خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

هدف این پژوهش، بررسی وضعیت شاخص‌های عملکرد رقابت‌پذیری صنعتی کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 و مقایسه تطبیقی وضعیت ایران است. روش تحقیق در این پژوهش، اسنادی_آماری است. جامعه آماری شامل 24 کشور حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله کشور و پایه آماری با توجه به اطلاعات در دسترس، دوره زمانی 1401-1384 است. داده آماری کشورهای مورد بررسی از سامانه آمار یونیدو به‌صورت کتابخانه‌ای جمع‌آوری و با ترسیم نموداری امکان مقایسه تطبیقی فراهم شده‌ است.

در سند چشم‌انداز بیست‌ساله جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 آمده است، ایران کشوری است توسعه‌یافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه با هویت اسلامی و انقلابی، الهام بخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و مؤثر در روابط بین‌الملل. در بخش دیگر این سند در تبیین کشورهای منطقه به کشورهای آسیای جنوب غربی شامل آسیای میانه، قفقاز، خاورمیانه و کشورهای همسایه تأکید شده که مشتمل بر 24 کشور[1] است. بنابراین با توجه به هدف متعالی سند چشم‌انداز مبنی‌بر دست یافتن به جایگاه اول اقتصادی، نقش بخش صنعت با توجه به اهمیت و سهم آن در اقتصاد بسیار حائز اهمیت است و انتظار بر این است که بخش صنعت ایران در بین کشورهای منطقه از نظر عملکرد رقابت‌پذیری و همچنین از نظر اندازه و خلق ارزش افزوده صنعتی در جایگاه بالاتری قرار گیرد. به اعتقاد بانک جهانی هر چند رابطه بین صنعتی شدن و رشد اقتصادی همچنان موضوعی مورد مناقشه است اما مطالعات^[2] بررسی ارتباط بین رشد صنعتی و رشد اقتصادی در کشورهای مختلف جهان حاکی از آن است که افزایش تولید صنعتی باعث رشد اقتصادی می شود و بین توسعه صنعتی و رشد اقتصادی رابطه معناداری وجود دارد. به همین دلیل در حال حاضر با نزدیک شدن به افق نهایی سند چشم‌انداز و پیش رو بودن تصویب برنامه هفتم توسعه، انجام پژوهش حاضر با هدف پی بردن به جایگاه بخش صنعت کشور در بین کشورهای حوزه سند چشم انداز یا منطقه آسیای جنوب غربی و اصلاح مسیر طی شده در حوزه صنعت و سیاست‌های صنعتی از ضرورت بالایی برخوردار است.

شاخص عملکرد رقابت صنعتی (CIP)^[3] نشان‌ می‌دهد که تفاوت‌های قابل‌توجهی در توانایی کشورها برای تولید و صادرات محصولات کارخانه‌ای در جهت ارتقا و تأثیر اقتصادی بر تجارت جهانی و ارزش افزوده محصولات کارخانه‌ای وجود دارد. شاخص عملکرد رقابت صنعتی یکی از شاخص‌هایی است که یونیدو برای ارزیابی توان رقابت و عملکرد صنعتی اقتصادهای مختلف مورد استفاده قرار می‌دهد. در این پژوهش با بهره‌گیری مجموعه‌ای از زیرشاخص‌های عملکرد رقابت صنعتی، توان تولید و صادرات کالاهای صنعتی اقتصاد ایران مورد ارزیابی قرار گرفته و وضعیت تولیدات صنعتی ایران با  کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله کشور مقایسه می‌شود. این شاخص نشان‌ می‌دهد که تفاوت‌های قابل‌توجهی در توانایی کشورها برای تولید و صادرات صنعتی یا کالاهای کارخانه‌ای در ارتقا و همچنین در تأثیر اقتصاد بر تجارت جهانی و ارزش افزوده کالاهای کارخانه‌ای وجود دارد. قدرت هر کشور در زمینه رقابت صنعتی با سایر کشورها در حوزه تولیدات صنعتی با عددی بین صفر تا یک اندازه‌گیری می‌شود. هرچه این رقم به عدد یک نزدیک‌تر باشد نشانگر قدرت بیشتر آن کشور در عملکرد رقابت صنعتی است. یونیدو رقابت صنعتی را به‌عنوان ظرفیت کشورها برای افزایش حضور خود در بازارهای داخلی و بین‌المللی و در‌ عین‌حال توسعه بخش‌ها و فعالیت‌های صنعتی با ارزش افزوده و محتوای فناوری بالاتر تعریف می‌کند. بنابراین براساس داده های یونیدو می‌توان نتیجه گرفت که بهبود رقابت‌پذیری صنعتی مستلزم دو مؤلفه اساسی گسترش تولید برای افزایش حضور در بازارهای داخلی و بین‌المللی و افزایش محتوای فناورانه[4] است. اولین مؤلفه، بر افزایش ظرفیت و تولید و مؤلفه دوم، بر کیفیت و تولید محصولات مبتنی‌بر فناوری تمرکز دارد.

نقطه نظرات/ یافته‌های کلیدی

یافته‌های این پژوهش نشان‌ می‌دهد، وضعیت رقابت پذیری تولیدات کارخانه‌ای (صنعت ساخت) ایران از شروع اجرای سند چشم‌انداز در سال 1384 تا سال 1399 و جایگاه ایران در بین کشورهای حوزه سند چشم‌انداز به‌طور نسبی بهبود و ارتقا پیدا کرده است اما از نظر شاخص رقابت‌پذیری صنعتی(CIP) در بین کشورهای حوزه سند چشم انداز یا کشورهای منطقه به‌ترتیب بعد از کشورهای ترکیه، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، قطر و بحرین در جایگاه ششم قرار دارد. مهمترین دلیل این موضوع به رشد فزاینده ارزش افزوده صنعتی در کشورهای ترکیه، امارات و عربستان طی یک دهه اخیر و بالاتر قرار گرفتن رتبه کشورهایی مثل امارات، قطر و بحرین نیز عمدتا به بزرگتر شدن مقادیر زیرشاخص های سرانه بدلیل رشد مطلوب و بزرگ بودن میزان ارزش افزوده صنایع بزرگ نفت و گاز در مقایسه با جمعیت پایین این کشورها بر می گردد. انتظار می‌رود در سال‌های باقیمانده به افق سند چشم‌انداز بیست‌ساله در سال 1404 با تحول جدی در حوزه سیاستی به‌خصوص سیاست صنعتی، میزان رقابت پذیری صنعتی بخش صنعت به‌عنوان بخش پیشرو و مولد در بین بخش‌های مختلف اقتصاد ایران بهبود یابد. بررسی و تحلیل داده‌های یونیدو در بخش شاخص‌های ظرفیت تولید حاکی از آن است که وضعیت خلق ارزش افزوده تولیدات کارخانه‌ای و میزان صادرات آن در مقایسه با کشورهای حوزه سند چشم‌انداز چندان رضایت‌بخش نیست به‌گونه‌ای که حجم ارزش افزوده صنعتی ایران طی  یک دهه اخیر(1399-1390) به قیمت ثابت دلار سال 2015 میلادی، تقریباً در کانال  60 میلیارد دلار ثابت بود اما در سه سال اخیر این وضعیت بهبود یافت و در سال 1401 این رقم وارد کانال 70 میلیارد دلار شده ‌است. البته برای اینکه تصویر درستی از وضعیت میزان خلق ارزش افزوده بخش صنعت ایران و اندازه و جایگاه این بخش در بین کشورهای حوزه سند چشم‌انداز یا کشورهای منطقه داشته باشیم؛ گفتنی است بخش صنعت ایران طی دوره اجرای سند چشم‌انداز از سال 1384 تا سال 1401 از نظر اندازه و جایگاه در رتبه سوم بعد از کشورهای ترکیه و عربستان قرار دارد و در این جایگاه ثابت بوده است.

