خلاصه مدیریتی

آنچه امروز در پروژه اینترنت ماهواره‌ای به فعلیت رسیده است، فراهم نمودن اتصال به اینترنت از طریق ماهواره برای شهروندان و شرکت ها در بخش‌هایی از جهان از جمله ایران می‌باشد. اما به دلیل محدودیت‌هایی که ناشی از خودِ فناوری از جهت هزینه‌ها و کیفیت استفاده است، ظرفیت تعداد کاربر آن، به نسبت جمعیت کل ایران، بسیار کم است و در صورت سرمایه گذاری در توسعه ارتباطات زمینی و ایجاد و عرضه خدمات مناسب در نقاط پر جمعیت امکان فراگیر شدن ندارد در نتیجه به نظر می‌رسد در کوتاه مدت و بلند مدت، عمده مشتریان آن بخش بسیار اندکی از مردم باشند که در مناطق دور افتاده به اینترنت متصل می‌شوند. قبل از پروژه اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین هم این ارتباطات محدود و خاص از طریق ماهواره‌های مدار بالا و پروژه‌های دیگری مثل ثریا  و ایریدیوم ، امکان پذیر بوده و لذا این پروژه، آوردۀ افزون برآن نخواهد داشت. لذا به نظر می رسد اینترنت ماهواره ای درصورتی که موانع ساختاری خدمات اینترنت زمینی از جمله ارتقای کیفیت دسترسی زمینی به اینترنت از طریق بازنگری سیاست های مسدودسازی خدمات و محتوا، کاهش تعرفه‌های اتصال به اینترنت از طریق شبکه سیار و ثابت، ارتقای کیفیت اتصال به اینترنت در شبکه ثابت و سیار از طریق حمایت از توسعه 5G و فیبرنوری و الزام اپراتورهای مخابراتی به پوشش با کیفیت مناطق روستایی رفع شود، در بلند مدت نخواهد توانست مزیت رقابتی ایجاد کند. در نتیجه نمی تواند جایگزین درگاه های اینترنت بین المللی زمینی شود.

از سوی دیگر، شرکتهای ارائه دهنده خدمات اینترنت ماهواره ای مدار پایین به علت مسئله تداخلات فرکانسی باید تحت ضوابط تنظیمی کشورها فعالیت کنند، از اینرو امکان اینکه دولت‌ها در مواجهه با این فناوری قابلیت اشراف و کنترل بر تبادل اطلاعات میان داخل کشور و شبکه جهانی اینترنت را داشته باشند وجود دارد.

به این ترتیب می توان گفت بررسی دقیق مساله «اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین» از نظر روند توسعه و مشخصات فنی آن نشان می دهد که این پروژه  در ایران برای اتصال خانوارها به اینترنت هر چند قابلیت رشد ندارد اما

به سیاستگذاران و مجریان حوزه ارتباطات کشور توصیه می شوددر تنظیم گری نحوه و میزان بهرهمندی از خدمات اینترنت ماهواره ای مدار پایین  راهکارهای زیر را  در اولویت قرار دهند:

1-تقویت مزیت رقابتی اتصال زمینی برای پوشش مناطق فاقد اتصالات زمینی از طریق ارتقای کیفیت دسترسی زمینی به اینترنت و بازنگری سیاست های مسدودسازی خدمات و محتوا

2-توجه به تفاهم نامه همکاری و اعطای مجوز به شرکت های ارائه دهنده اینترنت ماهواره‌ای

3-ارتقای کیفیت اتصال به اینترنت در شبکه ثابت و سیار از طریق حمایت از توسعه 5G و فیبرنوری

4-اعطای مجوز به شرکت‌های ارایه دهنده خدمات دسترسی برای بهره مندی کنترل شده و هوشمندانه از خدمات اینترنت ماهواره ای مدار پایین، به عنوان مکمل یا پشتیبان شبکه در مناطق دورافتاده

5-تخصیص یارانه برای شرکت های ISP جهت ارائه سرویس ماهواره ای مجاز به شهروندان

6-هم افزایی دیپلماتیک برای کنترل دسترسی به خدمات اینترنت ماهواره ای از طریق تشکیل کنسرسیوم مشترک با سایر کشورها جهت راه اندازی منظومه های ماهواره ای و نیز تفاهم دیپلماتیک با کشورهای منطقه برای عدم اجازه برپایی ایستگاه زمینی غیر مجاز

7-اتخاذ راهکارهای سلبی در برخورد با شرکتهای ارائه دهنده خدمات فاقد مجوز و بهره برداران آن از طریق :

7-1- اقامه دعوی به دلیل نقض حقوق سرزمینی ایران (Landing rights)

7-2- اقامه دعوی به دلیل تداخل فرکانسی با سرویس های ماهواره ای شرکت های دارای قرارداد با ایران

-7-3اقامه دعوی به دلیل تداخل فرکانسی با سرویس های رادیویی زمینی داخل کشور

7-4--جرم انگاری اتصال به ماهواره بدون مجوز و خرید و فروش تجهیزات و اشتراک بدون مجوز

مقدمه  

فناوری اتصال به شبکه جهانی اینترنت از طریق ماهواره که به اختصار «اینترنت ماهواره‌ای» نامیده می‌شود، از دو دهۀ پیش وجود داشته و توسط برخی شرکت‌های دارندۀ ماهواره‌های مخابراتی، با کاربردهای تجاری به مشتریان در سراسر جهان از جمله ایران ارائه شده است. اما طی چند سال‌ اخیر، نام خدمات ارائه اینترنت از طریق منظومه‌های ماهوراه‌ای مدار پایین در این حوزه بیشتر شنیده می‌شود؛ به خصوص پس از آغاز عملیات ویژه روسیه در اوکراین و هم چنین قطع اتصال به شبکه جهانی اینترنت به صورت مقطعی همزمان با بحران اغتشاشات مهرماه 1401 در ایران. به نحوی که در بسیاری از مجامع سیاستگذاری کشور، خدمات اینترنت ماهواره‌ای به عنوان جایگزین اینترنت زمینی تحت کنترل دولت ‌ها در سطح کلان مطرح شده است. در این میان چندسوال مطرح است: تفاوت اینترنت ماهواره‌ای منظومه‌های ماهواره‌ای مدار پایین با پروژه‌های پیشین اینترنت ماهواره‌ای چیست؟ شیوه مواجه و بهره مندی از فرصت‌ها و کاهش تهدید‌های ارائه این خدمت چگونه است؟

بر همین اساس، گزارش حاضر به دنبال ارائه پاسخ به سوالات فوق است. بدین منظور ابتدا با بیان تاریخچه مختصری از توسعه همزمان شبکه اینترنت و ماهواره‌های مخابراتی و آغاز همگرایی این دو فناوری، مسائل و چالش‌های اصلی سیاست‌گذار در مواجهه با خدمات اینترنت ماهواره‌ای منظومه‌های مدار پایین مطرح می‌گردد. سپس وضعیت موجود و آینده اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین از منظر ویژگی‌های فنی کلیدی، محدودیت ها و چالش‌های فنی و حقوقی و اقتصادی، مواجهه کشورهای دیگر و سناریوپردازی آینده این فناوری، مورد تحلیل قرار می‌گیرد. در نهایت پس از تحلیل وضعیت، راهکارهایی برای مواجهه جمهوری اسلامی ایران با اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین پیشنهاد می‌شود.

1.شناخت مساله

آژانس پروژه‌های تحقیقاتی پیشرفته دفاعی^[1] ایالات متحده امریکا یا همان «دارپا» در دهه 1960، دو ابرپروژه ارتباطی راه دور را تقریباً همزمان با هم شروع کرد: نخست فناوری پرتاب و بهره برداری از ماهواره‌های مخابراتی(در رقابت با شوروی) و دوم، فناوری شبکه «آرپانت^[2]» به عنوان شبکه انتقال داده زمینی میان رایانه‌های مستقر در مراکز نظامی و دانشگاهی داخل امریکا. طی سال‌های بعد، با درک ظرفیت‌های بالقوه عظیم اقتصادی، اطلاعاتی و اجتماعی چنین شبکه‌ای، عرضه عمومی آرپانت در رقابت با شبکه‌های رقیب همچون مینیتل فرانسه منجر به جهانی شدن شبکه اینترنت با دسترسی عمومی در اوایل دهه 1990 گردید.

