صنعت برق بهعنوان یکی از مهمترین صنایع زیرساختی کشور، درسالهای اخیر با چالشهای فراوانی بهویژه از لحاظ تأمین منابع مالی برای توسعه ظرفیت نیروگاهی مواجه بوده است. نظام قیمتگذاری ناکارآمد برق موجب کاهش درآمد و انباشت بدهی دولت به بخش خصوصی شده و بهتبع آن جذابیت سرمایهگذاری در آن حوزه را از بین برده است. ازاینرو لزوم حرکت بهسوی یک نظام کارآمد قیمتگذاری برق غیر قابلانکار است. یکی از رویکردهایی که در این زمینه میتوان اتخاذ کرد، ایجاد بازاری است که بهصورت شفاف به کشف قیمت برق براساس اصل عرضه و تقاضا میپردازد. بر این اساس، در جزء «۲» بند «ب» ماده (44) قانون برنامه پنجساله ششم توسعه، وزارت نیرو مکلف به تعیین قیمت خرید برق با توجه به سازوکار بازار در بورس شده، اما گزارشهای عملکردی حاکی از آن است که با وجود تکالیف قانونی، تنها بخش اندکی از مجموع حجم معاملات برق کشور (حدود 3 درصد) در بستر بورس انرژی مبادله شده است. این درحالی است که در بند «ب» ماده (43) لایحه برنامه هفتم توسعه نیز وزارت نیرو مکلف به افزایش سهم معاملات برق در بورس انرژی به حداقل 30درصد از کل معاملات تا پایان سال دوم برنامه و حداقل 60درصد تا انتهای برنامه شده است.
بهطور کلی در بازار برق بورس انرژی ایران، معاملات در سه بازار اصلی یعنی بازار فیزیکی، بازار مشتقه (سلف) و بازار سایر اوراقبهادار قابل معامله انجام میشود. در حال حاضر 82 نیروگاه (اعم از دولتی و خصوصی)، 458 مشترک صنعتی، 49 شرکت خردهفروش برق و 39 شرکت توزیع در بخش معاملات برق بورس انرژی حضور دارند. در سالهای اخیر میانگین سالیانه معاملات برق در بورس انرژی تقریباً معادل 9 میلیارد کیلووات ساعت و با میانگین ارزش 4 هزار میلیارد ریال در سال بوده است. این بدان معناست که حجم معاملات برق در بورس انرژی نسبت بهکل معاملات تنها در حدود 3 درصد و از منظر ارزش معاملات نیز در حدود 1 درصد بوده است. لذا معاملات برق انجام شده در بستر بورس انرژی، نقش تعیینکنندهای در معاملات برق نداشته و ازاینرو اهداف قانونگذار در برنامه ششم توسعه محقق نشده است. شایان ذکر است قیمت کشفشده برق در بورس انرژی نیز کمتر از بازار عمدهفروشی بوده که دلیل اصلی این مسئله، نیاز نیروگاهها به تأمین نقدینگی است.
ازجمله چالشهایی که منجر به کمرنگ شدن نقش بورس در معاملات برق شده، میتوان به عدمجامعیت و یکپارچگی قوانین درخصوص تجارت برق، عدم اجرای کامل قوانین و مقررات مرتبط با تجارت برق، ساختار دولتی و بعضاً انحصاری حاکم بر نهادهای فعال، توقف روند تأمین اعتبار شرکتهای توزیع و برخی سازوکارهای قیمتگذاری دستوری اشاره کرد. این چالشها بهنحوی بوده که در مواردی موجب روند معکوس در توسعه معاملات برق بورس شده است. بنابر دلایلی که ذکر شد، ارزش و حجم بازار سلف مصرفکنندگان بزرگ بورس انرژی ایران تا سال 1398 روند رو به رشدی داشته و از سال 1399 روند نزولی خود را آغاز کرده است.
با توجه به آسیبشناسی انجامشده، در این گزارش به ارائه پیشنهادهایی برای برنامه هفتم توسعه در راستای رونق معاملات برق در بورس انرژی و افزایش سهم این بازار در کشف قیمت برق پرداخته شده است. برای این منظور باید رویکردهای کلی وزارت نیرو در زمینه تجارت برق، با در نظر گرفتن سهم بازارهای مختلف تعیین شود. از طرفی اجرای قوانین مربوط به تجارت برق نیز باید با یک رویه واحد و در جهت افزایش سهم معاملات برق در بورس انرژی همراه شود. یکی دیگر از راهکارهای افزایش رقابتپذیری در بازار برق، ازجمله توسعه معاملات بورس انرژی، اصلاح ساختار بازار برق و خصوصاً افزایش رقابت در بخش خردهفروشی برق است. علاوهبر این، میتوان با افزایش انعطافپذیری در تعیین سقف قیمتی و تعرفههای برق مشترکان فعال در بورس انرژی، شرایط فعالیت در بورس انرژی را تسهیل کرد.