در بخش شاخص‌های اثرگذاری جهانی، به‌دلیل تحول رو به بهبود در ساختار صادرات کشور طی دو دهه اخیر و روند صعودی سهم صادرات صنعتی از کل صادرات غیرنفتی کشور، تولیدات کارخانه‌ای ایران در مقایسه با کشورهای حوزه سند چشم‌انداز از وضعیت نسبی بهتری برخوردار است. در بخش شاخص‌های تعمیق و ارتقای فناوری و تولیدات محصولات مبتنی‌بر فناوری، بخش تولیدات کارخانه‌ای ایران در مقایسه با کشورهای حوزه سند چشم‌انداز از جایگاه مناسبی برخوردار است و در حال حاضر با توجه به داده‌های موجود بعد از قطر در جایگاه دوم منطقه قرار دارد. در حال حاضر حدود 45 درصد از ارزش افزوده صنعتی ایران را تولیدات صنعتی با فناوری متوسط و بالا تشکیل می‌دهد و این سهم طی دو دهه اخیر تقریباً در دامنه 40 تا 45 درصد قرار داشته است. مصادیق محصولات با سطح فناوری متوسط (MT) عمدتاً در صنایع خودروسازی، فلزی و با سطح فناوری بالا (HT) عمدتاً در محصولات الکترونیکی و صنایع دارویی کشور قابل مشاهده ‌است. در شاخص سهم صنعت در تولید ناخالص داخلی و سهم صادرات صنعتی در کل صادرات کشور به‌رغم پیشرفت در سال‌های اخیر اما در مقایسه نسبی با کشورهای حوزه سند چشم‌انداز، تحول مناسبی به چشم نمی‌خورد و جایگاه ایران در بین این کشورها عمدتاً پایین است.

پیشنهاد/ راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

مهم‌ترین توصیه‌های سیاستی این پژوهش عبارتند از؛ مناسب کردن محیط کسب و کار و ایجاد ثبات در متغیرهای کلان اقتصادی مانند نرخ ارز، تورم و ... (توسط بانک مرکزی)، ثبات در سیاست‌ها و مقررات و ضوابط اجرایی (وزارتخانه‌های صمت، وزارت نفت، وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی) و در‌نهایت پیش‌بینی‌پذیر کردن اقتصاد و بهبود اعتماد فعالان اقتصادی و افزایش حجم سرمایه‌گذاری صنعتی به قیمت ثابت (بانک مرکزی، وزارت صمت و وزارت امور اقتصادی و دارایی) و به‌تبع آن افزایش ظرفیت تولیدات صنعتی (وزارتخانه‌های صمت، نفت، نیرو، جهاد کشاورزی و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی) است که باید در سال‌های آتی مورد مداقه قرار گیرد. همچنین در صورت تخفیف فشارهای تحریمی غرب و کاهش هزینه‌های مبادله (وزارت امور خارجه)، انتظار می‌رود ایران به جایگاه بهتری در حوزه عملکرد رقابت پذیری صنعتی دست پیدا کند.

مقدمه

هدف این پژوهش، بررسی شاخص‌های عملکرد رقابت‌پذیری صنعتی کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 و ارزیابی تطبیقی وضعیت ایران در مقایسه با کشورهای مورد تأکید در این سند است. روش تحقیق در این پژوهش، تحلیل اسنادی- آماری است و داده آماری کشورهای مورد بررسی از سامانه آمار یونیدو استخراج و به‌صورت ترسیم نموداری امکان تحلیل تطبیقی فراهم شده ‌است. با توجه به افق بیست‌ساله سند چشم‌انداز از سال 1384 تا 1404، پایه آماری با توجه اطلاعات در دسترس دوره زمانی 1401-1384 است.

در سند چشم‌انداز بیست‌ساله جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 آمده است، ایران کشوری است توسعه‌یافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه با هویت اسلامی و انقلابی، الهام بخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و مؤثر در روابط بین‌الملل. در بخش دیگر این سند در تبیین کشورهای منطقه به کشورهای آسیای جنوب غربی شامل آسیای میانه، قفقاز، خاورمیانه و کشورهای همسایه تأکید شده که مشتمل بر 24 کشور[5] است. بنابراین با توجه به هدف متعالی سند چشم‌انداز مبنی‌بر دست یافتن به جایگاه اول اقتصادی، نقش بخش صنعت با توجه به اهمیت و سهم آن در اقتصاد بسیار حائز اهمیت است و انتظار بر این است که بخش صنعت ایران در بین کشورهای منطقه از نظر عملکرد رقابت‌پذیری صنعتی و میزان خلق ارزش افزوده صنعتی در جایگاه بالاتری قرار گیرد. به همین دلیل در حال حاضر با نزدیک شدن به افق نهایی سند چشم‌انداز و پیش رو بودن تصویب برنامه هفتم توسعه، انجام پژوهش حاضر با هدف پی بردن به جایگاه بخش صنعت کشور در بین کشورهای حوزه سند چشم انداز یا منطقه آسیای جنوب غربی و اصلاح مسیر طی شده در حوزه صنعت و سیاست‌های صنعتی، از ضرورت بالایی برخوردار است.