خدمات اینترنت که از همان ابتدا بر بستر شبکه زمینی^[3] عرضه می‌شد، همچنان به زیرساخت مستقر در روی زمین (کابل‌های زمینی و ایستگاه‌های رادیویی و خطوط تلفن) وابسته بود. طبعاً تداوم کارکرد این زیرساخت‌ها به دلیل قرارگرفتن در جغرافیای سرزمینی تحت حاکمیت دولت ها، وابسته به تصمیمات دولتی است، ولو آنکه پیاده‌سازی و بهره‌برداری آن توسط بخش غیردولتی انجام پذیرد. بر همین اساس، معماری اتصال بیشتر کشورها به شبکه جهانی اینترنت به‌گونه‌ای شکل گرفت که تمامی ارتباطات بین‌المللی یک کشور از طریق درگاه ملی اینترنت^[4] (یا همان گیت‌وی زمینی) عبور می‌کرد و کنترل این درگاه نیز در اختیار دولت قرار گرفت.

همزمان با معرفی اینترنت، رشد ماهواره‌های مخابراتی به حدی رسیده بود که شبکه‌های تلویزیونی امریکایی از طریق ماهواره‌های پخش گسترده (برودکست)، مرزهای جغرافیایی کشورها را درنوردیده و در هر نقطه‌ای از جهان در دسترس و معرض مردم قرار گرفت. همین امر موجب نگرانی و واکنش دولت‌های مختلف به نقض حاکمیت ملی آنها توسط امریکا گردید. ولی با این حال، مناقشات در این خصوص به محدودسازی یا لغو پخش شبکه‌های تلویزیونی از طریق ماهواره، منجر نشد. در چنین شرایطی، فناوری اینترنت بر خلاف ماهواره‌های پخش تلویزیونی، نگرانی کمتری در میان دولت‌های ملی در خصوص نقض حاکمیت ملی برانگیخت.

پروژه استارلینک متعلق به شرکت اسپیس‌ایکس[5]  یکی از نمونه‌های «منظومه ماهواره‌ای[6]» یا مجموعه‌ای از ماهواره های مخابراتی است که در مدارهای پایینی جوّ (LEO) در حال گردش به دور کره زمین هستند و هر یک از این ماهواره‌ها، واسطه ارتباطی بی‌سیم میان کاربر و شبکه جهانی اینترنت می باشند.

پروژه‌های منظومه اینترنت ماهواره ای، هدف اصلی و اولیه خود را پوشش مناطقی از کشورهای جهان (در درجه اول، خود ایالات متحده امریکا و کشورهای پیشرفته) برای ایجاد دسترسی به ارتباطات راه دور و اتصال به شبکه اینترنت معرفی می‌کنند که این مناطق، به دلیل عوامل جغرافیایی، امکان دسترسی زمینی به شبکه را ندارند و یا هزینه تمام شده دسترسی زمینی، بالاتر از هزینه دسترسی از طریق ماهواره است. سوال اینجاست که توسعه این ابتکارات تا چه میزان می‌تواند منجر به جایگزین شدن اینترنت ماهواره‌ای به جای درگاه اینترنت بین‌المللی زمینی شود؟  آیا همانند پخش شبکه‌های تلویزیونی از طریق ماهواره‌های پخش فراگیر، دولت‌ها در مواجهه با این فناوری قابلیت اشراف و کنترل بر تبادل اطلاعات میان داخل کشور و شبکه جهانی اینترنت را نخواهند داشت؟و چه راهبردهایی برای بهره مندی از خدمات اینترنتی از جمله بهره برداری هوشمندانه از خدمات اینترنت ماهواره ای مدار پایین وجود دارد؟

شکل 1- سوالات کلیدی در رابطه با تحلیل وضعیت منظومه های ماهواره ای مدارپایین

2.تحلیل وضعیت

در فرآیند سیاست‌گذاری مواجهه با فناوری اینترنت ماهواره ای، پس از شناخت مسئله و پیش از بررسی گزینه‌های مختلف پیش‌رو، لازم است وضعیت حال و آینده این فناوری به دقت بررسی گردد. بر همین اساس برای تحلیل وضعیت فناوری اینترنت ماهواره‌ای، پاسخ به سوالات زیر ضروری است و در این بخش بدان پرداخته می‌شود:

1. ابعاد و ویژگی‌های فنی و کلیدی حال حاضر فناوری اینترنت ماهواره‌ای چیست؟
2. محدودیت‌ها و چالش‌های فنی، اقتصادی و حقوقی حال حاضر این فناوری چیست؟
3. در اکوسیستم ارتباطات‌ راه‌دور کشور، چه ذی‌نفعانی از ورود این فناوری متأثر می‌شوند و نگرش‌های آنان به این فناوری چگونه است؟
4. تجربه کشورهای دیگر در زمینه خدمات اینترنت ماهواره‌ای چگونه بوده است؟
5. چه تغییراتی در آینده برای خدمات اینترنت ماهواره‌ای پیش‌بینی می‌شود؟

2-1. مقایسه کیفیت خدمات ماهواره ای مدار پایین

دسترسی به اینترنت ماهواره‌ای پیش از راه اندازی منظومه‌های ماهواره‌ای مدار پایین نیز از طریق ماهواره‌های پروژه‌های دیگر نیز وجود داشته است. خدمات اینترنت ماهواره‌ای باید در رقابت با سایر خدمات موجود در بازار به یک نقطه تعادلی برسد و سهم مشخصی از بازار را کسب کند. کشور آمریکا به عنوان کشوری که این فناوری در آن رشد پیدا کرده است و صاحب اصلی این خدمات است برای درک بهتر از جایگاه واقعی خدمات اینترنت ماهواره‌ای قابل استفاده است. خدمات اینترنتی مختلف عرضه شده به کاربران عموما از نظر کیفیت در سه شاخص عمده با یکدیگر مقایسه می‌شوند[7]:

۱. سرعت بارگیری یا دانلود که به معنای حداکثر سرعتی است که حجم مشخص اطلاعات از منابع اینترنت به وسایل مشترک می‌رسند،

۲. سرعت بارگذاری که به معنای حداکثر سرعتی است که اطلاعات از وسایل مشترک به منابع اینترنتی می‌رسند،

۳. تاخیر که معنای زمانی است که سیگنال اولیه از وسایل مشترک اینترنت به منابع اینترنتی می‌رسد.

در کنار کیفیت خدمات اینترنتی هزینه اشتراک اینترنت نیز از اهمیت زیادی برخوردار است، زیرا از یکسو خدمات اینترنتی برای برآورده کردن نیازهای مختلفی توسعه پیدا می‌کنند و از طرف دیگر هزینه تمام شده عرضه هر خدمت دسترسی به اینترنت متفاوت است. هزینه اشتراک خدمات اینترنت به دو دسته هزینه اشتراک اولیه که بیشتر مربوط به سخت افزارهای سمت کاربر است و هزینه اشتراک ماهیانه که تا حدودی به استفاده کاربر مرتبط است قابل تقسیم است. در جدول شماره ۱ انواع مختلف خدمات اینترنت از نظر کیفیت شاخصهای ذکر شده و هزینه ها با یکدیگر در آمریکا مقایسه شده اند. در این مقایسه سعی شده است انواع نسل خدمات اینترنتی مشتمل بر خدمات اینترنت ماهواره‌ای بررسی شده و دیدی در رابطه با قدرت و کیفیت هر یک از آنها ارئه شود.