درحالحاضر صنعت برق کشور با چالشهای اقتصادی مختلفی همچون دولتی بودن، قیمتگذاری نامناسب و غیرشفاف و کمبود نقدینگی روبهروست که این صنعت را دچار اتلاف منابع و عدم بهرهوری کرده است. بنابراین لازم است برنامهریزیهایی جهت اصلاح تجارت برق انجام شود. در این راستا، قانون برنامه پنجساله ششم توسعه راهکاری در قالب جزء «۲» بند «ب» ماده (44) پیشبینی کرده است که براساس آن، «وزارت نیرو موظف است قیمت خرید برق را با توجه به سازوکار بازار در بورس تعیین نماید». شایان ذکر است که این رویکرد در لایحه برنامه هفتم توسعه نیز مورد توجه قرار گرفته و طبق بند «ب» ماده (43) این لایحه، وزارت نیرو مکلف به افزایش سهم معاملات برق در بورس انرژی به حداقل۳۰درصد از کل معاملات تا پایان سال دوم برنامه و حداقل 60درصد تا انتهای برنامه شده است.
بازار برق در بورس انرژی، فعالیت خود را از ابتدای تأسیس این بورس شروع کرد. این بازار دارای محیطهای معاملاتی متنوعی است که علاوهبر فراهم کردن امکان معامله برق تولیدی نیروگاهها در سررسیدهای معین و دورههای تحویل مختلف، بسترهای لازم جهت تأمین مالی صنعت برق را نیز ایجاد میکند. مهمترین مزیت این بازار نسبت به سایر بازارهای معاملاتی برق، شفافیت و رقابتپذیری معاملات در این بازار است. شایان ذکر است که بررسی عملکرد معاملات برق در بورس انرژی کشور با تأکید بر بورسهای انرژی بینالمللی، در سال 1398 در قالب یک گزارش کارشناسی در مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی انجام شد [1]. با توجه به اینکه تصویب برنامه هفتم توسعه در دستورکار مجلس شورای اسلامی قرار دارد، در این گزارش پس از ذکر کلیاتی در مورد معاملات برق در بورس انرژی، به بررسی عملکرد مرتبط با حکم قانونی مذکور، چالشهای موجود و ارائه پیشنهادهایی برای برنامه هفتم توسعه پرداخته میشود.
2. تعریف، ساختار و نحوه عملکرد بورس انرژی
از دهه هشتاد میلادی صنایع مختلف ازجمله صنعت برق، در بسیاری از کشورهای توسعهیافته و درحالتوسعه با احساس نیاز به اصلاح عملکرد خود، شروع به ایجاد تغییرات اساسی و بنیادی در ساختار خود کردند. در ساختار قدیمی صنعت برق، مدیریت هر سه بخش تولید، انتقال و توزیع بهصورت کامل در اختیار حاکمیت قرار داشت و هدف اصلی از تغییرات جدید، ایجاد فضای رقابتی و خروج از حالت انحصار بود. با ظهور ساختار جدید در صنعت برق، هریک از بخشها مدیریت جداگانه پیدا کردند و برای حفظ ارتباط بین این بخشها بازار برق بهعنوان واسطه شکل گرفت.
شکلگیری بازار برق بهعنوان یک کالای تجاری، تفاوتهای ژرفی با دیگر کالاهای تجاری دارد و بازار خاص خود را میطلبید. ریشه اصلی این تفاوتها را میتوان در دو مورد خلاصه کرد؛ «باید سریع مصرف شود و قابل ذخیرهسازی نیست». این تفاوتها باعث میشود که روند عرضه و تقاضای برق لحظهبهلحظه موازنه شود تا پایداری شبکه حفظ شود.
باید توجه داشت الگوی مصرف در ساعتهای مختلف روز و حتی روزهای مختلف سال متغیر است. بنابراین مدیریت صنعت برق متناسب با الگوی مصرف و با توجه به ماهیت کالای برق، تنها با وجود یک بازار لحظهای عادلانه و کارآمد امکانپذیر است.
در کشور ما هم بهعنوان یک کشور درحالتوسعه، نیاز به توسعه صنعت برق بیش از پیش حس میشود. اوایل دهه 1380 مباحث تجدید ساختار در دستور کار صنعت برق قرار گرفت و در سال 1381 طرح کلی تجدید ساختار صنعت برق در مجمع عمومی شرکت توانیر به تصویب رسید. پس از شروع فرایند تجدید ساختار، بازار برق ایران در سال 1384 و براساس آییننامه «تعیین شرایط و شیوه خریدوفروش برق در کشور»[1] توسط وزیر وقت نیرو راهاندازی شد.