شاخص عملکرد رقابت صنعتی^[6] یکی از شاخص‌هایی است که یونیدو برای ارزیابی توان رقابت و عملکرد صنعتی اقتصادهای مختلف مورد استفاده قرار می‌دهد. در این شاخص با بهره‌گیری مجموعه‌ای از زیرشاخص‌های مرتبط، توان تولید و صادرات کالاهای صنعتی اقتصاد ایران مورد ارزیابی قرار گرفته و با کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله کشور مقایسه می‌شود. این شاخص، ظرفیت کشورها را برای حضور در بازارهای داخلی و بین‌المللی و فعالیت‌های با ارزش افزوده بالا و دارای فناوری برتر نشان ‌می‌دهد. این شاخص نشان که تفاوت‌های قابل‌توجهی در توانایی کشورها برای تولید و صادرات صنعتی یا کالاهای کارخانه‌ای در ارتقا و همچنین در تأثیر اقتصاد بر تجارت جهانی و ارزش افزوده کالاهای کارخانه‌ای وجود دارد.

قدرت هر کشور در زمینه رقابت صنعتی با سایر کشورها در حوزه تولیدات صنعتی با عددی بین صفر تا یک اندازه‌گیری می‌شود. هرچه این رقم به عدد یک نزدیک‌تر باشد نشانگر قدرت بیشتر آن کشور در عملکرد رقابت صنعتی است. یونیدو، رقابت صنعتی را به‌عنوان ظرفیت کشورها برای افزایش حضور در بازارهای داخلی و بین‌المللی و در‌عین‌حال توسعه بخش‌ها و فعالیت‌های صنعتی با ارزش افزوده و محتوای فناوری^[7] بالاتر تعریف می‌کند (UNIDO, 2020). بر‌اساس این تعریف، بهبود رقابت‌پذیری صنعتی مستلزم دو عنصر اساسی است. عنصر اول، گسترش تولید است که برای افزایش حضور در بازارهای داخلی و بین‌المللی ضروری است. در حالی اولین عنصر رقابت‌پذیری صنعتی بر گسترش تولید متمرکز است، که عنصر دوم بر «کیفیت» گسترش تولید تمرکز دارد. افزایش رقابت‌پذیری صنعتی، کلید توسعه صنعتی است و از‌این‌رو به‌عنوان اولویت اصلی در دستور کار بسیاری از کشورهاست. طبق تعریف رقابت‌پذیری صنعتی، گسترش تولیدات صنعتی، ارتقا نردبان فناوری^[8] و افزایش حضور در بازار در سطح محلی و جهانی همگی ابزارهای مؤثری برای ارتقای رقابت‌پذیری صنعتی و در‌نتیجه از عوامل مهم توسعه صنعتی یک کشور هستند.

سابقه این موضوع به سند چشم‌انداز بیست‌ساله کشور[9]، گزارش عملکرد رقابت‌پذیری صنعتی یونیدو در سال 2022،[10] گزارش سرمایه‌گذاری جهانی آنکتاد در سال 2022[11]، گزارش تحلیل عملکرد رقابت‌پذیری صنعتی در اقتصاد ایران (۱)[12] و گزارش بررسی رقابت‌پذیری صنعتی ایران در سال 2020 از نگاه یونیدو (۲)[13] برمی‌گردد. در گزارش های اخیر تحت عنوان بررسی و تحلیل عملکرد رقابت پذیری صنعتی در اقتصاد ایران در قالب شماره های (1) و (2) عمدتا وضعیت رقابت پذیری صنعتی ایران در بین کشورهای مختلف جهان(154 کشور) مورد مطالعه تطبیقی و تحلیلی قرار گرفته است و پایه این مطالعات، بررسی وضعیت بخش صنعت ایران در زیرشاخص های عملکرد رقابت صنعتی(CIP) بر مبنای داده ها و شاخص های یونیدو است. در گزارش حاضر وضعیت عملکرد رقابت صنعتی ایران فقط با کشورهای حوزه سند چشم انداز بیست ساله کشور مورد مقایسه تطبیقی قرار می گیرد.

در این مطالعه ابتدا ابعاد شاخص عملکرد رقابت صنعتی یونیدو تبیین می‌شود. در بخش دوم گزارش به تحلیل تطبیقی عملکرد رقابت‌پذیری صنعتی در کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله کشور پرداخته می‌شود. در این بخش، روند شاخص‌ها و عملکرد رقابت‌پذیری صنعتی ایران در دوره‌های زمانی مختلف و عمدتاً هم‌زمان با سال‌های برنامه‌های پنج‌ساله چهارم تا ششم توسعه بررسی و تحلیل می‌شود. در‌نهایت در بخش سوم، نتیجه‌گیری و توصیه‌های سیاستی ارائه خواهد شد.

تبیین شاخص‌های عملکرد رقابت صنعتی (CIP) یونیدو

سازمان یونیدو در گزارش سالیانه خود از طریق 8 زیرشاخص، عملکرد رقابت صنعتی کشورها را مورد سنجش و ارزیابی قرار می‌دهد.

الف) شاخص‌های بخش ظرفیت تولید و صادرات محصولات کارخانه‌ای^[14]

این بخش از دو شاخص تشکیل شده‌ است:

1. سرانه ارزش افزوده تولیدات کارخانه‌ای^[15]

این شاخص نسبت ارزش افزوده صنعتی (به قیمت ثابت) به‌ازای هر نفر است که سطح صنعتی شدن کشور را نشان‌ می‌دهد.

2. سرانه صادرات کارخانه‌ای^[16]

این شاخص بیانگر نسبت ارزش صادرات صنعتی به‌ازای هر نفر (ظرفیت صادرات صنعتی) است که توانایی فنی یک کشور برای تولید کالاهای رقابتی همراه با تغییرات فناوری را نشان ‌می‌دهد.

ب) شاخص‌های اثرگذاری جهانی

این بخش از دو شاخص تشکیل شده ‌است:

1. اثرگذاری یک کشور بر ارزش افزوده صنعتی جهان

این شاخص بیانگر سهم یک کشور در ارزش افزوده صنعت جهان است که عملکرد نسبی یک کشور و تأثیر آن در صنعت جهانی را نشان ‌می‌دهد.

2. اثرگذاری یک کشور بر ارزش صادرات صنعتی جهان^[18]

این شاخص نشان‌دهنده سهم یک کشور در ارزش صادرات جهانی بوده که نشانگر وضعیت رقابت نسبی یک کشور نسبت به کشورهای دیگر در بازارهای بین‌المللی است.

ج) شاخص‌های بخش تعمیق و ارتقای فناوری

این بخش از چهار شاخص تشکیل شده ‌است:

1. سهم کالاهای صنعتی با تکنولوژی متوسط و بالا در کل ارزش افزوده صنعتی^[19]

این شاخص بیانگر سهم ارزش افزوده صنایع با فناوری بالا و متوسط در کل ارزش افزوده صنعتی یک کشور است که پیچیدگی فناوری در صنعت کشور را نشان ‌می‌دهد.

