Reports

خلاصه مدیریتی

  • بیان / شرح مسئله:

درمان‌های دندانپزشکی همیشه گران‌ترین درمان‌ها در میان تمام بیماری‌های مزمن بوده است[4] و بار اقتصادی زیادی‌ هم‌ بر افراد و‌ هم‌ بر سیستم‌های مراقبت بهداشتی تحمیل می‌کند[5]. به‌طوری که براساس نتایج آخرین پیمایش هزینه درآمد خانوار در سال 1400 در ایران، سهم خدمات دندانپزشکی از کل پرداخت از جیب هزینه‌های سلامت در سطح کل جمعیت، 21.14 درصد است. بدین ترتیب، پس از دارو (31.84 درصد)، خدمات دندانپزشکی در رتبه دوم سهم پرداخت از جیب کل قرار دارد. علاوه‌بر این، در شاخص هزینه‌های کمرشکن که براساس روش سازمان بهداشت جهانی، به‌صورت بالاتر رفتن پرداخت‌های مستقیم از جیب از 25 درصد از کل هزینه‌های مصرفی و 40 درصد از ظرفیت پرداخت خانوار تعریف می‌شود، در سطح کل جمعیت و خانوارهای شهری، خدمات دندانپزشکی سبب بیشترین مواجهه با هزینه‌های کمرشکن سلامت بوده‌اند[10].

موارد فوق‌ نشان‌ می‌دهد‌ علی‌رغم گران بودن درمان‌های دندانپزشکی، حفاظت مالی مردم در برابر هزینه‌های درمان دندانپزشکی بسیار ناچیز بوده، به‌گونه‌ای که افراد نیازمند به درمان را با هزینه‌های کمرشکن مواجه می‌کند. همچنین، سلامت دهان و دندان در صورت اجرای برنامه‌های پیشگیرانه به‌خصوص در سنین 6 و 12‌سالگی ارتقا می‌یابد.

 

  • نقطه‌نظرات / یافته‌های کلیدی:
  • میانگین ملی شاخص دندان‌های پوسیده، از دست رفته و پُر شده (dmft / DMFT) در کودکان 6 و 12 ساله به‌ترتیب 5.84 و 1.84 است. میانگین DMFT در 12 استان بالاتر از میانگین کشوری می‌باشد.
  • پیمایش ملی انجام شده در کشور[1] در حوزه شاخص دندان‌های پوسیده، از دست رفته و پر شده در دندان‌های اولیه و دائمی (dmft/DMFT) نشان داد مسواک زدن بیش از یک‌بار در روز و استفاده از مراقبت‌های پیشگیرانه با شاخص DMFT و DMFT رابطه منفی و‌ معناداری دارد. لذا اجرای سیاست‌های بهداشت عمومی برای کاهش نابرابری اجتماعی، می‌تواند یک عامل تأثیرگذار برای ارتقای سلامت دهان و دندان باشد.
  • براساس آخرین آمار منتشر شده توسط سازمان نظام پزشکی ایران، سرانه دندانپزشکان عمومی و متخصص در ایران به‌ترتیب 38 و 6 دندانپزشک در هر 100 هزار نفر جمعیت است. استان تهران و سیستان و بلوچستان به‌ترتیب با سرانه 101 و 15 دندانپزشک عمومی، 16 و 3 دندانپزشک متخصص به‌ازای هر 100 هزار نفر جمعیت، برخوردارترین و محروم‌ترین استان از نظر سرانه دندانپزشکان عمومی و متخصص در کشور هستند.
  • در گزارش حاضر اهم چالش‌های ارتقای سلامت دهان و دندان در سه بُعد بهداشت و پیشگیری، درمان و آموزش دندانپزشکی مطرح‌ شده‌ است. چالش‌های حوزه بهداشت و پیشگیری در سه حوزه آموزشی، محیطی و سازمانی دسته‌بندی می‌شوند.
  • ازجمله چالش‌های حوزه بهداشت و پیشگیری می‌توان به دانش ناکافی مراقبین سلامت و مادران باردار‌ درخصوص سلامت دهان و دندان، اجتناب از ارائه خدمات دندانپزشکی توسط برخی از دندانپزشکان شاغل در مراکز بهداشتی به مادران باردار (به‌دلیل عدم وجود راهنمای ارائه خدمات، نداشتن بیمه مسئولیت و ترس از شکایات احتمالی) و ناکافی بودن منابع انسانی مربوط به این حوزه در مدارس اشاره کرد.
  • ازجمله چالش‌های محیطی حوزه بهداشت و پیشگیری می‌توان به قدیمی بودن و ناکافی بودن زیرساخت‌های فیزیکی و تجهیزات موجود، مانند یونیت‌های دندانپزشکی، ابزار و مواد، برای ارائه آموزش و خدمات دهان و دندان و غربالگری دندان و همچنین کمبود و نامناسب بودن فضای فیزیکی (اتاق بهداشت، محل مسواک زدن گروهی) در مدارس اشاره کرد.
  • حجم کاری زیاد، کمبود منابع انسانی و وجود عوامل کاهش انگیزه برای مراقبین سلامت مدارس همچون تفاوت قائل شدن میان مراقبین سلامت و سایر پرسنل اداری و آموزشی مدارس در بهره‌مندی از مزایای شغلی،‌ ازجمله چالش‌های سازمانی اعلام شده در حوزه ارائه خدمات دندانپزشکی در مراکز بهداشتی است.
  • از اهم چالش‌های حوزه درمان نیز عدم دسترسی مالی و جغرافیایی به خدمات دندانپزشکی می‌باشد: توزیع نامناسب دندانپزشکان در استان‌های کشور منجر به محرومیت برخی از استان‌ها از خدمات دندانپزشکی می‌شود که‌ ازجمله چالش‌های مهم این حوزه است.
  • همچنین عدم وجود تعداد کافی هیئت علمی و فقدان برنامه اثربخش برای نگهداشت ایشان و همچنین برنامه آموزشی درمان‌محور دندانپزشکی،‌ ازجمله چالش‌هایی است که‌ درخصوص حوزه آموزش دندانپزشکی اعلام می‌شود.