در راستای اجراییسازی مفاد این آییننامه، بورس انرژی ایران بهعنوان چهارمین بورس کشور از سال 1391 فعالیت خود را با هدف ایجاد زمینه لازم برای تجارت انرژی بهصورت آزاد، غیر تبعیضآمیز و مبتنیبر رقابت آغاز کرد.
در بین کشورهای غرب آسیا، ایران بهعنوان اولین کشور، مطالعات تجدید ساختار صنعت برق را در دهه 1370 آغاز کرد. درنتیجه آن در سال 1382 بود که عملاً بازار برق تشکیل شد و در ادامه آن، شرکت مدیریت شبکه برق در سال 1383 کار خود را آغاز کرد. یکی از رسالتهایی که در اساسنامه شرکت مدیریت شبکه برق بهعنوان وظیفه اصلی مطرحشده، راهاندازی بورس برق است.
طبق ماده (4) «قانون بازار اوراقبهادار جمهوری اسلامی ایران» مصوب آذرماه سال 1384 مبنیبر واگذاری اختیار صدور مجوز فعالیت بورسها در کشور به شورایعالی بورس و اوراقبهادار، در مهرماه سال 1386 گزارش توجیهی راهاندازی بورس برق ازسوی وزارت نیرو به وزیر اقتصاد و دارایی و سازمان بورس و اوراقبهادار ارسال شد و در مردادماه سال 1387 شورایعالی بورس و اوراقبهادار موافقت خود مبنیبر راهاندازی بورس برق را به وزارت نیرو ابلاغ کرد.
سه سال بعد، در خردادماه سال 1390 شورایعالی بورس و اوراقبهادار، برای فراهم کردن امکان معامله سایر حاملهای انرژی، موافقت خود را مبنیبر راهاندازی بورس انرژی اعلامکرد.
درنهایت بورس انرژی فعالیت رسمی خود را از تاریخ 19اسفندماه سال 1391 آغاز کرد. در فاز آغازین معاملات، 11 نیروگاه خصوصی و 6 شرکت توزیع حضور یافتند. بدین ترتیب نماد بار پیک[2] در 19 فروردینماه سال 1392 بازگشایی شد و پنج معامله به حجم 20 مگاوات در این نماد انجام شد.
بازارهای بورس انرژی ایران را با توجه به نوع معامله، ساعات معاملاتی و کالاها میتوان به سه بازار فیزیکی، مشتقه و سایر اوراقبهادار تقسیم کرد. هرکدام از معاملات برق، نفت و گاز و دیگر حاملهای انرژی، در بازارهای فیزیکی، بازار مشتقه و بازار سایر اوراقبهادار در دو رینگ داخلی و بینالمللی انجام میشوند. شکل 1 شمای کلی بازارهای فعال بورس انرژی ایران را نمایش میدهد.
شکل 1. بازارهای بورس انرژی ایران
مأخذ: تارنمای شرکت بورس انرژی ایران.
بازار برق بورس انرژی ایران دارای محیطهای معاملاتی متنوعی نظیر بازار فیزیکی، بازار سلف و بازار سایر اوراقبهادار قابل معامله است تا بتواند از یکسو بازیگرانی همچون نیروگاههای تولید برق، شرکتهای برق منطقهای و توزیع و شرکتهای خوردهفروش و مصرفکننده را با خود همراه کند و ازسوی دیگر نیازهای کلان صنعت برق را پاسخ دهد. در ادامه به تشریح هریک از این بازارها خواهیم پرداخت.
بازار فیزیکی برق در راستای تحقق قانون برنامه ششم توسعه و سایر قوانین بالادستی در تابستان سال 1396 راهاندازی شد. خریداران این بازار، مصرفکنندگان بزرگ بالای 5 مگاوات و شرکتهای خردهفروشی و فروشندگان، نیروگاهها هستند. بعضی از مهمترین قراردادهای بازار فیزیکی بورس انرژی نیز بهشرح زیر هستند:
قرارداد نقدی: پرداخت بهای کالای مورد معامله و تحویل آن در هنگام و یا حداکثر تا پایان وقت اداری روز کاری معامله بورس انرژی انجام میشود.
قرارداد نسیه (اعتباری): کالا در هنگام معامله تحویل داده میشود، ولی بهای آن در زمان سررسید پرداخت میشود. (زمان تسویه نهایی تا سه روز کاری است).
