۱. مقدمه

در گزارش حاضر اهم شاخص‌های بخش آب در سه‌ماهه نخست سال 1402 مورد بررسی قرار گرفته و وضعیت کلان این بخش در موضوعات مختلف تشریح شده است. در این راستا با استفاده از شاخص‌های مهم آب و هواشناسی در 9ماهه منتهی به خردادماه سال 1402، وضعیت خشکسالی و تأثیرات آن در مناطق مختلف کشور و حوضه‌های آبریز فرامرزی و مشترک تحلیل شده است. همچنین شرایط منابع آب سطحی کشور در سه‌ماهه نخست سال جاری ارائه و نقش آن در مدیریت کلان بخش آب کشور و آثار آن در مناطق مختلف مورد بحث قرار گرفته است. علاوه‌بر این، ضمن پرداختن به اهم وقایع بخش آب کشور در سه‌ماهه نخست امسال، اعتبارات تخصیص‌یافته به بخش آب نیز ارائه شده تا ضمن آگاهی‌بخشی نسبت به وضعیت این بخش، بتوان چالش‌های پیش ‌رو را نمایان کرده و به اتخاذ راهکارهای مناسب رهنمون شد.

۲. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب

وضعیت کلی بخش آب کشور با استفاده از داده‌های آب و هواشناسی از ابتدای سال آبی 1402-1401 تا اواخر خردادماه سال جاری و همچنین شاخص‌های مهم این بخش طی فصل بهار در جدول 1 ارائه شده است.

جدول 1. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب کشور در سه‌ماهه اول سال 1402

مأخذ: [1]، [2] ، [3]، [4].

۳. تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب

در این قسمت از گزارش، شاخص‌های کلان بخش آب از‌جمله شاخص‌های آب و هواشناسی، وضعیت ذخایر آبی و تولید برقابی سدها و همچنین میزان تخصیص اعتبارات این بخش، طی سه‌ماهه نخست سال ارائه شده است.

با توجه به شاخص‌های مهم آب و هواشناسی، از ابتدای سال آبی جاری تا اواخر خردادماه سال 1402، به‌‌رغم وقوع ترسالی در مناطقی از کشور به‌ویژه استان‌های واقع در جنوب‌ غرب، پهنه‌های بیشتری از سطح کشور با خشکسالی مواجه شده‌اند. شدت خشکسالی در شرق کشور بیشتر از سایر مناطق بوده و در غرب کشور نیز خشکسالی خفیف رخ داده است [2]. بررسی شاخص‌های مهم آب و هواشناسی کشور نشان می‌دهد میانگین بارش کل کشور از ابتدای سال آبی 1402-1401 تا انتهای خردادماه سال 1402، نسبت به مدت مشابه سال آبی گذشته روند افزایشی داشته، اما نسبت به میانگین بلندمدت به میزان 14 درصد کمتر است و از مجموع 31 استان کشور، 22 استان دچار کاهش بارش شده‌اند. بنابراین کشور با وجود بهبود میانگین نزولات آسمانی، برای سومین سال پیاپی دچار خشکسالی و کم‌بارشی است [1].

در دوره 9ماهه منتهی به خردادماه سال 1402 در حوضه‌های آبریز فرامرزی و مشترک، خشکسالی در اکثر مناطق افغانستان تداوم داشته است. در عراق نیز شرایط ترسالی در مرکز و جنوب و وضعیت عمدتاً نرمال در شمال این کشور حاکم بوده است.

سدهای واقع در جنوب‌ غرب کشور و حوضه آبریز دریاچه ارومیه دارای درصد پرشدگی 60 درصد و بالاتر هستند، اما شرق کشور که با بیشترین افت بارش‌ها نیز مواجه است، در استان سیستان و بلوچستان، میزان ذخیره آب چاه‌نیمه‌ها که به‌طور کامل به منابع آب ورودی رودخانه مرزی و مشترک هیرمند وابسته هستند، به کمتر از 10 درصد رسیده و در شرایط بسیار بحرانی قرار دارد. به‌دلیل افت محسوس حجم ذخایر سدهای واقع در استان‌های خراسان رضوی، خراسان جنوبی و جنوب استان فارس، سهم منابع آب سطحی در تأمین مصارف کاهش خواهد یافت، همچنین افزایش برداشت از منابع آب زیرزمینی و وقوع تنش آب شرب در این مناطق قابل پیش‌بینی است. در نوار شمالی کشور نیز به‌دلیل افت بارش‌ها، افت تولید محصولات کشاورزی و چالش در تأمین نیازهای این بخش بسیار محتمل بوده و در استان گلستان هم به سبب حجم اندک ذخایر سدهای استان و عملاً خشک شدن آنها، وقوع تنش آب شرب نیز مورد انتظار است.