2. سهم ارزش افزوده صنعتی از تولید ناخالص داخلی^[20]

این شاخص بیانگر سهم ارزش افزوده صنعت در یک اقتصاد یا اندازه بخش صنعت در میان بخش‌های مختلف اقتصاد است.

3. سهم کالاهای با فناوری متوسط و بالا در صادرات صنعتی ^[21]

سهم کالاهای با فناوری متوسط و بالا در صادرات صنعتی (ساخت) بیانگر محتوای فناوری و پیچیدگی صادرات است.

4. سهم صادرات صنعتی در کل صادرات

این شاخص بیانگر نسبت میزان تولید صنعتی به فعالیت‌های صادراتی است.

مقایسه تطبیقی رقابت‌پذیری صنعتی کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله ایران

بررسی امتیاز عملکرد رقابت صنعتی کشورهای حوزه سند چشم‌انداز در سال 2005 و 2020 حاکی از این است که بالاترین امتیاز به کشورهای ترکیه، امارات متحده عربی و عربستان سعودی تعلق دارد. امتیاز عملکرد رقابت صنعتی ایران در سال 2020 در مقایسه با سال شروع سند چشم‌انداز (سال 2005) بهبود ‌یافته و از امتیاز 0/03 به 0/05 افزایش یافت و جایگاه ایران در بین کشورهای مورد بررسی از رتبه نهم به ششم ارتقا پیدا کرد (نمودارهای 1 و 2).

نمودار 1. مقایسه امتیاز عملکرد رقابت صنعتی کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در سال 2005

Source: UNIDO, 2022.

نمودار 2. مقایسه امتیاز عملکرد رقابت صنعتی کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در سال 2020

Source: ibid.

وضعیت رتبه ایران در عملکرد رقابت صنعتی در سال 2020 در مقایسه با سال 2005 بهبود یافته ‌است و از رتبه 73 در بین کشورهای مورد بررسی یونیدو(154 کشور جهان) به رتبه 55 و در بین کشورهای حوزه سند چشم‌انداز نیز از رتبه نهم به رتبه ششم ارتقا یافت. کشورهای ترکیه، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، قطر و بحرین در سال 2020 از رتبه بالاتری نسبت به ایران برخوردار شدند به‌عبارت دیگر بخش صنعت در بحث رقابت‌پذیری صنعتی در بین کشورهای حوزه سند چشم‌انداز در جایگاه ششم قرار دارد. مهمترین دلیل این موضوع به رشد فزاینده ارزش افزوده صنعتی در کشورهای ترکیه، امارات و عربستان(بر اساس آمار جدول 1) طی یک دهه اخیر و بالاتر قرار گرفتن رتبه کشورهایی مانند امارات، قطر و بحرین نیز عمدتا به بزرگتر شدن مقادیر زیرشاخص های سرانه بدلیل رشد مطلوب و بزرگ بودن میزان ارزش افزوده صنایع بزرگ نفت و گاز در مقایسه با جمعیت پایین این کشورها بر می گردد که در بخش های بعدی بیشتر تبیین خواهد شد (نمودارهای 3 و 4).

نمودار 3. مقایسه رتبه عملکرد رقابت صنعتی کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در سال 2005

Source: ibid.

نمودار 4. مقایسه رتبه عملکرد رقابت صنعتی کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در سال 2020

Source: ibid.

گفتنی است متوسط امتیاز عملکرد رقابت صنعتی کشورهای جهان در سال 2020 حدود 0/06 است و ایران با امتیاز حدود 0/05، پایین‌تر از متوسط جهانی شاخص رقابت‌پذیری صنعتی قرار دارد و در زمره کشورهای در حال توسعه صنعتی با درآمد متوسط قرار می‌گیرد.

حال برای اینکه تصویر درستی از وضعیت بخش صنعت ایران و کشورهای حوزه سند چشم‌انداز یا منطقه داشته باشیم لازم است اندازه بخش صنعت یا میزان خلق ارزش افزوده این کشورها مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد. همانگونه که اطلاعات جدول (1) نشان می دهد رقبای اصلی ایران در منطقه، کشورهای ترکیه و عربستان سعودی هستند. از شروع اجرای سند چشم انداز تاکنون که حدود 17 سال سپری شد، میزان رشد ارزش افزوده صنایع کارخانه ای ترکیه، 156/4 درصد تقریبا بیش از 2/5 برابر و عربستان سعودی،  107/5 درصد تقریبا بیش از 2 برابر شده است و میزان رشد ارزش افزوده صنایع کارخانه ای ایران، 94/6 درصد و نزدیک به 2 برابر شده است. این مقایسه گویای این حقیقت است که اندازه بخش صنعت ایران طی سالهای اجرای سند چشم‌انداز نسبت به دو رقیب اصلی خود در منطقه، بطور نسبی کوچکتر و فاصله با ترکیه به مراتب بیشتر و تقریبا دست نیافتنی شده است.

جدول1- مقایسه میزان ارزش افزوده صنایع کارخانه ای کشورهای حوزه سند چشم‌انداز طی دوره 2022-2005

ماخذ: مستخرج از داده های گزارش 2022 یونیدو.

مقایسه تطبیقی انجام شده در نمودارهای (5) و (6) نشان می دهند که از نظر اندازه بخش صنعت و میزان خلق ارزش، رتبه ایران در بین کشورهای حوزه سند چشم‌انداز یا منطقه از سال 1384 همزمان با شروع اجرای سند چشم انداز تا سال 1401 تغییری نکرده و ثابت مانده است و بعد از ترکیه و عربستان در رتبه سوم قرار دارد.

نمودار 5. مقایسه اندازه بخش صنعت کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در سال 2005 بر مبنای ارزش افزوده صنایع کارخانه ای به قیمت ثابت سال 2015

ماخذ: همان.

نمودار 6. مقایسه اندازه بخش صنعت کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در سال 2022 بر مبنای ارزش افزوده صنایع کارخانه ای به قیمت ثابت سال 2015

ماخذ: همان.