 

پیشنهاد راهکارهای تقنین، نظارتی یا سیاستی

  • ایجاد سازوکارهای انگیزشی مناسب برای تقویت ارائه خدمات پیشگیرانه در حوزه بهداشت دهان و دندان در مراکز بهداشتی،
  • نوسازی و تقویت تجهیزات بهداشت دهان و دندان در مراکز بهداشتی کشور،
  • اجرای برنامه افزایش و بهینه‌‌سازی اتاق‌های بهداشت و محل‌های مناسب برای مسواک زدن گروهی مجهز در سطح مدارس کشور،
  • تقویت آموزش‌های مربوط به بهداشت دهان و دندان در کوریکولوم آموزشی رشته‌های مامایی و بهداشت و آموزش مراقبین سلامت در مورد بهداشت دهان و دندان،
  • تقویت آموزش‌های مربوط به بهداشت دهان و دندان به مادران و زنان باردار،
  • تدوین و ابلاغ راهنمای ارائه خدمات در مراکز بهداشتی،
  • ایجاد سازوکار اطمینان‌ درخصوص پوشش بیمه مسئولیت حرفه‌ای دندانپزشکان،
  • تقویت پوشش بیمه‌ای خدمات ضروری دندانپزشکی،
  • پیش‌بینی سازوکارهای انگیزشی با محوریت افزایش تمایل دندانپزشکان به ارائه خدمت در مناطق محروم و بازتوزیع دندانپزشک،
  • تدوین و اجرای برنامه جذب و نگهداشت هیئت علمی حوزه دهان و دندان،
  • تقویت برنامه‌های آموزشی دندانپزشکی با محوریت تقویت اقدامات پیشگیرانه.

 

1. مقدمه

از منظر بهداشت عمومی، بیماری‌های دهان یکی از شایع‌ترین بیماری‌ها در سراسر جهان است که آثار اجتماعی و اقتصادی زیادی دارد [1]. براساس مطالعه بار جهانی بیماری در سال 2010، پوسیدگی دندانی درمان نشده در دندان‌های دائمی، شایع‌ترین بیماری در تمام جوامع بشری است[2]. علاوه‌بر این، براساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، درمان‌های دندانپزشکی همیشه گران‌ترین درمان‌ها در میان تمام بیماری‌های مزمن بوده است[4] و بار اقتصادی زیادی‌ هم‌ بر افراد و‌ هم‌ بر سیستم‌های مراقبت بهداشتی تحمیل می‌کند[5].

براساس نتایج آخرین پیمایش هزینه درآمد خانوار در سال 1400 در ایران، سهم خدمات دندانپزشکی از کل پرداخت از جیب هزینه‌های سلامت در سطح کل جمعیت، 21.14 درصد است. بدین ترتیب، پس از دارو (31.84 درصد)، خدمات دندانپزشکی در رتبه دوم سهم پرداخت از جیب قرار دارد. علاوه‌بر این، در سطح کل جمعیت و خانوارهای شهری، خدمات دندانپزشکی سبب بیشترین مواجهه با هزینه‌های کمرشکن سلامت (شاخص هزینه‌های کمرشکن براساس روش سازمان بهداشت جهانی، به‌صورت بالاتر رفتن پرداخت‌های مستقیم از جیب از 25 درصد از کل هزینه‌های مصرفی و 40 درصد از ظرفیت پرداخت خانوار تعریف می‌شود) بوده‌اند[10].

گزارش پیش‌رو، ضمن ارائه تصویری از وضعیت حوزه سلامت دهان و دندان در کشور، چالش‌ها و راهکارهای ارتقای این حوزه را ارائه می‌کند.

2. پیشینه پژوهش

در مطالعه‌ای که توسط زهرا قربانی و همکاران [11] انجام‌گرفته، به چالش‌هایی پرداخته شده‌ است که مانع ادغام خدمات بهداشت دهان و دندان در مراقبت‌های بهداشتی اولیه می‌شود. این چالش‌ها در چهار زیرشاخه آموزشی، محیطی، سازمانی و برنامه‌های مبتنی‌بر مدرسه دسته‌بندی شده‌اند.