قراردادهای سلف: کالا در زمان مشخص در آینده تحویل شده و بهای آن در هنگام معامله، حداکثر تا سه روز کاری پرداخت میشود.
قرارداد کشف پریمیوم: قراردادی است که بهموجب آن، طرفین متعهد میشوند که در زمان مشخصی در آینده کالا را براساس قیمت نهایی (در زمان معامله نهایی در آینده) معامله کنند. در این نوع قرارداد، خریدار بخشی از بهای معامله را در ابتدا پرداخته و مابهالتفاوت آن با قیمت نهایی را در زمان تحویل کالا میپردازد.
در سالهای اخیر با توجه به نوسانات قیمت مواد اولیه، تولیدکنندگان برای تأمین مستمر مواد اولیه با مشکلاتی روبهرو میشوند. قرارداد کشف پریمیوم در چارچوب سازوکار قانونی و عادلانه، ریسک معاملات را برای هر دو طرف خریدار و فروشنده کاهش میدهد. شکل 2 نمای کلی از بازار فیزیکی برق در بورس انرژی را نشان میدهد.
شکل 2. نمای کلی بازار فیزیکی برق در بورس انرژی
مأخذ: تلخیص نگارنده.
بازار مشتقه بورس انرژی بهعنوان اولین بازار، فعالیت خود را با شروع به کار بورس انرژی و با هدف پوشش ریسک و جلوگیری از سفته بازی توسط فعالان بازار آغاز کرد. تفاوت اصلی بازار مشتقه با بازار فیزیکی، در این است که در بازار مشتقه، اوراقبهادار مبتنیبر کالاهای پذیرفته شده در بورس مورد معامله قرار میگیرد. درحالی که در بازار فیزیکی فقط کالا مورد معامله قرار میگیرد و امکان معامله ثانویه وجود ندارد. شکل 3 نمای کلی بازار مشتقه برق در بورس انرژی و بازیگران فعال این بازار را نشان میدهد.
شکل 3. نمای کلی بازار مشتقه برق در بورس انرژی
مأخذ: همان.
در بازار مشتقه، درحال حاضر از قرارداد سلف موازی استاندار برق و در فاز بعدی، ابزارهای مشتقه دیگری همچون قرارداد اختیار معامله و قرارداد آتی برق نیز جهت معامله استفاده میشود. در ادامه به معرفی این قراردادها پرداخته میشود.
قرارداد سلف موازی: این قرارداد اولین قرارداد مشتقه پذیرفته شده توسط هیئت پذیرش بورس است. بهدلیل وجود چالشهای حقوقی قراردادهای سلف موازی در بازار سرمایه و بورسهای کالایی ازجمله بورس انرژی طراحی شد. با استفاده از این نوع قرارداد، هیچ محدودیتی در خریدوفروش اوراق سررسید وجود ندارد و فعالان بازار میتوانند اوراق را بهدفعات مورد معامله قرار دهند و اولین منتشرکننده قرارداد، موظف به تزریق برق به شبکه در زمان سررسید قرارداد است.
تقسیمبندی قراردادهای سلف موازی به دو حالت امکانپذیر است:
قرارداد آتی: در این قرارداد، فروشنده متعهد میشود در سررسید معین، مقدار معینی از کالای مشخص را به قیمتی که الان تعیین میشود، بفروشد و در مقابل طرف دیگر قرارداد متعهد میشود آن کالا را با آن مشخصات خریداری کند و برای جلوگیری از امتناع طرفین از انجام قرارداد، طرفین بهصورت شرط ضمن عقد متعهد میشوند مبلغی را بهعنوان وجه تضمین در نظر بگیرند و متعهد میشوند متناسب با تغییرات قیمت آتی، وجه تضمین را تعدیل کنند [2].
قرارداد اختیار معامله: اوراق بهاداری است که بهموجب آن فروشنده بهمنظور پوشش ریسک ناشی از نوسانات قیمت پایه کالا در بازار مشتقه، میتواند از ابزار اختیارات خریدوفروش تبعی استفاده کند. بدین ترتیب خریدار یا فروشنده میتواند در صورت تمایل، مقدار معینی از دارایی را با قیمت تعیینشده در قرارداد فروخته یا خریداری نماید [3].
همانطور که بیان شد، یکی از اهداف تشکیل بورس تأمین مالی صنعت برق است. اولین ابزاری که بهنوعی تأمین مالی طرحهای توسعهای صنعت برق را برعهده داشت، اوراق سلف موازی استاندارد با مدت زمان بیش از یکسال بود. در ادامه، اوراقبهادار قابل معامله در حوزه انرژی در این بازار منتشر و معامله شد. در حال حاضر دو تابلو صندوق سرمایهگذاری پروژه و گواهی ظرفیت در این بازار فعال است.