همچنین بررسی روند ارزش افزوده صنایع کارخانه ای ایران و دو رقیب اصلی اش در منطقه یعنی ترکیه و عربستان نشان می دهد، سال 2011 یا 1390 نقطه عزیمت تشدید فاصله بین ایران با ترکیه و عربستان سعودی است و هرچه به جلوتر میایم این شکاف بیشتر شده است به گونه ای که میزان خلق ارزش افزوده صنعتی ایران در یک دهه از سال 2011 تا 2020( مقارن با 1390 تا 1399) تقریبا در کانال 60 میلیارد دلار فریز شده است که دلایل مختلفی می تواند داشته باشد و یقینا شروع تحریم های غرب و تشدید آن و فقدان سیاست های مناسب ارزی و تجاری می تواند یکی از دلایل آن باشد که تحلیل بیشتر در این خصوص از حوصله این پژوهش خارج است. همانگونه که در نمودار(7) نشان داده شد، در سال 2005 یعنی شروع اجرای سند چشم انداز، شکاف اندازه بخش صنعت ایران با عربستان و ترکیه به ترتیب 6/6 و 44/7 میلیارد دلار بود که در سال 2022 یا 1401 این شکاف به ترتیب به 18/5 و 137/4 میلیارد دلار رسید. طی سه سال اخیر میزان خلق ارزش صنعتی در ایران روبه بهبودی قرار گرفته و وارد کانال 70 میلیارد دلار شده است اما طی دو سال باقیمانده به افق سند چشم انداز یعنی سال 1404 بعید بنظر می رسد که بتوان از نظر اندازه بخش صنعت و جایگاه در بین کشورهای حوزه سند چشم انداز یا منطقه، به رتبه ای بهتر از سوم دست پیدا کرد.

نمودار 7. روند میزان ارزش افزوده صنایع کارخانه ای کشورهای حوزه سند چشم‌انداز

ماخذ: همان.

همان‌گونه که در بخش قبلی گزارش در‌خصوص تبیین شاخص‌های عملکرد رقابت صنعتی (CIP) یونیدو توضیح داده شد، شاخص CIP دارای 8 زیر‌شاخص تحت سه عنوان اصلی بخش ظرفیت تولید (2 شاخص)، بخش تعمیق و ارتقای فناوری (4 شاخص) و بخش اثرگذاری جهانی (2 شاخص) است. گفتنی است که امتیاز و رتبه عملکرد رقابت صنعتی یا CIP با ارزیابی و سنجش این 8 زیرشاخص به‌دست آمده است. به همین دلیل برای تحلیل نقاط قوت و ضعف بخش صنعت ایران در مقایسه با کشورهای حوزه سند چشم‌انداز، این زیر‌شاخص‌ها جداگانه برای سال‌های 2005 به‌عنوان سال شروع سند و 2020 به‌عنوان شرایط فعلی با توجه به اطلاعات موجود در گزارش سالیانه یونیدو مورد ارزیابی و تحلیل قرار می‌گیرند.

الف) مقایسه تطبیقی شاخص‌های بخش ظرفیت تولید و صادرات محصولات کارخانه‌ای

در همین راستا یونیدو در گزارش سالیانه خود، بخش ظرفیت تولید کشورها را با دو شاخص سرانه ارزش افزوده تولیدات کارخانه

مقایسه سرانه ارزش افزوده تولیدات کارخانه‌ای کشورهای حوزه سند چشم‌انداز در سال‌های 2005 و 2020 نشان ‌می‌دهد، به‌ترتیب کشورهای قطر، امارات، بحرین، کویت، عربستان، عمان، ترکیه، قزاقستان و اردن از سرانه ارزش افزوده تولیدات کارخانه‌ای بالاتری نسبت به ایران برخوردار بودند و ایران به‌رغم افزایش سرانه ارزش افزوده صنعتی از 533/67 دلار در سال 2005 به رقم 675/61 دلار در سال 2020 از جایگاه 11 به 10 . نکته قابل تأمل در تحلیل این زیر‌شاخص این است که ظرفیت تولید بخش صنعت ایران طی این 15 سال اخیر نتوانست در مقایسه با 10 کشور اول مورد مقایسه، تحولی جدی و چشمگیری را رقم بزند و تقریباً ثابت مانده ‌است (نمودارهای 8 و 9).

نمودار 8. مقایسه سرانه ارزش افزوده تولیدات کارخانه‌ای کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در 2005

Source: ibid.

نمودار 9. مقایسه سرانه ارزش افزوده تولیدات کارخانه‌ای کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در 2020

Source: ibid.

همانگونه که در جدول(1) نشان داده شد، دلیل رتبه های اول تا سوم کشورهای قطر، امارات و بحرین در زیرشاخص سرانه ارزش افزوده صنعتی یا صنایع کارخانه ای در بین کشورهای حوزه سند چشم انداز، کوچک بودن میزان جمعیت این کشورها و خلق ارزش افزوده صنعتی بالا بدلیل برخورداری از منابع فراوان نفت و گاز و سرمایه گذاری در صنایع بزرگ نفت و گاز و پتروشیمی است. برای مثال کشور قطر در سال 2022 با جمعیت حدود 2/7 میلیون نفر معادل 15/1 میلیارد دلار ارزش افزوده صنعتی خلق کرده است بعبارت دیگر در سال 1401 سرانه ارزش افزوده صنعتی قطر، 5592 دلار بود و در همین سال سرانه ارزش افزوده صنعتی کشورهای ترکیه، عربستان و ایران بعنوان رتبه های اول تا سوم اندازه بخش صنعت در بین کشورهای منطقه به ترتیب 2459، 2497 و 817 دلار است. این تحلیل برای دیگر شاخص های سرانه مورد مقایسه تطبیقی نیز صادق است.

در زیر‌شاخص سرانه صادرات تولیدات کارخانه‌ای نیز به‌رغم افزایش چشمگیر میزان سرانه صادرات صنعتی ایران از رقم 99/25 دلار در سال 2005 به رقم 462/21 دلار در سال 2020 در مقایسه تطبیقی با کشورهای حوزه سند چشم‌انداز فقط توانست دو پله صعود کند و از رتبه 14 به 12 برسد (نمودارهای 10 و 11). کشورهای بحرین، امارات، کویت، قطر، عمان، عربستان، ترکیه، قزاقستان، ارمنستان، اردن و گرجستان از سرانه صادرات صنعتی بالاتری برخوردار بودند و همانند شاخص سرانه ارزش افزوده صنعتی، تحول چشمگیری در ظرفیت تولید بخش صنعت ایران به‌طور نسبی مشاهده نمی‌شود و این امر حاکی از پایین بودن ظرفیت تولیدات صنعتی در سال‌های اخیر و کٌند یا متوقف شدن موتور خلق ارزش در بخش صنایع کارخانه‌ای ایران است. همانگونه که قبلا توضیح داده شد، بررسی داده‌های سری زمانی یونیدو[23] نشان‌دهنده متوقف شدن میزان ارزش افزوده صنعتی ایران تقریبا حول رقم 60 میلیارد دلار در یک دهه اخیر است. به‌عبارت دیگر میزان ارزش افزوده بخش صنعت ایران در سال 2020 یا 1399 تقریبا با رقم سال 2011 میلادی یعنی سال 1390 یکسان است.

نمودار 10. مقایسه سرانه صادرات تولیدات کارخانه‌ای کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در سال 2005

Source: ibid.

نمودار 11. مقایسه سرانه صادرات تولیدات کارخانه‌ای کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در سال 2020

Source: ibid.

ب) مقایسه تطبیقی شاخص‌های اثرگذاری جهانی

شاخص‌های بخش اثرگذاری جهانی شامل دو شاخص اثرگذاری یک کشور بر تجارت صنعتی جهان و اثرگذاری یک کشور بر ارزش افزوده صنعتی جهانی است. شاخص اثرگذاری یک کشور بر تجارت تولیدات کارخانه‌ای نشان‌دهنده سهم یک کشور در ارزش تجارت جهانی بوده و به‌عبارتی بیانگر وضعیت رقابت نسبی یک کشور نسبت به کشورهای دیگر در بازارهای بین‌المللی است.

وضعیت اثرگذاری ایران بر تجارت محصولات کارخانه‌ای جهانی در سال‌های اخیر هم از بُعد رقم شاخص (افزایش از 0/09 درصد در سال 2005 به 0/27 درصد در سال 2020) و هم از بُعد جایگاه بین کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بهبود یافته ‌است و از رتبه 7 در سال 2005 به رتبه 4 در سال 2020 بعد از کشورهای ترکیه، امارات و عربستان سعودی قرار گرفته است (نمودارهای 12 و 13). نتایج مطالعات قبلی[24] نیز تأیید می‌کند که تحول در ساختار صادرات (Trade Structure) صنعتی ایران در دوره 2000 تا 2020 برخلاف تحول ساختار تولید صنعتی دارای روندی صعودی بود و سهم صادرات صنعتی از کل صادرات غیرنفتی کشور از حدود 9 درصد در سال 2010 به حدود 40 درصد در سال 2020 افزایش یافته ‌است.

نمودار 12. مقایسه اثرگذاری بر تجارت صنعتی جهان کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در سال 2005

Source: ibid.

نمودار 13. مقایسه اثرگذاری بر تجارت صنعتی جهان کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در سال 2020

Source: ibid.

شاخص اثرگذاری ارزش افزوده جهانی بیانگر سهم یک کشور در ارزش افزوده صنعت جهانی است که عملکرد نسبی یک کشور و تأثیر آن را در صنعت جهانی نشان‌ می‌دهد. وضعیت سهم ایران در ارزش افزوده صنعتی جهانی در سال 2005 بعد از کشورهای ترکیه و عربستان سعودی در رتبه سوم کشورهای حوزه سند چشم‌انداز قرار داشت و در سال 2020 به‌دلیل تنزل در ساختار تولید صنعتی، در جایگاه چهارم بعد از کشورهای ترکیه، عربستان سعودی و مصر قرار گرفته است. سهم ایران در ارزش افزوده صنعتی جهانی از رقم حدود 0/43 درصد در سال 2005 به رقم 0/42 درصد کاهش یافته ‌است (نمودارهای 14 و 15). ثابت بودن میزان خلق ارزش در حوزه تولیدات کارخانه‌ای کشور طی یک دهه اخیر و افت ظرفیت‌های تولیدی به‌دلیل رشد منفی تشکیل سرمایه در اقتصاد ایران می‌تواند به آسانی موضوع کاهش سهم ایران در ارزش افزوده صنعتی جهانی را تحلیل کند که در بخش‌های بعدی امکان بسط بیشتر آن وجود دارد.

نمودار 14. مقایسه اثرگذاری بر ارزش افزوده صنعتی جهان کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در 2005

Source: ibid.

نمودار 15. مقایسه اثرگذاری بر ارزش افزوده صنعتی جهان کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در 2020

Source: ibid.

ج) مقایسه تطبیقی شاخص‌های بخش تعمیق و ارتقای فناوری

همان‌گونه که قبلاً توضیح داده شد، بخش تعمیق و ارتقای فناوری از چهار شاخص تشکیل شده ‌است. این شاخص‌ها به‌ترتیب پیچیدگی فناوری، نقش‌آفرینی در اقتصاد، محتوای فناوری (Technological Content) و پیچیدگی صادرات و نقش‌آفرینی در تجارت را نشان می‌دهند. تولید کالاهای مبتنی‌بر فناوری (Technology-Intensive) با ظرفیت بالاتری برای نوآوری و پذیرش فناوری‌های جدید همراه بوده که به‌شدت با عملکرد تجاری موفق و رشد بالاتر مرتبط است (Dosi et al., 1990; Verspagan, 2000).

شاخص سهم تولیدات صنعتی با فناوری متوسط و بالا در کل ارزش افزوده صنعتی در‌حقیقت نماگر پیچیدگی فناوری در تولیدات کارخانه‌ای یک کشور است. وضعیت این شاخص برای تولیدات کارخانه‌ای ایران در سال 2005 و 2020 از 40 درصد به 45 درصد افزایش پیدا کرد و در بین کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله بعد از کشور قطر رتبه دوم را نصیب ایران کرد. در بین کشورهای حوزه سند چشم گفتنی است روند بلندمدت این شاخص برای ایران طی دوره 2000 تا 2020 نشان ‌می‌دهد که به‌استثنای دوره 2010 تا 2013 که با افت شدیدی مواجه شد، در دامنه 40 تا 45 درصد در نوسان بوده است. مصادیق محصولات با سطح فناوری متوسط (MT) عمدتاً در صنایع خودروسازی، فلزی و با سطح فناوری بالا (HT) عمدتاً در محصولات الکترونیکی و صنایع دارویی کشور قابل مشاهده ‌است.

نمودار 16.مقایسه سهم تولیدات صنعتی با فناوری متوسط و بالا در کل ارزش افزوده صنعتی در کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در 2005

Source: ibid.

نمودار 17. مقایسه سهم تولیدات صنعتی با فناوری متوسط و بالا در کل ارزش افزوده صنعتی در کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در 2020

Source: ibid.

شاخص سهم تولیدات صنعتی با فناوری متوسط و بالا در کل صادرات صنعتی بیانگر محتوای فناوری و پیچیدگی صادرات است. وضعیت این شاخص برای ایران از 26 درصد در سال 2005 به 33 درصد در سال 2020 ارتقا یافت و این امر حاکی از تحول در ساختار تجاری کشور است. داده‌های بلندمدت برای دوره 2000 تا 2020 نیز این ادعا را تأیید می‌کند که ساختار صادرات صنعتی ایران از روند صعودی برخوردار بوده است. رتبه ایران در این شاخص در بین کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در سال‌های اخیر بهبود یافته‌ به‌گونه‌ای که از رتبه 12 در سال 2005 به رتبه 9 در سال 2020 افزایش یافته ‌است. نکته حائز اهمیت، تحول چشمگیر کشور قطر و به‌ویژه عربستان سعودی است که در سال 2020 به‌ترتیب بیش از 74 و 60 درصد از ارزش صادرات صنعتی‌شان را تولیدات کارخانه‌ای با سطح فناوری متوسط و بالا تشکیل داده‌اند. وضعیت این شاخص در عربستان سعودی از 24 درصد در سال 2005 به 60 درصد در سال 2020 تقریباً سه برابر شده ‌است (نمودارهای 18 و 19).

نمودار 18. مقایسه سهم تولیدات صنعتی با فناوری متوسط و بالا در کل صادرات صنعتی در کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در 2005

Source: ibid.

نمودار 19. مقایسه سهم تولیدات صنعتی با فناوری متوسط و بالا در کل صادرات صنعتی در کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در 2020

Source: ibid.

شاخص سهم ارزش افزوده تولیدات صنعتی در تولید ناخالص داخلی بیانگر نقش صنعت در ارزش خلق شده در کل اقتصاد است و به‌عبارتی جایگاه صنعت را در میان دیگر بخش‌های اقتصاد نشان ‌می‌دهد. سهم بخش صنعت در اقتصاد ایران در سال 2005 حدود 12 درصد و در سال 2020 حدود 13 درصد است. در بین کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله، رتبه ایران در وضعیت نقش صنعت در ارزش‌آفرینی کل اقتصاد از 10 به 8 بهبود یافت و عمده کشورهای منطقه شامل ترکیه، تاجیکستان، مصر، قرقیزستان و ازبکستان، قطر و قزاقستان با سهم حدود 12 تا 15 درصد تقریباً وضعیتی مشابه ایران دارند (نمودارهای 20 و 21).

نمودار 20. مقایسه سهم ارزش افزوده تولیدات صنعتی در تولید ناخالص داخلی در کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در 2005

Source: ibid.

نمودار 21. مقایسه سهم ارزش افزوده تولیدات صنعتی در تولید ناخالص داخلی در کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در 2020

Source: ibid.

شاخص سهم صادرات صنعتی در کل صادرات یک کشور بیانگر نسبت میزان تولید صنعتی به فعالیت‌های صادراتی است. با توجه به تحول ساختار تجاری کشور در دو دهه اخیر، سهم صادرات صنعتی ایران از حدود 12 درصد در سال 2005 به حدود 40 درصد در سال 2020 افزایش پیدا کرد و داده‌های بلندمدت نیز این ادعا را تأیید می‌کند. رتبه ایران در بین کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله از 19 در سال 2005 به 13 در سال 2020 ارتقا یافت. کشورهای ترکیه، بحرین، گرجستان، اردن، پاکستان و ارمنستان بیش از 70 درصد صادرات آنها را صادرات صنعتی تشکیل می‌دهد و این سهم برای کشورهای دارای منابع نفت و گاز مانند ایران، عربستان سعودی و قطر به‌دلیل بالا بودن صادرات نفتی به‌طور نسبی کوچک‌تر است (نمودارهای 22 و 23).

نمودار 22. مقایسه سهم صادرات صنعتی در کل صادرات در کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در 2005

Source: ibid.

نمودار 23. مقایسه سهم صادرات صنعتی در کل صادرات در کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله در 2020

Source: ibid.

نتیجه‌گیری و ارائه توصیه‌های سیاستی

هدف این پژوهش، بررسی وضعیت شاخص‌های عملکرد رقابت‌پذیری صنعتی کشورهای حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 و مقایسه تطبیقی وضعیت ایران است. روش تحقیق در این پژوهش، اسنادی_آماری است. جامعه آماری شامل 24 کشور حوزه سند چشم‌انداز بیست‌ساله و با توجه به افق بیست‌ساله سند چشم‌انداز از سال 1384 تا 1404، پایه آماری با توجه اطلاعات در دسترس دوره زمانی 1401-1384 است. داده آماری کشورهای مورد بررسی از سامانه آمار یونیدو به‌صورت کتابخانه‌ای جمع‌آوری و با ترسیم نموداری امکان مقایسه تطبیقی فراهم شده ‌است. در سند چشم‌انداز بیست‌ساله جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 آمده است، ایران کشوری است توسعه‌یافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه با هویت اسلامی و انقلابی، الهام‌بخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و مؤثر در روابط بین‌الملل. بنابراین با توجه هدف متعالی سند چشم‌انداز مبنی‌بر دست یافتن به جایگاه اول اقتصادی، نقش بخش صنعت با توجه اهمیت و سهم آن در اقتصاد بسیار حائز اهمیت است و انتظار بر این است که بخش صنعت در بین کشورهای منطقه از نظر عملکرد رقابت‌پذیری و همچنین از نظر اندازه و خلق ارزش افزوده صنعتی در جایگاه بالاتری قرار گیرد.

هر چند به اعتقاد بانک جهانی، رابطه بین صنعتی شدن و رشد اقتصادی همچنان موضوعی مورد مناقشه است اما مطالعات بررسی ارتباط بین رشد صنعتی و رشد اقتصادی در کشورهای مختلف جهان حاکی از آن است که افزایش تولید صنعتی باعث رشد اقتصادی می شود و بین توسعه صنعتی و رشد اقتصادی رابطه معناداری وجود دارد. به همین دلیل در حال حاضر با نزدیک شدن به افق نهایی سند چشم‌انداز و پیش رو بودن تصویب برنامه هفتم توسعه، انجام پژوهش حاضر با هدف پی بردن به جایگاه بخش صنعت کشور در بین کشورهای حوزه سند چشم انداز یا منطقه آسیای جنوب غربی و اصلاح مسیر طی شده در حوزه صنعت و سیاست‌های صنعتی، از ضرورت بالایی برخوردار است.

