هنگ‌کنگ، تنها 1 درصد از کل سرمایه‌گذاری خارجی روسیه را انجام داده‌اند (Yu, Smith,2017: 28).

آنچه در رابطه با سرمایه‌گذاری خارجی روسیه در اتحادیه اروپا قابل‌توجه است، شیوه و مدل کنش و فعالیت‌های این کشور در بازار اروپاست. در سال 2020، اشخاص و شرکت‌های روسی، بر 30 هزار شرکت مستقر در اتحادیه اروپا که در زمینه‌هایی همچون عمده و خرده‌فروشی، معامله املاک و بخش‌های فنی، علمی و تخصصی فعالیت دارند؛ نفوذ و کنترل داشته‌اند. نفوذ بیش ‌از اندازه و رو به گسترش روسیه در اتحادیه اروپا سبب شد تا دولت‌هایی اروپایی با هدف کاهش نقش روسیه در اقتصاد اروپا، تحریم‌های سنگینی را علیه افراد و شرکت‌های روسی اعمال کنند (‌ترید واچ، 2022).‌[114] در نمودار 15، کنترل روسیه بر شرکت‌های اروپایی به تفکیک هر بخش مشخص ‌شده است.

نمودار 15. کنترل روسیه بر شرکت‌های اروپایی به تفکیک هر بخش

مأخذ: ترید واچ.

مدل نفوذ و عملکرد دیپلماسی اقتصادی روسیه در اروپا به وضوح نشان می‌دهد که این کشور تلاش سازمان‌یافته‌ای را برای کنترل اقتصاد اروپا در پیش گرفته است. عمده سرمایه‌گذاری خارجی روسیه در اروپا در بخش خرده‌فروشی و عمده‌فروشی صورت می‌پذیرد. علاوه‌بر‌این، روسیه تلاش مضاعفی برای حضور در بخش مسکن، بیمه و تأمین مالی در اروپا دارد. آنچه در این زمینه قابل‌توجه است، ماهیت و شیوه فعالیت روسیه در کشورهای اروپایی است که عموماً با محوریت اشخاص ذی‌نفوذ و الیگارش‌هایی که در بالا اسامی برخی از آنها یاد شد، صورت می‌پذیرد.

نمودار 16. مدل نفوذ روسیه در اقتصاد اروپا به تفکیک نوع شرکت‌ها

مأخذ: همان.

همان‌طور که در نمودار 16 قابل‌ مشاهده است، مسکو بیشتر فعالیت‌ها و سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی خود در اروپا را براساس روابط فردی و خانوادگی انجام داده و نهادهای عمومی، دولت‌ها و حکومت نقش بسیار اندکی در فعالیت‌های اقتصادی روسیه در اروپا به خود اختصاص داده‌اند. لذا اتحادیه اروپا در نخستین اقدامات تحریمی خود علیه روسیه، دارایی افراد و نزدیکان پوتین را در اروپا مسدود کرد که این مهم تأثیر بسزایی بر قدرت و تأثیرگذاری روسیه در اقتصاد اروپا داشته است (همان).‌[115] این مهم نشان‌دهنده سبک نفوذ اقتصادی روسیه در بازارهای جهانی است. درواقع می‌توان این‌گونه برداشت کرد که روسیه دیپلماسی اقتصادی مسیر دوم را در سیاست منطقه‌ای و بین‌المللی خود بر دیپلماسی رسمی ترجیح می‌دهد و بیشتر می‌کوشد تا از مسیرهای شخصی و غیررسمی برای توسعه تجارت منطقه‌ای خویش استفاده کند.

5. تجارت خارجی روسیه

وضعیت تجارت خارجی روسیه به‌دلیل تحولات سیاسی و ژئوپلیتیک، پر افت‌وخیز بوده است. روس‌ها به یمن برخورداری از منابع غنی نفت و گاز، حضور فعالی در بازارهای جهانی دارند. این مهم از‌سوی‌دیگر سبب شده تا این کشور بیشتر به‌عنوان یک صادرکننده مواد خام معرفی شود. در ادامه به بررسی دقیق‌تر تجارت خارجی این کشور پرداخته می‌شود.

نمودار 17. وضعیت واردات و صادرات روسیه

مأخذ: بانک مرکزی روسیه.

همان‌طور که در نمودار 17 مشاهده می‌شود براساس آمارهای ارائه ‌شده از‌سوی بانک مرکزی روسیه، وضعیت صادرات و واردات این کشور طی سال جاری میلادی نزولی بوده که به‌طور مشخص می‌توان این رویداد را یکی از پیامدهای جنگ اوکراین قلمداد کرد. بااین‌حال باید یادآور شد که به‌دلیل تورم جهانی، ارزش کالاها و خدمات صادراتی این کشور با رشد 20 درصدی همراه بوده است. این در‌حالی است که تحریم‌های اعمال‌ شده بر صادرات روسیه، اثر قابل‌توجهی بر اقتصاد این کشور برجای گذاشته‌ است.

5-1. تجارت نفت و گاز

تجارت انرژی (به‌خصوص نفت و گاز) برای روسیه حائز اهمیت است. از این جهت دولت روسیه، استراتژی انرژی خود تا سال 2035 را در ژوئن 2020 منتشر کرد. این استراتژی به‌دنبال تنوع بخشیدن به صادرات انرژی با تأکید بر نفت و گاز، نوسازی زیرساخت‌های انرژی، افزایش رقابت ملی و تسریع نوآوری و دیجیتالی شدن در سیستم انرژی خود، به‌ویژه در منطقه قطب شمال است. روسیه در این سند افزایش صادرات و درآمد را در اولویت قرار داده است. روسیه تا سال 2021 سومین تولیدکننده انرژی در جهان بود.[116] در نمودارهای زیر سری زمانی تولید و مصرف نفت و گاز روسیه نشان داده‌ شده است.

نمودار 18. تولید و مصرف نفت روسیه 2021‌–1992 (میلیون بشکه)

Source: U.S. Energy Information Administration, International Energy Statistics, 2023.

نمودار 19. تولید و مصرف گاز طبیعی روسیه 2021‌–1992 (تریلیون فوت مکعب)

Source: Ibid.

نمودار 18 نشان می‌دهد که فاصله تولید و مصرف در بخش نفت قابل توجه است و این فاصله در طول زمان به‌مرور بیشتر شده است. اما در نمودار 19 که مربوط به گاز بوده شرایط متفاوتی حاکم است. فاصله تولید و مصرف در بخش گاز محدودتر می‌باشد و این فاصله در طول زمان تقریباً ثابت مانده‌ است.

نمودار 20. صادرات فراورده‌های نفتی پالایش شده روسیه براساس مقصد در سال 2021

Source: Ibid.

نمودار 21. صادرات گاز طبیعی روسیه براساس مقصد 2021

همان‌طور که از نمودارهای 20 و 21 مشخص است، سابقاً اتحادیه اروپا بازار اصلی روسیه برای صادرات انرژی و منبع درآمدهای صادراتی آن کشور بوده است. اما با آغاز جنگ روسیه و اوکراین در فوریه 2022، این اتحادیه روسیه را تحریم کرد. در اوایل ژوئن 2022، اتحادیه اروپا ششمین بسته تحریمی خود را علیه روسیه تصویب کرد که شامل ممنوعیت کامل واردات نفت خام و فراورده‌های نفتی از طریق دریا از روسیه به اتحادیه اروپا بود. بسته ششم تحریم همچنین شرکت‌های مستقر در اتحادیه اروپا را از ارائه هرگونه خدمات حمل‌و‌نقل دریایی برای محموله‌های نفتی روسیه منع کرد. جریان انرژی از روسیه به اروپا از فوریه 2022 کاهش یافت، اما روسیه تجارت خود را با کشورهایی مثل چین و هند افزایش داد. در آگوست 2023، چین بزرگ‌ترین واردکننده سوخت‌های فسیلی روسیه بود و پس از آن هند، ترکیه و برزیل قرار گرفتند.

نمودار 22. سری زمانی درآمدهای روسیه حاصل از تجارت انرژی بعد از تحریم (میلیون یورو‌–روزانه)

Source: https://energyandcleanair.org/

مطابق نمودار 22، بیشترین تغییرات درآمدی ناشی از تحریم‌ها، در درآمدهای نفت خام و گاز روسیه خود را نشان داده است. به‌طور مشخص در بخش نفت، به‌دلیل اقدام برنامه‌ریزی ‌شده اروپا، صادرات این محصول به کشورهای اروپایی و به‌خصوص آلمان، اسپانیا و لیتوانی به‌شدت کاهش یافت. اما با تلاش‌های دولت روسیه، اقدام تقابلی اروپا تا حدودی در‌نتیجه گسترش بازار آسیایی روسیه جبران شد. در ماه مه 2022، چین، خرید نفت از روسیه را به میزان 55 درصد افزایش داد و روسیه با عبور از عربستان سعودی به بزرگ‌ترین صادرکننده نفت به چین تبدیل شد. علاوه‌بر چین، هند نیز واردات نفت از روسیه را بیش از 4 برابر افزایش داد؛ به‌گونه‌ای که هند از آوریل تا مه 2022، روزانه بیش از 400 هزار بشکه نفت خام از روسیه وارد کرده است. در‌نتیجه، سهم این کشور از بازار نفت هند از 3 درصد به 11 درصد در مه 2022 افزایش یافته ‌است (Bank of Russia, 2022: 3). همچنین وزیر خزانه‌داری آمریکا، جنت یلن برای کاهش درآمدهای نفتی روسیه، تعیین سقف قیمتی را مطرح نمود و کشورهای G7 به آن پیوستند.

نمودار 23. قیمت صادرات نفت خام روسیه براساس مکان

Source: KSE Institute, International Energy Agency, 2023

تحلیل‌ها نشان می‌دهد که بازار نفت خام روسیه در ماه‌های اخیر دچار چندپارگی آشکار شده است، اما می‌توان گفت که تحریم‌های اتحادیه اروپا نیروی محرکه این تحولات است نه رژیم سقف قیمت. در جایی که مشتریان اروپایی نقش غالب را ایفا کرده‌ بودند‌-‌در بازار اورال‌-‌شرایط تقاضا به‌طور چشمگیری تغییر کرد و منجر به کاهش شدید قیمت شد. اما در جایی که تحریم هیچ تأثیر محسوسی بر‌پایه مشتری‌-در بازار ESPO^[117] - نداشت، قیمت‌ها در مقایسه با برنت تحت فشار اضافی قرار نگرفتند. همان‌طور که در بالا ذکر شد، تلاش روسیه برای حمایت از حجم صادرات در بنادر دریای بالتیک از طریق افزایش فروش به هند، به خریداران قدرت بازاری قابل‌توجهی داده است. از‌طرف‌دیگر مقامات روسیه بارها نسبت به اجرای تعیین سقف قیمت برای نفت این کشور هشدار داده و تأکید کرده‌اند از پمپاژ نفت به کشورهایی که برای نفت روسیه سقف قیمت تعیین کنند خودداری خواهد کرد. پس می‌توان بیان کرد که سیاست تعیین سقف قیمت برای نفت روسیه عملاً تأثیر چندانی نداشته ‌است.^[118]

اتحادیه اروپا متعهد شده است که تمام واردات سوخت فسیلی روسیه را تا سال 2027 حذف کند. این تحریم‌ها با تحریم نفت و زغال سنگ آغاز شده است. ویژگی تا حدودی تحریم‌ناپذیر گاز طبیعی این است که اتحادیه اروپا تاکنون به‌دلیل وابستگی بیشتر به روسیه، از اعمال محدودیت بر آن خودداری کرده است. صادرات گاز روسیه به‌لحاظ کمّی به کشورهای غیر از اتحادیه کشورهای مستقل همسود،^[119] تا سه ماهه دوم 2020، به میزان 35 درصد در مقایسه با مدت مشابه سال قبل از آن کاهش یافته است. یکی از مهم ترین عوامل کاهش صادرات، مشکلات فنی خط لوله نورد استریم در نتیجه بدقولی شرکت زیمنس بوده است. اما در سال 2023 واردات گاز LNG از روسیه افزایش یافت. همچنین پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که اتحادیه اروپا به‌سمت استقلال از گاز روسیه حرکت خواهد کرد که تأثیر آن قابل مقایسه با کاهش واردات سال 2022 نخواهد بود و در این راستا اتحادیه اروپا به یک استراتژی منسجم برای این واردات LNG نیاز دارد. از‌طرف‌دیگر به‌دلیل ساختار متفاوت بازار گاز، پیش‌بینی می‌شود که روسیه خریداران جدیدی برای محموله‌هایی که دیگر وارد اروپا نمی‌شوند، پیدا کند. (Mc Williams, et.al, 2023)

5-2. صادرات غیرنفتی

تحریم‌های اتحادیه اروپا علاوه‌بر نفت و گاز، دامن‌گیر صادرات غیرنفتی روسیه نیز شد. در همین زمینه، علاوه‌بر صادرات فلزات، استیل و فولاد به اروپا که در ماه مه 2022 به‌طور کامل متوقف شد، صادرات چوب و فراورده‌های چوبی نیز تا ماه مه 2022 به میزان 67 درصد کاهش یافت. این مهم سبب شد تا دولت روسیه دست به خودتحریمی زده و صادرات بیش از 200 کالا به این کشورها را ممنوع کند. این ممنوعیت شامل صادرات خودرو، تجهیزات پزشکی و مخابراتی، لوازم ‌خانگی و دیگر کالاها شده است (Bank of Russia, 2022: 3).