صندوق سرمایهگذاری پروژه: صندوق پروژه یک نهاد مالی است که با اخذ مجوز از سازمان بورس و اوراقبهادار تأسیس شده و به جمعآوری سرمایه از عموم و سرمایهگذاری در ساخت و تکمیل یک پروژه معین که در اساسنامه صندوق به تفصیل تشریح شده است، اقدام میکند.
اوراق گواهی ظرفیت: گواهی ظرفیت سندی قابلمبادله و مبتنیبر ایجاد ظرفیت نیروگاهی جدید و یا کاهش قدرت قراردادی مشترکین موجود است که با اجازه وزارت نیرو صادر میشود. واحد گواهی ظرفیت کیلووات است که معرف تعهدی جهت تدارک یک کیلووات ظرفیت مطمئن نیروگاهی بهمدت نامحدود میباشد.
راهاندازی و معامله در بورس انرژی هم برای بازیگران فعال در بازار برق و هم برای توسعه صنعت برق مزایایی دارد برخی از مهمترین مزایای ناشی از راهاندازی بورس انرژی در کشور میتوان به موارد ذیل اشاره کرد:
از زمان مطرحشدن مسئله تجارت برق، قوانین، مقررات و دستورالعملهایی برای تشکیل و توسعه بازار برق بورس انرژی ابلاغ شده است که از مهمترین آنها میتوان به موارد ذیل اشاره کرد:
* سیاستهای کلی اصل چهلوچهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران که بهموجب آن «تمامی بنگاههای تأمین نیرو بهاستثنای شبکههای انتقال به بخش خصوصی واگذار میگردد». بدیهی است که این انتقال مالکیت، نیازمند تدارک یک بستر مناسب و شفاف جهت کشف قیمت و عرضه محصولات شرکتهای خصوصی شده تولید نیروی برق است که این مهم با تأسیس بورس انرژی محقق میشود.
* تبصره «1» ماده (13) قانون رفع موانع تولید رقابتپذیر و ارتقای نظام مالی کشور (مصوب 1394/2/1) بیان میکند: «استفاده از سازوکارهای بورس انرژی در خریدوفروش نفت خام و میعانات گازی و فرآوردههای نفتی و انرژی برق در اولویت قرار دارد».
* ماده (18) قانون توسعه ابزارها و نهادهای مالی جدید بهمنظور تسهیل اجرای سیاستهای کلی اصل چهلوچهارم قانون اساسی بیان میکند: «دولت مکلف است کالای پذیرفتهشده در بورس را از نظام قیمتگذاری خارج نماید». لذا بهنظر میرسد که بهموجب این قانون کشف قیمت برق نیز باید بهواسطه بورس انرژی انجام شود.
* در بند «ب» ماده (44) قانون برنامه پنجساله ششم توسعه وزارت نیرو موظف است بهمنظور افزایش بازدهی و ضریب بهرهوری نیروگاهها قیمت خرید برق را با توجه به سازوکار بازار در بورس تعیین نماید.
* بند «6» ماده (7) قانون تصویب اساسنامه شرکت مادرتخصصی مدیریت تولید، انتقال و توزیع نیروی برق ایران (توانیر)، مصوب 1381/10/28 ازجمله وظایف شرکت مادرتخصصی توانیر را «راهبری و پایش شبکه سراسری برق از طریق شرکتهای زیرمجموعه و همچنین ایجاد سازوکارهای لازم برای توسعه رقابت در امر تولید، خریدوفروش برق ازجمله ایجاد سیستمها و انجام عملیات بازار و بورس برق» بیان میکند.
* بند «۳» ماده (۲) و بند «۴» ماده (۷) اساسنامه شرکت مدیریت شبکه برق ایران که در آن بهترتیب «برقراری شرایط خریدوفروش رقابتی برق» و «راهبری، انجام عملیات و توسعه بازار و بورس برق» از وظایف و مسئولیتهای آن شرکت برشمرده شده است.
* مصوبه شماره 145937/ت509999 مورخ 1394/11/10 هیئتوزیران
وزارت نیرو مکلف است شرایط را برای آن دسته از مشترکینی که قدرت قراردادی آنها بالای 5 مگاوات میباشد و مایلند تمام یا بخشی از انرژی برق موردنیاز خود را از طریق نیروگاههای متعلق به خود یا بورس انرژی یا قرارداد دوجانبه یا نیروگاهها تأمین نمایند، فراهم آورد.