محمود افصحی و همکاران [9] در مطالعه‌ای به بررسی نسبت دندانپزشک به جمعیت و پراکندگی جغرافیایی دندانپزشکان ایران در سال 1398 پرداخته‌اند. در این مطالعه تعداد، سرانه و نحوه توزیع دندانپزشکان در بین استان‌های کشور بررسی‌ شده‌ است. این مطالعه نشان داد که در ایران 30811 دندانپزشک عمومی و 4593 دندانپزشک متخصص وجود داشته است. این تعداد نشان‌دهنده حضور 43 دندانپزشک در هر 100000 نفر است. این نسبت در ایالات متحده آمریکا، انگلستان، استرالیا و اتحادیه اروپا به‌ترتیب 48.2، 55، 43.8 و 71 دندانپزشک به‌ازای هر 100000 نفر است. براساس این مطالعه، بررسی توزیع دندانپزشکان عمومی دارای پروانه پزشکی و شاغل در کشور حاکی از آن است که 65 درصد آنها در مرکز استان‌ها مشغول‌ به‌کار هستند. استان تهران 44.3 از کل دندانپزشکان عمومی کشور را به‌خود اختصاص داده است و به این ترتیب در رتبه نخست سرانه دندانپزشک عمومی به 100000 نفر جمعیت در بین 31 استان قرار گرفته است. حدود 20 درصد از دندانپزشکان عمومی کل کشور نیز پس از استان تهران، در استان‌های اصفهان، یزد، البرز، فارس، مازندران و گیلان فعالیت دارند. در سال 1388 استان‌های تهران، اصفهان و یزد بیشترین نسبت دندانپزشک عمومی به جمعیت را داشتند و پس از 10 سال همچنان برترین استان‌ها هستند. ارائه خدمات تخصصی دندانپزشکی، استان‌های تهران و ایلام بیشترین نسبت دندانپزشک متخصص به جمعیت (به‌ترتیب 7.3 و 5.1) را دارند. گزارش حاضر نیز‌ نشان‌ می‌دهد که تراکم دندانپزشکان در استان‌های مرکزی کشور در مقایسه با استان‌های مرزی بیشتر است (شکل 1).

مجید قاسم پور و همکاران [7] در یک مطالعه‌ تحلیل چند سطحی به بررسی تجربه پوسیدگی دندان و وضعیت اجتماعی- اقتصادی در کودکان ایرانی پرداختند. این پیمایش ملی نشان داد که مسواک زدن بیش از یک‌بار در روز و استفاده از مراقبت‌های پیشگیرانه با نمرات DMFT و DMFT رابطه منفی و‌ معناداری دارد.

گزارش فعلی،‌ علاوه‌بر ارائه تصویری از وضعیت سلامت دهان و دندان در ایران و آخرین آمارهای مرتبط با تعداد، سرانه و توزیع دندانپزشک در کشور، به بررسی چالش‌های ارائه خدمات دندانپزشکی در حوزه‌های بهداشتی، درمانی و آموزشی می‌پردازد و پیشنهاداتی به‌منظور ارتقای وضع موجود ارائه می‌دهد.

 

3. وضعیت سلامت دهان و دندان در ایران (کودکان 6 و 12 ساله براساس شاخص DMFT)

در پیمایش ملی[2] انجام شده در کشور، میانگین دندان‌های پوسیده، از دست رفته و پُر شده (dmft/DMFT)[3] و درصد اجزای آنها در کودکان 6 و 12 ساله محاسبه‌ شده‌ است. جدول 1، توزیع میانگین شاخص dmft/DMFT و درصد هر یک از اجزای آن را در هر دو گروه سنی کودکان ایرانی به تفکیک استان‌ نشان‌ می‌دهد. میانگین ملی dmft وDMFT در کودکان 6 و 12 ساله به‌ترتیب 5.84 و 1.84 است.

 در بین 31 استان کشور، استان کردستان در هر دو رده سنی کودکان 6 و 12 سال دارای بیشترین تعداد در شاخص میانگین دندان‌های پوسیده، از دست رفته و پُر‌ شده‌ است. استان تهران در رده سنی کودکان 6 سال و هرمزگان در رده سنی کودکان 12 سال، دارای کمترین تعداد در شاخص مذکور هستند.

 

جدول 1. میانگین دندان‌های پوسیده، از دست رفته و پر شده (DMFT/DMFT) و درصد اجزای آنها در کودکان 6 و 12ساله ایرانی به تفکیک استان در بررسی ملی بهداشت دهان و دندان 1395