5-3. صادرات خدمات

کاهش صادرات خدمات به‌ویژه حمل‌ونقل و خدمات مسافرتی به‌دلیل بسته‌ شدن خطوط هوایی اتحادیه اروپا بر روی هواپیماهای روسی بوده است. همچنین ممنوعیت ورود کشتی‌های روسی به بنادر اروپایی و همچنین ممنوعیت بیمه نفت‌کش‌های روسی رخ داده است. علاوه‌بر‌این، تحریم‌های اعمال‌ شده از‌سوی اتحادیه اروپا شامل صادرات هرگونه تجهیزات کامپیوترهای کوانتومی، نیمه‌رساناهای پیشرفته و به‌طور مشخص خدمات بانکی بوده است. به‌طور مثال، اتصال اسبربانک روسیه (که بزرگ‌ترین بانک این کشور است) به شبکه سوئیفت قطع شد (AFET Committee, 2022: 7). درنتیجه حجم گسترده‌ای از تحریم‌های اعمال‌ شده از‌سوی اتحادیه اروپا و آمریکا علیه اقتصاد روسیه بسیاری از توانمندی‌ها و ظرفیت‌های صادراتی روسیه کاهش و یا حتی به‌حالت تعلیق درآمده ‌است. این مهم البته سبب شد تا سیاست‌مداران روس، درصدد جایگزینی بازار اروپا با بازارهای آسیایی و دیگر مناطق برآمده، تا بتوانند بخشی از هزینه‌های ناشی از تحریم‌های اقتصادی روسیه را جبران کنند.

تصویر 16. عمده محصولات صادراتی روسیه

مأخذ: سایت OEC.World.

همان‌طور که در تصویر 16 نمایش داده شده، صادرات نفت خام، گاز و زغال‌سنگ با فاصله قابل‌توجهی به‌عنوان اصلی‌ترین کالاهای صادراتی روسیه به‌شمار می‌روند. در رتبه‌های بعدی صادرات کودهای کشاورزی و فلزات گران‌بها به‌عنوان اقلام مهم صادراتی روسیه به‌شمار می‌روند. در تصویر 17 مقاصد اصلی صادرات کالا و خدمات روسیه معرفی ‌شده‌اند.

تصویر 17. مقاصد اصلی صادرات کالا و خدمات روسیه

مأخذ: سایت همان.

همان‌طور که در بررسی تجارت خارجی روسیه گذشت، تحریم‌های غرب سبب شد تا آسیا به‌عنوان بزرگ‌ترین شریک تجاری روسیه جای خود را باز کند. لذا چین، ژاپن و کره جنوبی در فهرست بزرگ‌ترین واردکنندگان کالاهای روسیه قرار گرفته‌اند. در قاره اروپا، بریتانیا، بلژیک و اسپانیا، در آمریکای شمالی ایالات متحده و در آمریکای جنوبی برزیل بزرگ‌ترین واردکنندگان کالا از روسیه به‌شمار می‌روند. نکته قابل‌تأمل در این رابطه جای خالی کشورهای غرب آسیا به‌ویژه جمهوری اسلامی ایران در میان شرکای عمده صادراتی روسیه است. این مهم در‌حالی است که برزیل با فاصله جغرافیایی بسیار زیاد توانسته، خود را به‌عنوان یک از شرکای اصلی تجارت با روسیه معرفی کند. به‌خوبی می‌توان ضعف و فقدان سازوکارهای کارآمد دیپلماسی اقتصادی در رابطه میان جمهوری اسلامی ایران و روسیه را مشاهده کرد.

ازجمله ظرفیت‌های بزرگ و کاملاً راهبردی روسیه در زمینه تجارت غیرنفتی که به‌ضرورت باید بدان اشاره کرد، کنشگری فعال این کشور در زمینه تولید غلات به‌ویژه گندم و کودهای شیمیایی است. این مهم به‌طور مشخص باتوجه ‌به ظرفیت‌های بزرگ جمهوری اسلامی ایران در عرصه کشاورزی می‌تواند به یکی از مهم‌ترین محورهای همکاری دو کشور تبدیل شود. کشور روسیه در سال جاری میلادی یعنی 2023 با تولید بیش از 85 میلیون تن گندم پس از چین با تولید 134 میلیون تن و هند با تولید 107 میلیون تن رتبه سوم بزرگ‌ترین تولیدکننده گندم جهان را در اختیار دارد.^[120] حجم عظیم تولیدات غلات روسیه سبب شده بود که جنگ اوکراین (که این کشور نیز در فهرست 10 کشور بزرگ تولیدکننده گندم در جهان است) نگرانی‌ها در مورد تأمین گندم جهان را بیش‌ازپیش افزایش دهد. در نمودار 24، سهم دو کشور از تولید غلات جهان نمایش داده‌ شده است.

نمودار 24. سهم اوکراین و روسیه در تولید غلات جهان

مأخذ: سایت سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD).

بنابر آماری که سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در آگوست 2022 منتشر کرده، کشور روسیه طی دوره زمانی 5‌ساله یعنی از ابتدای سال 2016 تا پایان 2021، 10 درصد از کل تولید گندم جهان را در اختیار داشته است. طی همین دوره زمانی، اوکراین نیز 3 درصد از کل تولید نفت جهان را به خود اختصاص داده است. در نمودار 25 می‌توان سهم این دو کشور را در زمینه تولید گندم و سایر غلات با ارزش مشاهده کرد) سازمان همکاری اقتصادی و توسعه، 2022).[121]

بااین‌حال، باید اشاره کرد که روسیه با صادرات 20 درصدی گندم جهان، بزرگ‌ترین صادرکننده این محصول در جهان به‌شمار می‌رود. کشور اوکراین نیز با صادرات 10 درصدی رتبه 5 بزرگ‌ترین صادرکننده گندم جهان را در اختیار دارد. بخش قابل‌توجهی از کشورهای مختلف جهان در مناطق متفاوت، در تأمین گندم مورد نیاز خود به این دو کشور نیازمند هستند.

نمودار 25. سهم روسیه و اوکراین از صادرات غلات

نمودار 26. سهم روسیه و اوکراین از صادرات غلات

مأخذ: سایت سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD)

در این زمینه باید به پیامدهای جنگ اوکراین بر تجارت غلات روسیه اشاره کرد. روسیه پیش از شروع بحران اوکراین به‌دلیل خشک‌سالی سال 2021، صادرات گندم خود را محدود کرده بود. بااین‌حال، جنگ سبب شد تا به‌دلیل تحریم‌های اعمال شده و کاهش دسترسی به بنادر این کشور به‌ویژه در دریای آزوف، در سال‌های اخیر، صادرات کمتری در زمینه گندم و سایر غلات داشته ‌باشد. اگرچه باید اشاره کرد که کشورهای تحریم‌کننده، موضوع تجارت محصولات کشاورزی و کود را مشمول تحریم‌ها نکرده‌اند، اما به‌دلیل تبعات غیرمستقیم تحریم‌های اعمالی، بسیاری از شرکت‌های بین‌المللی و از آن جمله شرکت‌های فعال در بخش تجارت کشاورزی، فعالیت خود را در روسیه کاهش داده‌اند. به‌تعبیر‌دیگر، تحریم‌های مالی و بانکی، اگرچه به‌طور مستقیم تجارت محصولات کشاورزی را شامل نشده، اما بر فعالیت‌های شرکت‌های فعال در این بخش، تأثیر بسزایی گذاشته است (همان).

در این میان، می‌توان از تأثیری که این تحریم‌ها بر قیمت محصولات کشاورزی روسیه گذاشته ‌است، سخن به میان آورد. تحریم‌ها به‌طور قابل‌ملاحظه‌ای قیمت محصولات کشاورزی و فراورده‌های کود این کشور را کاهش داده و گندم روسیه در مقایسه با گندم ایالات متحده آمریکا بیش از 30 درصد و گندم روسیه در مقایسه با گندم اتحادیه اروپا نزدیک به 12 درصد افت قیمت داشته است. این مهم از مارس 2022 تا ژوئن 2022 ادامه داشته است که احتمال می‌رود به‌دلیل نیاز روزافزون بازار جهانی به غلات روسیه باشد. در نمودار 27، اختلاف قیمت و بازگشت آن در سری زمانی مارس تا ژوئن نشان داده ‌شده است.

نمودار 27. اختلاف قیمت گندم روسیه در مقایسه با ایالات متحده و اتحادیه اروپا

مأخذ: سازمان همکاری اقتصادی و توسعه، 2022.

در تأیید این مدعا که نیاز روزافزون بسیاری از کشورها به گندم روسیه سبب شده تا کاهش قیمت گندم این کشور در مقایسه با دیگر مناطق موقت و زودگذر شود، می‌توان به این واقعیت اشاره کرد که مسکو سهم بسیار قابل‌توجهی در تأمین گندم کشورهایی که در تأمین گندم خود دچار کمبود و نقصان هستند، داشته است. در بخشی از کشورها، 100 درصد تأمین گندم با کمک واردات از روسیه و اوکراین تکمیل شده است. جنگ اوکراین سبب شده تا این کشورها برای جلوگیری از وقوع بحران غذایی و چالش‌های خانمان‌سوز آن، به متنوع‌سازی مبادی واردات گندم خود طی سال‌های آینده روی آورند (همان). در نمودار 28، می‌توان میزان وابستگی برخی از کشورها به گندم روسیه و اوکراین را مشاهده کرد.

نمودار 28. سهم روسیه و اوکراین در تأمین گندم کشورها

مأخذ: سایت سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD).

نمودار بالا، کشورهایی را نشان می‌دهد که بیش از 40 درصد گندم مورد نیاز خود را از دو کشور روسیه و اوکراین وارد می‌کنند. در‌واقع دایره کشورهای واردکننده گندم از روسیه بیش از این موارد بوده و در این نمودار تنها کشورهایی را می‌توان مشاهده کرد که روسیه و اوکراین نقش اصلی و غالب را در تأمین گندم آنها ایفا می‌کنند. به‌طور مثال، کشور ارمنستان، سودان و آذربایجان بیش از 90 درصد گندم خود را از روسیه وارد می‌کنند. در‌عین‌حال تنها در کشورهایی همچون تونس، لیبی و لبنان، اوکراین سهم بیشتری در صادرات گندم نسبت به روسیه داشته است.