در فصل بهار میزان تولید برقابی کشور روندی افزایشی داشته و هر ماه بیشتر شده است، با‌این‌‌حال سهم تولید برقابی از کل تولید برق کشور کاهشی بوده و از 7/8 درصد در فروردین‌ماه به 4/7 درصد در خردادماه رسیده است. به‌عبارت‌دیگر در فصل بهار نرخ رشد کل تولید برق کشور از نرخ رشد تولید برقابی بیشتر بوده ازاین‌رو سهم برقابی از کل تولید کمتر شده، همین امر بیانگر رشد قابل توجه نرخ مصرف برق کل کشور است. این وضعیت متأثر از روند افزایش متوسط دمای کشور طی سه‌ماهه فصل بهار و رشد تقاضا برای مصرف برق است.

میزان تخصیص اعتبارات در هر بخش نقش مهمی در پیشبرد اهداف مدیریتی و اجرایی آن خواهد داشت. در بخش آب، مجموع اعتبارات مصوب مربوط به تملک دارایی‌های سرمایه‌ای در سال 1402 بالغ بر 296,337,590 میلیون ریال بوده که از این میزان، مبلغ 8,800,000 میلیون ریال به‌صورت نقدی طی سه‌ماهه اول سال جاری تخصیص یافته که درصد عملکرد بودجه در این مدت تقریباً معادل 3 درصد است. اعتبارات تخصیص‌یافته مربوط به برنامه‌های آبرسانی و فاضلاب آبرسانی به شهرهای دارای تنش آبی، ارتقای کیفی آب شرب، آبرسانی به روستاهای دارای اولویت، ایجاد و تکمیل تأسیسات فاضلاب است [3].

۴. وقایع مهم بخش آب

وقایع مختلف رخ داده در بخش آب بسته به میزان اهمیت آنها، وضعیت این بخش را در موضوعات مختلف سازه‌ای، مدیریتی، تنش‌های آبی، سرمایه‌گذاری و غیره نمایان‌تر کرده و اطلاع از آنها به شناخت بهتر وضعیت این بخش کمک می‌کند. در همین راستا وقایع مهم بخش آب در سه‌ماهه نخست سال جاری به‌شرح ذیل احصا شده است:

• بحرانی‌تر شدن وضعیت تأمین آب شرب در مناطق جنوب ‌شرق کشور به‌ویژه استان سیستان و بلوچستان (عدم رهاسازی حقابه ایران از رودخانه هیرمند از‌سوی افغانستان و اعتراض ساکنین منطقه)،
• شروع عملیات اجرایی انتقال آب از دریای عمان به نوار شرقی کشور (طول 1790 کیلومتر، اعتبار 3 میلیارد یورو و پیشرفت 8 درصد)،
• وقوع زمین لغزش در بستر سد کرج (بزرگ‌ترین منبع تأمین آب شرب تهران)، ناشی از وقوع رگبارهای شدید بهاری و قطع اتصال به سامانه‌های آبرسانی تأمین آب شرب،
• اجرای طولانی‌ترین خط انتقال پساب به صنعت به ‌طول ۱۰۰ کیلومتر با استفاده از توان بخش خصوصی و با مبلغ 5000 میلیارد ریال در یزد،
• آغاز عملیات آبگیری سد مخزنی کهیر شهرستان کنارک در استان سیستان و بلوچستان با ظرفیت 345 میلیون مترمکعب،
• بهره‌برداری از شبکه‌های پایاب سد آیدوغموش، سهند و صومعه کبودین در استان آذربایجان شرقی جهت آبرسانی به ١٨۴٠ هکتار از اراضی کشاورزی [5].

۵. جمع‌بندی

شاخص‌های مهم هواشناسی در 9ماهه منتهی به خردادماه سال 1402 بیانگر بهبود بارش‌های کشور نسبت به مدت مشابه سال قبل بوده، اما کشور همچنان نسبت به دوره‌های مشابه بلندمدت با افت بارش و خشکسالی مواجه است. مهم‌ترین پیامد تداوم خشکسالی در سطح کشور را می‌توان تحمیل برداشت مازاد بر منابع آب زیرزمینی دانست که در نتیجه تداوم بیلان منفی و افزایش حجم کسری آبخوان‌های کشور مورد انتطار است. اما در شرق کشور به‌دلیل کاهش شدید ذخایر چاه‌نیمه‌ها در استان سیستان و بلوچستان که منبع اصلی تأمین آب شرب منطقه سیستان و بخش قابل توجهی از شهر زاهدان بوده و کاملاً به منابع آب ورودی از افغانستان وابسته است. همچنین در حال حاضر به‌دلیل نبود پتانسیل لازم جهت بهره‌برداری از سایر منابع آبی، خطر تشدید بحران آب شرب و وقوع پیامدهای اجتماعی در این منطقه وجود دارد. بررسی تخصیص اعتبارات بودجه‌ای بخش آب طی سه‌ماهه نخست سال 1402 نشان می‌دهد 3 درصد از اعتبارات مصوب سال جاری به این بخش تخصیص یافته که مربوط به برنامه‌های آبرسانی و فاضلاب است.