استان

سن

6

12

dmft

%d

%m

%f

DMFT

%D

%M

%F

آذربایجان شرقی

5.75

87.93

4.11

7.96

2.18

71.28

4.31

24.41

آذربایجان غربی

7.1

91.34

5.9

2.76

3.31

86.95

3.62

9.43

اردبیل

7.14

91.48

7.12

1.4

2.24

87.55

5.82

6.63

اصفهان

6.01

71.71

8.98

19.32

1.41

61.75

1.21

37.03

البرز

4.8

81.89

2.37

15.74

1.36

76.48

1.13

22.4

ایلام

6.73

88.74

9

2.26

2.24

87

2.44

10.56

بوشهر

4.83

90.19

4.02

5.79

1.31

87.93

0.07

12

تهران

4.71

67.86

6.4

25.73

1.56

61.67

1.54

36.78

چهار محال و بختیاری

6.9

84.68

8.2

7.12

2.19

76.59

4.72

18.69

خراسان‌جنوبی

5.8

88.16

5.93

5.91

1.27

70.39

6.65

22.96

خراسان‌رضوی

5.74

86.74

6.81

6.45

1.71

77.28

6.03

16.69

خراسان‌شمالی

4.72

87.53

8.51

3.96

1.61

77.83

5.39

16.78

خوزستان

5.49

89.94

5.89

4.17

2.21

93.45

3.02

3.54

زنجان

5.85

87.62

6.08

6.3

1.56

76.72

4.06

19.22

سمنان

6

85.38

6.39

8.23

1.78

81.88

3.01

15.12

سیستان و بلوچستان

5.5

93.65

4.54

1.81

1.46

93.97

1.32

4.72

فارس

5.63

83.66

8.74

7.6

1.62

78.79

1.96

19.25

قزوین

4.98

86.99

7.26

5.75

1.81

84.29

2.53

13.18

قم

6.05

80.34

7.59

12.07

2.13

80.81

2.63

16.55

کردستان

7.41

92.71

5.17

2.12

3.39

87.29

3.03

9.68

کرمان

6.26

90.55

6.88

2.57

1.49

86.3

3.67

10.03

کرمانشاه

5.64

88.8

6.04

5.16

1.82

83.38

5.08

11.54

کهکیلویه و بویراحمد

6.21

89.38

7.07

3.55

2

84.47

2.48

13.05

گلستان

7.33

92.25

3.93

3.83

2.09

88.56

2.82

8.62

گیلان

5.42

84.2

7.82

7.97

1.38

80.87

3.22

15.91

لرستان

5.72

91.26

7.21

1.53

1.33

84.03

5.31

10.66

مازندران

7.19

86.88

7.38

5.74

2.96

87.49

2.76

9.75

مرکزی

5.22

87.17

4.84

7.99

1.24

72.47

2.46

25.07

هرمزگان

5.61

90.51

3.51

5.98

0.94

92.6

1.53

5.87

همدان

6.7

85.53

7.99

6.47

1.89

75.37

2.94

21.69

یزد

6.63

83.32

7.27

9.4

1.66

63.83

4.18

31.98

جمع کل

5.84

85.14

6.37

8.49

1.84

79.57

3.11

17.33

منبع: پیمایش ملی بهداشت دهان و دندان در سال 1395.[4]

 

شایان‌ ذکر است، نتایج این پیمایش نشان داد که 90.9 درصد از کودکان 6 ساله و 92.1 درصد از کودکان 12 ساله دندان‌های خود را با مسواک تمیز می‌کردند،‌ درحالی که تنها 11 درصد از کودکان 6 ساله و 18.6 درصد از کودکان 12 ساله از نخ دندان استفاده می‌کردند. همچنین مسواک زدن بیش از یک‌بار در روز به‌ترتیب 47.9 و 55.2 درصد در بین دانش‌آموزان 6 و 12 ساله گزارش‌ شده‌ است. میزان استفاده از خدمات دندانپزشکی پیشگیرانه نیز در کودکان 6 ساله، صرفاً 16.6 درصد و در کودکان 12 ساله، 11 درصد بود[7].

 

 

نمودار 1. میانگین دندان‌های پوسیده، از دست‌رفته و پر شده (DMFT) در کودکان 6 ساله ایرانی به تفکیک استان در بررسی ملی بهداشت دهان و دندان سال 1395

 

منبع: همان.

 

نمودار 2. میانگین دندان‌های پوسیده، از دست رفته و پر شده (DMFT) در کودکان 12 ساله ایرانی به تفکیک استان در بررسی ملی بهداشت دهان و دندان سال1395

 

منبع: همان.

 

نتایج این مطالعه نشان داد که مسواک زدن بیش از یک‌بار در روز و استفاده از مراقبت‌های پیشگیرانه با نمرات DMFT و DMFT رابطه منفی و‌ معناداری دارد. لذا، اجرای سیاست‌های بهداشت عمومی و پیشگیرانه عاملی تأثیرگذار برای ارتقای سلامت دهان و دندان است[8].  

سیاست‌های حمایتی مبتنی‌بر سلامت دهان و دندان در برنامه‌های جامع ملی کودکان؛ مانند بسته‌های ویژه بهداشت دهان و دندان و برنامه‌های آموزشی بهداشت دهان و دندان به‌ویژه برای کسانی که با نابرابری‌های اقتصادی مواجه می‌شوند، می‌توانند آگاهی در مورد بهداشت دهان و دندان را افزایش دهند، رفتارهای بهداشت دهان و دندان را بهبود بخشیده و درنهایت عادات بهداشت دهان و دندان را حفظ کنند.

 

4.چالش‌های سلامت دهان و دندان

در این بخش، به بررسی چالش‌های ارتقای سلامت دهان و دندان در سه بُعد بهداشت و پیشگیری، درمان و آموزش دندانپزشکی می‌پردازیم.