همان‌گونه که در بخش‌های قبلی توضیح داده شد، شاخص عملکرد رقابت صنعتی (CIP) نشان ‌می‌دهد که تفاوت‌های قابل‌توجهی در توانایی کشورها برای تولید و صادرات محصولات کارخانه‌ای در جهت ارتقا و تأثیر اقتصادی بر تجارت جهانی و ارزش افزوده محصولات کارخانه‌ای دارند. مفهوم رقابت‌پذیری صرف‌نظر از رقابت‌پذیری صنعتی همیشه وجود داشته و تعریف آن دشوار است زیرا مفهومی نسبی بوده و این امر حاکی از آن است که یک کشور با یک کشور رقیب رقابت می‌کند. بنابراین یونیدو نه‌تنها به عملکرد کشور مورد هدف بلکه به عملکرد آن نسبت به رقبایش هم علاقه‌مند است. علاوه‌بر این کلمه «عملکرد» می‌تواند معانی مختلفی داشته باشد اما اغلب به این موارد اشاره دارد؛ عملکرد اقتصادی کشور و رفاه شهروندان آن و یا عملکرد تجارت یا صادرات (Fagerberg et Al., 2005). یونیدو رقابت صنعتی را به‌عنوان ظرفیت کشورها برای افزایش حضور خود در بازارهای داخلی و بین‌المللی و در‌عین‌حال توسعه بخش‌ها و فعالیت‌های صنعتی با ارزش افزوده و محتوای فناوری بالاتر تعریف می‌کند. بنابراین با توجه به دیدگاه‌های یونیدو می‌توان نتیجه گرفت که بهبود رقابت‌پذیری صنعتی مستلزم دو مؤلفه اساسی گسترش تولید برای افزایش حضور در بازارهای داخلی و بین‌المللی و افزایش محتوای فناورانه (Technological Content) است. اولین مؤلفه بر افزایش ظرفیت و تولید و مؤلفه دوم بر کیفیت و تولید محصولات مبتنی‌بر فناوری تمرکز دارد.

یافته‌های این پژوهش نشان‌ می‌دهد، وضعیت رقابت پذیری تولیدات کارخانه‌ای (صنعت ساخت) ایران از شروع اجرای سند چشم‌انداز در سال 1384 تا سال 1399 در مقایسه با وضعیت قبلی‌اش بهبود یافته و از نظر رقابت‌پذیری صنعتی در بین کشورهای حوزه سند چشم انداز یا کشورهای منطقه جنوب غربی آسیا شامل خاورمیانه، آسیای میانه، قفقاز و کشورهای همسایه به‌ترتیب بعد از کشورهای ترکیه، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، قطر و بحرین در جایگاه ششم قرار دارد. انتظار می‌رود در سال‌های باقیمانده به افق سند چشم‌انداز بیست‌ساله در سال 1404 با تحول جدی در حوزه سیاستی به‌خصوص سیاست صنعتی، میزان رقابت پذیری صنعتی  بخش صنعت به‌عنوان بخش پیشرو و مولد در بین بخش‌های مختلف اقتصاد ایران بهبود یابد. البته برای اینکه تصویر درستی از وضعیت میزان خلق ارزش افزوده بخش صنعت ایران و اندازه و جایگاه این بخش در بین کشورهای حوزه سند چشم‌انداز یا کشورهای منطقه داشته باشیم؛ باید گفت بخش صنعت ایران طی دوره اجرای سند چشم‌انداز از سال 1384 تا سال 1401 از نظر اندازه و جایگاه در رتبه سوم بعد از کشورهای ترکیه و عربستان قرار دارد و در این جایگاه ثابت بوده است. حال برای چاره اندیشی لازم است با تحلیل زیرشاخص‌های عملکرد رقابت صنعتی بتوان توصیه‌های سیاستی مطلوب جهت سیاستگذاری بهینه صنعتی ارائه کرد. بررسی و تحلیل داده‌های یونیدو در بخش شاخص‌های ظرفیت تولید حاکی از آن است که وضعیت خلق ارزش افزوده تولیدات کارخانه‌ای و میزان صادرات آن در مقایسه با کشورهای حوزه سند چشم‌انداز چندان رضایت‌بخش نیست به‌گونه‌ای که حجم ارزش افزوده صنعتی ایران طی یک دهه اخیر(1399-1390) تقریباً در کانال60 میلیارد دلار ثابت بود اما در سه سال اخیر این وضعیت بهبود یافت و این رقم وارد کانال 70 میلیارد دلار شده ‌است. بنابراین وضعیت خلق ارزش افزوده تولیدات کارخانه‌ای ایران و میزان صادرات آن در مقایسه با کشورهای حوزه سند چشم‌انداز حداقل با رقبای اصلی چندان رضایت‌بخش نیست. اندازه بخش صنعت یا حجم ارزش افزوده صنعتی ایران در مقایسه با دو رقیب اصلی اش در منطقه یعنی کشورهای ترکیه و عربستان سعودی نسبت به سال 1384کوچکتر شده است و شکاف بین ایران با ترکیه در اندازه بخش صنعت به گونه ای است که در بین کشورهای منطقه تقریبا دست نیافتنی است. از نگاه کارشناسی این امر ریشه در نامناسب بودن محیط کسب و کار و بی‌ثباتی در متغیرهای کلان اقتصادی مانند نرخ ارز، تورم و ...، سیاست

در بخش شاخص‌های اثرگذاری جهانی، به‌دلیل تحول رو به بهبود در ساختار صادرات کشور طی دو دهه اخیر و روند صعودی سهم صادرات صنعتی از کل صادرات غیرنفتی کشور، تولیدات کارخانه‌ای ایران در مقایسه با کشورهای حوزه سند چشم‌انداز از وضعیت نسبی بهتری برخوردار است که در صورت تخفیف فشارهای تحریمی غرب و کاهش هزینه‌های مبادله انتظار می‌رود ایران به جایگاه  بهتری دست پیدا کند. در بخش شاخص‌های تعمیق و ارتقای فناوری و تولیدات محصولات مبتنی‌بر فناوری، بخش تولیدات کارخانه‌ای ایران در مقایسه با کشورهای حوزه سند چشم‌انداز از جایگاه ممتازی برخوردار است و در حال حاضر با توجه به داده‌های موجود بعد از قطر در جایگاه دوم منطقه قرار دارد. در حال حاضر حدود 45 درصد از ارزش افزوده صنعتی ایران را تولیدات صنعتی با فناوری متوسط و بالا تشکیل می‌دهد و این سهم طی دو دهه اخیر تقریباً در دامنه 40 تا 45 درصد قرار داشته است. مصادیق محصولات با سطح فناوری متوسط (MT) عمدتاً در صنایع خودروسازی، فلزی و با سطح فناوری بالا (HT) عمدتاً در محصولات الکترونیکی و صنایع دارویی کشور قابل مشاهده ‌است. در شاخص سهم صنعت در تولید ناخالص داخلی و سهم صادرات صنعتی در کل صادرات کشور به‌رغم پیشرفت در سال‌های اخیر اما در مقایسه نسبی با کشورهای حوزه سند چشم‌انداز، تحول مناسبی به چشم نمی‌خورد و جایگاه ایران در بین این کشورها عمدتاً پایین است.