بیان مسئله و آسیب‌شناسی
براساس اسناد بالادستی ستاد، اصول حاکم بر فعالیت این ستاد و کمیته‌های آن عبارتنداز:
1.    هماهنگی بین بخشی و مدیریت کلان متمرکز
2.    نظم و انضباط و امنیت
3.    اولویت‌بخشی به اقدامات فرهنگی و نرم افزاری با هدف ارتقاء و توسعه فرهنگ اربعین
4.    توسعه تسهیلات و خدمات به زائرین در مراسم راهپیمائی اربعین حسینی(ع)
5.    توسعه مشارکت‌های مردمی و فعالیت‌های مردم‌محور
6.    مدیریت مطالبات و انتظارات عمومی از حاکمیت
7.    احترام به حاکمیت دولت عراق و تکریم مردم عراق بعنوان میزبانان اصلی و حفظ ارزش‌ها، سنت‌های آنان و تقویت مرجعیت دینی در عراق
8.    حاکمیت نگاه تمدنی، آینده‌نگر، جهانی و جامع در برنامه‌ها [1].
از طرف دیگر، در میان 17 کمیته تخصصی ستاد و هم‌رده دیگر کمیته‌ها که هر کدام در حیطه مسئولیت خود، فهرستی از وظایف و اختیارات را به عهده دارد، مسئولیت حوزه‌های فرهنگ، رسانه و آموزش رویداد اربعین به عهده «کمیته فرهنگی و آموزشی»  قرار گرفته که نهاد متولی آن، بعثه مقام معظم رهبری است [1]. برخی از وظایف و اختیارات این کمیته عبارتنداز:
1.    تهیه و ابلاغ پیوست رسانه‌ای "هماهنگی و اقناع در اطلاع‌رسانی" دستورالعمل ضوابط برگزاری مراسم با همکاری و مشارکت دبیرخانه ستاد و دستگاه‌های عضو کمیته اطلاع‌رسانی
2.    پیش‌بینی برنامه‌های جایگزین و جاماندگان اربعین همچون تجربه اربعین سال1399 در تمامی سال‌ها در دستور کار مستمر قرار گیرد.    
3.    با همکاری کمیته اطلاع‌رسانی نسبت به نظارت و توجیه وعاظ، مجریان، مداحین و غیره در جهت نگاه همسو به موضوع اربعین و مصالح دو کشور ایران و عراق و اجتناب از طرح مسائل چالشی و حساسیت‌زای سیاسی و مذهبی اقدام مستمر و جدی‌تر در دستور کار قرار گیرد.
4.    با هماهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از امکانات مطبوعاتی، سینمایی، مساجد، ائمه جمعه و جماعات در توسعه و تدوین فرهنگی اربعین بهره‌برداری شود.
5.    نسبت به نظارت و پایش اقدامات فرهنگی سایر دستگاه‌ها، سازمان‌ها و نهادهای مردم‌نهاد ایرانی که در جمهوری اسلامی ایران و یا خاک عراق فعالیت خواهند نمود، اقدام و ترتیبی اتخاذ شود که از انجام هر گونه اقدام خارج از سیاست‌های ستاد جلوگیری شود.
6.    ساماندهی‌، آموزش و اعزام مبلغان‌، مبلغه‌ها، راویان، قاریان، مربیان، اصحاب هنر و کارگزاران فرهنگی و تبلیغی مدنظر مستمر باشد.
7.    نسبت به اجرای برنامه‌های فرهنگی برای حمایت از ایده‌ها، طرح‌های نو و خلاقانه و برگزاری استارت‌آپ‌ها  (طرح‌های شتاب‌دهنده) برنامه‌ریزی شود.
8.    تهیه و تدوین و ابلاغ پیوست‌های فرهنگی و تبلیغی برای موکب‌ها، مرکز بهداشتی و امدادی و کلیه بخش‌های  خدماتی و رسانه‌ای و فضای مجازی انجام گردد [1].