  • چالش‌های حوزه بهداشت و پیشگیری: ارائه خدمات بهداشت دهان و دندان در شبکه بهداشت، با چالش‌هایی همراه است که در 3 حوزه کلی‌ به‌شرح زیر است:
  • عوامل آموزشی: این عوامل در سه حوزه نمود می‌یابند:
  • برخی از دندانپزشکان به‌دلیل عدم وجود راهنمای مشخص برای ارائه خدمات و نداشتن بیمه مسئولیت، از ارائه خدمت دندانپزشکی به مادران باردار که در شرایط ویژه‌ای قرار دارند، اجتناب می‌کنند[11].
  • مراقبین سلامت، آموزش کافی را نه در دوره آموزش دانشگاهی و در دوره آموزش‌های بدو خدمت و ضمن خدمت در مورد سلامت دهان دریافت نمی‌کنند و بنابراین انگیزه و اعتماد به نفس کافی در ارائه خدمات بهداشت و پیشگیری دهان و دندان ندارند.
  • به‌دلیل دانش ناکافی زنان باردار‌ درخصوص سلامت دهان و دندان، مشکلات دندانی دوران بارداری از عوارض طبیعی این دوره تلقی می‌شود. لذا تقاضای کافی ازسوی آنها برای دریافت خدمات دندانپزشکی در دوره بارداری شکل نمی‌گیرد[11].
  • کمبود نیروی انسانی در مدارس: این مسئله، توسعه برنامه‌های بهداشت دهان و دندان مبتنی‌بر مدارس را با چالش‌هایی روبه‌رو می‌سازد. طبق آمارها سال 1401، درمجموع 4443 نفر مراقب سلامت در رشته‌های مرتبط (پزشکی، مراقب بهداشت، سایر گروه‌های پزشکی و پیراپزشکی) و 5000 نفر در رشته‌های غیرمرتبط در مدارس کشور فعالیت دارند که با در نظر گرفتن اصلاحیه تبصره ماده (3) آیین نامه اجرایی تبصره «6» الحاقی به ماده واحده قانون انتقال مراقبین بهداشت مدارس به واحدهای آموزشی تابعه وزارت‌ آموزش‌وپرورش که‌ برمبنای آن، شاخص 1 مراقب سلامت در ازای 480 دانش‌آموز به‌عنوان شاخص تعداد مراقب سلامت مورد نیاز در مدارس تعیین‌شده، در حال حاضر به‌ازای هر 2631 نفر دانش‌آموز، 1 مراقب سلامت در کشور وجود دارد و به این اساس، کمبود نیروی مراقب سلامت در مدارس 19913 نفر برآورد می‌شود.[12]

 

  • عوامل محیطی: زیرساخت‌های فیزیکی و تجهیزات موجود، مانند یونیت‌های دندانپزشکی، ابزار و مواد، در برخی از مراکز بهداشتی به‌دلیل قدیمی بودن، برای ارائه خدمات دندانپزشکی، خدمات آموزش بهداشت دهان و دندان و غربالگری دندان مناسب نیستند. برخی بیماران در صورت مواجهه با تجهیزات و امکانات قدیمی و کهنه، از دریافت خدمات اجتناب می‌کنند.

 

  • برخی مراکز نیز از تعداد کافی تجهیزات و مواد مذکور محروم هستند[11]. در حوزه بهداشت مدارس نیز، از مجموع 106491 مدرسه دولتی موجود در کشور، 52472 مدرسه (83.69%) فاقد اتاق بهداشت مجهز و محل مسواک زدن گروهی هستند[12].

 

  • عوامل سازمانی: این عوامل در دو بخش نمود می‌یابند:
  • حقوق و دستمزد ناکافی ارائه دهندگان خدمات بهداشتی اولیه، به‌عنوان یکی از عوامل عدم انگیزه کافی برای بهبود عملکرد ایشان ذکر شده است[11].
  • کمبود منابع انسانی در شبکه‌های بهداشتی باعث می‌شود مراقبین سلامت و ماماها قادر به ارائه مشاوره لازم به مادران در مورد بهداشت دهان و دندان نباشند[11].
  • تفاوت قائل شدن میان مراقبین سلامت و سایر پرسنل اداری و آموزشی مدارس در بهره‌مندی از مزایای شغلی، اهمیت نداشتن این موضوع در نگاه برخی مدیران مدارس، نبود فضای کافی (اتاق بهداشت) برای انجام مداخلات بهداشتی (ازجمله مداخلات دهان و دندان)، نبود منابع مالی کافی برای تهیه لوازم و تجهیزات مرتبط، عدم همکاری مؤثر مراکز بهداشتی مناطق با مدارس و... ازجمله عواملی اعلام شده‌ است که سبب بی‌انگیزگی نیروهای مراقب سلامت و عدم تمایل فارغ‌التحصیلان رشته‌های مرتبط به اشتغال در مدارس می‌شود.[12]

 

  • چالش‌های حوزه درمان:
  • دسترسی مالی: براساس نتایج آخرین پیمایش هزینه درآمد خانوار در سال 1400 در ایران، سهم خدمات دندانپزشکی از کل پرداخت از جیب هزینه‌های سلامت در سطح کل جمعیت، 21.14 درصد است. بدین ترتیب، پس از دارو (31.84 درصد)، خدمات دندانپزشکی در رتبه دوم سهم پرداخت از جیب قرار دارد. علاوه‌بر این، در شاخص هزینه‌های کمرشکن که براساس روش سازمان بهداشت جهانی که به‌صورت بالاتر رفتن پرداخت‌های مستقیم از جیب از 25 درصد از کل هزینه‌های مصرفی و 40 درصد از ظرفیت پرداخت خانوار تعریف می‌شود، در سطح کل جمعیت و خانوارهای شهری، خدمات دندانپزشکی عامل بیشترین مواجهه با هزینه‌های کمرشکن سلامت بوده‌اند[10].