*مصوبه جلسه مورخ ۱399/۰۷/16 هیئتوزیران درخصوص «تکلیف کلیه مشترکین صنعتی برق با قدرت بالای ۵ مگاوات برای تأمین آن»:
وزارت نیرو و شرکت بورس انرژی ایران موظفند زیرساختهای لازم را برای تأمین برق سایر مشترکین ازجمله مشترکین تجاری بالای 5 مگاوات از طریق قراردادهای دوجانبه با روشهای متداول بورس انرژی فراهم نمایند. بهگونهای که براساس یک برنامه زمانبندی شده ملی در دو سال آینده تمام مشترکین بالای 1 مگاوات مشمول این تصویبنامه شوند.
با توجه به آنچه گفته شد، از زمان شکلگیری بورس انرژی و حتی قبل از آن، به استفاده از سازوکار بورس برای توسعه صنعت و تجارت برق، در قوانین و مقررات کشور اشاره شده است. وزارت نیرو، شرکت مدیریت شبکه برق ایران و بورس انرژی ایران بهعنوان نهادهایی هستند که وظیفه اجرای این قوانین را برعهده داشتند، اما درحال حاضر با گذشت بیش از 10 سال از آغاز به کار معاملات برق در بورس انرژی، اهداف مدنظر محقق نشده است.
3. عملکرد بازار برق بورس انرژی ایران
معاملات کالای برق و اوراقبهادار مبتنی بر آن در دو سمت عرضه و تقاضا قابلبررسی است. در حال حاضر 82 نیروگاه (اعم از دولتی و خصوصی) در سمت عرضه و در سمت تقاضا 789 مشترک صنعتی برای مشارکت در بازار توسط مدیریت شبکه برق ایران به شرکت بورس انرژی ایران معرفیشده که از این میان، 458 مشترک صنعتی کد معاملاتی دریافت کردهاند. در بازار عمدهفروشی نیز 49 شرکت خردهفروش برق و 39 شرکت توزیع بهعنوان خریدار فعالیت میکنند [4]. دو سمت عرضه و تقاضا در بازارهای برق بورس انرژی در شکل 4 به نمایش درآمده است.
شکل 4. وضعیت عرضه و تقاضا در بازارهای برق بورس انرژی
مأخذ: همان.
باید توجه داشت که تولیدکنندگان برق فعال در بورس انرژی، در جهت اجرای مصوبات هیئت تنظیم بازار برق، ملزم به انعقاد قرارداد با شرکت مدیریت شبکه برق ایران هستند. در ادامه گزارش، عملکرد بازار برق بورس انرژی به تفکیک هریک از بازارها ارائه شده و درنهایت عملکرد کلی بازار برق بورس انرژی مورد تحلیل و بررسی قرار میگیرد. درنهایت نیز چالشها و محدودیتهای پیشرو مطرح میشوند.
همانگونه که بیان شد، بازار فیزیکی از تابستان سال 1396 با عرضه برق در دوره تحویل و زمانهای مختلف، کار خود را آغاز کرد. تغییرات ارزش و حجم معاملات بازار فیزیکی برق در نمودار 1 نشان داده شده است.
نمودار 1. ارزش و حجم معاملات انجامشده در بازار فیزیکی برق بورس انرژی ایران
مأخذ: شرکت بورس انرژی ایران، گزارش تفصیلی شرکت بورس انرژی ایران جهت تحقق برنامه ششم توسعه، 1401.
حجم معاملات انجام شده در بازار فیزیکی برق بورس انرژیبر حسب دوره تحویل و ساعت مصرف، بهترتیب در نمودارهای 2 و 3 ارائه شده است.
نمودار 2. حجم معاملات بازار فیزیکی برق بورس انرژی برحسب دوره تحویل
مأخذ: شرکت مدیریت شبکه برق ایران، گزارش بازار برق.
نمودار 3. حجم معاملات بازار فیزیکی برق بورس انرژی برحسب ساعات مصرف
مأخذ: همان.
مطابق نمودار 2، 85 درصد حجم معاملات فیزیکی در دورههای ماهیانه صورت گرفته است. بهنظر میرسد دلیل این مسئله سهولت انجام معاملات در این بازه زمانی است. همچنین با توجه به نمودار 3، 97 درصد حجم معاملات بازار فیزیکی برق در بارپایه انجام شده است و فاصله قابلتوجهی با سایر دورههای زمانی وجود دارد؛ زیرا امنیت عرضه و تقاضا در معاملات بارپایه بیشتر است.