جدول۱. مقایسه انواع مختلف خدمات اینترنت بر اساس فناوری در ایالات متحده آمریکا

همانطور که در جدول شماره ۱ مشاهده می‌شود، خدمات فیبرنوری، شبکه های همراه نسل چهارم و پنجم و اینترنت ماهواره ای زمین ایستا و اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین با یکدیگر مقایسه شده اند. در جدول فوق خدمات اینترنت با فناوری دی اس ال سیم مسی مورد بررسی قرار نگرفت چون این فناوری در ایالات متحده آمریکا نیز مانند ایران[13] [1] در حال منسوخ شدن است و اپراتورهای مخابراتی در حال جایگزینی فیبر نوری و شبکه نسل پنجم مخابراتی با خدمات دی اس ال هستند و به طور نمونه بزرگترین شرکت مخابراتی این کشور اعلام کرده است که تا سال ۲۰۲۵ حداقل نیمی از سیم مسی خود را جمع آوری خواهد کرد و با فیبر نوری و شبکه نسل پنجم جایگزین خواهد کرد[14] (Carlson, 2022).

همانطور که در جدول مشاهده می‌شود با هزینه مشابه، خدمات اینترنت فیبر نوری با فاصله بسیار زیادی از نظر سرعت بارگذاری و سرعت بارگیری و همچنین کاهش میزان تاخیر نسبت به سایرین تبلیغ می‌کند و از نظر هزینه نیز به غیر از شبکه های مبتنی بر ارتباطات همراه، مقرون به صرفه ترین خدمات اینترنت ثابت را عرضه می‌کند. البته فیبر نوری یک خدمت فراگیر نیست و نیاز به سرمایه گذاری بلند مدت دارد. اینترنت ماهوار‌ه ای مدار پایین نیز مانند فیبر نوری در مسیر توسعه قرار دارد و در حال جذب سرمایه گذار است. اینترنت ماهواره‌ای زمین ایستا اما از قدمت بیشتری برخوردار است و یک کسب و کار بالغ به شمار می‌رود.

کنگره ایالات متحده آمریکا در قانون بازیابی و بازسرمایه گذاری آمریکا سال [15]۲۰۰۹، کمیسیون ارتباطات فدرال را موظف کرد که برنامه‌ای برای توسعه اینترنت پهن باند تدوین کند. کمیسیون ارتباطات فدرال در سال ۲۰۱۰ برنامه ملی پهن باند را منتشر کرد و یکی از چهار برنامه اصلی این سند اصلاح ساختار عرضه خدمات پهن باند و تماس صوتی به نقاط دور افتاده و پرهزینه برای پوشش ارتباطی بود. در این سند ارتباطات ماهواره‌ای نیز مدنظر قرار گرفت و درآن تاکید شد که برای نقاط کاملا دورافتاده و در شرایط وخیم می‌توان از اینترنت ماهواره ای استفاده کرد.

در راستای اجرای این برنامه کمیسیون ارتباطات فدرال در گزارش‌های سالانه وضعیت ارتباطات ثابت و سیار را بررسی می‌کند. تا  سال 2016 اپراتورهای اینترنت ماهواره‌ای زمین ایستا نیز از سوی کمیسیون ارتباطات فدرال با سایر عرضه کنندگان اینترنت پهن باند مقایسه می‌شدند. این اپراتورها در ابتدا از سوی کمیسیون ارتباطات فدرال مورد تقدیر قرار می‌گرفتند که حتی تا ۲۰۰ درصد بهتر از سرعت تبلیغ شده به کاربران خدمات اینترنت می‌دهند. گرچه سال به سال با افزایش تعداد کاربران سرعت این اپراتورهای مخابراتی کاهش پیدا می‌کرد. از سال 2017 به بعد این کمیسیون گزارش دهی در مورد اینترنت ماهواره ای زمین ایستا را متوقف و تمرکز خود را بر سایر شیوه های ارائه خدمات اینترنت قرار داده است.

اپراتور اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین نیز در سال‌های اخیر در حال خدمت رسانی در این کشور است. در سال‌های اولیه راه اندازی خدمات اینترنت ماهواره ای با توجه به تعداد کم مشترکین، خدمات اینترنتی ماهواره‌های مدار پایین با کیفیتی نزدیک به تبلیغات مطرح شده به کاربران ارائه می شد، اما به نظر می رسد با افزایش تعداد کاربران حتی با وجود ارسال ماهواره‌های جدید، سرعت اتصال کاربران به صورت مستمر افت کرد. این افت کیفیت خدمات تا جایی ادامه یافت که نهاد مقررات گذار ارتباطات آمریکا وارد عمل شد و جایزه مالی نزدیک به یک میلیارد دلاری که برای پوشش مناطق کم جمعیت به این اپراتور ماهواره‌ای اختصاص یافته بود را ملغی کرد و اعلام شد این جایزه مالی را برای توسعه فیبر نوری اختصاص داده خواهد شد[16]. گرچه شرکت خدمات اینترنت ماهواره‌ای ادعا کرد که با افزایش تعداد ماهواره‌ها سرعت تجربه شده کاربران را به حد تبلیغ شده نزدیک خواهد کرد این ادعا از سوی نهاد مقررات گذار این کشور تا کنون پذیرفته  نشده است. اولویت اصلی ایالات متحده آمریکا در حال حاضر توسعه اینترنت فیبر نوری به همه مناطق است و اینترنت ماهواره‌ای را دارای شرایط پاسخگویی به نیازهای آینده[17] ارزیابی نکرده است.

2-2. محدودیت ها و چالشهای پیش روی فراگیر شدن اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین برای استفاده خانگی

با توجه به رقابت شدید بین شبکه تلفن همراه نسل چهار و پنج و فیبرنوری با اینترنت ماهواره ای از منظر ارائه خدمات و هزینه های نهایی  به نظر می رسد اینترنت ماهواره‌ای نتواند به طور کلان و گسترده در همه زمینه ها جایگزین موفقی در عرصه ارائه خدمات اینترنتی باشد. هر چند کاربردهای منحصر به فرد آن در ارائه خدمات در مناطق دور افتاده، در بحران های طبیعی و غیر طبیعی که منجر به از بین رفتن زیرساخت ها می شود از جمله سیل و زلزله و یاجنگ قابل انکار نیست. محدودیت ها و چالشهای عمده ای که مانع فراگیر شدن اینترنت ماهواره ای مدار پایین نسبت به سایر روشها خواهد شد در ادامه به تفصیل آمده است.