 

  • دسترسی جغرافیایی: براساس آخرین آمار منتشر شده توسط سازمان نظام پزشکی ایران، تعداد کل دندانپزشکان عضو این سازمان، 44543 نفر است که 87 درصد (38735 نفر) دندانپزشک عمومی و 13 درصد (5808 نفر) دندانپزشک متخصص هستند. 51.3 درصد (22848 نفر) از کل دندانپزشکان را مردان و 48.7 درصد (21695 نفر) از آنها را زنان تشکیل داده‌اند. تعداد کل دندانپزشکان عمومی و متخصص به تفکیک جنسیت در جدول 2 مشاهده می‌شود.

جدول 2. تعداد کل دندانپزشکان عمومی و متخصص عضو سازمان نظام پزشکی ایران به تفکیک جنسیت در سال 1402

عنوان رشته

تعداد آقایان

تعداد خانم‌ها

تعداد کل

دکترای حرفه‌ای دندانپزشکی

20181

18554

38735

تخصص ارتودنسی

458

367

825

تخصص درمان ریشه

413

388

801

تخصص جراحی لثه

368

359

727

تخصص پروتزهای دندانی

419

287

706

تخصص دندانپزشکی ترمیمی

178

502

680

تخصص دندانپزشکی کودکان

108

525

633

تخصص جراحی دهان، فک و صورت

492

65

557

تخصص تصویربرداری دهان، فک و صورت (رادیولوژی دهان، فک و صورت)

122

313

435

تخصص بیماری‌های دهان، فک و صورت

53

208

261

تخصص آسیب‌شناسی فک و دهان (پاتولوژی فک و دهان)

56

127

183

جمع کل

22848

21695

44543

منبع: سازمان نظام پزشکی کشور.

 

همان‌طور که در نمودار زیر مشاهده می‌شود، تخصص ارتودنسی بیشترین از سایر تخصص‌ها است. تخصص‌های درمان ریشه و جراحی لثه در رتبه دوم و سوم پس از تخصص ارتودنسی قرار دارند. توزیع دندانپزشکان در رشته‌های تخصصی در نمودار 3 نشان داده شده است.

 

نمودار 3. تعداد دندانپزشکان کشور براساس رشته‌های تخصصی

منبع: همان.

 

همان‌طور که در شکل 1 مشاهده می‌شود، استان تهران با سرانه[5] کل 116 دندانپزشک (عمومی و متخصص) به‌ازای هر 100 هزار نفر جمعیت، در رتبه نخست از نظر توزیع دندانپزشک در کشور قرار دارد. پس از آن، استان‌های یزد، اصفهان و فارس به‌ترتیب در رتبه‌های دوم تا چهارم قرار دارند. میانگین سرانه کل کشور نیز، 44 دندانپزشک به‌ازای هر 100 هزار نفر جمعیت است. از بین 31 استان کشور، 11 استان سرانه‌ای بالاتر از میانگین سرانه دندانپزشک در کشور دارند. استان سیستان و بلوچستان با سرانه 18 دندانپزشک به‌ازای هر 100 هزار نفر جمعیت، محروم‌ترین استان از نظر تعداد دندانپزشک می‌باشد که اختلاف سرانه دندانپزشک در آن با برخوردارترین استان (تهران)، 98 دندانپزشک به‌ازای هر 100 هزار نفر جمعیت است.

 

شکل 1. توزیع کل دندانپزشکان کشور (به‌ازای هر 100 هزار نفر جمعیت)

 

منبع: همان.

 

سرانه دندانپزشک کشور به تفکیک دندانپزشکان عمومی و متخصص، به‌ترتیب 38 و 6 در هر 100 هزار نفر جمعیت می‌باشد که نحوه توزیع آنها در نمودارهای 4 و 5 نشان‌ داده ‌شده ‌است. مطابق این نمودارها، استان تهران و سیستان و بلوچستان به‌ترتیب با سرانه 101 و 15 دندانپزشک عمومی، 16 و 3 دندانپزشک متخصص به‌ازای هر 100 هزار نفر جمعیت، به‌عنوان برخوردارترین و محروم‌ترین استان از نظر سرانه دندانپزشکان عمومی و متخصص در کشور قرار دارند. اختلاف سرانه دندانپزشک عمومی و متخصص بین برخوردارترین استان (تهران) و محروم‌ترین استان (سیستان و بلوچستان) به‌ترتیب 85 و 12 دندانپزشک به‌ازای هر 100 هزار نفر جمعیت است.