همانگونه که گفته شد، بازار مشتقه برق بورس انرژی از دو بخش بازار عمدهفروشی و بازار سلف موازی مصرفکنندگان بزرگ تشکیلشده است. نمودار 4 ارزش و حجم بازار سلف مصرفکنندگان بزرگ بورس انرژی ایران را نشان میدهد. همانطور که قابل مشاهده است، این بازار تا سال 1398 روند رو به رشدی داشته و از سال 1399 روند نزولی خود را آغاز کرده است. دلایل متفاوتی برای این مسئله قابلذکر است که ازجمله مهمترین آنها میتوان به عدم تأمین نقدینگی لازم برای خرید برق شرکت توزیع از بورس و تعیین تعرفه مشخص برای برق مشترکان صنعتی اشاره کرد.
نمودار 4. ارزش و حجم معاملات انجامشده در بازار سلف مصرفکنندگان بزرگ برق بورس انرژی ایران
مأخذ: شرکت بورس انرژی ایران، گزارش تفصیلی شرکت بورس انرژی ایران جهت تحقق برنامه ششم توسعه، 1401.
برای بررسی دقیقتر روند بازار مشتقه بورس انرژی، ارزش و حجم معاملات انجام شده در بازار عمدهفروشی برق بورس انرژی ایران در نمودار 5 آمده است. براساس این نمودار، اوج معاملات مربوط به بازه زمانی قبل از شروع برنامه ششم توسعه میباشد. بهنظر میرسد یکی از دلایل اصلی، تغییر رویکرد وزارت نیرو در تأمین نقدینگی شرکتهای توزیع بوده است.
نمودار 5. ارزش و حجم معاملات انجامشده در بازار عمده فروشی برق بورس انرژی ایران
مأخذ: همان.
نمودار 6 نیز درصد حجم معاملات را به تفکیک دو بازار عمدهفروشی و بازار مصرفکنندگان بزرگ نشان میدهد و همانطور که مشاهده میشود، عمده معاملات انجامشده مربوط به بازار مصرفکنندگان بزرگ است. در اینجا نیز عدم تأمین نقدینگی شرکتهای توزیع (بهعنوان خریداران اصلی) در کاهش سهم بازار عمدهفروشی مؤثر بوده است.
نمودار 6. نسبت حجم معاملات بازار سلف موازی
مآخذ: شرکت مدیریت شبکه برق ایران، گزارش بازار برق.
برای بررسی روند تأثیرگذاری شرکتهای توزیع در بازار برق بورس، مقدار کیلووات ساعت معامله شده آنها در طول سالهای فعالیت در نمودار 7 ارائه شده است. همانطور که مشاهده میشود از سال 1397 به بعد خرید برق از بورس انرژی توسط شرکتهای توزیع، کاهش چشمگیری داشته و همانطور که پیشتر اشاره شد عدم تأمین نقدینگی توسط وزارت نیرو دلیل اصلی این عملکرد بوده است. منفعل شدن شرکتهای توزیع بهعنوان یکی از بازیگران اصلی بازار بورس انرژی تأثیر قابلتوجهی در رونق معاملات برق در بورس انرژی داشته است.
نمودار 7. میزان برق خریداریشده توسط شرکتهای توزیع در بورس انرژی ایران
مآخذ: شرکت بورس انرژی ایران، گزارش تفصیلی شرکت بورس انرژی ایران جهت تحقق برنامه ششم توسعه، 1401.
این بازار متشکل از دو تابلو است که صندوق سرمایهگذاری پروژه و گواهی ظرفیت در آن درج و معامله میشود. ارزش معاملات صندوق پروژه بهصورت نمودار 8 است. با توجه به وجود فقط یک صندوق پروژه فعال در بورس انرژی ایران، ارزش معاملات قابلتوجهی ثبت نشده است. در سال 1398 نیز یک معامله درونگروهی بلوکی توسط مالک صندوق انجام شد که باعث ثبت ارزش معاملات بالایی شد. نمودار 9 نیز روند روبهرشد ارزش معاملات اوراق گواهی ظرفیت در چند سال اخیر را نشان میدهد. اوراق گواهی در اواخر سال 1398 با تعداد کمی مصرفکننده عرضه شدند؛ لذا مجموع ارزش معاملات در این سال پایین بوده است. با افزایش قیمت اوراق گواهی ظرفیت و افزایش مصرفکنندگان در سالهای بعد، روند رو به رشدی در ارزش معاملات گواهی ظرفیت مشاهده میشود.
نمودار 8. ارزش معاملات صندوق پروژه
مأخذ: همان.
نمودار 9. ارزش معاملات اوراق گواهی ظرفیت
مأخذ: همان.
با توجه به شرایط و برنامههایی که جهت تقویت بازار برق بورس انرژی پیادهسازی شده است، وضعیت معاملات در این بازار در یک دهه اخیر فراز و فرودهایی داشته است که نمودارهای 10 و 11 بیانگر این موضوع هستند.