2-2-1- محدودیت‌ها و چالش‌های فنی

• پدیده‌های فضایی موثر بر اینترنت ماهواره‌ای: پرتوهای کیهانی، وقایع ذرات خورشیدی[18] و ذرات حبس شده[19] از جمله پدیده‌های فضایی هستند که روی ماهواره های موجود در مدار زمین تاثیرات مختلف می‌گذارند. طوفان خورشیدی یکی از معروف ترین انواع وقایع ذرات خورشیدی است. طوفان خورشیدی با ایجاد اختلال در کارکرد تجهیزات مخابراتی و افزایش غلظت جو فعالیت ماهواره ها را تحت تاثیر منفی قرار خواهد داد. در یک مطالعه در سال ۲۰۱۷ به رغم اینکه تجربه قبلی در این زمینه موجود نبود، اما بر اساس نظر خبرگان پیش‌بینی شده بود که در صورت وقوع طوفان خورشیدی شدید ۱۰ تا ۱۰۰ ماهواره از مدار خارج خواهد شد و یا کنترل آن‌ها از دست خواهد رفت. اولین پرتاب های منظومه ماهواره‌ای بزرگ مخابراتی مدار پایین[20] در سال ۲۰۱۸ و یکسال پس از این مطالعه صورت گرفت و در حال حاضر بیش از 83 درصد ماهواره‌ها در مدار پایینی زمین قرار دارند که تاثیر طوفان خورشیدی روی آن‌ها نیازمند صرف زمان است.  التبه تاثیر غلظت جو روی این ماهواره‌ها در تاریخ سوم فوریه سال 2022 به صورت عملیاتی مشخص شد. زمانی که از ۴۹ ماهواره‌ پرتاب شده ۴۰ ماهواره  تنها یک روز پس از پرتاب بر اثر غلظت جو سقوط کردند [21]. غلظت جو مانع از این شده است که پس از جدا شدن ماهواره از ماهواره بر، در 200 کیلومتری زمین، موتور ماهواره بتواند آن را در مدار اصلی خود قرار دهد. گزارشی از سقوط ماهواره‌هایی که در مدار خود قرار داشته اند موجود نیست. اما این نکته قطعی است که ماهواره‌های موجود در مدار در صورتی که بر اساس غلظت جو ارتفاع از دست بدهند مجبور خواهند شد از سوخت موجود داخل ماهواره برای بازگرداندن ارتفاع و سرعت از دست رفته استفاده کنند و این امر احتمال عدم موفقیت و سقوط آنها را فزایش خواهد داد.  
• وجود زباله های فضایی در مدار پایین: یکی از مهمترین خطرات پیش بینی شده سندروم کسلر [22] است. که در آن با از کنترل خارج شدن و تصادف چند ماهواره در مدار پایین به صورت دومینو وار ماهواره‌های مختلف بایکدیگر تصادف و تولید زباله فضایی خواهند کرد و عملا جو زمین برای فعالیت ماهواره‌های مدار پایین غیر قابل استفاده خواهد شد[23].
• فقدان پوشش در نقاطی که ماهواره‌ها در میدان دید فرستنده زمینی نیستند: در مکان‌هایی که در افق دید ایستگاه زمینی نیستند ماهواره‌‌های مدار پایین تا زمانی که اتصال بین ماهواره‌ای راه اندازی نشود قادر به پوشش نیستند در نتیجه از این نظر جذابیت کافی را نخواهد داشت. به عبارت دیگر در حال حاضر، کاربران برای اتصال به اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین باید از ترمینال‌های ویژه خانگی، تجاری و قابل‌حمل استفاده کنند به نحوی آنتن ترمینال باید در فضای باز و در ارتفاع مناسب قرار گیرد تا ماهواره‌در میدان دید آن (100 تا 140 درجه) قرار گیرند؛ بر خلاف اینترنت زمینی به خصوص در شبکه سیار که کاربر در هر مکان تحت پوشش شبکه، با گوشی تلفن همراه خود می‌تواند مستقیماً به اینترنت متصل شود.
• میزان تأخیر (Latency) در مقایسه با نسل جدید اینترنت زمینی (فیبر نوری): هرچند میزان تاخیر در اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین نسبت به دیگر پروژه‌های اینترنت ماهواره‌ای به خصوص ماهواره‌های مدار بالا، کمتر است، اما همچنان این میزان تأخیر (20 میلی ثانیه) در مقایسه با اینترنت زمینی (فیبر نوری با تاخیر 1 میلی ثانیه)، بسیار بالا محسوب می‌شود. شاید میزان تأخیر گزارش شده در مورد اینترنت ماهواره ای همچون استارلینک برای کاربردهایی نظیر وب‌گردی و استفاده از شبکه‌های اجتماعی آنلاین مناسب باشد اما به تدرج جذابیت استارلینک را برای برخی کاربردها نظیر کنفرانس‌های ویدئویی، معاملات مالی و بورس، اینترنت اشیاء و بازی‌های آنلاین را تحت الشعاع قرار میدهد و بازی رقابت را در سطح جهانی به نفع توسعه فیبر نوری تغییر خواهد داد.
• محدودیت پهنای باند در دسترس: به دلیل محدودیت پهنای باند در دسترس هر ماهواره، طبعاً هر مقدار که تعداد کاربران ماهواره بیشتر شود، هر کاربر سرعت کمتری را تجربه خواهد کرد. بدیهی است به دلیل آنکه ارتقای سخت افزاری و ظرفیت پهنای باند هر ماهواره پس از پرتاب و استقرار، امکان پذیر نیست، این مشکل تنها با پرتاب ماهواره‌های بیشتر به فضا حل‌شدنی است، اما تعداد ماهواره های قابل قرار گرفتن در افق دید کشورها محدودیت دارد.

از سویی دیگر خدمات اینترنت به صورت رفت و برگشتی است و باید توجه داشت که سرعت بارگیری[24] و شناسایی و دست به دست کردن[25] و بسیاری از عوامل فنی دیگر، مانع از رشد تعداد کاربران به میزان موثر بر درگاه بین المللی خواهد شد.

• قابلیت ردیابی محل قرارگیری ترمینال و ارتباط آن با ماهواره: به دلیل استفاده از امواج رادیویی برای ارتباط ترمینال با ماهواره، آشکارسازی و ردیابی محل قرارگیری ترمینال با استفاده از تجهیزات لازم به سادگی ممکن است. لذا در صورت ممنوعیت و محدودیت استفاده از اینترنت ماهواره ای بر اساس قوانین داخلی کشورها، کاربرانی که به اینترنت ماهواره‌ای متصل می‌شوند با چالش ردیابی و شناسایی توسط نیروهای امنیتی مواجه هستند و از اینرو ممکن است استقبال چندانی برای استفاده از آن نداشته باشند.

2-2-2- محدودیت‌ها و چالش‌های اقتصادی (با تمرکز بر کشور ایران)

• هزینه اشتراک ماهیانه و تجهیزات اتصال: نخستین چالش برجسته از نظر اقتصادی، هزینه بالاتر اشتراک ماهیانه و تجهیزات اتصال اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین نسبت به اینترنت زمینی (شبکه ثابت و سیار) است. البته در مراحل اولیه راه اندازی اینترنت ماهواره‌ای اگر تعداد کاربران متصل به یک ترمینال افزایش یابد (مثلاً برای یک مجتمع مسکونی) هزینه به صرفه خواهد شد. اما پس از افزایش تعداد کاربران با افت کیفیت خدمات عملا خدمات دریافتی به کیفیت مطلوب دست پیدا نخواهد کرد.    (Biddle 2022)
• عدم امکان پرداخت ریالی برای خرید اشتراک ماهانه: با توجه به عدم اخذ مجوز شرکت های ماهواره‌ای از دولت ایران برای ارائه سرویس و هم چنین به دلیل تحریم‌های بانکی، کاربران ایرانی برای خرید اشتراک ماهیانه نمی توانند از پرداخت ریالی استفاده کنند. لذا کاربران ایرانی باید از طریق واسط‌های پرداخت ارزی غیررسمی و بدون مجوز اقدام نمایند که علاوه بر اخذ کارمزد و افزایش هزینه ها، مخاطرات کلاهبرداری را نیز به دنبال دارد. هر چند ممکن است در آینده نزدیک، امکان خرید مستقیم با استفاده از رمزارز نیز فراهم شود. که البته خرید و فروش با استفاده از رمزارزها هم مخاطرات خودش را دارد[26].

2-2-3- محدودیت‌ها و چالش‌های حقوقی

• حقوق سرزمینی: مهم ترین چالش حقوقی که ماهواره‌های مخابراتی غیردولتی با آن مواجه هستند، به رسمیت شناخته شدن یا اصطلاحاً حقوق سرزمینی[27] می‌باشد. بر اساس معاهدات بین المللی، دولت ها حقی در خصوص جلوگیری یا مقابله با عبور ماهواره‌های غیرمهاجم از فراز سرزمین خود ندارند. اما بر اساس حقوق سرزمینی، می‌توانند در مورد دسترسی به سیگنال‌های ماهواره روی زمین تحت حاکمیت خود و استفاده کاربران داخل کشور از سرویس‌های ارتباطی ماهواره‌ای مداخله نمایند.(Oberst 2006) البته مبنای حقوق سرزمینی، بیشتر اقتصادی بوده و برای جلوگیری از انحصارطلبی شرکت ها و ایجاد بازار رقابتی عادلانه به کار می‌رود. هر شرکت اینترنت ماهواره‌ای بر اساس حقوق سرزمینی باید از رگولاتورهای مخابراتی دولتی هر کشور برای ارائه سرویس اینترنت ، مجوز دریافت نماید. سازمان تنظیم مقررات ارتباطات رادیویی جمهوری اسلامی ایران نیز بر مبنای این حقِ بین المللی، قوانین و مقررات مربوط به حقوق سرزمینی را تدوین و در تاریخ 8 تیرماه 1399 مصوب نموده و بر اساس آن، شرکت‌های داخلی و خارجی برای ارائه سرویس ارتباطی ماهواره‌ای باید از این سازمان، مجوز دریافت کنند. ‏(وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات ۱۳۹۹) هر چند در عمل، ممکن است شرکت‌های اینترنت ماهواره‌ای با ارائه ترمینال‌های قابل‌حمل (RV) به نحوی که کاربر می‌تواند آن را در سراسر دنیا استفاده کند و الزامی برای معرفی یک کشور به عنوان محل استقرار هنگام ثبت نام و خرید تجهیزات و اشتراک ندارد، مسئولیت رعایت حقوق سرزمینی را از خود ساقط و برگردن کاربر بیاندازد اما با توجه به اینکه ارسال سیگنال به یک کشور خاص در اختیار شرکت ماهواره‌ای است این مسئولیت به لحاظ حقوقی ساقط شدنی نیست.
• اشتراک طیف فرکانسی: چالش حقوقی دیگراشتراک طیف فرکانسی است. ماهواره‌های مدار پایین در باند فرکانسی Ku و Ka، با ترمینال‌های کاربران و ایستگاه‌های زمینی ارتباط برقرار می‌کنند. ، ماهواره‌های مخابراتی دیگر نیز بر اساس رگولاتوری اتحادیه جهانی مخابرات (ITU) مجبورند از همین باند فرکانسی استفاده نمایند. لذا افزایش تعداد ماهواره‌های مخابراتی به خصوص ماهواره‌های ارائه دهنده سرویس اینترنت ماهواره‌ای در آینده، احتمال مشکلات تداخل فرکانسی را در پی خواهد داشت.

2-3. شیوه مواجهه کشورهای دیگربا اینترنت ماهواره‌ای (با تمرکز بر استارلینک)

 بیش از 80درصد کاربران اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین بزرگ در آمریکای شمالی، 18درصد در استرالیا، نیوزیلند و اروپا و تنها کمتر از 2درصد در مناطق دیگر جهان مستقر بوده‌اند. ‏(TOBIN 2022, quotes cloudflare) جدول زیر، فهرست کشورهایی را نشان می دهد که سرویس اینترنت ماهواره ای استارلینک با اخذ مجوز رسمی از رگولاتور دولتی آن کشور، قابل دسترسی و استفاده است:

جدول2. کشورهایی که در آن اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین (با تمرکز بر استارلینک)

از رگولاتور دولتی، مجوز ارائه سرویس گرفته است[28]

عمده کشورهای جهان تاکنون نسبت به ارائه سرویس اینترنت ماهواره‌ای استارلینک در داخل مرزهای جغرافیایی خود، موضع رسمی نداشته‌اند و صرفاً اخباری درخصوص مواجهه برخی کشورها به شرح زیر منتشر شده است:

1. سازمان مخابرات پاکستان (PTA) به عنوان متولی رسمی ارتباطات راه دور و تنظیم مقررات آن، در ابتدای سال 2022 میلادی اعلام کرده است که تا آن تاریخ، هیچ مجوز رسمی برای ارائه سرویس استارلینک در پاکستان صادر نکرده است و از شهروندان خود خواسته نسبت به پرداخت مبلغ پیش پرداخت خرید تجهیزات، احتیاط لازم را داشته باشند. ‏( PTA 2022) بدین جهت که ممکن است بدون اعطای مجوز، استفاده از اینترنت ماهواره‌ای استارلینک در پاکستان غیرقانونی اعلام شود و بدین ترتیب، هزینه پیش پرداخت واریزشده، بلااستفاده باقی بماند.
2. دولت انگلیس با آن که خود حامی مستقیم پروژه دیگر اینترنت ماهواره‌ای به نام OneWeb است، اما ترجیح می‌دهد از ماهواره‌های استارلینک (با مزیت دسترسی گسترده‌تر و هزینه پایین‌تر) برای اتصال مناطقی به اینترنت استفاده کند که امکان کابل‌کشی فیبرنوری وجود نداشته یا دشواری دارد. نظیر جزیره‌های کوچک متعلق به این کشور در اقیانوس اطلس.( Gross 2022)
3. در فرانسه، ابتدا رگولاتور مخابراتی این کشور در فوریه 2021 مجوز ارائه خدمات اینترنت ماهوار‌ه‌ای استارلینک را به یک اپراتور اعطا نمود. اما دادگاه عالی فرانسه پس از دادخواهی دو سازمان فرانسوی مرتبط با محیط‌زیست بخاطر موضوعاتی همچون تأثیرات منفی احتمالی این منظومه ماهواره‌ای بر سلامت انسان، ایجاد آلودگی نوری و زباله‌های فضایی، مجوز صادرشده را لغو کرد. هر چند دادگاه عالی، علت اصلی لغو این مجوز را انحصارطلبی تجاری آن شرکت و تاثیرات منفی آن بر بازار رقابتی سرویس‌های مخابراتی در فرانسه اعلام کرد.( Pultarova 2022)
4. از میان کشورهای جهان، روسیه تاکنون موضع تهاجمی تری برای مقابله با اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین (استارلینک، One Web و امثال آن) و استفاده از آن، اتخاذ کرده است. اواخر سال 2020 دولت روسیه، لایحه‌ای را به مجلس دومای این کشور ارائه نموده است که در آن تصریح شده که تمام گونه‌های اتصال به شبکه جهانی اینترنت باید از مجرای قانونی که در اختیار دولت می‌باشد، انجام پذیرد. لذا اتصال مستقیم به سرویس اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین بدون مجوز، غیرقانونی و تهدیدی برای امنیت ملی این کشور تلقی شده است.. بر همین اساس در این لایحه برای افرادی که اقدام به اتصال به ماهواره‌های مدار پایین می‌نمایند، جریمه مالی (برای اشخاص حقیقی تا 500 دلار و برای اشخاص حقوقی تا 13500 دلار) در نظر گرفته است.‏( Vershinin 2020) علاوه بر این، روسیه در نظر دارد تا سال 2025 منظومه ماهواره‌ای ساخت خود را برای ارائه سرویس اینترنت ماهواره‌ای راه اندازی نماید و در راستای این برنامه، تاکنون چندین ماهواره را به صورت آزمایشی به فضا پرتاب کرده است. ‏( Dangwal 2022) هر چند، بعد از آغاز عملیات ویژه روسیه در اوکراین و پشتیبانی یک شرکت اینترنت ماهواره‌ای با ارائه رایگان اینترنت ماهواره‌ای استارلینک به طرف اوکراینی، موضع گیری هایی از سوی مقامات روسیه مبنی بر انهدام ماهواره‌های استارلینک صورت گرفته است، اما تاکنون نه تنها اقدامی در این خصوص انجام نشده، بلکه اقدامات جنگ الکترونیک روس ها برای قطع ارتباطات مبتنی بر ماهواره نیروهای نظامی اوکراینی نیز قابل توجه نبوده است.
5. دولت چین در مواجهه با اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین خارجی نظیر استارلینک، تاکنون موضع رسمی و علنی در خصوص جلوگیری از ارائه این سرویس اتخاذ ننموده است. هر چند بر اساس مصاحبه مدیران شرکت اینترنت ماهواره ای استارلینک، به نظر می رسد دولت چین، اجازه فروش خدمات را به آن‌ها نداده است. ‏Khalaf 2022)). به جهت مسائل فضایی، دولت چین در سال 2021، شکایتی علیه شرکت اسپیس‌ایکس به سازمان ملل فرستاده که در آن تصریح کرده فاصله کمتر از حد معمول ماهواره‌های استارلینک می‌تواند خطری بالقوه برای برخورد با ایستگاه فضایی این کشور ایجاد کند. ‏(UNOOSA 2021) در همین راستا برخی پژوهشگران حوزه فضایی و نظامی چین، به دولت این کشور توصیه کرده‌اند در جهت نابودسازی این دسته از ماهواره‌های خطرساز، اقدام نماید. (Turner 2022). گفتنی است این کشور به توسعه اینترنت ماهواره ای بومی پرداخته و شرکت هواوی برای تلفن‌های هوشمند خود با استفاده از ماهواره‌های بایدو خدمات اتصال مستقیم به ماهواره را فراهم کرده است.
6. در بازار کشور هند به عنوان اولین کشور پرجمعیت جهان ابتدا حدود 200 هزار ترمینال اینرتنت ماهواره‌ای استارلینک رزور شد. اما رگولاتور مخابراتی هند، هشدار داد که هنوز مجوزی به این شرکت برای فعالیت در بازار هند، صادر نشده است. (TOBIN 2022) در نهایت نیز این شرکت مجبور به عودت وجه به کاربران شد.

در کشور ژاپن و آمریکا نیز یک شرکت اپراتور ماهواره‌ای[30] با اپراتورهای محلی برای استفاده از باند فرکانسی آن ها قرار داد منعقد کرده است تا مشترکین این اپراتورها بتوانند درمناطق فاقد پوشش از خدمات اضطراری استفاده کنند و اخیرا یک آزمایش موفق نیز داشت[31].

2-4. آینده فناوری اینترنت ماهواره‌ای استارلینک

برای پیش بینی آیندۀ وضعیت فناوری اینترنت ماهواره‌ای و شیوه‌های دسترسی به آن، مناسب است که معماری فعلی اتصال به ماهواره و سناریوهای محتمل تغییرات در معماری اتصال مورد بررسی قرار گیرد.

وضعیت فعلی معماری اتصال به اینترنت از طریق درگاه ماهواره، به طور مختصر در شکل(2) نشان داده شده است. در حال حاضر، دارنده ترمینال اینترنت ماهواره ای مدار پایین در داخل کشور با قراردادن آنتن آن در موقعیت مناسب می‌تواند با استفاده از رایانه یا تلفن همراه هوشمند، از طریق مودم اختصاصی آن به شبکه اینترنت متصل شود. به نحوی که آنتن‌های تعبیه شده در ترمینال همزمان با چندین ماهواره که از روی ایران عبور می‌کند، به ارسال و دریافت سیگنال می‌پردازد. در حال حاضر به دلیل آنکه امکان «ارتباط میان ماهواره ای^[32]» بین ماهواره‌های استارلینک عملیاتی نشده، لازم است فاصله بین ترمینال کاربر و ایستگاه زمینی، کمتر از هزار کیلومتر باشد تا هم ترمینال و هم ایستگاه زمینی^[33] در میدان دید ماهواره قرار گیرد. (Puchol 2022) در معماری فعلی، ظرفیت عددی کاربران داخل کشور به علت پهنای باند محدود ماهواره، کمتر از یک میلیون نفر خواهد بود.

شکل 2. معماری فعلی اتصال به اینترنت از طریق درگاه ماهواره

اما به نظر می‌رسد در کوتاه مدت (یک تا دو سال آینده) با اضافه شدن برخی قابلیت‌های جدید و ایجاد تغییرات در معماری اتصال، تعداد کاربران افزایش یابد. از جمله این تغییرات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. با عملیاتی شدن ارتباط میان ماهواره‌ای (ISL) که توسط شرکت اسپیس ایکس اعلام شده است، محدودیت فاصله حداکثر هزارکیلومتری میان ترمینال کاربر و ایستگاه زمینی، برطرف خواهد شد. به علاوه نیازی به استقرار ایستگاه زمینی در اطراف ایران نیز نخواهد بود. بدین ترتیب، افزوده شدن قابلیت مسیریابی میان ماهواره ها، مدیریت بهینه شبکه را میسر می‌سازد.
2. گام دوم پروژه استارلینک، ایجاد قابلیت اتصال مستقیم گوشی‌های تلفن همراه هوشمند به ماهواره برای تبادل داده (از ارسال پیام و برقراری تماس اضطراری گرفته تا اتصال پرسرعت به اینترنت) است[34]. بدین ترتیب برای اتصال به ماهواره، نیازی به ترمینال ثابت استارلینک نخواهد بود.
3. در صورتی که یک رایانه متصل به ترمینال استارلینک به یک سرور VPN تبدیل شود، به دلیل امکان ارتباط در بستر شبکه ملی حتی در حالت قطع اینترنت بین الملل، کاربران مختلف در سراسر کشور می‌توانند با برقراری اتصال VPN با سرور مذکور، از طریق درگاه ماهواره به شبکه اینترنت متصل شوند. بدین ترتیب، نیازی نخواهد بود که ترمینال استارلینک در مجاورت فیزیکی کاربر قرار داشته باشد. با این حال، از آنجا که سرورهای VPN داخل کشور به سادگی با تحلیل ترافیک از سوی وزارت ارتباطات قابل شناسایی است، امکان کنترل و محدود و مسدود سازی ارائه دهنده آن VPN (شرکت خدمات ماهواره ای اینترنی مدار پایین فاقد مجوز) وجود دارد.
4. سناریوی کوتاه مدت این تغییرات در معماری اتصال، در شکل3 نمایش داده شده است.
   

شکل 3. سناریوی کوتاه مدت تغییرات در معماری اتصال به اینترنت از طریق درگاه ماهواره

به نظر می‌رسد در بلندمدت (بین 5 تا 10 سال)، با افزایش تعداد ماهواره‌های عملیاتی شده، افزایش ظرفیت پهنای باند ماهواره‌های در دستورکار پرتاب و بهبود مدیریت شبکه، شاهد افزایش ظرفیت و تعداد بیشتر کاربران خواهیم بود. مهمترین تغییر محتمل، این است که با استفاده از یک بستر نرم افزاری مدیریت مسیریابی، شبکه‌ای توزیع شده از کاربران به وجود آید. برخی از این کاربران، در مجاورت و متصل به ترمینال استارلینک بوده و برخی دیگر نیز از طریق گوشی تلفن همراه، مستقیما به ماهواره متصل اند. در این معماری، هر رایانه یا تلفن همراه مانند یک مسیریاب (روتر) عمل می‌کند و نقاط درگاهی(گیت‌وی موقت) شبکه نیز، کاربران دارای اتصال مستقیم به ماهواره هستند. در این حالت، شبکه به حداکثر ظرفیت خود نزدیک می‌شود و شاید دسترسی اینترنت ماهواره‌ای را برای نیمی از جمعیت کشور، فراهم آورد.

شکل 4. سناریوی بلندمدت تغییرات در معماری اتصال به اینترنت از طریق درگاه ماهواره

5- 2. الزامات قابلیت فراگیر شدن اینترنت ماهواره‌ای

یکی از موضوعاتی که در مورد شبکه‌های ماهواره‌ای مطرح است ارتباط مستقیم ماهواره با تلفن هوشمند کاربران است. هر چند این خدمت قابلیت فراگیر شدن دارد اما به دلایلی که در ادامه ذکر می‌شود نه به صورت غیر مجاز قابلیت عرضه فراگیر خواهد داشت و نه توان برآورده کردن نیازهای ارتباطی روزمره کاربران در افق نزدیک را دارد.

• لزوم تفاهم اپراتورهای زمینی با ارائه دهندگان خدمات ماهواره ای: ارتباطات ماهواره‌ای متعارف نیاز به افق دید دارند؛ یعنی باید بین ماهواره و تجهیزات دریافت کننده سیگنال ماهواره‌ای ارتباط بدون مانع فیزیکی وجود داشته باشد و تجهیزات خاصی از قبیل تلفن‌های ماهواره‌ای هم قادر به دریافت این سیگنال ها هستند. این تجهیزات در دسترس همه نیست، از اینرو برای تقویت پوشش ماهواره ای نقاط فاقد پوشش زمینی باید امکانی فراهم کرد که سیگنال ماهواره‌ای توسط کاربران دارای تجهیزات معمولی نیز قابل دریافت باشد. برای این منظور اپراتورهای اینترنت ماهواره‌ای با هماهنگی اپراتور زمینی شرایطی را فراهم می‌آورند که کاربر دارای وسایل معمولی نیز بتواند به ماهواره متصل شود. شرط این کار استفاده از فرکانس های زمینی است. درخواست پیشنهاد دیدگاهی که در تاریخ چهارم اسفند ۱۴۰۱ از سوی نهاد مقررات گذار فرکانس آمریکا منتشر شد، تعدادی از باندهای فرکانسی برای این موضوع پیشنهاد شدند[35]. این باندهای فرکانسی در ایران برای پخش برنامه‌های زمینی صدا و سیما(باند ۷۰۰) و اپراتورهای موبایل(باند ۲۵۰۰ و باند ۱۹۰۰) استفاده می‌شوند. در نتیجه ارائه این خدمات در ایران و سایر نقاط جهان منوط به تفاهم اپراتورهای زمینی با ارائه دهندگان خدمات ماهواره ‌ای است. یعنی به دلیل تداخل فرکانسی امکان فنی ارائه بدون هماهنگی و مجوز را ندارند. ارائه خدمات اینترنت ماهواره ای دارای مجوز باعث خواهد شد افرادی که تلفن همراه معمولی دارند نیز در آینده نزدیک بتوانند تماس اضطراری بر قرار کنند و اطلاعات مکانی خود را به دیگران برسانند. این خدمت در نقاط بیابانی و کم تراکم ایران بسیار مورد نیاز است. از دیگر چشم اندازهای کاربردی اینترنت ماهواره‌ای، خدمات رسانی در شرایط اضطراری که زیرساختهای ارتباطی زمینی از بین می رود از قبیل سیل یا زلزله و حتی جنگ است.
• قدرت رقابت با اپراتورهای اینترنت موبایل و اینترنت اشیاء در ارائه خدمات با سرعت و با کیفیت: اپراتورهای مخابراتی مختلف و سازندگان تلفن هوشمند در نقاط مختلف جهان در حال پیشبرد قراردادهای همکاری با شرکت های مختلف ارائه خدمات ماهواره‌ای هستند تا خدمات فراگیری را به کاربران خود عرضه کنند. اما این خدمات در سال‌های پیش رو با سرعت بسیار کمی عرضه می‌شوند و برای برآورده کردن اطلاعاتی روزمره کاربران در مناطق شهری به هیچ وجه پاسخگو نخواهند بود و فقط در مناطق دورافتاده و با تراکم جمعیتی بسیار پایین قابل عرضه هستند و البته ممکن است در مسیر فراگیر شدن با اپراتورهای اینترنت اشیاء نیز رقابت داشته باشند و این اپراتورها بخشی از نیاز این بازار را برآورده کنند.
• مقررات گذاری کشورها و کنترل: پس از شکل گیری امکان همکاری میان یک شرکت اپراتور اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین با اپراتور تلفن همراه کشور آمریکا برای پوشش مناطق دور افتاده با استفاده از ماهواره و اشتراک باندهای فرکانسی زمینی این اپراتور، مقررات گذاری این موضوع در دستور کار نهاد تنظیم مقررات ارتباطی این کشور قرار گرفت. ارتباط مستقیم ماهواره در ادبیات مقررات گذاری کمیسیون ارتباطات فدرال آمریکا با عنوان پوشش تکمیلی از فضا[36] در حال مقررات گذاری است. محورهای مختلفی از جمله دامنه خدمات دهی، شیوه جلوگیری از تداخل فرکانسی طیف‌های فرکانسی نزدیک به هم، شیوه ادغام خدمات شماره‌های اضطراری و شیوه همکاری‌های بین المللی از سوی کمیسیون ارتباطات فدرال مورد سوال قرار گرفته است.

3. ‌بررسی سناریوها در تنظیم‌گری نحوه و میزان بهره مندی از خدمات اینترنت ماهواره ای مدار پایین

هرچند به نظر می رسد امکان فراگیر شدن اینترنت ماهواره ای مدار پایین برای استفاده خانگی بنا به محدودیت ها و چالشهای مختلف فنی، اقتصادی و حقوقی که در این گزارش به آنها پرداخته شده و همچنین الزامات و شیوه تنظیم گری کشورها آنچنان سریع پیش نرود، با این حال با توجه به تعداد زیاد اپراتورهای مخابراتی ماهواره‌ای در سالهای آینده و رویکردهایی که کشورها در برابر آن در پیش خواهند گرفت، به نظر می رسد نهادهای تنظیم گر در کشور ما نیز باید راهبرد مناسبی برای از میان بردن نقاط کور شبکه مخابراتی کشور با بهره مندی از این فناوری در کنار مسائلی از جمله انتخاب یک اپراتور ماهواره ای مدار پایین قابل اطمینان، اتخاذ هماهنگی های لازم در ارائه مجوزها و تدوین مقررات لازم اتخاذ کنند.  

رفع موانع ساختاری در جهت تقویت مزیت رقابتی اتصال زمینی

به طور کلی در شرایط یکسان از نظر آزادی دسترسی به خدمات و محتوای موجود در شبکه اینترنت، سرویس‌های اتصال ماهواره‌ای به اینترنت در مناطق شهری توسعه یافته، قابلیت رقابت با سرویس‌های اتصال زمینی(ثابت و سیار) به اینترنت را ندارند. زیرا هزینه اتصال به سرویس سریع‌تر، باکیفیت‌تر و با قطعی و تأخیر کمتر اینترنت زمینی، به مراتب پایین‌تر از هزینه اتصال به اینترنت ماهواره‌ای است. تنها در نقاط غیرشهری که تحت پوشش شبکه‌های ثابت و سیار قرار ندارند، سرویس اینترنت ماهواره‌ای استارلینک به نسبت سایر سرویس‌های ماهواره‌ای، به‌صرفه‌تر و باکیفیت‌تر است.

ایران نیز مستثنی از این قاعده نیست و هر قدر سرویس‌های اتصال به اینترنت از طریق شبکه زمینی مطابق با پیشرفت‌های مخابراتی این حوزه توسعه یابد، عموم مردم رغبتی به استفاده از سرویس‌های اینترنت ماهواره‌ای نخواهند داشت و بدین ترتیب، چالش کوتاه مدت ورود اینترنت ماهواره ای مدار پایین فاقد مجوز به کشور (کاهش شناسایی ارتباطات ضدامنیتی از طریق پوشش دادن آن‌ توسط ارتباطات مردم عادی) تاحدودی برطرف می‌شود. بر همین اساس جهت ایجاد مزیت رقابتی برای اتصال زمینی به عنوان یک راهکار اصلی، گزینه‌های پیشنهادی زیر مطرح می‌گردد

1- ارتقای کیفیت دسترسی زمینی به اینترنت از طریق بازنگری سیاست های مسدودسازی خدمات و محتوا

یکی از عواملی که سبب می‌شود بخشی از مردم متمایل به استفاده از سرویس اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین باشند، مسدودسازی خدمات و محتوای موردنیاز آنهاست. به هر حال، بخشی از مردم می‌خواهند برای پاسخ به نیازهای خود، هزینه چندبرابری متحمل شوند و از سرویس اتصال به اینترنت ماهواره‌ای استفاده نمایند. بدیهی است در صورتی که بتوان مسدودیت خدمات و محتوای موردنیاز آن ها را برطرف نمود، اینترنت ماهواره‌ای مزیتی برای جلب نظر این عده نخواهد داشت. لذا استفاده از خدمات اینترنت ماهواره ای مدار پایین، بیشتر محدود به ارتباطات ضدامنیتی خواهد شد که به دلیل کم شمار بودن کاربران عادی، امکان ردیابی و شنود آن افزایش می‌یابد. بنابراین قابلیت اجرا، امکان نیل به هدف و پایداری نتیجه در این گزینه، کاملاً بالاست.

2- کاهش تعرفه‌های اتصال به اینترنت از طریق شبکه سیار و ثابت

کاهش تعرفه‌های سرویس اینترنت ثابت و سیار در افزایش مزیت رقابتی اتصال زمینی، موثر است. هر چند به دلیل مشکلات اقتصادی شرکت‌های مخابراتی، مطلوبیت و قابلیت اجرای آن به نسبت سایر روش ها، پایین‌تر است. هم چنین در صورتی که مسدودیت‌های خدمات و محتوای موردنیاز هم چنان باقی بماند، کاهش تعرفه‌ها اثر چندانی بر جذابیت اتصال زمینی نخواهد داشت.