 

نمودار 4. توزیع دندانپزشکان عمومی در کشور (به‌ازای هر 100 هزار نفر جمعیت)

منبع: همان.

 

نمودار 5. توزیع دندانپزشکان متخصص در کشور (به‌ازای هر 100 هزار نفر جمعیت)

منبع: همان.

 

هر دو نمودار 4 و 5، نشان‌دهنده توزیع نامتعادل و نامتوازن دندانپزشکان در هر دو مقطع عمومی و تخصص هستند. این توزیع ناعادلانه در نهایت منجر به کاهش دسترسی و در مواقع حادتر، عدم دسترسی به خدمت دندانپزشکی در مناطق محروم‌تر می‌شود. این مورد در کنار کاهش دسترسی مالی مردم به خدمت دندانپزشکی، می‌تواند سلامت دهان و دندان کودکان و بزرگسالان را تحت‌تأثیر قرار داده و بر افراد هزینه زیادی تحمیل کند و در مواردی منجر به عدم بهره‌مندی آنها از خدمات ضروری دندانپزشکی شود.

 

  • چالش‌های حوزه آموزش دندانپزشکی:

دو چالش مهم که‌ درخصوص آموزش دندانپزشکی می‌توان به آنها اشاره کرد، ناکافی بودن هیئت علمی و درمان‌محور بودن آموزش‌های این حوزه است.

 درخصوص هیئت علمی این حوزه قابل ذکر است که حدود 58 درصد از ایشان از بین فارغ‌التحصیلان متعهد خدمت هستند که معمولاً بعد از اتمام دوره تعهدشان سمت هیئت علمی را ترک کرده و برای مثال وارد حیطه ارائه خدمت در بخش خصوصی می‌شوند. همچنین، سازوکارهای مناسب جهت جذب و نگهداشت هیئت علمی با انگیزه و دارای دستاوردهای علمی بالا پس از پایان دوره تعهد وجود ندارد و این مسئله سبب کاهش کیفیت آموزش دندانپزشکی در تمامی دانشکده‌های کشور‌ شده‌ است.

درخصوص آموزش درمان‌محور دندانپزشکی در کشور نیز مطالعات‌ نشان‌ می‌دهد که طی چند دهه اخیر، تعداد دندانپزشک متخصص تربیت شده در کشور از کمتر از 50 متخصص دندانپزشک پیش از انقلاب اسلامی به 5808 متخصص دندانپزشک در سال 1402 رسیده است. نمودار 6، روند افزایش تعداد فارغ‌التحصیلان سالیانه 10 رشته تخصصی دندانپزشکی در ایران را در طی سال‌های 1359 تا 1398 نشان‌ می‌دهد [9]، اما این افزایش تعداد دندانپزشکان متخصص منجر به ارتقای سلامت دهان و دندان مردم نشده است. در مطالعه‌ای که‌ درخصوص تجربه پوسیدگی دندان و وضعیت اجتماعی- اقتصادی در کودکان ایرانی در سال 1398 انجام شد مشخص گردید که بین تعداد دندانپزشکان سرانه با شاخص دندان‌های پوسیده در کودکان 6 ساله (DMFT) ارتباط مثبتی وجود دارد. به این معنا که با وجود افزایش تعداد دندانپزشکان در سراسر کشور، خدمات بهداشت دهان و دندان به‌طور مطلوبی برای کودکان 6 ساله قابل دسترس نیست[7].

 

نمودار 6. تعداد فارغ‌التحصیلان سالیانه 10 رشته تخصصی دندانپزشکی در ایران (1398-1359)

منبع: [9]

 

5.جمع‌بندی

این گزارش با هدف «بررسی وضعیت ارائه خدمات بهداشت دهان و دندان؛ چالش‌ها و راهکارهای آن» تدوین شده‌ است. براساس گزارش سازمان بهداشت جهانی (WHO)، درمان‌های دندانپزشکی جزو گران‌ترین درمان‌ها در بین بیماری‌های مزمن بوده است[4] و بار اقتصادی زیادی‌ هم‌ بر افراد و‌ هم‌ بر سیستم‌های مراقبت بهداشتی تحمیل می‌کند[5]. به‌طوری که براساس نتایج آخرین پیمایش هزینه درآمد خانوار در سال 1400 در ایران، سهم خدمات دندانپزشکی از کل پرداخت از جیب هزینه‌های سلامت جمعیت ایران، 21.14 درصد است. بدین ترتیب، پس از دارو (31.84 درصد)، خدمات دندانپزشکی در رتبه دوم سهم پرداخت از جیب قرار دارد. علاوه‌بر این، در شاخص هزینه‌های کمرشکن که براساس روش سازمان بهداشت جهانی، به‌صورت بالاتر رفتن پرداخت‌های مستقیم از جیب از 25 درصد از کل هزینه‌های مصرفی و 40 درصد از ظرفیت پرداخت خانوار تعریف می‌شود، در سطح کل جمعیت و خانوارهای شهری، خدمات دندانپزشکی سبب بیشترین مواجهه با هزینه‌های کمرشکن سلامت بوده‌اند[10].