براساس منطق حاکم بر اسناد بالادستی ستاد، اساساً این ستاد و کمیته‌های ذیل آن ماهیتی «ستادی» و «قرارگاهی» داشته که این ماهیت و وظایف مترتب بر آن در قالب واژگانی مانند؛ برنامه‌ریزی، هماهنگیِ بخشی، مدیریت کلان، اولویت‌بخشی به اقدامات، حاکمیت نگاه تمدنی، تهیه پیوست، ساماندهی و غیره در اسناد بالادستی مربوط به آن (مانند آنچه که در اصول حاکم بر فعالیت ستاد و کمیته‌ها و وظایف و اختیارات کمیته ذکر شد) توصیف شده‌اند. همچنین گستردگی ابعاد مختلف برگزاری آئین اربعین، در مقایسه با آئینی مانند حج، موجب می‌شود که عملاً خدمات دولتی و حاکمیتی جوابگوی نیازهای حداکثری برگزاری این آئین سالانه نبوده و دولت‌ها بدون استفاده از ظرفیت‌های بیرون از خود، توان تأمین لوازم برگزاری آن را نداشته باشند. از طرف دیگر، در موسم برگزاری اربعین حسینی(ع)، خیل عظیم مردمی مشتاقان اباعبدالله(ع) برای خدمت به زوّار به میدان آمده و در قالب‌های مختلفی به خدمت‌رسانی پرداخته و به عنوان یکی از اصلی‌ترین بازوهای اجرایی آئین اربعین ایفای نقش می‌نمایند. از این رهگذر می‌توان به ضرورت وجود ساختاری با ماهیت ستادی و قرارگاهی، که بتواند مدیریت لازم را جهت ایجاد هماهنگی و هم‌افزایی داشته باشد پی‌برد و همانطور که بیان شد، ستاد و ارکان آن با همین رویکرد و دغدغه شکل گرفتند. بنابراین ماهیت کمیته فرهنگی و آموزشی اربعین نیز که ذیل ستاد مرکزی اربعین تعریف شده است را می‌توان ماهیتی قرارگاهی دانست که اقتضائات "عملکردِ قرارگاهی" (مانند کثرت کنشگران حاکمیتی و مردمی حوزه فرهنگ اربعین و ضرورت ساماندهی و ایجاد همگرایی بین این کنشگران) بر آن نیز مترتب است.
براساس بررسی‌های صورت‌گرفته ، علی‌رغم ضرورت عملکرد ستادی کمیته (براساس اسناد بالادستی این ستاد و همچنین ماهیت آن)، کمیته مزبور چنین عملکردی نداشته و عملاً فعالیت آن را در طول سال‌های شکل‌گیری می‌توان در سطحی خرد، تقلیل‌یافته به کنشگریِ میدانی و در یک کلام غیر ستادی مشاهده و ارزیابی نمود . برای مثال براساس این گزارش‌ها نمونه‌هایی از اقدامات کمیته مزبور در طول مدت فعالیت خود عبارتند از: روایتگری مسائل فرهنگی، آموزش کنشگری فضای مجازی با حضور فعالان رسانه‌ای، حضور مبلغین، برپایی نماز جماعت، فضاسازی اربعین، معرفی شهدا، مهارت‌های کودکان، نوجوانان، هنرمندان، حسینه اربعین در پایانه مرزی مهران و تولید محتوا .
به بیان مسئولین ستاد، در همان سال‌های اولیه شکل‌گیری ستاد، مسئولیت اصلی کمیته فرهنگی و آموزشی اربعین به بعثه مقام معظم رهبری سپرده شد. اما با رشد کمیّت و کیفیت این آئین طی بازه زمانی کوتاهی، مشخص گردید که عملاً این نهاد، به دلایلی توانایی مدیریت حوزه فرهنگ اربعین را نداشته  و به نحوی که پس از مدتی عملاً همین بخش از وظایف خود را نیز به سایر دستگاه‌ها مانند سازمان تبلیغات اسلامی محول نموده است . در این راستا، علل ناکارآمدی و عدم توان مدیریت بعثه در حیطه فرهنگ اربعین را می‌توان شامل دو دسته از عللِ درونی و بیرونی دانست که انتخاب این متولی برای حوزه مزبور را به انتخابی غیر بهینه و نادرست تبدیل می‌نمود. بر همین اساس، مهم‌ترین علل درونی بعثه که این نهاد را به متولی نامناسبی برای مدیریت حوزه فرهنگ اربعین بدل می‌نماید، عبارتند از: محدودیت در نیروی انسانی، چابُک‌نبودن ساختار، عدم توانایی عملکرد ستادی و قرارگاهی و در نتیجه عدم توانایی در مدیریت، ساماندهی و ایجاد همگرایی و هم‌افزایی بین کنشگران فرهنگی و رسانه‌ای عرصه اربعین . 