3- ارتقای کیفیت اتصال به اینترنت در شبکه ثابت و سیار از طریق حمایت از توسعه 5G و فیبرنوری

توسعه شبکه زیرساخت فیبرنوری به عنوان ستون‌فقرات ارتباطی کشور و هم چنین توسعه شبکه دسترسی مستقیم به فیبرنوری (FTTX) در مناطق مختلف شهری و روستایی، علاوه بر امکان پذیری اتصال پرسرعت فیبر خانگی (FTTH)، می‌تواند توسعه نسل پنجم شبکه سیار را نیز تسهیل کند. ارتقای سرعت و کیفیت اتصال به اینترنت از طریق شبکه ثابت و سیار، نقش مهمی در ایجاد مزیت رقابتی چندین برابری نسبت به اینترنت ماهواره‌ای دارد. لذا مطلوبیت، قابلیت اجرا، امکان نیل به هدف و پایداری نتیجه در این روش، بالاست.

• الزام اپراتورهای مخابراتی به پوشش با کیفیت مناطق روستایی

یکی از مزایای اینترنت ماهواره‌ای، پوشش مناطق دورافتاده و روستایی و ایجاد امکان دسترسی پرسرعت به شبکه اینترنت است. اپراتورهای شبکه ثابت و سیار باید ملزم به پوشش دهی با کیفیت مناطق روستایی از هر طریق ممکن و به صرفه اقتصادی شوند. اپراتورها می‌توانند ضمن استفاده از کابل یا دکل‌های رادیویی برای برقراری ارتباط ایستگاه‌های روستایی با مراکز مخابراتی شهری، از بستر اینترنت ماهواره‌ای نیز استفاده نمایند. بدین ترتیب، کاربران در این مناطق برای اتصال به اینترنت نیازی به اتصال مستقیم به ماهواره نخواهند داشت و در چارچوب قوانین و مقررات تنظیم گری کشور و از طریق اپراتورهای شبکه ثابت و سیار از خدمت اینترنت بهره خواهند برد.

• تفاهم نامه همکاری و اعطای مجوز به شرکت‌های اینترنت ماهواره‌ای و هم افزایی دیپلماتیک

وزارت ارتباطات به عنوان متولی حاکمیتی توسعه ارتباطات در کشور می‌تواند با امضای تفاهم نامه‌های همکاری و اعطای مجوز به شرکت‌های اینترنت ماهواره‌ای ، فرصت فعالیت تجاری آن ها در ایران و ارائه سرویس اتصال برای مشتریان خانگی و تجاری را فراهم کند و بدین طریق مشابه اشراف بر درگاه زمینی اینترنت، بر ارتباطات برقرارشده از طریق درگاه ماهواره در کشور نیز نظارت نماید. محورهای پیشنهادی که باید در همکاری های مشترک مد نظر قرار گیرند عبارتند از:

• ایجاد اتصال بین شبکه زمینی و ماهواره‌ای از طریق اشتراک پهنای باند مخابرات زمینی ایران با شبکه‌های ماهواره‌ای مخابراتی طرف قرار داد برای پوشش ارتباطات اضطراری سراسر ایران
• ساماندهی ضوابط و ملاحظات عرضه خدمات اینترنتی مدار پایین از طریق اپراتورهای داخلی
• تشکیل کنسرسیوم مشترک با چین و روسیه جهت راه اندازی منظومه‌های اینترنت ماهواره‌ای

• راهکارهای سلبی

با توجه به اینکه خدمات اینترنت ماهواره ای مدار پایین در ایران و سایر نقاط جهان منوط به تفاهم اپراتورهای زمینی با ارائه دهندگان خدمات ماهواره ‌ای است و باید مجوزهای لازم را از منظر تداخلات فرکانسی از مرجع تنظیم گری هر کشور اخذ نمایند، ارائه خدمات فاقد مجوز شرکتهای ماهواره ای مدار پایین می تواند به مثابه جرم تلقی شود و امکان اتخاذ راهکارهای سلبی برای کشورها فراهم است. از جمله این اقدامات می توان به جرم انگاری خرید و فروش و بهره برداری از تجهیزات و اشتراک بدون مجوز، اقامه دعوی علیه شرکت ارائه دهنده خدمت فاقد مجوز به دلیل تداخل فرکانسی با سرویس‌های ماهواره‌ای شرکت‌های دارای قرارداد با ایران یا سرویس های رادیویی کشور و تفاهم دیپلماتیک با کشورهای منطقه برای کنترل دسترسی به خدمات اینترنت ماهواره ای در مناطق مرزی حساس و استراتژیک کشور نام برد.

جمع بندی

آنچه امروز در پروژه اینترنت ماهواره‌ای به فعلیت رسیده است، فراهم نمودن اتصال به اینترنت از طریق ماهواره برای شهروندان و شرکت ها در بخش‌هایی از جهان از جمله ایران می‌باشد. اما به دلیل محدودیت‌هایی که ناشی از خودِ فناوری از جهت هزینه‌ها و کیفیت استفاده است، ظرفیت تعداد کاربر آن، به نسبت جمعیت کل ایران، بسیار کم است و در صورت سرمایه گذاری در توسعه ارتباطات زمینی و ایجاد و عرضه خدمات مناسب در نقاط پر جمعیت امکان فراگیر شدن ندارد در نتیجه به نظر می‌رسد در کوتاه مدت و بلند مدت، عمده مشتریان آن بخش بسیار اندکی از مردم باشند که در مناطق دور افتاده به اینترنت متصل می‌شوند. قبل از پروژه اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین هم این ارتباطات محدود و خاص از طریق ماهواره‌های مدار بالا و پروژه‌های دیگری مثل ثریا[37] و ایریدیوم[38]، امکان پذیر بوده و لذا این پروژه، آوردۀ افزون برآن نخواهد داشت. لذا به نظر می رسد اینترنت ماهواره ای درصورتی که موانع ساختاری خدمات اینترنت زمینی از جمله ارتقای کیفیت دسترسی زمینی به اینترنت از طریق بازنگری سیاست های مسدودسازی خدمات و محتوا، کاهش تعرفه‌های اتصال به اینترنت از طریق شبکه سیار و ثابت، ارتقای کیفیت اتصال به اینترنت در شبکه ثابت و سیار از طریق حمایت از توسعه 5G و فیبرنوری و الزام اپراتورهای مخابراتی به پوشش با کیفیت مناطق روستایی رفع شود، در بلند مدت نخواهد توانست مزیت رقابتی ایجاد کند. در نتیجه نمی تواند جایگزین درگاه های اینترنت بین المللی زمینی شود.

از سوی دیگر، شرکتهای ارائه دهنده خدمات اینترنت ماهواره ای مدار پایین به علت مسئله تداخلات فرکانسی باید تحت ضوابط تنظیمی کشورها فعالیت کنند، از اینرو امکان اینکه دولت‌ها در مواجهه با این فناوری قابلیت اشراف و کنترل بر تبادل اطلاعات میان داخل کشور و شبکه جهانی اینترنت را داشته باشند وجود دارد.

به این ترتیب می توان گفت بررسی دقیق مساله «اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین» از نظر روند توسعه و مشخصات فنی آن نشان می دهد که این پروژه  در ایران برای اتصال خانوارها به اینترنت هر چند قابلیت رشد ندارد اما لزوم رفع موانع ساختاری در جهت تقویت مزیت رقابتی اتصال زمینی برای پوشش مناطق فاقد اتصالات زمینی، توجه به تفاهم نامه همکاری و اعطای مجوز به شرکت‌های اینترنت ماهواره‌ای برای بهره مندی کنترل شده و هوشمندانه از خدمات اینترنت ماهواره ای مدار پایین، هم افزایی دیپلماتیک برای کنترل دسترسی به خدمات اینترنت ماهواره ای و برخی راهکارهای سلبی در برخورد با شرکتهای ارائه دهنده خدمات فاقد مجوز و بهره برداران آن احساس می شود. 

پیامک گزیده سیاستی – مدیریتی

بمنظور تنظیم گری خدمات اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین سه راهبرد  سیاستی  متصور است:

1- تقویت مزیت رقابتی اتصال زمینی

2- هم افزایی دیپلماتیک  از طریق تفاهم نامه همکاری و اعطای مجوز به شرکت های متعهد

3-راهکارهای سلبی  از جمله جرم انگاری خرید و فروش و بهره برداری در سطح ملی واقامه دعوی علیه شرکت ارائه دهنده فاقد مجوز در سطح بین المللی