موارد فوق نشان‌می‌دهد،‌ علی‌رغم گران بودن درمان‌های دندانپزشکی، حفاظت مالی مردم در برابر هزینه‌های درمان دندانپزشکی بسیار ناچیز بوده به‌گونه‌ای که افراد نیازمند به درمان را با هزینه‌های کمرشکن مواجه می‌کند. ازسوی دیگر، ارتقای سلامت دهان و دندان در گرو اجرای برنامه‌های پیشگیرانه به‌خصوص در سنین 6 و 12 سالگی است.

در این گزارش، چالش‌های ارتقای سلامت دهان و دندان و ارائه عادلانه خدمات دندانپزشکی در سه حوزه بهداشت، درمان و آموزش دندانپزشکی مورد بررسی قرار گرفت. ازجمله این چالش‌ها می‌توان به کمبود فضای فیزیکی، امکانات، تجهیزات و منابع انسانی برای ارائه خدمات بهداشتی و درمانی دهان و دندان در شبکه‌های بهداشتی، کمبود فضای فیزیکی و منابع انسانی در مدارس، هزینه‌های بالای پرداخت از جیب خدمات دندانپزشکی و همچنین توزیع ناکافی دندانپزشک در استان‌های مختلف کشور اشاره کرد. در راستای کاهش چالش‌ها و ارتقا وضع موجود، پیشنهاد می‌شود موارد ذیل در دستور کار سیاستگذاران قرار گیرد:

  • ایجاد سازوکارهای انگیزشی مناسب جهت تقویت ارائه خدمات پیشگیرانه در حوزه بهداشت دهان و دندان در مراکز بهداشتی.
  • نوسازی و تقویت تجهیزات بهداشت دهان و دندان در مراکز بهداشتی کشور.
  • اجرای برنامه افزایش و بهینه‌‌سازی اتاق‌های بهداشت و محل‌های مناسب برای مسواک زدن گروهی مجهز در سطح مدارس کشور.
  • تقویت آموزش‌های مربوط به بهداشت دهان و دندان در کوریکولوم آموزشی رشته‌های مامایی و بهداشت و آموزش مراقبین سلامت در مورد بهداشت دهان و دندان.
  • تقویت آموزش‌های مربوط به بهداشت دهان و دندان به مادران و زنان باردار.
  • تدوین و ابلاغ راهنمای ارائه خدمات در مراکز بهداشتی.
  • ایجاد سازوکار اطمینان‌ درخصوص پوشش بیمه مسئولیت حرفه‌ای دندانپزشکان.
  • تقویت پوشش بیمه‌ای خدمات ضروری دندانپزشکی.
  • پیش‌بینی سازوکارهای انگیزشی با محوریت افزایش تمایل دندانپزشکان به ارائه خدمت در مناطق محروم و بازتوزیع دندانپزشک.
  • تدوین و اجرای برنامه جذب و نگهداشت هیئت علمی حوزه دهان و دندان.
  • تقویت برنامه‌های آموزشی دندانپزشکی با محوریت تقویت اقدامات پیشگیرانه.

 

 

  1.  

    1. Jin LJ, Lamster IB, Greenspan JS, Pitts NB, Scully C, Warnakulasuriya S. Global burden of oral diseases: emerging concepts, management and interplay with systemic Oral Dis. 2016;22(7):609–19.
    2. Marcenes W, Kassebaum NJ, Bernabe E, Flaxman A, Naghavi M, Lopez A, Murray CJ. Global burden of oral conditions in 1990-2010: a systematic analysis. J Dent Res. 2013;92(7):592–7.
    3. World Health Organization. Oral health surveys: basic methods. Geneva: World Health Organization; 2013.
    4. Petersen PE. World Health Organization global policy for improvement of oral health--world health assembly 2007. Int Dent J. 2008;58(3):115–21.
    5. Petersen PE, Bourgeois D, Ogawa H, Estupinan-Day S, Ndiaye C. The global burden of oral diseases and risks to oral health. Bull World Health Organ. 2005;83(9):661–9.
    6. Shoaee S, Ghasemian A, Mehrabani K, Naderimagham S, Delavari F, Sheidaei A, Hajizadeh N, Varmaghani M, Hessari H. Burden of Oral diseases in Iran, 1990-2010: findings from the global burden of disease study 2010. Arch Iran Med. 2015;18(8):486–92.
    7. Ghasemianpour M, Dental caries experience and socioeconomic status among Iranian children: a multilevel analysis. BMC Public Health. 2019.
    8. Vettore MV, Efhima S, Machuca C, de Almeida LG. Income inequality and traumatic dental injuries in 12‐years old children: a multi‐level analysis. Dent 2017;33(5):375–82.
    9. Afsahi M, Dentist to population ratio and geographic distribution of dentists in Iran in 2019. J Oral Health Oral Epidemiol/ Spring 2021; Vol. 10, No. 2.
    10. پیمایش ملی هزینه-درآمد خانوار در سال 1400.
    11. Ghorbani Z, Challenges impeding integration of oral health into primary health care. EMHJ. 2017; Vol 23, No 12.
    12. صدیقی، سمیه و جواد، سجادی خسرقی. آسیب‌شناسی وضعیت بهداشت مدارس در ایران، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، شماره مسلسل 18905، سال 1402.

Home

Contact Us