همچنین شرایط ویژه کلان‌زیست‌بوم فرهنگی اربعین را می‌توان به عنوان علل بیرونیِ عدم تناسب انتخاب سازمان بعثه مقام معظم رهبری به عنوان متولی حوزه فرهنگ اربعین دانست. برخی از این علل عبارتند از: 1-کثرت و تنوع  بازیگران حوزه فرهنگ و رسانه اربعین (اعم از دولتی و مردمی) در کنار ضعف سازمان بعثه در اخذ رویکرد ستادی در تعامل با این بازیگران و در نتیجه ضعف در مدیریت، ایجاد همگرایی و هم‌افزایی بین بازیگران مزبور به علت ضعف‌های درونی . در این راستا نمودار(1) تعداد مواکب دارای پروانه را طی سال‌های1394تا1401 نشان می‌دهد. این آمار در کنار آمار ارائه‌شده از زوّار اربعین، بیانگر رشد بسیار سریع حرکت اربعین، طی سال‌های اخیر بوده و مؤید توضیحات مسئولین ستاد در زمینه عدم توانایی بعثه مقام معظم رهبری در اداره امور اربعین است.
نمودار 1. نمودار مقایسه‌ای تعداد موکب‌های پروانه‌دار سال‌های 1394-1401
 
مأخذ: ستاد بازسازی عتبات و عالیات، 1401/07/19 
2-فعالیت‌های فرهنگی فرقه‌های انحرافی در آئین پیاده‌روی اربعین [2]؛ 3-حضور جریان‌های فکری تفرقه‌افکن مانند تشیع انگلیسی در آئین پیاده‌روی اربعین که موجب تضعیف وحدت میان شیعه و سنی می‌گردد ؛ 4-مشکلات میان‌فرهنگی ایران و عراق که حاصل از عدم شناخت کافی از فرهنگ مردم عراق بوده، منجر به سوءتفاهم‌های فرهنگی شده که می‌تواند زمینه‌ساز اختلافات گردد ؛ 5-بازنمایی ضعیف آئین پیاده‌روی اربعین برای جهانیان و پیش‌دستی رسانه‌های غربی در ارائه تصویری مخدوش و به شکل تحریف شده ؛ 6-مشارکت بی‌برنامه، موازی‌کاری سیاستی و اجرایی و در نتیجه اتلاف سرمایه‌های مالی و انسانی . همه این امور بیانگر ضرورت عملکرد ستادی و فعال سازمان بعثه در حوزه فرهنگ اربعین است.
ضرورت مدیریت فعالِ نهاد راهبر حوزه فرهنگ و رسانه اربعین زمانی بیشتر مشخص خواهد شد که به ماهیت و اصالت فرهنگی کل حرکت عظیم اربعین و رسالت‌های فرهنگی آن به عنوان ابررویدادی شیعی که برخاسته از هویت‌بخش‌ترین عنصر تاریخ تشیع، یعنی قیام عاشورای اباعبدالله‌الحسین(ع) است و عناد دشمنان اسلام و تشیع در به حاشیه‌راندن این رویداد و همچنین به آسیب‌های فرهنگی احتمالی که می‌تواند رسالت این آئین را تحت‌الشعاع قرار دهد، توجه گردد.
باتوجه به نکاتی که ذکر شد، ماهیت فرهنگی و ضروریات و اقتضائات آئین پیاده‌روی اربعین، به شکل پیوست فرهنگی باید در تمامی ابعاد این آئین، که هر کدام از کمیته‌های ستاد نمایندگی بخشی از این ابعاد را به عهده دارند، متجلّی بوده و بر این ابعاد حکومت داشته باشد. در این مجال، توجه به پیوست‌نویسی فرهنگی برای فعالیت سایر کمیته‌های ستاد مرکزی اربعین از دو جهت قابل توجه است. از جهت اول، بوم پیاده‌سازی برنامه‌های کمیته‌های 16گانه ستاد مرکزی اربعین در حوزه‌های مختلف، اعم از امنیتی، حمل و نقل، خدمات شهری، اسکان و تغذیه، زیرساخت و غیره، هم در ایران و هم علی‌الخصوص در کشور عراق، دارای اقتضائات خاص فرهنگی و اجتماعی و وابسته به همان بوم است. این توجهات بالاخص با توجه به ماهیت اصالتاً فرهنگی آئین اربعین ضرورت بیشتری خواهد یافت. بدین معنا، اقتضائات فرهنگی و اجتماعی بوم مزبور هم در دستیابی به اهداف اصیلِ فرهنگی کل آئین مورد نظر تأثیرگذار بوده و هم در دستیابی به اهداف خاص برنامه‌های مربوط به هر کدام از کمیته‌های ستاد. برای نمونه، در زمینه راه‌اندازی مواکب ایرانی، برخی از کارشناسان پیشنهاد می‌کنند که نهادهای ایرانی نظیر شهرداری‌ها، آستان قدس رضوی و غیره به شکل مستقیم به عرصه میزبانی وارد نشوند، زیرا این امر ممکن است که نظم سنتی-عشیره‌ای میزبانان عراقی بر هم ریخته شود. از این منظر تعبیه ابرموکب‌های دستگاه‌های اجرایی توسط ایرانیان موجب می‌شود که توازن میان میزبان و میهمان از میان برود و به جای ارتباطات و تعاملات دو ملت، ورود دولت‌ها از کیفیت برگزاری این آئین و نزدیکی هر چه بیشتر ایشان به یکدیگر بکاهد. به همین دلیل، این کارشناسان پیشنهاد می‌نمایند که تا حد امکان دولت و نهادهای ایرانی بدون حضور مستقیم در عراق، به شیوه غیرمستقیم در تأمین زیرساخت‌ها و اقلام ضروری برپایی مواکب مشارکت نموده و بدین ترتیب بدنه جامعه مدنی و علی‌الخصوص هیئت‌های ایرانی را فعال کنند . بنابراین اینجا است که جهت دوم ضرورت توجه به پیوست‌نویسی فرهنگی و اجتماعی سیاست‌ها و برنامه‌های سایر کمیته‌های ستاد نیز خود را نشان خواهد داد. بدین صورت که موفقیت در سیاست‌ها و برنامه‌های سایر کمیته‌ها در گرو شناسایی ظرفیت‌های بالقوه و خاص فرهنگی و اجتماعی بومِ مد نظر، علی‌الخصوص بوم کشور عراق است.  

ارائه پیشنهاد
با توجه به این ضرورت و همچنین مشکلات اساسی که کمیته با آن مواجه است، پیشنهاد می‌گردد که کمیته مزبور حذف شده و به جای آن «معاونت فرهنگی و رسانه‌ای ستاد مرکزی اربعین» ذیل ساختار ستاد مرکزی و ناظر بر سایر کمیته‌های ستاد ایجاد گردد. معاونت مذکور مشخصاً دو وظیفه را برعهده خواهد داشت:
1.    با تبدیل کمیته فرهنگی و آموزشی اربعین به معاونت فرهنگی و آموزشی و همچنین تغییر مسئولیت آن از بعثه به سازمان تبلیغات اسلامی، معاونت مزبور به‌وسیله امکان ایجاد شده در پیش‌روی خود (به لحاظ نیروی انسانی و توانایی مدیریت) به رسالت اصلی خود پرداخته و با رویکرد ستادی به مدیریت و ساماندهی فعالان فرهنگی و رسانه‌ای اربعین (دستگاه‌های حاکمیتی و مجموعه‌های مردمی) می‌پردازد و وارد سطح خرد اجرایی -مانند ایجاد موکب و تولید محتوا- نمی‌گردد.
2.    تهیه و تدوین «پیوست فرهنگی» برای اقدامات و فعالیت‌های سایر کمیته‌ها خواهد پرداخت. برای نمونه در پیوست‌های فرهنگی باید به اقتضائات فرهنگی کشور عراق توجه گردیده تا اقدامات سایر کمیته‌های ستاد باعث ایجاد اخلال در ارتباطات میان‌فرهنگی دو کشور نگردد.
پیشنهاد می‌گردد که دستگاه‌های عضو این معاونت عبارت باشند از: سازمان تبلیغات اسلامی، مدیریت حوزه‌های علمیه، سازمان صداوسیما، معاونت فرهنگی و اجتماعی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، سازمان حج و زیارت، بعثه مقام معظم رهبری، جامعه‌المصطفی العالمیه، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، مجمع جهانی اهل بیت (ع). همچنین پیشنهاد می‌شود که سازمان تبلیغات اسلامی به دلیل داشتن ظرفیت نیروی انسانی کافی و مبلغان دینی قوی و فعال، به جای بعثه مقام معظم رهبری مسئولیت این معاونت را برعهده بگیرد.

گزیده سیاستی/مدیریتی 
با توجه به عملکرد غیرستادی کمیته فرهنگی و آموزشی اربعین، پیشنهاد می‌گردد که این کمیته منحل شده و بجای آن معاونت فرهنگی-آموزشی اربعین ذیل ساختار ستاد مرکزی اربعین و به دبیری سازمان تبلیغات اسلامی تشکیل گردد. براساس منطق اسناد بالادستی ستاد، وظایف اصلی این معاونت عبارتند از: تهیه پیوست فرهنگی برای فعالیت سایر کمیته‌های ستاد و عملکرد ستادی جهت مدیریت، سیاستگذاری و ساماندهی کنشگران فرهنگی حوزه اربعین.