روسیه علاوه‌بر اینکه در تولید گندم و سایر غلات در زمره کشورهای سرآمد جهان قرار دارد، در تولید انواع کود نیز سهم بسزایی در بازار جهانی به خود اختصاص داده است. بنا‌بر آماری که وزارت کشاورزی ایالات متحده آمریکا در ژوئن 2022 منتشر کرده، روسیه پس از چین دومین تولیدکننده بزرگ انواع کود در جهان به‌شمار می‌رود. این کشور با تولید 10 درصد از کل کود جهان علاوه‌بر اینکه در زمینه محصولات راهبردی همچون گندم قدرت چشمگیری دارد، توانسته بازار کشاورزی جهان را نیز با تولید انواع کود تحت‌تأثیر قرار دهد. همان‌طور که در نمودار 29 مشاهده می‌شود، روسیه در تولید کودهای نیتروژنی، پتاس و فسفات سهم 10 الی 15 درصدی را در بازار جهانی دارد Foreign Agriculture Service, 2022:4)).

نمودار 29. بزرگ‌ترین تولیدکنندگان انواع کود در جهان

مأخذ: سرویس خارجی وزارت کشاورزی ایالات متحده آمریکا.

همان‌طور که در نمودار 29 مشاهده می‌شود، در فاصله زمانی 2017 تا 2019 روسیه در تولید کود نیتروژنی مقام سوم، در کود فسفات رتبه پنجم و در پتاس، رتبه دوم را در اختیار دارد. به‌نظر می‌رسد باتوجه ‌به روابط سیاسی و اقتصادی نزدیک، می‌توان از تجربیات و سرمایه‌گذاری روسیه در زمینه تولید کود استفاده‌کرد. روسیه اگرچه دومین کشور بزرگ تولیدکننده کود در جهان به‌شمار می‌رود، اما در بخش مصرف در زمره کشورهای پرمصرف کود قرار ندارد. در نمودار 30 می‌توان بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان کود در جهان را مشاهده کرد Foreign Agriculture Service, 2022:5)).

نمودار 30. بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان کود در جهان

در فاصله زمانی 2017 تا 2019، کشور چین به‌تنهایی بیش از 24 درصد کل کود جهان را مصرف کرده است. این کشور که بزرگ‌ترین تولیدکننده کود جهان است، در فهرست مصرف‌کنندگان انواع کود نیز رتبه نخست را در اختیار دارد. این در‌حالی است که روسیه در این فهرست جایی نداشته و با وجود سهم عمده در تولید این محصول، بیشتر تمرکز خود در صنعت کود را بر صادرات این محصول قرار داده است. تولید حداکثری کود در کنار مصرف پایین آن سبب شده تا روسیه بزرگ‌ترین صادرکننده کود جهان به‌شمار آید (Foreign Agriculture Service, 2022:6). این کشور به‌تنهایی 16 درصد از صادرات انواع کود در جهان را در اختیار دارد. در نمودار 31، بزرگ‌ترین صادرکنندگان کود جهان نمایش داده ‌شده است.

نمودار 31. بزرگ‌ترین صادرکنندگان کود در جهان

همان‌طور که در نمودار 31 مشاهده می‌شود، کشور روسیه، سهم 16 درصدی از بازار کود جهان را به خود اختصاص داده و پس از آن نیز کانادا، اتحادیه اروپا، چین و بلاروس در رتبه‌های بعدی قرار دارند. نقطه قوت روسیه در صادرات کود، تنوع محصولات صادراتی است. به‌طور مثال، کشور کانادا که در صادرات کود پتاس، سهم 34 درصدی بازار جهانی را در اختیار دارد، در سایر محصولات حضور فعالی ندارد. همین‌طور کشور چین که در صادرات پتاس کشور قدرتمندی نیست، اما در زمینه صادرات نیتروژن و فسفات سهمی 12 تا 23 درصدی را به خود اختصاص داده است. کشور روسیه در زمینه صادرات هر سه نوع کود غالب در جهان در فهرست بزرگ‌ترین صادرکنندگان قرار دارد. این کشور 17 درصد صادرات کود پتاس، 16 درصد کود نیتروژن و 13 درصد صادرات کود فسفات در جهان را به خود اختصاص داده است.

بحران اوکراین سبب شد تا روسیه، صادرات کود به بازارهای جهانی را محدود کند. درحالی‌که طبق آمارهای رسمی از ژانویه 2022 هیچ‌گونه کودی از روسیه صادر نشده، بااین‌حال در آمار گمرک ایالات متحده و برزیل، واردات کود در آوریل 2022 انجام شده است (Foreign Agriculture Service, 2022:7). این نشان می‌دهد که روسیه تلاش می‌کند با مخفی‌سازی صادرات کود در جهان تأثیر مستقیمی بر قیمت این محصول گذاشته و درعین‌حال نیز با فشار بر کشورهای وابسته به کود خود، در عرصه سیاسی نیز امتیازهای لازم را بگیرد. به‌طور مثال، اوکراین که خود از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گندم جهان به‌شمار می‌رود، در زمینه کود، ازجمله کشورهای وابسته به روسیه است.

5-4. واردات کالا و خدمات

در سه ماه دوم سال 2022 در نسبت به‌مدت مشابه سال قبل از آن، ارزش کالاها و خدمات وارد شده به روسیه به میزان 22 درصد کاهش یافت. همانند بخش صادرات، بزرگ‌ترین عامل کاهش ارزش واردات روسیه، محدودیت تجارت با اتحادیه اروپا در‌نتیجه تحریم‌های اقتصادی بوده است. ارزش صادرات اتحادیه اروپا به روسیه پس از وقوع جنگ اوکراین بیش از 50 درصد کاهش‌ یافته است. علاوه‌بر اتحادیه اروپا، استرالیا، ژاپن، کانادا، نیوزیلند، بریتانیا، کره جنوبی و تایوان نیز صادرات محصولات با فناوری پیشرفته را به روسیه ممنوع کرده‌اند. بااین‌حال آنچه توانست روسیه را به میزان قابل‌توجهی کمک کند، واردات از کشورهای دوست و همسایه بود که به میزان قابل‌توجهی، پیامدهای منفی تحریم بر اقتصاد روسیه را جبران کرد. همان‌طور که در بررسی سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی یاد شد، به‌دلیل خروج بسیاری از شرکت‌های بین‌المللی از بازار روسیه، واردات به این کشور نیز کاهش یافت. این شرکت‌ها به‌طور مشخص در بخش‌های فناوری، توسعه نرم‌افزار و سخت‌افزار رایانه‌ای فعالیت می‌کردند. بسیاری از تولیدکنندگان خودرو، کالاهای الکترونیکی، محصولات شیمیایی و دیگر بخش‌ها نیز صادرات خود به روسیه را قطع کردند. در فاصله ماه آوریل تا مه 2022، در‌نتیجه تحریم‌های اعمال ‌شده، واردات روسیه به‌مراتب کاهش یافت. اتحادیه اروپا طی این دوره هرگونه صادرات رایانه، تراکتور، قطعات خودرو را به‌حالت تعلیق درآورد و صادرات انواع خودرو به این کشور را به‌طور کامل قطع کرد (Bank of Russia, 2022: 2).

نمودار 32. بزرگ‌ترین صادرکنندگان کالا و خدمات به روسیه

مأخذ: ترید مانیتور.[122]

طی یک سال گذشته، چین بزرگ‌ترین صادرکننده کالا به روسیه بوده است. اتحادیه اروپا، ژاپن، ایالات متحده آمریکا و بریتانیا نیز در رتبه‌های بعدی قرار دارند (Attinasi et.al. 2022).در این زمینه نیز به‌خوبی پیداست که مناطق همجوار روسیه ازجمله قفقاز و آسیای مرکزی، غرب آسیا و آسیای جنوبی سهم بسیار ناچیزی در دیپلماسی اقتصادی روسیه ایفا می‌کنند. در‌واقع دیپلماسی اقتصادی روسیه، همچنان، تعامل و مشارکت با دولت‌ها و اقتصادهای بزرگ را به کار با اقتصادهای کوچکی که در نزدیکی مرزهای این کشور قرار دارند، ترجیح می‌دهد. در ادامه مهم‌ترین کالاهای وارد شده به روسیه مشاهده می‌شود.

نمودار 33. کالاها و خدمات وارداتی روسیه

مأخذ: سایت .OEC.world

همان‌طور که در نمودار 33 مشاهده می‌شود بیشترین حجم واردات روسیه در بخش ماشین‌آلات و رآکتورهای هسته‌ای است. کالاهای الکترونیک، خودرو، فراورده‌های دارویی، پلاستیک، آهن و استیل و ... ازجمله مهم‌ترین نیازمندی‌های روسیه بوده است که این کشور در سال 2021 وارد کرده است. این نمودار نشان می‌دهد که عموماً روسیه تمایل به واردات کالا و خدمات صنعتی، با فناوری بالا و صنایع تبدیلی دارد.

در این زمینه باید به بحران امنیتی اوکراین و پیامدهای آن بر صادرات و واردات روسیه نیز به‌طور دقیق‌تری اشاره کرد. جنگ اوکراین سبب شده تا میزان و ترکیب شرکای تجاری روسیه دستخوش دگرگونی شود. همان‌طور که در بالا اشاره شد، تحریم‌های ایالات متحده، اتحادیه اروپا، کانادا علیه روسیه سبب شده تا ضمن کاهش تعاملات اقتصادی روسیه با این کشورها، مسکو تمرکز تجاری خود را به‌سمت شرق آسیا معطوف سازد. در نمودار 34، می‌توان مشاهده کرد که وضعیت شرکای تجاری روسیه پیش‌و‌پس از جنگ چگونه تغییر کرده است.

نمودار 34. صادرکنندگان کالا به روسیه پیش‌و‌پس از جنگ اوکراین

نمودار 34 نشان می‌دهد که چین در بخش صادرات قطعات خودرو و همچنین تجهیزات الکترونیکی که دو محصول عمده مورد نیاز روسیه در بازارهای جهانی است، نقش چشمگیری ایفا می‌کند. تحلیل این نمودار نشان می‌دهد که جنگ اوکراین تأثیر به‌مراتب بیشتری در بخش واردات خودرو برجای گذاشته ‌است. در‌واقع در بخش تجهیزات الکترونیکی، تنها وابستگی روسیه به چین افزایش یافته و تغییر در فهرست بزرگ‌ترین صادرکنندگان به روسیه ایجاد نشده است. اگرچه در‌نتیجه این تحریم‌ها، عملاً ژاپن از فهرست صادرکنندگان به روسیه حذف شده، اما کره همچنان نقش کم‌رنگ خود را حفظ کرده و ترکیه نیز توانسته جای ژاپن را در این زمینه بگیرد (بانک مرکزی فنلاند، 2022).^[123]

از‌سوی‌دیگر در‌نتیجه تحریم‌های غرب، سهم اروپا از صادرات قطعات خودرو به روسیه بسیار کاهش یافته ‌است. تحلیل این نمودار نشان می‌دهد که صنعت خودروی روسیه به میزان قابل‌توجهی تا پیش از جنگ، وابسته به شرکت‌های خودروسازی اروپا بوده و عموماً این شرکت‌ها بیش از شرکت‌های چینی، کره‌ای و حتی ژاپنی در صنعت خودروی این کشور مشارکت داشته‌اند. اما در‌نتیجه بحران اوکراین، سهم اروپا به‌شدت کاهش ‌یافته و ژاپن و چین سهم خود را افزایش داده است. ژاپن با وجود اینکه از متحدان آمریکا در شرق آسیا به‌شمار می‌آید اما توانسته باوجود تحریم، بازار قطعات خودرو روسیه را به‌دست بگیرد. باتوجه‌ به کیفیت بالای قطعات و خودروسازی ژاپن، به‌نظر می‌رسد دیپلماسی اقتصادی روسیه در صنعت خودرو توانسته به‌خوبی از پس فشارهای خارجی برآید. گذشته از آن باید به نقش رو به افزایش ترکیه در اقتصاد روسیه اشاره کرد که توانسته در‌نتیجه این تحریم‌ها، خود را به یکی از شرکای اقتصادی بزرگ روسیه تبدیل کند.

آنچه در این مهم باید بدان اشاره کرد، نقش و جایگاه کشورهای همسایه روسیه در دیپلماسی اقتصادی این کشور است. جنگ اوکراین اگرچه به تغییر و جابه‌جایی میان شرکای تجاری روسیه در مرزهای غربی و شرقی این کشور انجامید، اما به‌نظر می‌رسد تغییر چشمگیری در مبادلات تجاری با همسایگان این کشور در قفقاز جنوبی، آسیای مرکزی و مناطق جنوبی شامل جمهوری اسلامی ایران و حتی منطقه غرب آسیا ایجاد نشده است. اگرچه در ابتدا می‌توان حجم کوچک اقتصاد این کشورها را به‌عنوان ابتدایی‌ترین دلیل یادآور شد، اما باتوجه‌ به رویکرد کارشناسی این گزارش، باید نگاه عمیق‌تری به روابط تجاری روسیه با همسایگانش داشت که در ادامه بدان اشاره می‌شود.

5-5. روابط تجاری روسیه با همسایگان

در ادامه به بررسی روابط روسیه با چند کشور همسایه پرداخته می‌شود.

5-5-1. روابط تجاری با ترکیه و هند

تحریم‌های غرب علیه روسیه به‌واقع فرصتی برای همسایگان و کشورهای همجوار با روسیه فراهم کرد تا بتوانند جای خالی شرکت‌ها و کشورهای تحریم‌کننده در بازار روسیه را پر کنند. در میان کشورهای همجوار با روسیه، ترکیه به‌دلیل روابط اقتصادی محکم با روسیه طی سال‌های گذشته، بار دیگر توانست از تحریم‌های غرب، به‌منظور افزایش حجم مبادلات خود با روسیه استفاده کند. بااین‌حال حتی با‌وجود افزایش چشمگیر روابط اقتصادی روسیه با ترکیه طی ماه‌های گذشته، اما همچنان سهم ترکیه از واردات روسیه نزدیک به 2 درصد بوده که رقم بسیار ناچیزی است. همچنین 5 درصد از صادرات روسیه نیز به این کشور انجام شده است (بانک مرکزی فنلاند، 2022). کشور هند نیز وضعیتی مشابه با ترکیه دارد. درحالی‌که این کشور ازجمله اقتصادهای در حال ظهور جهان به‌شمار می‌رود، اما به‌دلایل جغرافیایی و عدم اتصال به منطقه آسیای مرکزی و قفقاز تنها توانسته سهمی همانند ترکیه در اقتصاد روسیه ایفا کند. موضوعی که نشان‌دهنده اهمیت کریدورهای ترانزیتی جمهوری اسلامی ایران برای اتصال هند به آسیای مرکزی است.

این مهم به وضوح نشان می‌دهد که ترکیه باوجود نزدیکی و پیوستگی جغرافیایی به محیط جغرافیایی قفقاز و روابط نزدیک سیاسی با روسیه توانایی لازم برای پر کردن جای اروپا و دیگر کشورهایی تحریم‌کننده در واردات روسیه را ندارد. در نمودار 35، وضعیت مبادلات اقتصادی روسیه و ترکیه مشاهده شده است.

نمودار 35. ساختار و ارزش کالاهای صادراتی ترکیه به روسیه

مأخذ: صندوق بین‌المللی پول و بانک فنلاند.

همان‌طور که در نمودار 35 مشاهده می‌شود، تنها تغییر اساسی در ساختار صادرات ترکیه به روسیه از زمان شروع جنگ اوکراین در بخش صادرات محصولات شیمیایی بوده است. صادرات فراورده‌های غذایی و وسایل نقلیه به‌طور محسوس کاهش یافته و تغییری در صادرات تجهیزات الکترونیکی و ماشین‌آلات به روسیه انجام نشده است. در نمودار سمت راست که بیانگر ارزش کالاهای صادراتی به روسیه است، می‌توان مشاهده کرد که ماشین‌آلات، بیشترین ارزش دلاری را در میان انواع کالاهای صادراتی به روسیه دارد. تجهیزات پزشکی و نظایر آن نیز در رتبه بعدی ارزش کالاهای صادراتی به روسیه را دارد (همان).

5-5-2. روابط تجاری با قزاقستان

همسایه دیگر روسیه که در ماه‌های اخیر به‌طور مشخصی، روابط تجاری خود با روسیه را به‌طور چشمگیر افزایش داده کشور قزاقستان است. در حال حاضر قزاقستان اصلی‌ترین رقیب ترکیه در صادرات به روسیه به‌شمار می‌رود. ساختار صادراتی قزاقستان به روسیه در‌نتیجه جنگ اوکراین تا حدودی دستخوش دگرگونی شده است. در نمودار 36، می‌توان به جزئیات صادرات قزاقستان به روسیه پی برد.

نمودار 36. ساختار و ارزش کالاهای صادراتی قزاقستان به روسیه

مأخذ: همان.

این‌طور که از نمودار فوق می‌توان تشخیص داد، حجم صادرات مواد شیمیایی قزاقستان به روسیه با افزایش قابل‌توجهی همراه بوده است. علاوه‌بر‌این، صادرات ماشین‌آلات و تجهیزات الکترونیکی نیز با رشد چشمگیری همراه بوده است. در این میان، صادرات سوخت معدنی و فلزات به‌طور محسوسی کاهش یافته ‌است. این در‌حالی است که در زمینه ارزش دلاری، صادرات تجهیزات الکترونیکی قزاقستان به روسیه بیش از دو برابر شده و به بیش از 300 میلیون دلار رسیده است. در کنار تجهیزات الکترونیکی، ارزش صادرات ماشین‌آلات نیز رشد قابل ‌اعتنایی داشته است. بررسی ساختار صادرات ترکیه و قزاقستان به روسیه به‌خوبی نشان می‌دهد که بازار داخلی این کشور در چه زمینه‌های قابلیت صادرات بیشتری دارد. بازار داخلی روسیه در زمینه ماشین‌آلات، محصولات شیمیایی و تجهیزات الکترونیکی می‌تواند فرصت‌های مغتنمی را برای صادرکنندگان ایرانی به‌همراه بیاورد.

نکته‌ای که در زمینه مبادلات اقتصادی قزاقستان و روسیه باید افزود این واقعیت است که ساختار صنعتی و صادراتی قزاقستان مشابه روسیه است. اقتصاد قزاقستان نیز همانند روسیه تک‌محصولی و متمرکز بر صادرات نفت و دیگر مواد اساسی است. به همین دلیل، نمی‌توان انتظار داشت که قزاقستان به‌مثابه یک منابع جایگزین در زمینه صادرات فناوری به روسیه تبدیل شود. بااین‌حال، مقامات قزاقستان کوشیده‌اند تا از تحریم‌های غرب نهایت استفاده را برده و نقطه ثقل صادراتی خود به روسیه را بر صادرات ماشین‌آلات و تجهیزات برقی قرار دهند. اما این مهم بیانگر تغییر ساختار اقتصادی یا عبور قزاقستان از اقتصاد تک‌محصولی نیست. بلکه دقیقاً به این دلیل است که با شروع تحریم‌های غرب، شرکت‌های روسی و بین‌المللی از روسیه به قزاقستان رفته و صادرات خود را از این کشور انجام می‌دهند. با همه این تحولات، اما همچنان قزاقستان که اکنون تبدیل به مکانی برای فعالیت شرکت‌های صنعتی روسیه شده است، بخش کوچکی از نیاز این کشور به واردات ماشین‌آلات و تجهیزات الکترونیکی را پوشش می‌دهد. پیش از شروع جنگ اوکراین، ارزش صادرات ماهیانه ماشین‌آلات اروپا به روسیه بیش از 1.7 میلیارد دلار و صادرات تجهیزات برقی 700 میلیون دلار بوده است. این در‌حالی است که ارزش صادرات ماهیانه ماشین‌آلات قزاقستان به روسیه تنها 90 میلیون دلار و صادرات تجهیزات برقی تنها 80 میلیون دلار بوده است (همان). همان‌طور که در بخش‌های قبلی اشاره شد، بخش عمده‌ای از بازار ماشین‌آلات و تجهیزات برقی روسیه توسط شرکت‌های آسیایی ازجمله چین، ژاپن و کره جنوبی تأمین شده است.

5-5-3. روابط تجاری با دیگر کشورهای همسایه

در کنار قزاقستان، کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا ازجمله مهم‌ترین شرکای منطقه‌ای روسیه به‌شمار می‌روند. مهم‌ترین شریک تجاری در این اتحادیه، کشور بلاروس است که از زمان شروع جنگ اوکراین تاکنون سهم خود را در واردات روسیه به دو برابر افزایش داده و اکنون نزدیک به 11 درصد از کل واردات روسیه را پوشش می‌دهد. بااین‌حال، بلاروس خود مشمول تحریم‌هاست و توانایی این کشور در تولید محصولات فناورانه پایین است. در کنار بلاروس، قرقیزستان و ارمنستان نیز توانسته‌اند سهم قابل‌توجهی از بازار داخلی روسیه را به‌دست بیاورند. ارمنستان و قرقیزستان با اینکه کشورهای کوچک و با درآمد پایینی هستند، اما توانسته_‌اند در‌نتیجه بحران اوکراین، میزبان شرکت‌های فعال در بخش فناوری اطلاعات که تا پیش از آن در روسیه مستقر بوده‌اند، شوند و در‌نتیجه خود را به‌عنوان بخشی از اصلی‌ترین صادرکنندگان به روسیه مطرح کنند. در این میان، جمهوری اسلامی ایران نیز تلاش‌های جسته‌وگریخته‌ای را برای افزایش سهم خود در بازار روسیه انجام داده که نمی‌توان آن را چشمگیر دانست. در کنار ایران، کره شمالی نیز برای ورود بهتر به بازار داخلی روسیه تلاش کرده و در این زمینه، روسیه بخشی از نیازمندهای تسلیحاتی خود در جنگ اوکراین را از کره شمالی وارد کرده است.

نمودار 37. صادرات ایران، ارمنستان، قرقیزستان و بلاروس به روسیه

مأخذ: همان.

همان‌طور که در نمودار 37 نمایش داده شده، از میان چهار کشور ایران، بلاروس، قرقیزستان و ارمنستان، کمترین سهم صادراتی در اختیار جمهوری اسلامی ایران است. این در‌حالی است که جمهوری اسلامی ایران در سه ماه چهارم 2021، وضعیت کاملاً متفاوتی را در این زمینه داشته و پس از بلاروس بزرگ‌ترین صادرکننده کالا در منطقه به روسیه بوده است. افزایش تحریم‌های اقتصادی، ناکارآمدی سازوکارهای تجاری و پیشی‌گرفتن رقبا در تأمین نیازهای وارداتی روسیه، سبب شده تا ایران، جایگاه خود را در میان شرکای اقتصادی منطقه‌ای روسیه از دست بدهد.

6. زیرساخت‌های اقتصادی

روسیه از حیث زیرساخت‌های اقتصادی در وضعیت مطلوبی قرار دارد. این کشور به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و قرارگرفتن در کنار دو اقتصاد بزرگ جهانی شامل چین و اتحادیه اروپا، سعی کرده تا از ظرفیت‌های اقتصادی همسایگان خویش استفاده لازم را ببرد. مسکو بزرگ‌ترین خطوط انتقال گاز جهان را در اختیار دارد و در حال حاضر نیز تلاش می‌کند تا شبکه انتقال انرژی به مرزهای شرقی خود را گسترش دهد. در این زمینه لازم است با شرح دقیق‌تری به بررسی زیرساخت‌های تجاری، صنعتی و معدنی روسیه پرداخته شود.

6-1. مناطق ویژه اقتصادی

در حال حاضر 36 منطقه ویژه اقتصادی در روسیه وجود دارد که می‌توان آنها را در 4 دسته طبقه‌بندی کرد. این 4 دسته شامل 17 منطقه ویژه اقتصادی تولیدات صنعتی، مناطق ویژه اقتصادی فناوری و نوآوری، 10 مناطق ویژه اقتصادی گردشگری و 2 منطقه آزاد بندرگاهی می‌شود. در بیش از 15 سال فعالیت این مناطق ویژه، بیش از 900 شرکت خارجی در این مناطق حضور پیدا کرده‌اند که بیش از 140 شرکت از میان آنها از 42 کشورهای خارجی در این مناطق فعالیت می‌کنند. در جدول 9 برخی از مهم‌ترین مناطق ویژه اقتصادی در چهار دسته ارائه شده است.

جدول 9. برخی مناطق ویژه اقتصادی روسیه

مأخذ: وزارت توسعه اقتصادی فدراسیون روسیه.

در ادامه، نقشه و وضعیت دقیق‌تر این مناطق را می‌توان مشاهده کرد:

تصویر 18. مناطق آزاد اقتصادی روسیه

Source: Ministry of Economic Development of the Russian Federation, 2020

همان‌طور که در تصویر 18 مشاهده می‌شود، در روسیه بیش از 42 کشور در مناطق آزادی اقتصادی فعالیت دارند که در‌نتیجه این مشارکت، بیش از 42.120 هزار شغل تولید شده است. علاوه‌بر‌این، در حال حاضر بیش از 796 شرکت در این مناطق به ثبت رسیده است که 146 مورد از آنها از سایر کشورها هستند. تنها در سال 2019 و در‌نتیجه سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، 6.915 میلیون دلار درآمدزایی شده است که این میزان بدون در نظر گرفتن سایر درآمدها از بخش‌هایی همچون مالیات، کسور گمرک، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و ... است.

همان‌طور که در تصویر 19 مشاهده می‌شود، بیشترین میزان سرمایه‌گذاری در مناطق ویژه اقتصادی روسیه از‌سوی کشورهای اروپایی و در رأس آن‌ها هلند انجام شده است. پس از هلند، قبرس، ایالات متحده آمریکا و آلمان بیشترین میزان سرمایه‌گذاری را در این مناطق انجام داده‌اند. این میزان ناظر بر کل میزان سرمایه‌گذاری شرکت‌های خارجی در این مناطق بوده و تنها منحصر به یک سال نیست.

تصویر 19. بیشترین میزان سرمایه‌گذاری به تفکیک کشور و نوع منطقه آزاد اقتصادی روسیه

Source: Ibid.

در میان مناطق ویژه اقتصادی روسیه، مناطق صنعتی بیشترین میزان جذب سرمایه‌گذاری خصوصی را داشته‌اند. این در حالی است که براساس نمودارهای موجود، روند سرمایه‌گذاری میان شرکت‌های خارجی و شرکت‌های روسی افت‌وخیز داشته است. این روند نشان می‌دهد که میزان سرمایه‌گذاری خصوصی از‌سوی شرکت‌های خارجی در سال‌های اخیر روند کاهشی داشته است.

تصویر 20. شرکت‌های فعال در مناطق آزاد اقتصادی روسیه به تفکیک میزان صادرات از 2017 تا 2019

Source: Ministry of Economic Development of the Russian Federation, 2020

همان‌طور که در تصویر 20 مشاهده می‌شود، شرکت‌های متعلق به ایالات متحده آمریکا، اسکاتلند، هلند، آلمان، ترکیه، بلژیک، صربستان، رومانی بیشترین میزان صادرات را طی سال‌های 2017 تا 2019 از مناطق ویژه اقتصادی روسیه انجام داده است. نکته‌ای که در این میان می‌توان به آن اشاره کرد، جای خالی شرکت‌های ایرانی در مناطق آزاد تجاری روسیه است. درحالی‌که جمهوری اسلامی ایران از مزیت جغرافیایی همسایگی با روسیه بهره‌مند است، اما جایگاه ویژه‌ای در میان شرکت‌ها برتر فعال در مناطق آزاد روسیه ندارد.

6-2. حمل‌ونقل

یکی از اساسی‌ترین زیرساخت‌ها در بخش اقتصادی، خطوط حمل‌ونقل اعم از هوایی، دریایی، زمینی و هوایی است. این مهم به‌طور مشخص به‌عنوان یکی از شاخص‌های توسعه‌یافتگی در عرصه اقتصادی به‌شمار می‌رود و لزوماً کشورهای توسعه‌یافته و صنعتی، هزینه‌های قابل‌توجهی را برای توسعه زیرساخت‌های ترانزیتی و حمل‌ونقل خود انجام داده‌اند.

آمارها نشان می‌دهد که از ژانویه تا ژوئن 2022، ترانزیت کالا در شبکه‌های انتقالی مختلف روسیه نسبت به سال 2021، 0.3 % کاهش داشته و به 2.92 میلیارد تن رسیده است؛ اجزای این سطح از انتقال به‌شرح زیر است: شبکه انتقال جاده‌ای روسیه با انتقال 2.38 میلیارد تن بیشترین میزان انتقال کالا را داشته است؛ شبکه انتقال ریلی توانسته، 615.6 میلیون تن کالا را جابه‌جا کند که در مقایسه با سال 2021، 2.8 درصد کاهش نشان می‌دهد؛ همچنین شبکه انتقال خط لوله نیز در مقایسه با سال 2021، 3.4% عملکرد کمتری داشته است. شبکه ترانزیت گاز با 266.1 میلیون تن نسبت به 2021، 10.9% افت داشته است. درعین‌حال، به‌دلیل تحریم‌های غرب و تلاش روسیه برای بازاریابی، شبکه خط لوله نفت این کشور با رشد 4.7 درصدی، 266.6 میلیون تن نفت خام را انتقال داده است. این در‌حالی است که خطوط انتقال فراورده‌های نفتی نیز در همین سال با افزایش 6.7 درصدی، نزدیک به 22.1 میلیون تن فراورده را انتقال داده است.

نمودار 38. حمل‌ونقل ریلی، جاده‌ای و خط لوله در 6 ماه 2021 و 2022

 مأخذ: خبرگزاری دریایی روسیه.

طی 6 ماه پایانی سال 2021 و 6 ماه ابتدایی سال 2022، حمل‌ونقل دریایی روسیه 9.5% رشد را طی یک سال نشان داده و به 11.4 میلیون تن رسیده است. همچنین حجم انتقال کالا به‌وسیله کشتیرانی در مقایسه با 6 ماه پایانی 2020 و 6 ماه ابتدایی 2021، 3.2 رشد داشته و به 36.8 میلیون تن رسیده است. همچنین طی همین دوره زمانی حمل‌ونقل هوایی نزدیک به 50 درصد کاهش داشته است (خبرگزاری دریایی روسیه، 2022).[151]

نمودار 39. حمل‌ونقل هوایی و دریایی روسیه طی 6 ماه پایانی 2021 و 6 ماه ابتدایی 2022

مأخذ: همان.

6-2-1. حمل‌ونقل ریلی

کشور روسیه به‌دلیل وسعت جغرافیایی شگفت‌آور، از زیرساخت‌های ریلی گسترده‌ای برخوردار است. ضرورت انتقال کالا به نقاط دوردست و مختلف روسیه سبب شده تا این کشور همواره توسعه زیرساخت‌های ریلی را به‌عنوان یکی از راهکارهای کلیدی توسعه اقتصادی دنبال کند. از‌این‌رو، می‌توان گفت، کشور روسیه در زمره یکی از بزرگ‌ترین دارندگان خطوط ریلی جهان است. شبکه ریلی این کشور به هفده منطقه ریلی تقسیم‌شده است. مناطق ریلی روسیه از سال 2003 توسط وزارت خطوط ریل[152] روسیه اداره می‌شود.

تصویر 21. شبکه ریلی روسیه

6-2-2. حمل‌ونقل جاده‌ای

در بخش حمل‌ونقل جاده‌ای، همانند خطوط ریلی، روسیه ازجمله کشورهای قدرتمند به‌شمار می‌آید. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که ناوگان ملی حمل‌ونقل جاده‌ای روسیه متشکل از 3.7 میلیون کامیون سنگین به‌علاوه 4.1 میلیون خودرو سنگین است. بیش از 80 درصد کامیون‌ها کاملاً به‌دور از قانونگذاری دولت فعالیت می‌کنند و بیشتر استفاده تجاری و بازرگانی دارند. در این کشور نیمی از بازار حمل‌ونقل جاده‌ای توسط کشورهای خارجی اداره می‌شود که می‌توان سهم ارزشی آنها را بالغ بر 2 میلیارد دلار ارزیابی کرد (خبرگزاری ترانس روسیه، 2023).[153]

6-2-3. حمل‌ونقل هوایی

صنعت هوایی روسیه از چند گروه و شرکت بزرگ دولتی تشکیل‌ شده است. در این میان، شرکت ایروفلات به‌عنوان بزرگ‌ترین گروه در صنعت هوایی روسیه، بخش عمده‌ای از حمل‌ونقل هوایی این کشور را به خود اختصاص داده است. همان‌طور که در نمودار 40 مشاهده می‌شود، شرکت ایروفلات با 40 درصد سهم از بازار حمل‌ونقل هوایی روسیه، به‌طور قابل‌توجهی ترافیک هوایی این کشور را در اختیار خود دارد. اعمال تحریم‌های غرب علیه روسیه به وضوح سبب شد تا سهم شرکت‌های خارجی از صنعت هوایی روسیه کاهش ‌یافته و از 13 درصد به 5.2 درصد کاهش یابد.

نمودار 40. سهم خطوط هوایی روسیه از حمل‌ونقل هوایی

مأخذ: خبرگزاری ترانس روسیه.

درواقع افزایش تحریم‌ها و کاهش نقش شرکت‌های خارجی در صنعت هوایی روسیه سبب شده سهم بازار داخلی از صنعت هوایی روسیه رشد چشمگیری داشته ‌باشد. این هم اگرچه می‌تواند نشان‌دهنده نوعی انزوا در صنعت هوایی روسیه باشد، اما به‌نوبه خود سبب شده تا صنعت هوایی روسیه در برابر تحریم‌ها مقاومت کند.

نمودار 41. سهم بازار داخلی و بین‌المللی از صنعت هوایی روسیه

مأخذ: همان.

به‌دنبال تحریم‌های غرب، 40 کشور صنعت هوایی روسیه را تحریم کرده‌اند که از آن جمله می‌توان به 27 کشور عضو اتحادیه اروپا به‌همراه ایالات متحده، بریتانیا، کانادا و سوئیس اشاره کرد. علاوه‌بر‌این، ایرباس، بوئینگ و امبرائر که بزرگ‌ترین تولیدکنندگان صنعت هوایی جهان به‌شمار می‌روند نیز عرضه هرگونه تجهیزات هواپیمایی به روسیه را تحریم کرده‌اند. در حال حاضر دو‌سوم از ناوگان غیرنظامی هوایی روسیه از‌سوی این سه شرکت تأمین می‌شود. این مهم سبب شده تا روس‌ها برنامه‌ای برای خودکفایی در تولید هواپیماهای غیرنظامی تا 2030 تدوین کنند. براساس این برنامه، روس‌ها تا سال 2030، باید 100 هواپیما تولید کنند که بنابر بررسی به‌عمل‌ آمده، این امر به میزان قابل‌توجهی غیرممکن به‌نظر می‌رسد.

طبق آمارهای موجود پس از جنگ اوکراین، میزان حمل‌ونقل هوایی روسیه به میزان 15 درصد کاهش‌یافته و خطوط هوایی روسیه در سال 2022، 94 میلیون نفر مسافر جابه‌جا کرده‌اند (Aviation week network,2022). [154] در اهمیت این مهم باید خاطرنشان کرد که حمل‌ونقل هوایی سالیانه 1.8 درصد از تولید ناخالص داخلی روسیه را تشکیل می‌دهد. صنعت هوایی روسیه، بیش از 1 میلیون شغل تولید کرده و در سال بیش از 22 میلیارد دلار ارزش افزوده به تولید ناخالص داخلی روسیه می‌افزاید (2018: 3: IATA Direct Data Solutions). باتوجه‌به اینکه عمده مقاصد هوایی روسیه، کشورهای اروپایی بوده، اعمال تحریم‌های غرب علیه روسیه به‌سرعت تأثیر منفی خود را بر این بخش نهاده ‌است. 

تحریم حریم هوایی روسیه سبب شد تا اروپا و آمریکا به‌سرعت به سراغ حریم‌های هوایی جایگزین رفته و همین امر درآمد سرشاری را عاید کشورهایی کرد که توانستند خود را به‌عنوان بدیل روسیه در ترانزیت هوایی معرفی کنند. در تصویر 22 مشاهده می‌شود که پس از تحریم‌های غرب علیه روسیه چگونه خطوط هوایی سایر کشورها، جایگزین حریم هوایی روسیه شده‌اند.

تصویر 22. مسیرهای جایگزین حریم هوایی روسیه پس از بحران اوکراین

مأخذ: فلایت تریدر.

همان‌طور که در تصویر 22 مشاهده می‌شود، خطوط سبزرنگ نشان‌دهنده مسیرهای متعارفی بوده که دولت‌های اروپایی و ایالات متحده برای انتقال کالا و مسافر از حریم هوایی روسیه استفاده می‌کردند. پس از تحریم‌های مرتبط با بحران اوکراین، به‌طور مشخص، کشورهای منطقه مدیترانه و جنوب خلیج‌فارس به‌خوبی توانسته‌اند تا خود را به‌عنوان مسیر جایگزین معرفی کنند. نکته جالب‌توجه آن است که هر دو مسیر متعارف و جایگزین از شمال و جنوب ایران عبور می‌کند و این نشان می‌دهد که حتی باوجود نزدیک‌تر بودن مسیر ایران نسبت به سایر گزینه‌ها، عملاً هیچ پروازی به‌دلیل تحریم‌های غرب از حریم هوایی ایران عبور نمی‌کند.

6-2-4. حمل‌ونقل دریایی

یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجارت خارجی روسیه حمل‌ونقل دریایی است. این کشور با سه اقیانوس (اطلس، آرام و منجمد شمالی) و همچنین با دریای خزر، دریای سیاه و دریای بالتیک ارتباط آبی دارد. این دسترسی وسیع به مناطق آبی گسترده سبب شده تا توسعه ظرفیت‌های کشتیرانی و تجارت آبی، نقش مهمی در دیپلماسی اقتصادی روسیه ایفا کند.

در کشور روسیه، آژانس فدرال حمل‌ونقل دریایی و آب‌های درون‌سرزمینی، مسئولیت اصلی نظارت و مدیریت حمل‌ونقل دریایی روسیه را در اختیار دارد. وسعت سرزمینی و نیاز به تجارت خارجی از طریق دریا سبب شده تا بندرهای بزرگ و کوچک پرشماری در این کشور احداث شوند که عملاً هدایت‌کننده تجارت دریایی این کشور با سایر کشورهاست. در حال حاضر بیش از 20 بندر دریایی در روسیه وجود دارد که برخی از مهم‌ترین آنها در تصویر 23 مشاهده می‌شود. بندر دریای سیاه، بندر نوروسیک،[155] بندر سنت‌پترزبورگ، بندر دریای بالتیک، بندر ولادی واستوک،[156] بندر کالینگراد،[157] بندر مورمانسک[158] ازجمله مهم‌ترین و بزرگ‌ترین بنادر دریایی روسیه به‌شمار می‌روند؛ بندر سنت‌پترزبورگ بزرگ‌ترین بندر کشور روسیه به‌شمار می‌رود.

همان‌طور که در تصویر 23 مشاهده می‌شود بیشترین محموله‌هایی که در بنادر روسیه مورد دادوستد قرار گرفته‌اند، شامل نفت و فراورده‌های نفت بوده است. این نمودار نشان می‌دهد که بندر بالتیک روسیه که عموماً محل ترانزیت کالا به اروپاست، در سه ماه چهارم سال 2021 بیشترین میزان رشد را در فروش نفت داشته است. میزان ارتباط و تجارت روسیه با اروپا به‌اندازه‌ای بوده که از میان بنادر بزرگ و اصلی این کشور، تنها بالتیک رشد مثبتی را در سال 2021 تجربه کرده و عموماً وضعیت دادوستد دریایی روسیه در آن سال، روند مثبتی نداشته ‌است .(All about shipping, 2022)[159]

تصویر 23. تجارت دریایی در چند بندر مهم روسیه سه ماه چهارم 2022

Source: all about shipping.co.uk

ازجمله مسائلی که باید در تجارت دریایی روسیه مورد واکاوی قرار بگیرد، نیاز تاریخی این کشور به تنگه داراندل و به سفر است. این اهمیت به‌دلیل نیاز تاریخی روسیه برای اتصال به دریای مدیترانه در طول تاریخ بوده است. بخش قابل‌توجهی از صادرات نفتی و غیرنفتی روسیه که بدون شک نقش حیاتی در اقتصاد این کشور ایفا می‌کند، از طریق دریای سیاه و دریای مدیترانه انجام‌ می‌شود. به همین دلیل، این تنگه‌ها نه‌تنها به‌لحاظ اقتصادی بلکه از نظر نظامی و امنیتی نیز نقش بی‌بدیلی برای روسیه داشته است.

در طول 325 سالی که از تأسیس نیروی دریایی روسیه می‌گذرد، همواره دسترسی به دریای مدیترانه، استراتژی نظامی و سیاسی روسیه تحت‌تأثیر خود قرار داده است. این مهم همواره یکی از مهم‌ترین دلایلی بوده که روس‌ها در روابط خود با کشور ترکیه چه اکنون و چه در زمان امپراتوری عثمانی بدان توجه داشته‌اند. روسیه حتی در دوره جنگ جهانی اول تلاش کرد تا تنگه به سفر و داردانل را به خاک ملحق کرده و نام قسطنطنیه را به تزارگراد تغییر دهد که در پی آن عثمانی دو تنگه را بر روی روسیه بست. عثمانی حتی به متحدین روسیه نیز اجازه تجارت کالا را سلب کرد که در‌نهایت فرانسوی‌ها و انگلیسی‌ها مجبور شدند برای انتقال کالا به روسیه از مسیرهای شرق دور استفاده ‌کنند. حتی پس از بحران کریمه و وقوع جنگ در سوریه، دسترسی به دریای مدیترانه برای روسیه بیش‌ازپیش دارای اهمیت شده است. بنابراین ناوگان دریای سیاه نیروی دریایی سیاه، پیشرفته‌ترین و مدرن‌ترین ناوگان دریایی روسیه است. باید خاطرنشان کرد چنانچه ترکیه به‌طور طولانی‌مدت این دو تنگه را بر روی روسیه ببندد، مسکو نخواهد توانست مأموریت‌های نظامی خود در روسیه و اکنون در اوکراین را به منصه اجرا بگذارد (Myers,2022).

اتصال به دریای مدیترانه برای روسیه علاوه‌بر اهمیت نظامی، دارای جایگاه فوق‌العاده مهم از حیث سیاسی است. روسیه از طریق دریای مدیترانه به‌طور کاملاً چشمگیری در حال بسط نفوذ و قدرت بر کشورهای حاشیه این دریاست. این منطقه به‌همراه دریای سیاه، نقطه اتصال راهبردی و حیاتی روسیه به آب‌های بین‌المللی بوده و سهم عمده‌ای در اهداف ژئوپلیتیک و تجاری روسیه داشته است. روسیه با کمک تنگه‌های ترکیه و نقش‌آفرینی پررنگ در دریای مدیترانه، تلاش می‌کند تا نفوذ ناتو و ایالات متحده را در این منطقه محدود کند. محققان در تبیین سازوکارهای نفوذ روسیه به‌طور مشخص معتقدند، روسیه از ابزارهای اقتصادی و به‌طور جزئی‌تر، سه عامل، صادرات انرژی، صادرات تسلیحات و پول‌شویی در حال گسترش روزافزون قدرت منطقه‌ای خود در منطقه خاورمیانه، بالکان و آفریقاست (Pritchett, 2021: 1).

از نظر تجاری و اقتصادی نیز، دسترسی به دریای مدیترانه در تجارت خارجی روسیه اهمیت بسزایی دارد. درحالی‌که طبق معاهده مونترو، عبور ناوگان‌های نظامی طبق شرایط خاصی مجاز شمرده ‌شده، اما عبور ناوگان تجاری به‌صورت رایگان صورت می‌پذیرد و باتوجه ‌به اینکه دریای مدیترانه و دریای سیاه در واقع شاه‌راه دریایی روسیه با بازارهای بزرگی به نام اروپا، آفریقا و خاورمیانه است، لذا نمی‌توان از اهمیت این دو تنگه در دیپلماسی اقتصادی روسیه سخن به میان نیاورد.

به‌طور مثال باید خاطرنشان کرد که بخش عمده‌ای از تجارت نفتی روسیه از تنگه‌های ترکیه عبور می‌کند. در تصویر 24، عبور نفتکش‌های روسیه از تنگه‌های ترکیه و صادرات نفت به چند کشور اروپایی نمایش داده‌ شده است. مبتنی‌بر‌این آمارها، حجم نفت خام صادراتی روسیه از دو تنگه داراندل و به سفر از 5 دسامبر 2022 تا نوامبر 2022، در حدود 1 میلیون تن بوده است. این در شرایطی است که طی این دوره تحریم‌های اتحادیه اروپا و آمریکا علیه روسیه اجرایی شده است. این میزان نه‌تنها کمتر از دوره قبل از تحریم نیست، بلکه به‌طور محسوسی نیز افزایش داشته که نشان می‌دهد، تحریم‌های اتحادیه اروپا کارایی قابل‌قبولی در زمینه تحریم نفت روسیه نداشته ‌است (پایگاه اطلاع‌رسانی اخبار دریای سیاه، 2023).[160]

تصویر 24. صادرات نفت روسیه از دو تنگه به سفر و داردانل

مأخذ: سایت اخبار دریای سیاه.

در مارس 2023 صادرات نفت روسیه از بنادر دریای سیاه یک رکورد تاریخی را ثبت کرده است. طی این مدت روسیه توانست ظرف یک ماه بیش از 5 میلیون تن نفت خام از دریای سیاه صادر کند که نسبت به آوریل سال 2022 رشد قابل‌توجهی داشته است. طی این مدت صادرات روسیه به کشورهای غیر‌اروپایی 2.7 برابر شده است (سایت اخبار دریای سیاه). روسیه به‌کمک موقعیت جغرافیایی و اهمیت راهبردی این تنگه‌ها برای اروپایی‌ها توانسته، به‌طور قابل‌توجهی، اثر تحریم‌های کشورهای اروپایی را خنثی کند. افزایش جریان صادرات نفت روسیه به اروپا حتی پس از اجرایی‌ شدن تحریم‌ها نشان‌دهنده آن است که صادرات از این منطقه، سبب کاهش اثرگذاری تحریم‌ها می‌شود. به گزارش بلوم برگ، روسیه به‌خوبی توانسته از موقعیت خاص این منطقه برای پنهان‌سازی تجارت خود استفاده کند (بلوم برگ، 2022).[161]

6-2-5. خطوط لوله گاز طبیعی

یکی دیگر از مهم‌ترین مسیرهای تجارت خارجی روسیه، ظرفیت‌های گسترده و درهم‌تنیده خطوط لوله است که به‌طور مشخص در جابه‌جایی و تجارت نفت و گاز طبیعی مورد استفاده قرار می‌گیرد. روسیه بزرگ‌ترین شبکه خط لوله در تجارت خارجی گاز طبیعی را دارا بوده و همین امر سبب شده تا بسیاری از رویکرد تجاری این کشور تعبیر به دیپلماسی خط لوله کنند.

تصویر 25. خطوط لوله گاز روسیه

مأخذ: پایگاه اطلاع‌رسانی شرکت گازپروم روسیه.

خطوط گاز روسیه: 1. یامال-اروپا، 2. برادری، 3. سویز، 4. پروگرس، 5. خط لوله رومانی، 6. نورد استریم، 7. بلو استریم، 8. نورد استریم2، 9. ترک استریم، 10. قدرت سیبری.

مسکو توانسته در‌نتیجه نفوذ گسترده و پیچیده خطوط لوله گازی خود در اروپا، به بزرگ‌ترین تأمین‌کننده گاز این قاره تبدیل شود که این مهم تأثیر بسزایی بر روابط اقتصادی و سیاسی کشورهای عضو اتحادیه اروپا با روسیه داشته است. درعین‌حال، رویکرد روسیه در اهرم‌سازی صادرات گاز در مناقشه‌های سیاسی و ژئوپلیتیک، سبب شده تا دولت‌های اروپایی به‌سمت متنوع‌سازی منابع انرژی و تلاش برای کاهش وابستگی به روسیه حرکت کنند. از‌سوی‌دیگر مسکو علاوه‌بر اروپا، خطوط انتقال گاز خود را به همسایگان شرقی ازجمله چین گسترش داده که در تصویر 26 این خطوط مشاهده می‌شود.

تصویر 26. خطوط انتقال گاز روسیه به چین

منابع گاز صادراتی روسیه به چین از شبه‌جزیره یامال، از طریق دو خط لوله قدرت سیبری 1 و 2 منتقل می‌شود. توافق در مورد صادرات گاز روسیه به چین در سال 2014 میان رهبران دو کشور امضا شد. احداث خط لوله سیبری 1 در سال 2019 و با هزینه 55 میلیارد دلار به پایان رسید. ظرفیت نامی این خط لوله در سال 2025 به 38 میلیارد متر مکعب بالغ خواهد شد. در سال 2022 شرکت گازپروم 15/5 میلیارد مترمکعب گاز از طریق خط لوله سیبری یک به چین صادر کرد و ساخت خط لوله سیبری 3 هم با ظرفیت 10 میلیارد متر مکعب در سال در فوریه 2022 به امضا رسید. همچنین اخیراً (آوریل 2023) روسیه و چین قرارداد قدرت سیبری 2 را امضا کردند و ساخت آن به‌عهده شرکت گازپروم است (Szymczak, 2023).

6-2-6. خطوط لوله نفت

علاوه‌بر گاز طبیعی، روسیه در زمینه صادرات نفت علاوه‌بر صادرات دریایی، همچنان از خطوط لوله استفاده می‌کند. در تصویر 27، مهم‌ترین خطوط لوله نفت روسیه مشاهده می‌شود.

تصویر 27. خطوط لوله نفت روسیه به اروپا

مأخذ: سایت اس اند پی گلوبال.

خط لوله درژوبا، بزرگ‌ترین خط لوله نفتی جهان است که نفت روسیه را وارد کشورهای اروپایی می‌کند. این خط لوله به طول 4000 کیلومتر بوده که در دو انشعاب شمالی و جنوبی، نفت روسیه را وارد کشورهایی همچون آلمان و فنلاند می‌کند. شریان اصلی تجارت نفت لوله در اروپا به‌وسیله این خط لوله صورت ‌می‌گیرد که پالایشگاه‌های متعددی را در مسیر خود تغذیه می‌کند. روسیه علاوه‌بر بازار نفت اروپا، تمرکز ویژه‌ای نیز در سال‌های اخیر بر بازار نفت شرق آسیا داشته است. در این راستا خط لوله سیبری شرقی-اقیانوسیه در دو فاز 1 و 2، نفت روسیه را وارد چین می‌کند.

تصویر 28. خط لوله سیبری شرقی-اقیانوسیه

خط لوله نفت سیبری شرقی-اقیانوسیه روسیه، خط لوله انتقال نفت خام به طول ۴۸۵۷ کیلومتر است که از روسیه آغاز شده و در چین پایان می‌یابد. این خط لوله امکان صادرات نفت روسیه به کشورهای کره جنوبی، ژاپن و چین را امکان‌پذیر می‌کند. ظرفیت انتقال نفت این خط لوله روزانه معادل یک میلیون بشکه است. ساخت خط لوله سیبری شرقی-اقیانوسیه، یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین پروژه‌های صنعت انرژی روسیه بوده است. این پروژه به‌عنوان یک اقدام راهبردی در توسعه بازارهای روسیه نقش مهمی ایفا کرده و به‌عنوان یک تسریع‌کننده در توسعه میادین شرق روسیه به‌شمار می‌رود. در‌واقع درحالی‌که میادین سیبری غربی به‌دلیل برداشت روزافزون با افت فشار روبه‌رو هستند، مسکو توانست با احداث این خط لوله، ظرفیت‌های کمتر مورد بهره‌برداری قرار گرفته در شرق سیبری را به مدار تولید بیاورد. با‌این‌وجود برخی از کارشناسان معتقدند، احداث این خط لوله بیش از آنکه ناشی از انگیزه‌های اقتصادی باشد، صرفاً بر‌پایه منافع شخصی برخی از نخبگان سیاسی روسیه اجرایی شده است. در‌واقع صنعت نفت و گاز روسیه به‌شدت تحت‌تأثیر لابی‌ها و منافع شخصی قرار دارد و از‌این‌رو نمی‌توان برای تمامی پروژه‌ها یا قراردادهای منعقد شده در این کشور، منطق اقتصادی یافت. علاوه‌بر‌این، کارشناسان معتقدند میادین نفتی که در امتداد این خط لوله قرار گرفته‌اند ظرفیت لازم برای تأمین نفت مورد نیاز و برنامه‌ریزی شده را دارا نبوده و لذا روسیه در‌نهایت باید از میادین غرب سیبری برای تأمین نفت مورد نیاز این خط لوله استفاده کند. لذا برخی معتقدند انعقاد این قرارداد نفتی با چین در دوره پوتین بیش از آنکه متأثر از منافع دولتی و ملی باشد، تحت‌تأثیر نخبگان و انحصارگران روسیه بوده است (Konończuk, 2008: 1).

نفوذ الیگارش‌های امنیتی و سیاسی بر اقتصاد و تجارت روسیه سبب شده تا این کشور نیز با مسئله فساد اقتصادی گسترده‌ای روبه‌رو شود. در روسیه عموماً افراد و شخصیت‌ها نقش مهم و تأثیرگذارتری در مقایسه با نهادها و ساختارهای رسمی دارند و عموماً فرایندهای تصمیم‌سازی، مبتنی‌بر مناسبات غیررسمی و شخصی دنبال می‌شود. همان‌طور که پیش‌تر نیز بدان اشاره شد، نوعی دیپلماسی اقتصادی غیررسمی یا مسیر دوم در روسیه وجود دارد که ارتباط و کشف آن نیازمند مطالعات گسترده‌تر و عمیق‌تر است.

7. بررسی روابط اقتصادی بالفعل کشور روسیه با ایران

بعد از آغاز تحریم‌های غرب علیه روسیه، حجم تجارت ایران و روسیه افزایش یافت به‌طوری‌که مجموع کل مبادلات تجاری ایران و روسیه در سال 2022 معادل 5.1 میلیارد دلار بوده است. واردات ایران از روسیه 3.8 میلیارد دلار بوده و میزان صادرات ایران به روسیه 1.3 میلیارد دلار بوده است. از نظر تجاری میزان تعرفه اعمال شده بر کالاهای وارداتی به روسیه، بین پنج تا پنجاه درصد در نوسان است. ولی میانگین تعرفه ورود کالاها به این کشور در حدود 14.92 درصد است. همچنین متوسط تعرفه کالاهای کشاورزی برابر با 26.2 درصد و متوسط تعرفه کالاهای صنعتی 12.69 درصد است. مالیات بر ارزش ‌افزوده کالاهای وارداتی براساس 18 درصد ارزش سیاهه در گمرکات روسیه دریافت می‌شود. این کشور براساس نظام عمومی ترجیحات به کشورهای درحال‌توسعه ازجمله ایران، 25 درصد تخفیف در تعرفه‌های گمرکی اعطا می‌کند که ازجمله مزیت‌های نسبی صادرات به روسیه است.[162] ارقام مربوط به تجارت خارجی روسیه-ایران در جدول 10 آمده است:

جدول 10. ارقام مربوط به تجارت خارجی روسیه-ایران (میلیارد دلار)

Source: Trademap.org & https://irica.ir(گمرک جمهوری اسلامی ایران) .

توضیح: آمارهای مربوط به تجارت فی‌مابین ایران و روسیه در سال‌های 2020، 2021 و 2022 از سایت گمرک جمهوری اسلامی ایران برداشت شده و آمارهای قبل از آن مربوط به پایگاه تریدمپ است.

ارقام مربوط به کالاهای وارداتی ایران از روسیه در جدول 11 نشان داده ‌شده است:

جدول 11. کالاهای وارداتی ایران از روسیه (۱۰۰۰ دلار)

Source: https://irica.ir(گمرک جمهوری اسلامی ایران)  .

ارقام مربوط به کالاهای صادراتی ایران به روسیه در جدول 12 نشان داده ‌شده است:

جدول 12. کالاهای صادراتی ایران به روسیه (۱۰۰۰ دلار)

Source: Ibid.

در جدول 13، خلاصه‌ای از تجارت دوجانبه روسیه-ایران در سال 2022 نشان داده‌ شده است:

جدول 13. خلاصه‌ای از تجارت دوجانبه روسیه و ایران در سال 2022

مأخذ: معاونت دیپلماسی اقتصادی وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران.

8. فرصت‌ها و چالش‌های تعامل روسیه و ایران

در این بخش فرصت‌های بالقوه تعامل روسیه و ایران مورد بحث قرار گرفته و در ادامه بحثی در باب مسیر پیش رو ارائه خواهد شد.

8-1. فرصت‌های موجود برای افزایش تعامل تجاری و اقتصادی با روسیه

فرصت‌های موجود در روابط تجاری دو کشور ناشی از شرایطی است که در ادامه به برخی از مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود. تنوع موجود در حوزه کالاهای صنعتی در بازار روسیه و تقاضای روزافزون برای مصرف محصولات مختلف یکی از این ویژگی‌هاست. قیمت تمام‌ شده پایین تولیدات صنعتی ایران نسبت به روسیه (که دلیل عمده آن پایین ‌بودن هزینه‌های انرژی برای مصارف صنعتی، حمل‌ونقل و دستمزد کارگر است) مقوم رویکرد افزایش صادرات محصولات صنعتی به روسیه است؛ همچنین پایین ‌بودن هزینه‌های حمل‌ونقل به‌دلیل فاصله نزدیک دو کشور نیز می‌تواند موجب تسهیل در تجارت ایران و روسیه شود که این ارتباط از طریق حمل‌و‌نقل ترکیبیِ دریایی و جاده‌ای امکان‌پذیر است و البته لازم است ظرفیت این خطوط توسعه یابد. همچنین سعی شده است از طریق برقراری خطوط منظم هوایی میان شهرهای مختلف دو کشور و تنوع‌بخشی در شرکت‌های هواپیمایی و امضای اسناد حمل‌ونقل هوایی به این روند کمک شود. روابط سیاسی خوب بین دو کشور نیز می‌تواند در توسعه همکاری‌های اقتصادی و افزایش صادرات به روسیه مؤثر باشد. ارتباطات سیاسی استراتژیک میان دو کشور نیز نکته مهم دیگری است که باید مورد توجه قرار گیرد. هر دو کشور در همسایگی یکدیگر هستند و منافع آنان در بسیاری از مناقشات بین‌المللی هم‌پوشانی دارد. وجود علائق مشترک فرهنگی بین دو کشور به‌ویژه نسبت به مناطق جنوبی روسیه نیز از دیگر فرصت‌های مزبور است.

همچنین روسیه بزرگ‌ترین کشور جهان و دارای 11.5 درصد خشکی کره زمین است که دارای منابع‌طبیعی فراوان و اقلیمی سرد است و از تنوع قومی، فرهنگی و دینی برخوردار است. این کشور در زمره کشورهای برخوردار از فناوری محسوب ‌می‌شود و بااین‌حال صادرکننده انرژی و مواد خام است. در عرصه بین‌المللی، روسیه کشوری تأثیرگذار در مناسبات جهانی است که اقتصادی نوظهور و متکی به واردات دارد، و البته تراز تجاری آن مثبت است. موقعیت مناسب اقتصادی و صنعتی روسیه این زمینه را ایجاد کرده است که ایرانِ تحت تحریم، در دوره‌هایی از بازار روسیه به‌ویژه محصولات صنعتی آن به‌عنوان یک فرصت برای رفع نیازمندی‌های خود استفاده کند. از‌سوی‌دیگر نزدیکی فاصله دو کشور و پایین ‌بودن هزینه حمل‌ونقل می‌تواند موجب تسهیل در روابط تجاری می‌شود.

8-2. چالش‌های تعمیق تعامل اقتصادی و تجاری ایران و روسیه

همان‌طور که در بخش‌های قبلی مورد بررسی قرار گرفت، جمهوری اسلامی ایران حتی پس از تحریم‌های غرب و نیاز روسیه به جایگزینی و بازبینی شرکای اقتصادی خود، همچنان نتوانسته جایگاه درخوری در میان شرکای اقتصادی روسیه به‌دست‌ آورد. این در‌حالی است که کشورهایی همچون ترکیه، قزاقستان و بلاروس در این زمینه موفقیت‌های قابل‌توجهی کسب کرده و توانسته‌اند، سهم خود را در اقتصاد روسیه به‌مراتب افزایش دهند. در این بخش، با تمرکز بر چالش‌ها و مشکلات روابط اقتصادی جمهوری اسلامی ایران و روسیه، به علل و ریشه‌های این موضوع پرداخته می‌شود.

مطالعات صورت گرفته در این زمینه نشان می‌دهد که چهار گروه از عوامل، مانع از گسترش تجارت خارجی جمهوری اسلامی ایران با کشور روسیه است. جدول 14، این عوامل را نشان می‌دهد.

جدول 14. عوامل مؤثر بر پایین بودن سطح تعامل اقتصادی ایران و روسیه نسبت به سطح بالقوه

مأخذ: رسولی‌نژاد، 1394: 34 – صابریان و ابراهیمی، 1397:58، فتحی و ولی‌بیگی، 1394: 23.

در کنار هم قرار گرفتن این عوامل سبب شده تا حتی باوجود برتری ایران در برخی از زمینه‌ها، دیگر کشورها بتوانند گوی سبقت را در تعامل با روسیه بربایند. البته جمهوری اسلامی ایران در منطقه اوراسیا، با چالش‌هایی دست‌وپنجه نرم می‌کند که دیگر کشورها با آن روبه‌رو نیستند. به‌طور نمونه، تحریم‌های اقتصادی آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران مانع از آن شد که شرکت‌های بین‌المللی یا حتی روس پس از تحریم‌های غرب علیه روسیه، ایران را به‌جای قزاقستان یا ارمنستان انتخاب کنند. لذا با‌وجود اینکه این کشورها از ظرفیت‌های اقتصادی کمتری نسبت به ایران برخوردار هستند، اما توانستند سهم بیشتری از اقتصاد روسیه نسبت به جمهوری اسلامی ایران کسب کنند.

نکته دیگر آنکه تا پیش از تحول ژئوپلیتیکی ناشی از رویداد فوریه 2022 (جنگ روسیه و اوکراین)، روسیه روابطی کاملاً درهم‌تنیده با اقتصاد اتحادیه اروپا و بلکه اقتصاد جهان داشت؛ این ارتباط در قالب «صادرات اقلام اساسی نظیر نفت، گاز، گندم و ... و واردات کالاهای صنعتی و ساخته‌ شده» جریان داشت. همین در‌هم‌تنیدگی مانع از آن می‌شد که روسیه، نگاهی خریدارانه به ایده «افزایش تعامل با اقتصاد ایران» داشته ‌باشد؛ چه‌بسا پابرجا بودن تحریم‌های حداکثری علیه اقتصاد ایران، کنشگران روسیه را نسبت به برقراری تعاملات اقتصادی با ایران دلسرد می‌کرد. اما جنگ روسیه و اوکراین و تحولات ژئوپلیتیکی ناشی از آن (به‌طور خاص، وضع تحریم‌های حداکثری علیه روسیه که به‌نظر می‌رسد در بازه زمانی میان‌مدت و بلندمدت علیه این کشور پایدار خواهد ماند) زمینه توجه روزافزون روسیه به جغرافیای جنوبی خود را فراهم آورده ‌است؛ لذا به‌نظر می‌رسد افزایش تعامل راهبردی و اقتصادی ایران و روسیه، پدیده‌ای دور از دسترس نباشد و رسیدن به این نقطه نیازمند زمان و از آن مهم‌تر، طراحی ابتکارهای راهبردی است که این مهم در گزارش‌های آتی مرکز پژوهش‌های مجلس انجام خواهد شد.

9. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

روابط اقتصادی و تجاری فدراسیون روسیه و جمهوری اسلامی ایران همسو با روابط سیاسی، نظامی و امنیتی دو کشور رشد نیافته است. درحالی‌که دو طرف در اغلب موارد، رویکردهای مشترکی در عرصه سیاسی و نظامی داشته و حتی در این زمینه، وارد سطح قابل‌قبولی از همکاری‌های منطقه‌ای شده‌اند، اما نتوانسته‌اند این روابط را در عرصه تجارت منطقه‌ای و تعاملات عمیق اقتصادی تکرار کنند. در این زمینه عوامل و متغیرهای فراوانی نقش‌آفرین بوده‌اند که در این گزارش به مهم‌ترین موارد آن اشاره شد. بخشی از این مهم ناشی از عدم نگاه طرف روس به مزیت جغرافیایی، سیاسی و اقتصادی ایران (به‌طور مشخص قبل از جنگ اوکراین) و برخی دیگر نیز ناظر بر چالش‌های پرشمار در سازوکارهای اداری و بازرگانی جمهوری اسلامی ایران برای گسترش تعامل با همسایه شمالی بوده است. همان‌طور که آمارها و شواهد حاکی است جنگ اوکراین و به‌دنبال آن، تحریم‌های گسترده اروپا، آمریکا و متحدان آنها سبب شده تا مسکو تجدیدنظری جدی در شرکای اقتصادی خویش کند. درحالی‌که تا پیش از تحریم‌ها، اروپا نقش چشمگیری در واردات، صادرات و سرمایه‌گذاری در صنعت و اقتصاد روسیه داشته، اما با اعمال تحریم‌های گسترده غرب، کشورهایی همانند ترکیه به‌دنبال ورود به بازار روسیه و پر کردن این ظرفیت‌ها هستند. بااین‌حال و حتی با وجود تنگ‌ شدن دایره شرکای اقتصادی روسیه، بازهم جمهوری اسلامی ایران که دارای مرز مشترک دریایی با روسیه است، هنوز هم نتوانسته خود را به‌عنوان یکی از شرکای اقتصادی مهم روسیه در سطح منطقه‌ای معرفی کند.

عوامل متعددی در بروز چالش فوق نقش داشته‌اند که در گزارش حاضر، به‌صورت مروری به مجموعه‌ای از آنها اشاره شد. اما به‌نظر می‌رسد مهم‌ترین آنها، عدم تطابق تمایلات ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک دو کشور ایران و روسیه تا قبل از رویداد فوریه 2022 بوده است. توضیح اینکه پیش از تحول ژئوپلیتیکی ناشی از جنگ روسیه و اوکراین، روسیه روابطی کاملاً درهم‌تنیده با اقتصاد اتحادیه اروپا و بلکه اقتصاد جهان داشت؛ این ارتباط در قالب «صادرات اقلام اساسی نظیر نفت، گاز، گندم و ... و واردات کالاهای صنعتی و ساخته ‌شده» جریان داشت. همین در‌هم‌تنیدگی مانع از آن می‌شد که روسیه، تمایل چندانی به ایده «برقراری تعامل راهبردی با ایران و افزایش سطح روابط اقتصادی» داشته ‌باشد؛ چه‌آنکه پابرجا بودن تحریم‌های حداکثری علیه اقتصاد ایران، کنشگران روسیه را نسبت به برقراری تعاملات اقتصادی با ایران دلسرد می‌کرد. توضیح اینکه تا قبل از رویداد فوریه 2022، ارتباط سطح بالای اقتصادی اشخاص حقیقی و حقوقی روسی با ایران می‌توانست دسترسی آنها را نظام مالی، اقتصادی و بانکی اروپا در معرض خطر قرار دهد.

اما جنگ روسیه و اوکراین و تحولات ژئوپلیتیکی ناشی از آن (به‌طور خاص، وضع تحریم‌های حداکثری علیه روسیه که به‌نظر می‌رسد در بازه زمانی میان‌مدت و بلندمدت علیه این کشور پایدار خواهد ماند) زمینه توجه روزافزون روسیه به جغرافیای جنوبی خود را فراهم آورده ‌است؛ لذا به‌نظر می‌رسد افزایش تعامل راهبردی و اقتصادی ایران و روسیه، پدیده‌ای دور از دسترس نباشد و رسیدن به این نقطه نیازمند زمان و از آن مهم‌تر، طراحی ابتکارهای راهبردی است.

در پایان تأکید می‌شود که تعمیق روابط ایران و روسیه نیازمند فهم دقیق سویه تحولات ژئوپلیتیک اخیر، ارتقای دانش تجارت در دو کشور، اصلاحات نهادی و توسعه زیرساخت‌های اقتصادی است. ابتکار راهبردی ایران در تعامل با روسیه می‌تواند شامل انرژی، غلات، کود، زیرساخت و ترانزیت، همکاری سطح بالای صنعتی و باشد؛ با توجه به اینکه گزارش حاضر، جنبه مروری دارد، لذا در گزارش‌های آتی، به‌طور مشخص ابتکار راهبردی ایران در تعامل با روسیه ارائه خواهد شد.

گزیده سیاستی

تحولات ژئوپلیتیک اخیر، زمینه تعامل اقتصادی هر‌چه بیشتر روسیه و ایران را فراهم آورده‌است، اما در ‌حال حاضر، سطح تعامل دو کشور به سطوح مورد انتظار نرسیده است. گزارش حاضر در‌صدد است به‌صورت مروری، اطلاعات کاربردی در مورد نظام سیاسی، شاخص‌های کلان اقتصادی، میزان سرمایه‌گذاری، تجارت خارجی و زیرساخت‌های اقتصادی روسیه در اختیار خوانندگان قرار داده و در‌نهایت، محورهای تعامل دو کشور را مرور کند.