نمودار 10. ارزش کل معاملات بازار برق بورس انرژی
مأخذ: همان.
نمودار 11. میزان برق خریداریشده از بورس انرژی
مأخذ: همان.
با وجود این، سهم معاملات بورس انرژی از مجموع ارزش معاملات برق کشور بسیار اندک و در حدود 3 درصد بوده است (نمودار 12). بهعبارت دیگر، وضعیت کلی بازار برق نسبت به قبل از برنامه ششم توسعه تغییر محسوسی نداشته است. این درحالی است که اغلب معاملات انجام شده در بورس انرژی مربوط به معاملات برق بوده است (نمودار 13).
نمودار 12. سهم معاملات بورس انرژی از مجموع ارزش معاملات برق کشور
مأخذ: همان.
نمودار 13. سهم معاملات برق از مجموع ارزش معاملات در بورس انرژی
مأخذ: همان.
نمودار 14 نیز متوسط قیمت برق در بورس انرژی و بازار عمدهفروشی[4] را در سالهای مختلف و برحسب ریال بر کیلووات ساعت نشان میدهد [5]. همانطور که مشاهده میشود، قیمت برق در بورس انرژی به میزان قابلتوجهی کمتر از قیمت آن در بازار عمدهفروشی است که دلیل اصلی آن، قدرت نقدشوندگی معاملات بورس انرژی میباشد. شایان ذکر است بهدلیل ناترازی اقتصادی صنعت برق، مبلغ برق خریداری شده از نیروگاه در بازار عمدهفروشی با تأخیر زیادی پرداخت میشود و به همین دلیل تمایل نیروگاهها به انجام معاملات نقدی (ازجمله در بورس انرژی) زیاد است.
نمودار 14. قیمت متوسط هر کیلووات ساعت برق در بورس انرژی و بازار عمدهفروشی
مأخذ: شرکت مدیریت شبکه برق ایران، گزارش بازار برق.
4.چالشهای توسعه معاملات برق در بورس انرژی
علیرغم اینکه از آغاز بهکار معاملات برق در بورس انرژی بیش از 10سال میگذرد و در این مدت قوانین مختلفی جهت تکمیل و سرعت بخشیدن به معاملات آن تصویب شده است، اما عملکردها نشان میدهند که بازار برق بورس انرژی، نقش 3 درصدی در معاملات نهایی بازار برق داشته است. ازجمله پیامدهای این مسئله، کاهش رغبت سرمایهگذار برای ورود و توسعه صنعت برق، افزایش ناترازی در تولید و مصرف برق و انباشت بدهی دولت به صنعت برق است. بخشی از این عملکرد ضعیف مربوط به مواردی همچون پیچیدگی ذاتی کالای برق، روند روبهرشد توسعه صنعت برق و کمبود اعتبارات دولتی است که سایر فضاهای معاملاتی را به همین نسبت با چالش روبهرو کرده، اما بخشی دیگر از این عملکرد ضعیف مربوط به بازار برق و عملکرد نهادهای مرتبط است. در ادامه به ذکر دقیقتر هریک از چالشهای توسعه معاملات برق در بورس انرژی پرداخته میشود:
بهمنظور مقابله با چالشهای صنعت برق کشور، تعیین قیمت برق از طریق سازوکار بورس در جز «2» بند «ب» ماده (44) قانون برنامه ششم توسعه تکلیف شده است. در گزارش حاضر عملکرد حکم قانونی مذکور ارزیابی شده و پیشنهادهایی جهت رفع آنها در قالب برنامه هفتم توسعه ارائه شده است. براساس گزارشها، معاملات برق در بورس انرژی تنها 3درصد از کل معاملات برق را شامل میشود. لذا میتوان گفت طی سالهای برنامه ششم توسعه این معاملات با رونق چندانی همراه نبوده و نقش بورس انرژی در تعیین قیمت برق بسیار کمرنگ بوده و بنابراین اهداف قانونگذار در این زمینه محقق نشده است. علاوهبر این، چالشهای موجود در زمینه رشد معاملات برق در بورس انرژی نیز بررسی شد. در بند «ب» ماده (43) لایحه برنامه هفتم توسعه وزارت نیرو مکلف به افزایش سهم معاملات برق در بورس انرژی به حداقل۳۰ درصد (30%) از کل معاملات تا پایان سال دوم برنامه و حداقل شصت درصد (60%) تا انتهای برنامه شده است. با توجه به بررسیها و آسیبشناسی انجامشده، صرفاً ایجاد تکلیف برای وزارت نیرو در این زمینه کافی نیست. لذا پیشنهادهای زیر جهت لحاظ در برنامه هفتم توسعه قابل ارائه است:
