خلاصه مدیریتی

بیان مسئله

در سالیان اخیر با توجه به افزایش سن امید به زندگی، کاهش نرخ زاد و ولد، کاهش ضریب نفوذ بیمه، کاهش نسبت پشتیبانی و سایر مشکلات، صندوق‌های بازنشستگی با مسئله عدم تعادل در منابع و مصارف مواجه شده‌اند؛ ازاین‌رو، انجام اصلاحات در قوانین و بازنگری در ساختارها تبدیل به امری اجتناب‌ناپذیر شده‌ است. مستمری بازماندگان یکی از خدماتی است که در صورت فوت بیمه‌شده یا مستمری‌بگیر به بازماندگان واجد شرایط وی پرداخت می‌شود. این نوع خدمت بر وضعیت مالی صندوق‌ها اثرگذار بوده و یکی از فاکتورهای مهم در بررسی پایداری مالی صندوق‌ها به‌شمار می‌رود؛ اما در عین حال دارای ابعاد اجتماعی بسیار مهم و حساسی است که نمی‌توان به صرف یک مسئله اقتصادی به آن نگریست.

طبق بررسی‌های انجام‌شده، نظام برقراری مستمری بازماندگان در کشورهای مورد ارزیابی در این پژوهش، به‌ شکل محسوسی دامنه شمول حمایتی کمتری در مقایسه با ایران دارند و نیز مطابق آمار، بار مالی کمتری از این بابت بر دوش صندوق‌های مستمری این کشورهاست. ذکر این نکته ضروری است که بخشی از این دامنه حمایتیِ کمتر در برقراری مستمری بازماندگان، به‌علت تفکیک لایه حمایتی از لایه بیمه‌ای در نظام تأمین اجتماعی این کشورهاست.

برای بررسی نظام پرداخت مستمری بازماندگان در ایران، وضعیت دو صندوق بزرگ کشور یعنی سازمان تأمین‌ اجتماعی و صندوق بازنشستگی کشوری مبنا قرار داده‌ شده است. این دو صندوق بر روی هم 75 درصد مستمری‌بگیران و 85 درصد بیمه‌شدگان (شاغل) کشور را زیرپوشش دارند و از این حیث بررسی این دو صندوق می‌تواند شناخت مناسبی نسبت به وضعیت کلی نظام پرداخت مستمری بازماندگان در ایران ارائه دهد.

بحث طلاق‌های صوری، اشتغال‌های غیررسمی، عدم دسترسی به اطلاعات افراد دارای تابعیت خارجی، عدم ارتباط برخط نهادهای فعال در این حوزه، مستمری‌های چندگانه و عدم کفایت مستمری مهم‌ترین چالش‌هایی هستند که نظام مستمری بازماندگان در ایران با آن مواجه است.

یافته‌های پژوهش و آمار و ارقام

در کشور کانادا برای احراز مستمری بازماندگان، متوفی باید حداقل 10 سال حق بیمه پرداخت کرده باشد و یا حداقل در یک‌سوم سال‌ها از سن 18 سالگی تا موعد فوت مشارکت داشته‌ باشد، با حداقل سه سال مشارکت در پرداخت حق بیمه. بازماندگان واجد شرایط عبارتند از: همسر متوفی و کودکان تحت تکفل زیر 18 سال.

کشور جمهوری چک دارای یکی از سختگیرانه‌ترین نظام‌های بازنشستگی و مستمری بازماندگان در بین کشورهای OECD است. بازماندگان واجد شرایط در این کشور عبارتند از: همسر متوفی و فرزندان تحت تکفل زیر 26 سال. همسر متوفی درصورتی واجد شرایط مستمری است که خود متوفی در زمان فوت، مستمری بازنشستگی یا ازکارافتادگی دریافت می‌کرده یا درنتیجه جراحت یا بیماری شغلی فوت کرده است. میزان مستمری پرداختی به همسر متوفی از یک بخش ثابت به‌علاوه 50 درصد مستمری بازنشستگی یا ازکارافتادگی که متوفی در زمان فوت مشمول آن بوده است، تشکیل‌می‌شود.

در کشور آلمان مستمری بازماندگان درصورتی پرداخت می‌شود که متوفی در زمان فوت حداقل 5 سال سابقه پرداخت حق بیمه داشته‌ باشد یا اینکه در زمان فوت، مستمری‌بگیر بوده باشد یا به‌دلیل جراحات شغلی فوت کرده باشد. بازماندگان واجد شرایط عبارتند از: فرزندان کمتر از 18 سال و همسر متوفی که حداقل باید یک سال سابقه زندگی مشترک با متوفی داشته ‌باشد. وی درصورتی مشمول دریافت عواید بازماندگی می‌شود که: 1. بیش از 45 سال داشته‌ باشد یا 2. از کودک کمتر از 18 سال مراقبت می‌کند یا 3. ظرفیت کسب درآمد کمی‌ داشته باشد یا 4. از فرزند معلول مراقبت می‌کند.

مستمری پرداختی برای همسر واجد شرایط برابر با 55 درصد مستمری است که فرد متوفی در زمان مرگ دریافت می‌کرده یا حق دریافت آن را داشته است. اگر همسر متوفی هیچ‌یک از شرایط چهارگانه را نداشته‌ باشد، ‌ به ‌مدت دو سال مستمری جزئی به وی پرداخت می‌شود.

در ترکیه برای برقراری مستمری بازماندگان، متوفی باید در زمان فوت مستمری بازنشستگی یا ازکارافتادگی دریافت می‌کرده است و یا حداقل 5 سال تحت پوشش بیمه تأمین اجتماعی بوده باشد. بازماندگان واجد شرایط شامل همسر متوفی، فرزندان پسر کمتر از 18 سال، دختر مجرد در هر سنی که مستمری دیگری دریافت نمی‌کند، فرزندان از کارافتاده بیکار و والدین وابسته متوفی می‌باشد. 50 درصد مستمری بازنشستگی یا ازکارافتادگی که فرد متوفی در زمان مرگ دریافت می‌کرده یا حق دریافت آن را داشته است، به‌عنوان مستمری بازماندگان به همسر متوفی پرداخت می‌شود. درصورتی که همسر متوفی فرزندی نداشته‌ باشد این میزان به 75 درصد می‌رسد.

براساس قانون عمومی مستمری بازماندگان هلند، تمامی افرادی که در هلند زندگی یا کار می‌کنند، تحت پوشش بیمه بازماندگان (ANW) قرار می‌گیرند. برای احراز عایدی بازماندگان لازم است همسر متوفی یکی از شرایط زیر را دارا باشد:

• فرد بازمانده از یک یا چند فرزند زیر 18 سال نگهداری کند.
• فرد بازمانده حداقل 45 درصد ناتوان از کار باشد.

علاوه‌بر موارد فوق، همسر متوفی باید زیر سن بازنشستگی باشد. پس از ازدواج مجدد یا رسیدن به سن بازنشستگی، مستمری بازماندگان قطع خواهد شد.

فرزند متوفی صرفاً درصورتی که پدر و مادر خود را از دست داده باشد، حائز شرایط دریافت مستمری بازماندگان است با این شرط که زیر 16 سال باشد. میزان پرداختی به همسر متوفی در هلند، به درآمد او بستگی دارد.

در کشور استرالیا عواید پرداختی به بازماندگان از رویه‌های سختگیرانه‌ای پیروی می‌کند و میزان مبالغ پرداختی نیز چندان قابل‌توجه نیست. عواید همسران صرفاً به زنان تعلق می‌گیرد؛ زنانی که متولد 1955 یا قبل از آن باشند و در حال حاضر بیکار باشند، البته این مستمری از جولای سال 2018 ملغی شده‌ است. عواید فرزندان نیز فقط به افرادی که هر دو پدر و مادر خود را از دست داده‌اند و کمتر از 16 سال سن دارند، تعلق می‌گیرد، البته باید اشاره داشت که میزان پس‌انداز بیمه‌شدگان صندوق‌های بازنشستگیِ مستمریِ شغلی پس از فوت، به‌ شکل یکجا و یا یک جریان درآمدی به ذی‌نفعان آنها پرداخت می‌شود. این پس‌انداز عملاً یک دارایی منقول است و حسب قوانین کشور استرالیا با آن برخورد می‌شود.

در کشور نروژ بازماندگان واجد شرایط برای دریافت مستمری عبارتند از: همسر متوفی و فرزندان تحت تکفل زیر 18 سال. شرایط احراز از این قرار است: همسر بازمانده زیر 67 سال که حداقل 5 سال زندگی مشترک با متوفی داشته (و یا دارای فرزند مشترک است) و دریافت مستمری بازنشستگی را شروع نکرده و مستمری ازکارافتادگی دریافت نمی‌کند، ممکن است از مزایای بازنشستگی برخوردار شود. همچنین درصورتی که متوفی قبل از فوت، حداقل پنج سال بیمه بوده باشد یا حداقل پنج سال قبل از فوت از مستمری استفاده کرده باشد، همسر و فرزند بازمانده مستحق دریافت مستمری بازماندگان هستند. به همسر متوفی، سه نوع مستمری پایه، تکمیلی و ویژه براساس آزمون وسع پرداخت می‌شود.

مقدمه

مسئله تأمین اجتماعی به‌طور عام و مستمری‌های بازنشستگی و حمایت‌های مرتبط با آن به‌طور خاص، پس از دهه 1930 میلادی و معرفی دولت رفاه، به جزء جدانشدنی برنامه‌های سیاسی و اجتماعی دولت‌ها تبدیل شده‌ است. پس از جنگ جهانی دوم خدمات تأمین اجتماعی تبدیل به یک کالا و یا خدمت عمومی شد و دولت‌ها متعهد به تأمین امنیت اقتصادی برای شهروندان از طریق محافظت آنان در برابر ریسک‌های نظام بازار مرتبط با سالمندی، بیکاری، حوادث و بیماری‌ها شدند. در بُعد اقتصاد کلان نیز نظام تأمین اجتماعی نقش بسزایی در توسعه اجتماعی و اقتصادی جوامع ایفا می‌کند.

نظام پرداخت مستمری به بازنشستگان و به‌تبع آن مستمری بازماندگان و از کارافتادگان، نقش مهم و بسزایی در امنیت مالی افراد جامعه ایفا می‌کند و به‌ضرورت آن در قوانین و بخشنامه‌های مختلف پرداخته شده‌ است. طبق اصل بیست‌ونهم قانون اساسی، برخورداری از تأمین اجتماعی از نظر بازنشستگی، بیکاری، پیری، ازکارافتادگی، بی‌سرپرستی، در راه‌ماندگی، حوادث و سوانح، نیاز به خدمات بهداشتی درمانی و مراقبت‌های پزشکی به‌صورت بیمه و غیره، حقی است همگانی. دولت موظف است طبق قوانین از محل درآمدهای عمومی و درآمدهای حاصل از مشارکت مردم، خدمات و حمایت‌های مالی فوق را برای یک یک افراد کشور تأمین کند. در سالیان اخیر با توجه به افزایش سن امید به زندگی، کاهش نرخ زاد و ولد، کاهش ضریب نفوذ بیمه، کاهش نسبت پشتیبانی و سایر مشکلات، صندوق‌های بازنشستگی با مسئله عدم تعادل در منابع و مصارف مواجه شده‌اند[1]؛ ازاین‌رو، انجام اصلاحات در قوانین و بازنگری در ساختارها تبدیل به امری اجتناب‌ناپذیر شده‌ است. استمرار عملکرد مثبت صندوق‌ها و انجام رسالت اجتماعی آنها، منوط به حفظ توازن بین ماهیت اقتصادی صندوق‌ها و اهداف و رسالت‌های اجتماعی آنهاست.

در میان خدماتی که صندوق‌های بازنشستگی ارائه می‌دهند، مستمری بازماندگان از جایگاه مهمی برخوردار است؛ زیرا علاوه‌بر مباحث اقتصادی، دارای ملاحظات اجتماعی و فرهنگی پُررنگی می‌باشد و سیاستگذاری در آن بر سبیل عدالت، کاری دشوار است؛ امیرمؤمنان (ع) می‌فرمایند: «الحق اوسع الاشیاء فی‌التّواصف و اضیقها فی التّناصف» [2]

در این راستا علاوه‌بر مطالعه وضعیت مستمری بازماندگان در ایران، مطالعه تطبیقی کشورهایی که دارای دلالت‌های سیاستگذاری روشنی در نسبت با اقتصاد ایران هستند، می‌تواند راهگشا و کمک‌کننده برای تصمیم‌گیری در این حوزه باشد؛ افزون بر این می‌توان از تجربیات آنان متناسب با شرایط اجتماعی و فرهنگی کشورمان نیز بهره جست.

در پژوهش حاضر 7 کشور کانادا، جمهوری چک، آلمان، ترکیه، استرالیا، نروژ و هلند مورد بررسی قرار گرفته است. برخی از این کشورها مانند ترکیه دارای اشتراکات فرهنگی و اجتماعی متعددی با کشورمان هستند، کشور آلمان دارای جمعیتی نزدیک به ایران می‌باشد، کشور نروژ جزء کشورهایی است که به‌تازگی اصلاحات متعددی در نظام بازنشستگی خود انجام داده است، کشورهای جمهوری چک، کانادا، استرالیا و هلند نیز به‌عنوان کشورهای توسعه‌یافته در نظام تأمین اجتماعی شناخته می‌شوند و در اکثر مطالعات حوزه تأمین اجتماعی به آنها ارجاع داده‌ می‌شود.

گزارش حاضر در چهار محور به بررسی «مستمری بازماندگان» و وضعیت پرداخت آن در ایران و هفت کشور کانادا، چک، آلمان، ترکیه، استرالیا، نروژ و هلند خواهد پرداخت:

1. شرایط احراز برقراری مستمری بازماندگان.

• شرایطی که فرد متوفی در هنگام فوت باید داشته باشد؛ ازجمله سوابق بیمه.
• شرایطی که خانواده متوفی ازجمله همسر و فرزندان برای برقراری مستمری باید داشته‌باشند (سن، اشتغال به تحصیل، تجرد، وضعیت اشتغال، آزمون وسع و...).

2. میزان مستمری پرداختی (میزان عددی و نسبت آن به مستمری اصلی) و مدت پرداخت آن به بازماندگان (به تفکیک اعضا مثل همسر، فرزند و...) در قالب حقوق مستمری و یا سایز مزایا (تسهیلات، کالا یا...).
3. سهم هزینه‌های مربوط به بازماندگان از کل هزینه‌های صندوق.
4. آمارهای جمعیتی ازجمله نسبت جمعیت بازماندگان به‌ کل جمعیت مستمری‌بگیر.

نظام مستمری بازماندگان در کشورهای منتخب

1. کانادا

برنامه بازنشستگی کانادا (CPP)[1] لایه دوم از نظام جامع تأمین اجتماعی این کشور را تشکیل می‌دهد.[3] نرخ مشارکت در این طرح برای کارگر و کارفرما مساوی و معادل 5/45 درصد است؛ این نرخ برای افراد خوداشتغال برابر با 10/90 درصد است. سن بازنشستگی 65 سال بوده و فرد می‌تواند تا 70 سالگی به کار ادامه دهد. حداقل سن برای بازنشستگی زود هنگام نیز 60 سال است.

میزان مشارکت افراد در برنامه بازنشستگی برابر با تفاوت بین سقف تعیین‌شده (600/ 61 دلار) و حد پایین معافیت (3500 دلار)، ضرب در نرخ مشارکت فرد (بسته به خوداشتغال و یا کارگر و کارفرما بودن وی) است.

در سال 2021، حداکثر مستمری ماهیانه‌ای که فرد می‌تواند به‌عنوان دریافت‌کننده جدید در سن 65 سالگی دریافت کند؛ 1203.75 دلار است. همچنین میانگین دریافت ماهیانه براساس آمار اکتبر 2020، 614.28 دلار است. تا سال 2019، مستمری بازنشستگی CPP معادل یک‌چهارم میانگین درآمد کاری فرد در دوران اشتغال بوده است و پس از آن این نسبت به‌تدریج به یک‌سوم افزایش خواهد یافت.[2]

1-1. اصلاحات برنامه بازنشستگی کانادا

از اول ژانویه سال 2019 میلادی، نرخ‌های مشارکت در برنامه بازنشستگی کانادا به‌ شکل تدریجی و در قالب جدول زمان‌بندی سالیانه افزایش می‌یابد. [4] هدف از این اصلاحات، افزایش درآمد افراد در دوران بازنشستگی عنوان شده ‌است که به‌تبع آن مزایای بازماندگان و از کارافتادگان نیز افزایش خواهد یافت. بر این اساس و در گام اول، از سال 2019 تا سال 2023 نرخ مشارکت یک درصد افزایش خواهد یافت. این افزایش تدریجی و سالیانه خواهد بود تا درنهایت به 5/95 درصد برای کارگر / کارفرما و 11/9 برای افراد خود اشتغال برسد؛ نرخ جایگزینی نیز به یک‌سوم افزایش خواهد یافت. در گام دوم که مابین سال‌های 2024 و 2025 انجام می‌پذیرد، تنها افراد با سطح درآمد بالا را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و نرخ‌های مشارکت بیشتری را بر آنها اعمال می‌کند.

شکل 1. اصلاحات نظام بازنشستگی در کانادا

2-1. شرایط احراز مستمری بازماندگان

متوفی باید حداقل 10 سال حق بیمه پرداخت کرده باشد و یا حداقل در یک‌سوم سال‌ها از سن 18 سالگی تا موعد فوت مشارکت داشته‌ باشد، با حداقل سه سال مشارکت در پرداخت حق بیمه. [5]

بازماندگان واجد شرایط عبارتند از: همسر متوفی و کودکان تحت تکفل[3] زیر 18 سال (زیر 25 سال، درصورتی که دانشجوی تمام‌وقت باشد).

مستمری بازماندگان پس از ازدواج مجدد قطع نمی‌شود. اگر همسر متوفی در گذشته دو بار یا بیشتر ازدواج کرده و واجد شرایط چند مستمری است، تنها یک مزایا (هرکدام بیشتر باشد) به او پرداخت می‌شود.

 3-1. پرداختی به بازماندگان

الف) عواید همسران

1. افراد بالای 65 سال:

60 درصد از مستمری بازنشستگی بیمه اجتماعی که متوفی دریافت کرده یا حق دریافت آن را داشته است تا 692 دلار کانادا در ماه (در سال 2019) به همسر متوفی که 65 سال یا بالاتر سن دارد و هیچ مستمری دیگری از محل (CPP) دریافت نمی‌کند، پرداخت می‌شود.

2. افراد کمتر از 65 سال:

37/5 درصد از مستمری بازنشستگی متوفی به‌علاوه 193.66 دلار حداکثر تا 626 دلار در ماه (حداقل دستمزد در کانادا در سال 2019 مبلغی برابر با 2000 دلار بوده است.[4] میانگین دستمزد ماهیانه نیز در همین سال برابر با 4100 دلار بوده است (Tradingeconomics.Com,2019)، به همسر متوفی با سن کمتر از 65 سال پرداخت می‌شود.^[5]

اگر همسر متوفی همزمان حائز شرایط مستمری بازماندگی و یا سایر انواع مستمری‌ها ازجمله مستمری ازکارافتادگی یا بازنشستگی باشد، مبلغ دریافتی ماهیانه او الزاماً برابر با جمع این دو مستمری نخواهد بود. بیشترین مبلغی که فرد دریافت خواهد کرد، برابر با حداکثر مستمری بازماندگی یا بازنشستگی و یا ازکارافتادگی (هرکدام بیشتر باشد) خواهد بود.

ب) حق اولاد (عواید فرزندان)

برای هر کودک واجد شرایط، 250 دلار کانادا به‌صورت ماهیانه پرداخت می‌شود.

ج) عواید فوت:

2500 دلار کانادا به‌عنوان مزایای فوت[6] به‌صورت یکجا پرداخت می‌شود.

شایان‌ذکر است علاوه‌بر موارد فوق، به همسران متوفی با 60 تا 64 سال سن، با درآمد سالیانه حداکثر 24816 دلار کانادا در سال 2019 که حداقل 10 سال در کانادا اقامت داشته‌اند، کمک‌هزینه بازماندگان تا سقف 1375 دلار کانادا پرداخت می‌شود. کمک‌هزینه بازماندگان در سن 65 سالگی متوقف می‌شود و با مستمری امنیتی سالمندی و بسته به درآمد بازماندگان، جایگزین می‌شود. این مبلغ از محل برنامه‌های کمک‌های اجتماعی انجام می‌پذیرد و ارتباطی با بیمه اجباری بازنشستگی (CPP) ندارد.

تعدیل مزایا

مزایا به‌صورت فصلی و براساس تغییرات شاخص قیمت مصرف‌کننده (CPI) تعدیل می‌شوند. [6]

مهلت ارائه درخواست مستمری بازماندگان

دفتر اشتغال و توسعه اجتماعی کانادا[7] طبق قانون فقط تا 12 ماه پرداخت‌های معوقه را انجام می‌دهد. [7] از زمان تکمیل درخواست، به‌طور تقریبی 6 تا 12 هفته طول می‌کشد تا مستمری بازماندگان برقرار شود (مبنای پرداخت مستمری از همان ماه اول فوت مستمری‌بگیر محاسبه می‌شود).

1-4. آمار جمعیتی و مالی

جدول 1. مزایای برخی از طرح‌های CPP در سال 2021

مأخذ: سایت رسمی دولت کانادا، سرویس‌ها، عواید، مستمری عمومی CPP، مقادیر مزایای ماهیانه، 2021.

جدول 2. سهم هزینه‌های مربوط به بازماندگان از کل هزینه‌های صندوق در کانادا

Source: Canada Pension Plan/annual report.2019.

جدول 3. نسبت جمعیت بازماندگان به‌ کل جمعیت مستمری‌بگیر (نفر)

Source: Canada Pension Plan/quarterly report.2020.

2. جمهوری چک

طبق گزارش سازمان توسعه و همکاری اقتصادی (OECD) در سال 2021 ، سن بازنشستگی در کشور جمهوری چک برای مردان و زنان بدون فرزند 63 سال و 8 ماه است. این مقدار برای زنان، بسته به تعداد فرزندان کمتر است. این میزان سالیانه دو ماه افزایش خواهد یافت تا درنهایت به 65 سال برسد (برای زنانی که دارای فرزند هستند به‌دلیل پایین‌تر بودن سن بازنشستگی، میزان افزایش 6 ماه در سال است). حداقل سنوات لازم برای دریافت مستمری بازنشستگی 35 سال بوده و میزان نرخ مشارکت در طرح بازنشستگی جمهوری چک، 6/5 درصد برای کارگر و 21/5 درصد برای کارفرماست؛ این نرخ برای افراد خود اشتغال برابر با 28 درصد است (نرخ میانگین مشارکت در کشورهای OECD برابر با 18/4 درصد است).[8] حداکثر دریافتی سالیانه که برای محاسبه مشارکت به کار می‌رود، 48 برابر دستمزد میانگین سالیانه است. این رقم در سال 2021 مقدار 1701168 کرون بوده است.

برای بازنشستگی پیش از موعد، داشتن 60 سال سن و حداقل 35 سال پرداخت حق بیمه، الزامی است. در جمهوری چک فرد می‌تواند پس از رسیدن به سن بازنشستگی باز هم به کار خود ادامه دهد و محدودیت سنی برای این موضوع وجود ندارد. افراد دارای 20 سال پرداخت حق بیمه بازنشستگی می‌توانند پنج سال دیرتر از سن بازنشستگی عادی برای مردان، بازنشسته شده و مزایای بازنشستگی دریافت کنند.[8]

طبق اصلاحات قوانین مربوط به تأمین اجتماعی در سال 2008، حداقل میزان سنوات پرداخت حق بیمه از سال 2010 افزایش یافته و برنامه ریزی شده ‌است تا سن بازنشستگی به 65 سال برسد:

جدول 4. حداقل میزان سنوات پرداخت حق بیمه برای دریافت مستمری بازنشستگی در چک

1-2. حداقل سنوات مورد نیاز برای برقراری مستمری بازنشستگی

نمودار زیر نشان‌دهنده حداقل سنوات لازم برای برقراری مستمری بازنشستگی در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) است. همان‌گونه که مشاهده می‌شود کشور جمهوری چک از این لحاظ، سختگیرانه‌ترین نظام برقراری مستمری بازنشستگی را دارد. 

نمودار 1. حداقل سنوات لازم برای برقراری مستمری بازماندگان در کشورهای OECD

Source: OECD, Pensions at a Glance 2019, country profiles.

نمودار زیر نیز نشان‌دهنده سن بازنشستگی در جمهوری چک و روند افزایش آن در طی سال‌های مختلف است.

نمودار 2. سن بازنشستگی در جمهوری چک

Source: Czech Ministry of Labor and Social Affairs.

میزان مستمری بازنشستگی

میزان پرداختی به بازنشستگان در جمهوری چک بر پایه میانگین دریافتی فرد در طول دوره بازنشستگی و میزان سنوات پرداخت حق بیمه فرد محاسبه می‌شود. مزایای بازنشستگی از دو جزء تشکیل‌می‌شود [9]: 1. مبلغ ثابت که میزان آن در سال 2021، 3550 کرون بوده است. 2. مبلغی متغیر که وابسته به درآمد دوران اشتغال فرد است. این مبلغ از ضرب دستمزد مرجع[9] و سنوات پرداخت حق بیمه در عدد 1.5 به‌دست می‌آید. دستمزد مرجع براساس دو آستانه درآمدی تعیین می‌شود؛ بر این اساس اگر میانگین دستمزد فرد در طول دوره اشتغال کمتر از آستانه اول باشد، صددرصد دستمزد در نظر گرفته‌می‌شود، اگر مابین این دو آستانه قرار گیرد، فقط 26 درصد آن جایگزین می‌شود و اگر بیش از آستانه دوم باشد، مبلغ مازاد به‌طورکلی در نظر گرفته نمی‌شود (آستانه اول 44 درصد میانگین دستمزد قانونی و آستانه دوم چهارصد درصد میانگین دستمزد قانونی است).

B =1.5%*F (w) * (Nw)

=total wages / (Nw)

Total pension= B + Basic pension

(توضیحات: [10]Aw: میانگین دستمزد فرد در طول دوره اشتغال؛ Nw[11]: تعداد سال‌های پرداخت حق بیمه؛ : دستمزد مرجع؛ B: مبلغ متغیر وابسته به درآمد دوران اشتغال فرد؛   و : آستانه‌های درآمدی).

نرخ جایگزینی

نرخ جایگزینی نشان‌دهنده سطح مزایای بازنشستگی از طرح‌های بازنشستگی اجباری دولتی و خصوصی نسبت به درآمد هنگام کار است. این معیار به‌طور ضمنی نشان‌ می‌دهد که شاخص رفاه افراد در هنگام بازنشستگی یا ازکارافتادگی چند درصد استانداردهای زندگی آنها قبل ازکارافتادگی یا بازنشستگی است.

نرخ جایگزینی خالص بازنشستگی (مزایای خالص بازنشستگی در زمان بازنشستگی به نسبت آخرین درآمد خالص) با در نظر گرفتن متوسط دستمزد در جمهوری چک، 60 درصد است؛ کمی بیش از متوسط کشورهای OECD.

نمودار 3. نرخ جایگزینی در کشورهای OECD

Source: OECD, Pensions at a Glance 2019, country profiles.

بازنشستگی پیش از موعد در جمهوری چک در 60 سالگی و با 35 سال سابقه پرداخت حق بیمه مجاز است. هر دوره 90‌روزه بازنشستگی پیش از موعد، حقوق بازنشستگی را کاهش می‌دهد. هریک از چهار دوره 90 روزه اول (یعنی تقریباً یک‌سال) 0/9٪ میانگین دستمزد فرد در طول دوره اشتغال[12] را کاهش می‌دهد. چهار دوره 90 روزه بعدی، مزایا را به میزان 1/2 درصد کاهش می‌دهد و هر دوره 90 روزه اضافی مزایا را تا 1/5 درصد از میانگین دستمزد کاهش می‌دهد. همچنین ترکیب اشتغال و بازنشستگی پیش از موعد در جمهوری چک مجاز نیست. در طرف مقابل فرد می‌تواند حتی پس از بازنشستگی به کار خود ادامه دهد و مستمری بازنشستگی خود را به تعویق اندازد. به‌ازای هر دوره 90 روزه، 1/5 درصد به میانگین دستمزد فرد اضافه می‌شود. محدودیت زمانی برای این کار وجود ندارد.

2-2. شرایط احراز مستمری بازماندگان

بازماندگان واجد شرایط عبارتند از: همسر متوفی و فرزندان تحت تکفل زیر 26 سال. [10]

1. همسر متوفی:

همسر متوفی درصورتی واجد شرایط مستمری است که خود متوفی در زمان فوت، مستمری بازنشستگی یا ازکارافتادگی دریافت می‌کرده یا مستحق دریافت آن بوده و یا درنتیجه جراحت یا بیماری شغلی فوت کرده ‌است. همچنین مستمری بازنشستگی زنان بیوه پس از ازدواج مجدد متوقف می‌شود.

2. فرزند متوفی:

همان شرایط قبلی را داراست؛ با این تفاوت که برای مستمری ازکارافتادگی متوفی، حتی اگر نیمی از دوره پوشش لازم برای مستمری ازکارافتادگی، یا حداقل یک‌سال در 10 سال گذشته یا دو سال در 20 سال گذشته اگر 38 سال یا بیشتر داشته‌ باشد، حق بیمه پرداخت کرده باشد، کافی است.

3-2. پرداختی به بازماندگان

الف) عواید همسران

میزان مستمری از دو بخش تشکیل شده‌است: 1. مبلغ ثابت 2. درصدی از مستمری بازنشستگی یا ازکارافتادگی متوفی.

مبلغ ثابت در سال 2021، 3550 کرون بوده است. (در حدود یک چهارم حداقل دستمزد در جمهوری چک[13]).

علاوه‌بر مبلغ ثابت، 50 درصد مستمری بازنشستگی یا ازکارافتادگی که متوفی در زمان فوت مشمول آن بوده است نیز به همسر متوفی پرداخت می‌شود.

این مستمری به ‌مدت یک‌سال به همسر متوفی پرداخت می‌شود و تمدید آن منوط به داشتن یکی از شرایط ذیل است:

• مراقبت از کودک وابسته، [14]
• مراقبت از یک کودک معلول،
• مراقبت از والدین خود یا والدین متوفی،
• معلولیت خود فرد،
• رسیدن به سن بازنشستگی یا چهار سال کمتر از آن (معیار سن بازنشستگی برای مردان است).

اگر همسر متوفی همزمان حائز شرایط مستمری بازماندگی و یا سایر انواع مستمری؛ ازجمله مستمری بازنشستگی باشد، 100 درصد مستمری بزرگ‌تر به اضافه 50 درصد مستمری کوچک‌تر را دریافت می‌کند.

ب) حق اولاد (عواید فرزندان)

مبلغ پایه 3490 کرون به اضافه 40٪ مستمری بازنشستگی یا ازکارافتادگی که والدین متوفی در زمان فوت مستحق دریافت آن بوده است.

درصورتی که پدر و مادر هر دو فوت کرده باشند، فرزندان از هر دو والدین مستمری یتیم[15] برخوردارند.

درصورتی که فرد فعالیت شغلی انجام دهد که حق بیمه تأمین اجتماعی از آن کسر شود و یا اینکه تحت سرپرستی فرد جدیدی قرار بگیرد، دیگر مستمری یتیم به وی تعلق نخواهد گرفت. فرد حتی بعد از ازدواج نیز مشمول دریافت مستمری یتیم است.

محدودیت زمانی برای درخواست مستمری بازماندگان تعیین نشده است.

تعدیل مزایا

مزایا به‌صورت سالیانه در ژانویه به نسبت یک‌به‌یک با تغییرات شاخص قیمت مصرف‌کننده (CPI) و نسبت  با افزایش میانگین دستمزد واقعی تعدیل می‌شود. اگر تعدیل مزایا منجر به افزایش متوسط مستمری دریافتی کمتر از 2/7٪ شود یا اگر شاخص قیمت مصرف‌کننده حداقل 5٪ افزایش یابد، ممکن است تعدیل‌های بیشتری انجام گیرد.

4-2. آمار جمعیتی و مالی

جدول 5. میانگین مستمری بازنشستگی و بازماندگان در چک

Source: Czech statistical office .2020.

جدول 6. سهم هزینه‌های مربوط به بازماندگان از کل هزینه‌های صندوق در جمهوری چک

Source: Czech statistical office .2020.

جدول 7. نسبت جمعیت بازماندگان به‌ کل جمعیت مستمری‌بگیر (نفر) در جمهوری چک

مأخذ: سالنامه آماری سازمان تأمین اجتماعی چک، 2020.

3. آلمان

سن بازنشستگی در کشور آلمان در سال 2021، 65 سال و 10 ماه بوده و این رقم تا سال 2029 به‌تدریج به 67 سال افزایش خواهد یافت. حداقل سنوات مشارکت نیز پنج سال است؛ بااین‌حال اگر فرد حداقل 63 سال سن داشته‌ باشد و 45 سال حق بیمه مداوم پرداخت کرده باشد، مشمول دریافت مستمری بازنشستگی خواهد شد. میزان نرخ مشارکت در طرح بازنشستگی آلمان، 9/3 درصد برای کارگر و معادل همین مقدار برای کارفرماست؛ این نرخ برای افراد خود اشتغال برابر با 18/6 درصد است.

حداکثر دریافتی سالیانه که برای محاسبه مشارکت به کار می‌رود، 71000 یورو در ایالت‌های آلمان غربی و 67000 یورو در ایالت‌های آلمان شرقی است. این نابرابری تا حدی به‌دلیل دستمزدهای کمتری بوده که قبل از فروپاشی دیوار برلین در آلمان شرقی پرداخت می‌شده‌است. دولت فدرال متعهد شده ‌است تا سال 2024 این میزان را یکسان کند. دستمزد مابین 450 یورو تا 1300 یورو در ماه مشمول مشارکت کاهش یافته می‌شود؛ بدون اینکه تأثیری در مستمری بازنشستگی بگذارد.[16] آستانه پایین برای دریافت نرخ مشارکت وجود ندارد؛ اما شرکت در برنامه بازنشستگی اجباری برای افرادی که دستمزد ماهیانه آنها کمتر از 450 یورو است، داوطلبانه است. در این کشور فرد می‌تواند پس از سن بازنشستگی به کار ادامه دهد و محدودیتی در این‌خصوص وجود ندارد. به‌ازای هریک ماه اشتغال پس از سن بازنشستگی، 0/5 درصد به مزایای مستمری فرد اضافه خواهد شد. بازنشستگی پیش از موعد نیز در سن 63 سالگی به‌شرط پرداخت حداقل 35 سال حق بیمه امکان‌پذیر است، البته به‌ازای هریک ماه تا سن بازنشستگی قانونی، مستمری 0/3 درصد کاهش می‌یابد. [11]

1-3. میزان مستمری بازنشستگی

محاسبه حقوق بازنشستگی در آلمان براساس فرمول‌های پیچیده‌ای انجام ‌می‌شود که هر دو عامل میانگین دستمزد فرد در طول دوران اشتغال و سنوات پرداخت حق بیمه را در نظر می‌گیرد. [12]

میزان مستمری بازنشستگی هر فرد برابر است با کل امتیازات بازنشستگی[17] ضرب در ضریب ورود بازنشستگی[18] و ارزش بازنشستگی.[19]

امتیاز بازنشستگی و یا امتیاز درآمد فردی برابر است با دریافتی‌های فرد در طول یک‌سال معین تقسیم‌بر میانگین درآمد سالیانه کشور در همان سال.

ضریب ورود بازنشستگی برای بازنشستگان برابر با یک است.

ارزش بازنشستگی مقدار ثابتی است که سالیانه ازسوی وزارت کار تعیین می‌شود (در سال 2018 برابر 410.28 یورو بوده است) این عدد سالیانه برحسب تغییرات دستمزد میانگین تعدیل می‌شود.

امتیاز بازنشستگی در سال t

دریافتی فرد در طول سال t:

میانگین درآمد سالیانه ملی در سال t

مستمری بازنشستگی در سال T+n:

مجموع امتیازات بازنشستگی فرد:

ضریب ورود بازنشستگی:

ارزش بازنشستگی در سال T+n:

2-3. شرایط احراز مستمری بازماندگان

متوفی در زمان فوت حداقل 5 سال سابقه پرداخت حق بیمه داشته‌ باشد یا اینکه در زمان فوت، مستمری‌بگیر بوده باشد یا به‌دلیل جراحات شغلی فوت کرده باشد.

بازماندگان واجد شرایط عبارتند از همسر متوفی و فرزندان تحت تکفل:

1. همسر متوفی:

همسر متوفی حداقل باید یک سال سابقه زندگی مشترک با متوفی داشته‌ باشد و درصورتی مشمول دریافت عواید بازماندگی می‌شود که: 1. بیش از 45 سال داشته‌ باشد (این میزان به‌تدریج تا سال 2029 به 47 سال افزایش می‌یابد). یا 2. از کودک کمتر از 18 سال مراقبت می‌کند یا 3. ظرفیت کسب درآمد کمی‌ داشته باشد (ازکارافتاده) یا 4. از فرزند معلول مراقبت می‌کند. در غیر این‌صورت فقط برای مدت 2 سال مستمری جزئی بیوه بازمانده[20] به همسر متوفی تعلق می‌گیرد.

2. فرزند متوفی:

تا سن 18 سالگی مستمری بازماندگان دریافت می‌کند (این مستمری تا 27 سالگی ادامه می‌یابد، درصورتی که فرد اشتغال به تحصیل داشته‌ باشد، یا دارای معلولیت و ازکارافتادگی باشد یا در حال خدمت داوطلبانه سربازی باشد یا اینکه در یک برنامه زیست‌محیطی یا اجتماعی به‌صورت داوطلبانه مشارکت نماید).

- مستمری همسر متوفی با ازدواج مجدد قطع می‌شود.

- درصورتی که همسر متوفی قبل از سال 1977 طلاق گرفته باشد، به وی مستمری بازماندگان تعلق می‌گیرد. اگر طلاق بعد از 1977 باشد، مزایای بازنشستگی یا ناتوانی از همان بدو طلاق، بین دو طرف تقسیم می‌شود.

3-3. پرداختی به بازماندگان

الف) عواید همسران

مستمری پرداختی برای همسر واجد شرایط برابر با 55 درصد مستمری است که فرد متوفی در زمان مرگ دریافت می‌کرده یا حق دریافت آن را داشته است. اگر همسر متوفی هیچ‌یک از شرایط چهارگانه را نداشته‌ باشد، ‌ به ‌مدت دو سال مستمری جزئی به وی پرداخت می‌شود؛ میزان این مستمری برابر است با 25 درصد مستمری که متوفی در زمان مرگ دریافت می‌کرده است یا حق دریافت آن را داشته است. درصورتی که تا قبل از سال 2002 ازدواج کرده باشند و یکی از همسران قبل از دوم ژانویه سال 1962 متولد شده باشند یا اینکه همسر قبل از 1 ژانویه سال 2002 فوت کرده است، معادل 60 درصد مستمری متوفی به بازمانده تعلق می‌گیرد. شایان‌ذکر است که در 3 ماه ابتدایی پس از فوت همسر، مستمری به‌ شکل کامل به بیوه پرداخت می‌شود (100 درصد مستمری متوفی).

ضریب ورود عادی[21] برای همه مستمری‌های بازماندگان یک(1) است و به‌ازای هریک ماهی که متوفی قبل از 64 [22] سالگی فوت کرده است 0.003 کاهش می‌یابد (تا حداکثر کاهش 108/0).

کمک‌هزینه کودک: درصورتی که همسر متوفی کودکی را از سن زیر 3 سال تحت مراقبت خود داشته است، به وی کمک‌هزینه کودک پرداخت می‌شود که مبلغ آن 62 یورو در ایالت‌های قدیم و 59 یورو در ایالت‌های جدید است.

ب) عواید فرزندان

فرزندانی که یکی از والدین آنها فوت‌شده 10 درصد و فرزندانی که هر دو والد آنها فوت‌شده، 20 درصد مستمری والد یا والدین متوفای خود را دریافت می‌کنند.

تعدیل مزایا

مزایا در ماه ژانویه هر سال براساس تغییرات در ارزش بازنشستگی[23] تعدیل می‌شوند. کاهش مطلق در مزایای بازنشستگی مجاز نیست. فرمول تعدیل همچنین تغییرات در نسبت بین تعداد بازنشستگان و مستمری‌بگیران را نیز در نظر می‌گیرد.

آزمون کسب درآمد:[24] بر این اساس 40 درصد از درآمد خالص بازمانده (شامل تمامی درآمدهای فرد) از ماه چهارم پرداخت کسر می‌شود، البته درآمد ماهیانه تا 819 یورو در ایالت‌های فدرال قدیم و 783 یورو در ایالت‌های فدرال جدید معاف از مالیات است.

اصلاحات در نظام بازنشستگی آلمان

در 30 سال گذشته نظام بازنشستگی آلمان دستخوش اصلاحات و تغییرات زیادی بوده است که در اینجا به مهم‌ترین محورهای آن اشاره می‌شود: [13]

• اخذ حق بیمه از کل حقوق افراد به‌جای حقوق خالص –
• افزایش سن بازنشستگی از 65 سال به 67 سال –
• عبور از مدل تأمین مالی Go You Pay As به Funded Fully -2002.
• گسترش صندوق‌های بازنشستگی خصوصی تکمیلی- 2002.
• تغییر مدل پرداخت مزایا از DB به NDC -2004.

اصلاحات بازنشستگی سال 2001 نیز تغییراتی را در بیمه بازماندگان ایجاد کرد. قبل از سال 2002 مستمری بازماندگان برای همسر متوفی بیشتر بود. طبق قانون قدیم، مستمری جزئی بیوه بازمانده به‌صورت نامحدود پرداخت می‌شد؛ اما طبق قانون جدید فقط برای ۲۴ ماه پرداخت می‌شود. براساس قانون جدید، کمک‌هزینه فرزندان امکان‌پذیر است که در قانون قدیم این مورد وجود نداشت.

مهلت ارائه درخواست مستمری بازماندگان

محدودیت زمانی برای درخواست و تکمیل فرم مستمری بازماندگان وجود ندارد، اما طبق قانون فقط تا 12 ماه پرداخت‌های معوقه انجام ‌می‌شود (مبنای پرداخت مستمری از همان ماه اول فوت مستمری‌بگیر محاسبه می‌شود).

4-3. آمار جمعیتی و مالی

جدول 8. سهم هزینه‌های مربوط به بازماندگان از کل هزینه‌های صندوق در آلمان

Source: deutsche-rentenversicherung.2020.

جدول 9. نسبت جمعیت بازماندگان به‌ کل جمعیت مستمری‌بگیر (نفر) در آلمان

Source: deutsche-rentenversicherung.2019.

4. ترکیه

طبق گزارش تارنمای رسمی سازمان تأمین اجتماعی ترکیه (SGK)، سن بازنشستگی در کشور ترکیه در سال 2021 برای مردان 60 سال (از سال 2036 تا سال 2044 به‌تدریج به 65 سال افزایش خواهد یافت) و برای زنان 58 سال است (از سال 2036 تا سال 2048 به‌تدریج به 65 سال افزایش خواهد یافت). [14] حداقل سابقه مورد نیاز برای برقراری مستمری بازنشستگی، 7200 روز برای کارکنان بخش خصوصی و 9000 روز برای کارکنان بخش دولتی و خویش‌فرمایان است، البته شرایط خاصی برای پرسنل نظامی و پلیس و کارگران معدن فراهم است که در سن پایین‌تری بازنشسته شوند.[25] همچنین افراد در شغل‌های دولتی می‌توانند تا 65 سالگی بازنشستگی خود را به تعویق بیندازند؛ محدودیت سنی برای کارکنان بخش خصوصی در این زمینه وجود ندارد.

میزان مشارکت برای فرد بیمه شده 9 درصد دستمزد ناخالص و کارفرما 11 درصد است؛ افراد خویش‌فرما نیز ملزم به پرداخت 20 درصد درآمد ناخالص خود هستند. دولت هم معادل 25 درصد حق بیمه جمع‌آوری شده ماهیانه به‌حساب سازمان تأمین اجتماعی واریز می‌کند. تأمین مالی سیستم بازنشستگی عمومی ترکیه مبتنی‌بر نظام PAYG بوده و مزایای بازنشستگی در آن بر پایه طرح Defined-Benefit پرداخت می‌شود.

حداقل حقوق ماهیانه که مبنای پرداخت مشارکت می‌گردد؛ برابر با حداقل دستمزد قانونی در ترکیه است. حداکثر حقوق ماهیانه نیز 7.5 برابر حداقل دستمزد قانونی است. مطابق داده‌های سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) حداقل دستمزد قانونی در سال 2021 در کشور ترکیه 3577[26] لیر بوده است.

مستمری بازنشستگی

مستمری پرداختی به بازنشستگان از فرمول زیر به‌دست می‌آید:

میانگین دستمزد ماهیانه در طول اشتغال * نرخ تعهد = میزان مستمری

نرخ تعهد برای هر سال پرداخت حق بیمه، 2 درصد است و برای مدت کمتر از این مقدار به نسبت کاهش می‌یابد. برای مثال فردی که 30 سال سابقه پرداخت حق بیمه دارد، حقوق بازنشستگی او برابر خواهد بود با 60 درصد میانگین دستمزد فرد در طول دوره اشتغال. همچنین حداکثر میزان تجمیعی نرخ تعهد، 90 درصد است. شایان‌ذکر است که دستمزدهای سالیان گذشته براساس 100 درصد تورم و 30 درصد تولید ناخالص داخلی (GDP) تعدیل و به‌روز می‌شود.

حداقل مستمری پرداختی به بازنشستگان براساس داده‌های سازمان تأمین اجتماعی ترکیه در سال 2021 ، 2500 لیر بوده‌است.

مزایای بازنشستگی در ژانویه و جولای هر سال براساس تغییرات در شاخص قیمت مصرف‌کننده (CPI) تعدیل می‌شود.

1-4. اصلاحات نظام بازنشستگی ترکیه

قبل از سال 2008 میلادی، سه طرح اصلی بیمه اجتماعی در ترکیه وجود داشت که کارکنان مشاغل مختلف را تحت پوشش قرار می‌داد: مؤسسه بیمه اجتماعی (SSK) برای کارکنان بخش خصوصی، صندوق بازنشستگی کارکنان دولت (ES) برای کارمندان دولت و نیروهای مسلح و مؤسسه BAGKUR برای کارگران و کشاورزان و سایر افراد خوداشتغال. بااین‌حال، عمدتاً به‌دلیل مزایای اجتماعی نسبتاً بالاتر ارائه شده برای کارمندان دولت (مثلاً حقوق بازنشستگی)، در سال 2008 این سه مؤسسه تحت یک سازمان واحد به نام مؤسسه تأمین اجتماعی (SGK) ادغام شدند که بدون توجه به نوع شغل، مزایای اجتماعی برابری برای کارگران و کارمندان ارائه می‌کند.

پیش از این و در سال 1999، به‌دنبال بحران مالی در دولت و افزایش شدید کسری در تراز صندوق‌های بازنشستگی، سن بازنشستگی به میزان دو سال افزایش پیدا کرد (مردان 60 سال و زنان 58 سال)؛ همچنین سابقه پرداخت حق بیمه از 5000 روز به 7000 روز افزایش پیدا کرد. در سال 2003 نیز صندوق‌های بازنشستگی خصوصی برای اولین بار معرفی شدند. [15]

2-4. شرایط احراز مستمری بازماندگان

برای برقراری مستمری بازماندگان، متوفی باید در زمان فوت مستمری بازنشستگی یا ازکارافتادگی دریافت می‌کرده است و یا حداقل 5 سال تحت پوشش بیمه تأمین اجتماعی بوده باشد (دوره بیمه)، شامل حداقل 900 روز حق بیمه پرداختی ثبت شده برای کارکنان بخش خصوصی و 1800 روز برای کارکنان دولت و خویش‌فرمایان (شرایط لازم جهت دریافت مستمری بازماندگان برای بیمه‌شدگان صندوق بازنشستگی کارکنان دولت قبل از سال 2008، پرداخت حداقل 3600 روز حق بیمه بوده است).

منظور از دوره بیمه عبارت است از فاصله زمانی بین تاریخ شروع به کار بیمه‌شده برای اولین بار با توجه به بیمه ازکارافتادگی، پیری و بازماندگان تا تاریخ درخواست کتبی وی برای تخصیص مستمری بازنشستگی و یا تاریخ فوت بیمه‌شده.

بازماندگان واجد شرایط عبارتند از:

همسر متوفی؛ فرزندان پسر کمتر از 18 سال (کمتر از 20 سال در صورت تحصیل در پیش‌دانشگاهی و کمتر از 25 سال در صورت تحصیل در دانشگاه)، دختر مجرد در هر سنی که مستمری دیگری دریافت نمی‌کند،[27] فرزندان از کارافتاده بیکار و والدین وابسته متوفی.

مستمری بازماندگان برای همسر متوفی پس از ازدواج مجدد متوقف می‌شود؛ اما مستمری فرزندان پسر پس از ازدواج قطع نمی‌شود.

امکان دریافت دو مستمری به‌طور همزمان (مستمری بازماندگان، ازکارافتادگی و بازنشستگی) وجود دارد. در این‌صورت 100 درصد مستمری بالاتر به‌اضافه 50 درصد مستمری پایین‌تر به فرد مشمول، پرداخت می‌شود.

3-4. پرداختی به بازماندگان

الف) عواید همسران

50 درصد مستمری بازنشستگی یا ازکارافتادگی که فرد متوفی در زمان مرگ دریافت می‌کرده یا حق دریافت آن را داشته است، به همسر متوفی پرداخت می‌شود. درصورتی که همسر متوفی فرزندی نداشته‌ باشد، مبلغی معادل 75 درصد مستمری متوفی به وی پرداخت می‌شود؛ مشروط به اینکه مستمری و یا درآمد ناشی از بیمه شخصی دریافت نکند.

ب) عواید فرزندان

به هریک از فرزندان متوفی 25 درصد مستمری که متوفی دریافت می‌کرده یا مستحق دریافت آن بوده است، پرداخت می‌شود. درصورتی که فرزند متوفی والدین خود را از دست داده باشد،[28] 50 درصد مستمری مذکور را دریافت می‌کند.

پس از ازدواج فرزند دختر و یا همسر متوفی، مستمری پرداختی به آنها قطع می‌شود؛ اما مبلغی به‌ شکل یک‌جا تحت عنوان کمک‌هزینه جهیزیه به آنها پرداخت می‌شود. این کمک‌هزینه معادل 24 ماه حقوق کسر شده بازمانده است.

ج) عواید مربوط به والدین متوفی:

25 درصد مستمری که متوفی دریافت می‌کرده و یا مستحق دریافت آن بوده است، به والدین متوفی پرداخت می‌شود؛ مشروط به اینکه درآمد آنها کمتر از حداقل دستمزد قانونی باشد و مستمری دیگری دریافت نکنند.

حداکثر مبلغ پرداختی به‌ کل بازماندگان برابر است با 100 درصد مستمری فرد متوفی.

درصورتی که والدین متوفی بیش از 65 سال سن داشته‌باشند و حائز شرایط دریافت مستمری بازماندگان باشند، فارغ از مبالغ پرداختی به سایر بازماندگان، 25 درصد مستمری فرزند خود را دریافت می‌کنند، حتی اگر مبلغ نهایی پرداختی به بازماندگان بیش از مستمری خود فرد متوفی شود.

Survivor settlement: در صورت عدم احراز شرایط لازم برای برقراری مستمری بازماندگان ازسوی متوفی، حق بیمه دوران پوشش بیمه‌ای متوفی به‌ شکل مقطوع و به‌روز شده به بازماندگان متوفی پرداخت می‌شود.[29]

برای دریافت کمک‌هزینه کفن و دفن که به بستگان متوفی پرداخت می‌شود، متوفی باید حداقل 360 روز حق بیمه پرداخت کرده باشد. مبلغ این کمک‌هزینه، 918 لیر در سال 2021 است که به‌ شکل‌ سالیانه و براساس تورم تعدیل می‌شود.

مهلت ارائه درخواست مستمری بازماندگان

محدودیت زمانی برای درخواست و تکمیل فرم مستمری بازماندگان وجود ندارد؛ اما طبق قانون فقط تا 5 سال مستمری بازماندگان قابل مطالبه به ماسبق می‌شود (مبنای پرداخت مستمری از همان ماه اول فوت مستمری‌بگیر محاسبه می‌شود.)

4-4. آمار جمعیتی و مالی

جدول 10. سقف و کف مستمری پرداختی در ترکیه

مأخذ: ماهنامه آماری سازمان تأمین اجتماعی، اکتبر 2021.

جدول 11. سهم هزینه‌های مربوط به بازماندگان از کل هزینه‌های صندوق در ترکیه

Source: Turkish statistical institute,2019.

جدول 12. نسبت جمعیت بازماندگان به‌ کل جمعیت مستمری‌بگیر (نفر) در ترکیه

مأخذ: ماهنامه آماری سازمان تأمین اجتماعی ترکیه، دسامبر 2020.

5. هلند

نظام تأمین اجتماعی در هلند بر پایه دو بخش بیمه‌های اجتماعی[30] و خدمات اجتماعی[31] بنا نهاده شده‌ است. بیمه‌های اجتماعی نیز به دو بخش بیمه ملی و بیمه کارکنان[32] تقسیم می‌شوند.[3] تأمین مالی بخش خدمات توسط دولت از طریق مالیات انجام ‌می‌شود و بیمه اجتماعی نیز از طریق پرداخت حق بیمه ازسوی مردم و کمک‌های یارانه‌ای دولت تأمین مالی می‌شود.

بیمه‌های ملی از سه بخش قانون عمومی مستمری سالمندان (AOW)، قانون عمومی بازماندگان (ANW) و قانون هزینه‌های استثنائی پزشکی (WLZ) تشکیل‌می‌شود.

هدف از طرح بیمه عمومی مستمری سالمندان، پرداخت مستمری پایه به‌تمامی افرادی است که به سن بازنشستگی رسیده‌اند. نرخ مشارکت در این طرح برای بیمه‌شوندگان 17.9 درصد است. 0/1 درصد نیز به‌دلیل بیمه بازماندگان توسط بیمه‌شوندگان پرداخت می‌شود.[33] مشارکت دولت به‌ شکل یارانه خواهد بود. در این بیمه سهمی برعهده کارفرما نیست. حداکثر حقوق سالیانه که مبنای پرداخت مشارکت می‌شود، برابر است با 33994 یورو در سال 2019 است. حداقل دستمزد ماهیانه در کشور هلند برای افراد 21 سال به بالاتر در سال 2019، 1615.80 یورو و میانگین دستمزد ماهیانه نیز در این سال 4000 یورو بوده است.[16]

سن بازنشستگی در هلند در سال 2021، 66 سال و 4 ماه بوده است که برنامه‌ریزی شده تا سال 2024 به 67 افزایش یابد. پس از این سال، افزایش در سن بازنشستگی برمبنای تغییرات نرخ امید به زندگی و با تصویب پارلمان کشور هلند صورت خواهد گرفت.

براساس قانون AOW، هر فرد باید تا پیش از رسیدن به سن بازنشستگی، 50 سال حق بیمه بپردازد در غیر این‌صورت به‌ازای هر سال عدم مشارکت و پرداخت حق بیمه، 2 درصد از حقوق مستمری افراد کاسته می‌شود. این بدین معناست که صرفاً با پرداخت 50 سال حق بیمه، مزایای کامل بازنشستگی محقق می‌شود.

مزایای بازنشستگی پایه برای یک فرد مجرد در سال 2020 معادل 1266.46 یورو در ماه بوده است (70 درصد حداقل دستمزد). به این مبلغ کمک‌هزینه تعطیلات به میزان 71.93 یورو اضافه می‌شود. این مبالغ برای افراد متأهل به‌ترتیب 857.63 و 51.37 یورو است. شایان‌ذکر است که این مقدار تضمین‌کننده یک سطح حداقلی بوده و در اکثر مواقع با درآمدهای سایر لایه‌ها و یا کمک‌هزینه‌های تکمیلی ناشی از قوانین خدمات اجتماعی تکمیل می‌شود.

1-5. طرح‌های بازنشستگی تکمیلی

اگر در هلند کار کنید، ممکن است تحت پوشش یک طرح بازنشستگی تکمیلی نیز قرار بگیرید. در بسیاری از بخش‌ها، طرح بازنشستگی اجباری شغلی وجود دارد. چنین طرح‌هایی به‌ویژه برای صنعت متالورژی، بخش ساخت‌وساز، نقاشان، کشاورزی، صنعت چاپ، پذیرایی، حمل‌ونقل جاده‌ای، نیروی دریایی بازرگانی، ماهیگیری دریایی، صنعت نساجی، آموزش، کارکنان دولت و بخش مراقبت‌های بهداشتی وجود دارد. همچنین ممکن است کارفرمای شما، یک طرح بازنشستگی تکمیلی داشته‌ باشد که فقط شرکت را پوشش می‌دهد یا اینکه با یک شرکت بیمه عمر قراردادی منعقد کرده باشد. این طرح‌ها که بخشی از لایه دوم نظام تأمین اجتماعی در هلند هستند، 90 درصد شاغلان در هلند را پوشش می‌دهند. [17]

بیمه کارکنان

بیمه کارکنان در هلند بخشی از لایه دوم نظام تأمین اجتماعی در این کشور است و چنانکه از اسم آن پیداست، برای تمامی کارکنان و کارمندان اجباری است؛ خویش‌فرمایان‌ به شکل اختیاری می‌توانند در این برنامه شرکت کنند. بیمه ازکارافتادگی (WAO/WIA) و بیکاری (WW) مهم‌ترین قسمت این نوع بیمه هستند. نرخ حق بیمه ازکارافتادگی در سال 2022، 7/05 درصد برای کارفرمایان بزرگ و 5.49 برای کارفرمایان کوچک و نرخ حق بیمه بیکاری در این سال، 2/7 درصد است که ازسوی کارفرما پرداخت می‌شود. بخش دیگر این بیمه عبارت است از قانون مزایای بیماری (ZW). [18]

2-5. شرایط احراز مستمری بازماندگان

براساس قانون عمومی مستمری بازماندگان، تمامی افرادی که در هلند زندگی یا کار می‌کنند، تحت پوشش بیمه بازماندگان (ANW) قرار می‌گیرند. برای احراز عایدی بازماندگان لازم است همسر متوفی یکی از شرایط زیر را دارا باشد:

• فرد بازمانده از یک یا چند فرزند زیر 18 سال نگهداری کند (شامل فرزند خوانده یا فرزند ناتنی نیز می‌شود).
• فرد بازمانده حداقل 45 درصد ناتوان از کار باشد.

علاوه‌بر موارد فوق، همسر متوفی باید زیر سن بازنشستگی باشد. پس از ازدواج مجدد یا رسیدن به سن بازنشستگی، مستمری بازماندگان قطع خواهد شد.

فرزند متوفی فقط درصورتی که پدر و مادر خود را از دست داده باشد، حائز شرایط دریافت مستمری بازماندگان است[34] با این شرط که زیر 16 سال باشد (زیر 18 سال در صورت ناتوانی و زیر 21 سال در صورت دانشجو بودن).

3-5. پرداختی به بازماندگان

الف) عواید همسران

میزان پرداختی به همسر متوفی به درآمد وی بستگی دارد.[35] حداکثر میزان عواید بازماندگان برابر با 70 درصد حداقل دستمزد در هلند است که این مبلغ در سال 2020 برابر با 1281.51 یورو بوده است. این مبلغ بسته به درآمد بازمانده تعدیل می‌شود به این ‌صورت که درآمد حاصل از اشتغال تا سقف 50 درصد حداقل دستمزد رسمی در کشور + یک سوم مبلغ مازاد بر این مقدار نادیده گرفته‌می‌شود، مابقی هرچه ماند از عواید ANW کسر می‌شود. علاوه‌بر این مبلغ 86.49 یورو به‌عنوان کمک هزینه تعطیلات ماهیانه پرداخت می‌شود.

اگر همسر متوفی همراه با شخصی زندگی می‌کند (21 سال به بالا) که از او مراقبت می‌کند، حداکثر مبلغ عایدی 811.74 یورو و کمک‌هزینه تعطیلات 61.78 یورو است.

ب) عواید فرزندان

میزان پرداختی به فرزند متوفی به سن وی بستگی دارد که مطابق جدول زیر است.

جدول 13. عواید فرزندانِ بازمانده در سنین مختلف در کشور هلند

Source: svb.nl, 2022.

ج) عواید فوت

مبلغی معادل یک ماه دریافتی ناخالص فرد متوفی در زمان فوت یا 100 درصد مزایای بازنشستگی، ازکارافتادگی و بازماندگان که متوفی مشمول آن بوده است، به‌عنوان مزایای فوت[36] به‌صورت یکجا پرداخت می‌شود.

تعدیل مزایا

مزایا در ژانویه و جولای براساس تغییرات حداقل دستمزد قانونی تعدیل می‌شوند.

مهلت درخواست مستمری بازماندگان

محدودیت زمانی برای درخواست و تکمیل فرم مستمری بازماندگان وجود ندارد و بانک بیمه اجتماعی (SVB) به‌عنوان نهاد متولی به‌ شکل خودکار از مرگ متوفی مطلع می‌شود، البته اگر متوفی در خارج از هلند زندگی می‌کند؛ لازم است ظرف حداکثر 6 هفته از زمان مرگ، نهاد مربوطه را مطلع ساخت (مبنای پرداخت مستمری از همان ماه اول فوت مستمری‌بگیر محاسبه می‌شود).

4-5. آمار جمعیتی و مالی

جدول 14. نسبت جمعیت بازماندگان به‌ کل جمعیت مستمری‌بگیر (نفر) در هلند

Source: Statistics Netherlands (CBS), 2021.

هزینه‌های مربوط به مزایای بازماندگان به نسبت کل هزینه‌های تأمین اجتماعی در هلند بسیار اندک بوده و در سال 2020 به کمتر از نیم درصد رسیده است.

6. استرالیا

نظام بازنشستگی در استرالیا از سه لایه فراگیرِ حمایتی، بیمه‌ای و تکمیلی تشکیل‌می‌شود. لایه اول که از آن به مستمری سن[37] یاد می‌شود، یک سیستم فراگیر غیرمشارکتی برای تمامی ساکنین استرالیاست و هدف از آن تأمین حداقل درآمد لازم برای برخورداری از مایحتاج زندگی برای سالمندان است. لایه دوم، یک لایه بیمه‌ای اجباری، همراه با مشارکت بیمه‌شوندگان است و لایه سوم دربرگیرنده صندوق‌های بازنشستگی با مشارکت اختیاری است. [19]

1-6. مستمری سن

این مستمری در اوایل قرن بیستم میلادی در استرالیا معرفی شده ‌است و هم اکنون بیش از 68 درصد مردم استرالیا تحت پوشش مزایای این صندوق هستند. شرط سنی برای دریافت مستمری سن در سال 2021، 66 سال و 6 ماه بوده است که در سال 2023 به 67 سال خواهد رسید. حداقل سال‌های اقامت در استرالیا برای دریافت مستمری 10 سال است (حداقل 5 سال به‌طور متوالی باشد.) همچنین امکان دریافت مستمری در خارج از کشور برای افرادی که 25 سال کاری در استرالیا اقامت داشته‌اند، فراهم است.

برای پرداخت مزایا از آزمون وسع (درآمد و دارایی) استفاده می‌شود. طبق این آزمون، پرداختی‌های متفاوتی برای گروه‌های مختلف درآمدی درنظر گرفته ‌می‌شود. این مستمری از یک نرخ پایه به اضافه برخی مکمل‌های گسترده؛ ازجمله مکمل بازنشستگی، مکمل انرژی، کمک‌هزینه پزشکی و پاداش کار[38] تشکیل‌می‌شود که دو مورد اول برای همه افراد قابل پرداخت است؛ اما سایر موارد بسته به شرایط فرد، امکان پرداخت دارد. مخارج مربوط به پرداخت مستمری سن در استرالیا، 10 درصد مخارج دولت در سال 2018 بوده است. [20]

طبق برآورد صندوق بازنشستگی استرالیا (ASFA)، افراد مجرد و زوج‌های حدوداً 65 ساله، بخش زیادی از هزینه‌های سالیانه خود را می‌توانند از طریق مستمری کامل سن تأمین کنند.

بودجه‌های سالیانه برآوردی را در مقایسه با نرخ‌های فعلی مستمری سنی که توسط دولت پرداخت می‌شود، در جدول زیر مشاهده می‌شود (ارقام ASFA براساس این فرض است که افراد خانه‌دار هستند).[39]

جدول 15. بودجه سالیانه برآوردی‌ ازسوی ASFA

Source: Superannuation Funds of Australia, 2021.

حداقل دستمزد ماهیانه در سال 2021 در کشور استرالیا، 3090 دلار بوده‌است. [21]

مزایای اضافه تضمینی[40]

بیمه بازنشستگی الزامی در کشور استرالیا که از آن به مستمری شغلی الزامی و یا اصطلاحاً مزایای اضافی تضمینی یاد می‌شود، برای تمام شاغلین با سن بالاتر از 18 سال و دریافتی ماهیانه حداقل 450 دلار اجباری است. بیمه بازنشستگی مذکور شکلی از پس‌انداز خصوصی اجباری برای بازنشستگان است که در سال 1992 معرفی شد و هدف از آن کاهش فشار بر مستمری سن و افزایش پس‌انداز ملی است. میزان مشارکت در این صندوق بازنشستگی 10 درصد است که تمامی آن بر عهده کارفرماست؛ البته امکان مشارکت داوطلبانه برای بیمه شوندگان فراهم است،[41] دولت نیز به‌ازای یک دلار مشارکت داوطلبانه افراد، نیم دلار تا سقف 500 دلار سالانه، برای درآمدهای کمتر از 38564 دلار در سال 2020، یارانه می‌دهد. [19]

مجموع دارایی صندوق‌های بازنشستگی در استرالیا از اوایل دهه 2000، رشد قابل‌توجهی داشته است. آخرین آمار سالیانه سازمان مقررات احتیاطی استرالیا (APRA) نشان می‌دهد که در سال 2018، دارایی مجموع صندوق‌های بازنشستگی در این کشور حدود 2700 میلیارد دلار بوده است. [22]

سن بازنشستگی قانونی در کشور استرالیا برای صندوق‌های پس‌انداز خصوصی وجود ندارد و افراد می‌توانند تنها در محدوده سنین 55 تا 60 سال (بسته به سال تولد) میزان آورده یا همان پس‌انداز[42] خود را برداشت کنند یا درخواست حقوق ماهیانه دهند. اصطلاحاً به این سن Preservation Age، گفته‌می‌شود.

جدول 16. سن برداشت پس‌انداز از صندوق بازنشستگی در استرالیا

این لایه هر دو سبک صندوق‌ها، یعنی هم صندوق‌های با مزایای معین و هم مشارکت معین را در خود دارد (بیش از 86% صندوق‌های این لایه از نوع صندوق‌های مشارکت معین هستند). در سال 2020 بیش از 90 درصد استرالیایی‌ها در این صندوق‌ها مشارکت داشته‌اند. این صندوق‌ها به 5 دسته کوچک، صنعتی، بخش عمومی، شرکتی و صندوق‌های خودگردان که اعضای آن کمتر از 5 نفر هستند (SMSF)، تقسیم می‌شود.

جدول 17. تعداد صندوق‌های بازنشستگی برحسب نوع در استرالیا

Source: Apra Statistics, 2018.

2-6. شرایط احراز مستمری بازماندگان

ابتدا به بررسی شرایط احراز مستمری و عواید بازماندگان در لایه اول نظام تأمین اجتماعی استرالیا (مستمری سن) می‌پردازیم. به‌طور کلی عواید پرداختی به بازماندگان در کشور استرالیا از رویه‌های سختگیرانه‌ای پیروی می‌کند و میزان مبالغ پرداختی نیز چندان قابل‌توجه نیست.

عواید همسران صرفاً به زنان تعلق می‌گیرد. زنانی که متولد 1955 یا قبل از آن باشند و در حال حاضر بیکار باشند. البته این مستمری از جولای سال 2018 ملغی شده‌ است. عواید فرزندان نیز فقط به افرادی که هر دو پدر و مادر خود را از دست داده‌اند[43] و کمتر از 16 سال سن دارند، تعلق می‌گیرد (19 سال درصورتی که به‌طور تمام‌وقت در حال تحصیل باشد).

3-6. پرداختی به بازماندگان

الف) عواید همسران

550.2 دلار هر دو هفته یک‌بار برای زنان بدون فرزند تحت تکفل؛ 595.10 دلار هر دو هفته یکبار برای زنانی که فرزند تحت تکفل دارند یا سن آنها بیش از 60 سال است (در سال 2018).

ب) عواید فرزندان

68.4 دلار هر دو هفته یکبار به فرزندانی که هر دو پدر و مادر خود را از دست داده‌اند، پرداخت می‌شود.

سایر پرداخت‌ها

کمک‌هزینه سوگ: برای واجد شرایط بودن، نیاز است هم متوفی و هم همسر وی مستمری سن یا مزایای بلندمدت تأمین اجتماعی را برای 12 ماه یا بیشتر دریافت کرده باشند. این پرداختی معمولاً برابر است با کل مبلغی که متوفی و همسر وی به‌عنوان یک زوج دریافت می‌کرده‌اند، من‌های  نرخ جدید مستمری مجردی بازمانده. این مستمری برای 14 هفته پرداخت می‌شود.

میزان پس‌انداز[44] بیمه‌شدگان صندوق‌های بازنشستگیِ مستمریِ شغلی پس از فوت، به‌ شکل یکجا و یا یک جریان درآمدی به ذی‌نفعان آنها پرداخت می‌شود. این پس‌انداز عملاً یک دارایی منقول است و حسب قوانین با آن برخورد می‌شود. متوفی می‌تواند قبل از مرگ فرد یا افرادی را به‌ شکل رسمی به‌عنوان ذی‌نفع خود معرفی کند، در غیر این‌صورت این دارایی به بازماندگان او می‌رسد.

تعدیل مزایا

مستمری‌های تأمین اجتماعی برحسب نوع می‌تواند براساس تغییرات در شاخص قیمت مصرف‌کننده (CPI)، شاخص هزینه زندگی مستمری‌بگیران و ذی‌نفعان (PBLCI) و میانگین درآمد هفتگی مردان (MTAW) تعدیل می‌شود.[23] نرخ پایه مستمریِ سن در ماه مارس و سپتامبر هر سال تعدیل می‌شود. این مستمری ابتدا مطابق CPI یا PBLCI، هرکدام بیشتر باشد، افزایش می‌یابد. سپس میزان مستمری متأهلین با 41/76 درصد MTAWE مقایسه می‌شود و در صورت لزوم افزایش می‌یابد تا با آن مقدار برابر شود. مستمری افراد مجرد نیز با 66/33 درصد از نرخ مستمری متأهلین برابر می‌شود، البته مکمل بازنشستگی صرفاً مطابق با CPI تعدیل می‌شود. عواید پرداختی به همسر و فرزند متوفی نیز مطابق با CPI تعدیل می‌شود.

7. نروژ

به‌عنوان یک قاعده کلی، همه افرادی که در نروژ اقامت دارند و یا در تأسیسات دائمی یا متحرک نفتی نروژ کار می‌کنند، الزاماً تحت پوشش طرح بیمه ملی[45] قرار می‌گیرند. پوشش بیمه ملی در طول اقامت موقت در خارج از کشور نیز حفظ می‌شود (اقامت کمتر از یک‌سال در خارج از کشور موقت محسوب‌می‌شود). بااین‌حال، اگر شخص مورد نظر شغل همراه با حقوق در خارج از کشور داشته‌ باشد، پوشش بیمه خاتمه می‌یابد.

بیمه‌شدگان طرح بیمه ملی مشمول مستمری سالمندی، مستمری بازماندگان، مزایای ازکارافتادگی، مزایای آسیب‌های شغلی و سایر کمک‌هزینه‌های مرتبط قرار می‌گیرند.

طرح بیمه ملی از طریق مشارکت کارکنان، کارفرمایان و یارانه دولتی، تأمین مالی می‌شود. نرخ مشارکت برای کارکنان 8/2 درصد درآمد ناخالص و برای افراد خود اشتغال 11/4 درصد است. سهم کارفرمایان براساس محل تأسیس شرکت‌ها متغیر است. نرخ مشارکت کارفرمایان در این مناطق بسته به موقعیت جغرافیایی و سطح توسعه اقتصادی، از 0/0 درصد تا 14/1 درصد متغیر است. حداقل درآمد سالیانه مورد استفاده برای محاسبه مشارکت 54650 کرون است.[24]

سن بازنشستگی در نروژ، 67 سال است و فرد برای دریافت مستمری کامل بازنشستگی باید حداقل 40 سال سابقه بیمه داشته باشد؛‌ درصورتی که این مقدار کمتر از 40 سال باشد، مستمری به‌ شکل نسبی کاهش خواهد یافت. بازنشستگی پیش از موعد در نروژ در 62 سالگی مجاز است، البته با این شرط که حقوق بازنشستگی باید در زمانی که فرد مورد نظر به 67 سالگی می‌رسد، حداقل با سطح مستمری برای افراد دارای پوشش بیمه 40 سال برابر باشد. در نروژ فرد می‌تواند پس از رسیدن به سن بازنشستگی، حداکثر تا 75 سالگی بازهم به کار خود ادامه دهد.

براساس اصلاحات اساسیِ سیستم بازنشستگی نروژ در سال 2011، متولدین سال 1963 به‌بعد مشمول قوانین جدیدی شدند که شرح آن در ادامه خواهد آمد.

1-7. سیستم مستمری بازنشستگی قدیمی

طبق مقررات قبل از اصلاحات سال 2011، مستمری بازنشستگی شامل یک مستمری پایه، یک مستمری تکمیلی، یک مکمل مستمری ویژه و کمک هزینه‌های احتمالی برای فرزندان و همسر می‌شود.[25]

مستمری پایه براساس سال‌های تحت پوشش بیمه محاسبه می‌شود و مستقل از درآمد قبلی و حق بیمه پرداختی است. مستمری پایه در سال 2021 برای فرد مجرد 101351[46] کرون است؛ البته برای افراد متأهل که همسر آنها مستمری دریافت می‌کنند یا درآمد سالیانه بیش از دو برابر مستمری پایه دارند، 90 درصد مبلغ مذکور پرداخت می‌شود.

برای دریافت مستمری تکمیلی[47] فرد باید حداقل دارای 5 سال پوشش بیمه‌ای باشد و درآمد سالیانه وی بالاتر از مبلغ پایه باشد. مستمری تکمیلی به تعداد سنوات مستمری و امتیاز بازنشستگی سالیانه بستگی دارد. برای دریافت مستمری تکمیلی به‌ شکل کامل، فرد باید دارای 40 سال پوشش بیمه‌ای باشد.

برای محاسبه امتیاز بازنشستگی، درآمد تا سقف 6 برابر مبلغ پایه (Base Amount) به شکل کامل و درآمد مازاد بر این مقدار حداکثر تا 12 برابر مبلغ پایه با ضریب یک سوم محاسبه می‌شود (قبل از سال 1992، درآمد تا 8 برابر مبلغ پایه به نرخ کامل اعتبار می‌شد و درآمد بین 8 تا 12 برابر با ضریب یک‌سوم) درآمد بیش از 12 برابر مبلغ پایه نادیده گرفته‌ می‌شود.

امتیاز بازنشستگی سالیانه برای فردی که 6 برابر مبلغ پایه درآمد سالیانه دارد:

حداکثر امتیاز بازنشستگی برای یک‌سال "7" است (قبل از سال 1992: 8.33).

مستمری تکمیلی برای فردی که حداقل 40 سال سابقه حق بیمه دارد برابر است با 42 درصد مبلغ پایه (Base Amount) ضرب در میانگین امتیاز بازنشستگی برای بیست سالی که فرد بیشترین درآمد را داشته است. در صورتی که سوابق کمتر از بیست سال باشد، میانگین همان سال‌ها در نظر گرفته ‌می‌شود. بالطبع برای افرادی که کمتر از 40 سال سابقه بیمه دارند؛ مستمری تکمیلی به نسبت کاهش خواهد یافت.[25]

مستمری تکمیلی ویژه:[48] بازنشستگانی که مستمری تکمیلی ندارند یا میزان آن جزئی است، مشمول دریافت مستمری تکمیلی ویژه طرح بیمه ملی می‌شوند. مطابق این الحاقیه، مابه‌التفاوت مستمری بازنشستگی بیمه‌شده (مستمری پایه و مستمری تکمیلی) و حداقل سطح مستمری به افراد مذکور پرداخت می‌شود. حداقل مستمری در سال 2020 برای یک فرد مجرد با 40 سال سابقه کار، 204690 کرون بوده است. [26]

حداقل دستمزد قانونی در کشور نروژ وجود ندارد؛ اما ممکن است اتحادیه و انجمن‌های کارگری برخی از صنایع، میزان حداقل دستمزد نیروی کار را تعیین کنند. متوسط حقوق ماهیانه در نروژ، طبق گزارش مرکز آمار این کشور در سال 2021، 50790 کرون بوده است. [27]

2-7. سیستم مستمری بازنشستگی جدید

طبق مقررات جدید، مستمری سالمندی شامل مستمری مبتنی‌بر درآمد است که براساس درآمد قبلی محاسبه می‌شود. مستمری بازنشستگی تضمینی به افرادی تعلق می‌گیرد که حقوق بازنشستگی براساس درآمد‌ نداشته ‌باشند یا میزان آن اندک باشد.

مستمری تضمینی:[49] افرادی که از سن 16 سالگی تا 66 سالگی مجموعاً پنج سال سابقه بیمه دارند، مستمری تضمینی دریافت می‌کنند.

مستمری تضمینی بسته به وضعیت تأهل با دو نرخ متفاوت تعلق می‌گیرد. مستمری تضمینی کامل به افرادی تعلق می‌گیرد که حداقل 40 سال سابقه بیمه داشته ‌باشند؛ در صورت داشتن سابقه کمتر از 40 سال، مستمری مذکور به نسبت کاهش می‌یابد. مبلغ این مستمری در سال 2021، برابر 192125 کرون برای افراد مجرد و 177724 کرون برای افراد متأهل که همسرشان نیز مستمری دریافت می‌کند یا درآمد سالیانه‌شان بیش از دو برابر مبلغ پایه سالیانه است. درنهایت مستمری تضمینی به میزان 80 درصد مستمری مبتنی‌بر درآمد، کسر می‌شود.

مستمری مبتنی‌بر درآمد:[50] معادل 18/1 درصد درآمد سالیانه بیمه شوندگان مابین سنین 13 تا 75 سالگی، در حساب ذخیره بازنشستگی آنها ذخیره می‌شود. حداکثر درآمد سالیانه مورد محاسبه برای این مورد 7.1 برابر مبلغ پایه است. این حساب ذخیره مشمول مالیات می‌شود. مجموع این پس‌انداز هنگام بازنشستگی فرد براساس ضرایب سالیانه که برگرفته از نرخ امید به زندگی است به‌ شکل‌ سالیانه یا ماهیانه پرداخت می‌شود.

تعدیل مزایا: مزایای بازنشستگی (و سایر مستمری‌ها) براساس رشد متوسط دستمزد تعدیل می‌شود. ابتدا به میزان رشد متوسط دستمزد افزایش می‌یابد و سپس به میزان 0/75 درصد کاهش پیدا می‌کند، البته در سال 2021 به‌دنبال اعتراضات بازنشستگان، به‌ شکل موقت، براساس میانگین رشد متوسط دستمزدها و سطح عمومی قیمت‌ها تعدیل می‌شود.

از سال 2006، کارفرمایان باید معادل حداقل 2 درصد از دستمزد کارکنان خود را در طرح‌های بازنشستگی مشارکت تعریف شده DC، سرمایه‌گذاری کنند، البته اگر به‌جای آن در یک طرح مزایای تعریف شده DB مشارکت کنند، مزایای نهایی باید حداقل در همان سطح مزایای مورد انتظار تحت مشارکت اجباری 2٪ باشد. مشارکت فقط برای درآمدهای بین مبلغ پایه تا 12 برابرِ این مبلغ الزامی است.

3-7. شرایط احراز مستمری بازماندگان

بازماندگان واجد شرایط عبارتند از: همسر متوفی و فرزندان تحت تکفل زیر 18 سال (20 سال درصورتی که محصل باشد و پدر و مادر خود را از دست داده باشد).

شرایط احراز: همسر بازمانده زیر 67 سال که حداقل 5 سال زندگی مشترک با متوفی داشته (و یا دارای فرزند مشترک باشد) و دریافت مستمری بازنشستگی را شروع نکرده و مستمری ازکارافتادگی دریافت نمی‌کند، ممکن است از مزایای بازنشستگی برخوردار شود. همچنین درصورتی که متوفی قبل از فوت، حداقل پنج سال بیمه بوده باشد یا حداقل پنج سال قبل از فوت از مستمری استفاده کرده باشد، همسر و فرزند بازمانده مستحق دریافت مستمری بازماندگان هستند. اگر متوفی مستمری تکمیلی دریافت کرده باشد یا حداقل 20 سال پوشش بیمه داشته‌ باشد، همسر بازمانده الزامی به بیمه شدن ندارد. در این موارد مستمری پایه مربوطه نیز تعلق می‌گیرد، البته صرف عضویت در بیمه ملی در زمان مرگ برای پرداخت کمک‌هزینه مراسم کفایت می‌کند.

زوج مطلقه که در زمان فوت همسر سابق ازدواج مجدد نکرده باشد، طبق همان مقررات مستحق مزایای بازماندگان است؛ مشروط بر اینکه فوت ظرف پنج سال پس از طلاق واقع شده و مدت عقد حداقل 25 سال باشد (یا 15 سال درصورتی که دارای فرزندی از این ازدواج باشند). در صورت ازدواج مجدد ذی‌نفع، این مزایا خاتمه می‌یابد.

4-7. پرداختی به بازماندگان

الف) عواید همسران

به همسر متوفی، سه نوع مستمری قابل پرداخت است: مستمری پایه، تکمیلی و ویژه.

مستمری پایه: تا 100٪ از مبلغ پایه سالیانه به همسر بازمانده پرداخت می‌شود. اگر همسر بازمانده حداقل 12 ماه در 18 ماه گذشته با یک شریک جدید زندگی مشترک داشته‌ باشد، این میزان به 90 درصد مستمری پایه کاهش می‌یابد.

مستمری تکمیلی: 55 درصد از حقوق مستمری تکمیلی (یا مرتبط با درآمد) مربوط به بازنشستگی یا ازکارافتادگی که متوفی دریافت کرده یا مستحق دریافت آن بوده است، پرداخت می‌شود.

مکمل ویژه: 100% از مبلغ پایه سالیانه، درصورتی که متوفی مستمری مربوط به درآمد را نداشته‌ باشد یا میزان آن اندک باشد، پرداخت می‌شود. درصورتی که متوفی کمتر از 40 سال پوشش داشته‌ باشد، به نسبت کاهش مکمل پرداخت می‌شود. مبلغ هر میزان از مستمری تکمیلی از مکمل ویژه کسر می‌شود.

آزمون درآمد: اگر همسر بازمانده درآمد سالیانه بیش از 50 درصد مبلغ پایه داشته‌ باشد، مستمری معادل تفاوت بین مستمری کامل و 40 درصد مازاد بر مبلغ پایه خواهد بود. (درواقع ابتدا به میزان 50 درصد از مبلغ پایه از درآمد سالیانه کم می‌شود و پس از آن 40 درصدِ درآمد مازاد بر این مقدار، از مستمری کامل کسر می‌شود).

کمک‌هزینه مراقبت از کودک ممکن است به همسر بازمانده که به‌دلیل تحصیل یا کار، باید مراقبت لازم از فرزندان را به شخص دیگری بسپارد، پرداخت می‌شود. این مزایا معادل 64 درصد از هزینه‌های مراقبت از کودک است؛ اما به 50340 کرون برای اولین فرزند، 65688 کرون برای دو فرزند و 74436 کرون برای سه فرزند یا بیشتر محدود می‌شود. درصورتی که همسر بازمانده و غیره دارای درآمد بیش از 6 برابر مبلغ پایه باشد، واجد شرایط دریافت مزایای مراقبت از کودک نیست.

ب) عواید فرزندان

در صورت فوت یکی از والدین، مستمری سالیانه فرزندان برای اولین فرزند معادل 40 درصد مبلغ پایه و برای هر کودک بعدی 25 درصد مبلغ پایه محاسبه می‌شود.

اگر پدر و مادر هر دو فوت کرده باشند، مستمری مربوط به اولین فرزند برابر با مستمری والدین خواهد بود (هرکدام که بالاتر باشد). عواید فرزندان برای فرزند دوم معادل 40 درصد مبلغ پایه و برای هر فرزند بعدی 25 درصد مبلغ پایه است؛ البته در نهایت مجموع این مبالغ به‌ شکل مساوی بین فرزندان تقسیم می‌شود.

اگر خانواده متوفی برای پرداخت هزینه مراسم تشییع پیکر متوفی به‌کمک نیاز داشته‌ باشد، (Means Test)[51] ممکن است کمک‌هزینه تشییع پیکر را دریافت کند. سقف این مبلغ در سال 2021، 25377 کرون بوده است.

5-7. آمار جمعیتی

جدول 18. نسبت جمعیت بازماندگان به‌ کل جمعیت مستمری‌بگیر (نفر) در نروژ

Source: Norwegian Labor and Welfare Administration (nav), annual statistics, December 2021.

نظام مستمری بازماندگان در ایران

رسالت اصلی طرح‌های بیمه اجتماعی، تضمین امنیت درآمدی بیمه‌شدگان در هنگام قطع یا کاهش درآمد افراد بر اثر بیکاری، بیماری، بارداری، ازکارافتادگی، سالمندی و فوت است. بر این اساس، طرح‌های تأمین اجتماعی خدمات بلندمدت و کوتاه‌مدت متنوعی را ارائه می‌دهند که یکی از مهم‌ترین آنها پرداخت مستمری به بازماندگان قانونی بیمه‌شده متوفی است. به‌موجب این خدمت، پس از فوت بیمه‌شدگان بازنشسته، ازکارافتاده مستمری‌بگیر و همچنین بیمه‌شدگان فعال (البته در صورت پرداخت حق بیمه با شرایط مندرج در قانون که در ادامه بدان پرداخته خواهد شد)، بازماندگان قانونی می‌توانند مبلغی را به‌عنوان مستمری دریافت کنند. ازآنجایی‌که در بسیاری از موارد با فوت سرپرست خانوار و قطع درآمد وی، اعضای خانوار به ناگاه با افت شدید درآمد مواجه می‌شوند، این خدمت نقش مهمی در حفظ سطح زندگی بازماندگان و جلوگیری از قرار گرفتن آنها در معرض فقر ایفا می‌کند. این نقش، به‌خصوص در مورد خانوارهای کم‌درآمد یا حتی با درآمد متوسط که امکان پس‌انداز قابل‌توجهی برای آینده ندارند، برجسته‌تر است.

برای بررسی نظام پرداخت مستمری بازماندگان در ایران، وضعیت دو صندوق بزرگ کشور یعنی سازمان تأمین اجتماعی و صندوق بازنشستگی کشوری مبنا قرار داده شده‌ است.[52] این دو صندوق مجموعاً 85 درصد از بیمه‌شدگان ایرانی را تحت پوشش قرار داده‌اند و از این حیث، بررسی این دو صندوق می‌تواند شناخت مناسبی نسبت به وضعیت کلی نظام پرداخت مستمری بازماندگان در ایران ارائه دهد.

به‌لحاظ تاریخچه قانون‌گذاری در حوزه مستمری‌های بازماندگان، قانون وظایف مصوب سال 1286 شمسی (دامنه شمول فقط کارمندان دولت) و قانون بیمه‌های اجتماعی کارگران مصوب سال 1339 اولین قوانین مرتبط در این حوزه هستند. [28] اصلاحات و تغییرات قانونی زیادی در یک قرن اخیر در ارتباط با مستمری بازماندگان رخ داده است که بررسی موردی آنها به‌دلیل تفصیل زیاد، خارج از موضوع اصلی این گزارش است؛ شایان‌ذکر است هم‌اکنون قانون استخدامی کشوری مصوب سال 1345 و قانون تأمین اجتماعی مصوب سال 1354 و اصلاحات بعدی آنها، مبنای برقراری مستمری بازماندگان در ایران هستند.

شرایط احراز مستمری بازماندگان در سازمان تأمین اجتماعی

طبق ماده (80) قانون تأمین اجتماعی، بازماندگان واجد شرایط بیمه‌شده متوفی در یکی از حالات زیر مستمری بازماندگان دریافت خواهند کرد.

1. در صورت فوت بیمه‌شده بازنشسته.
2. در صورت فوت بیمه‌شده ازکارافتاده کلی مستمری‌بگیر.
3. در صورت فوت بیمه‌شده‌ای که در ده‌سال آخر حیات خود، حداقل حق بیمه یک‌سال کار، مشروط بر اینکه ظرف آخرین سال حیات، حق بیمه ۹۰ روز کار را پرداخت کرده باشد.

1-3. چنانچه بیمه‌شده فاقد شرایط مقرر در این بند باشد، ولی حداقل 20 سال سابقه پرداخت حق بیمه را قبل از فوت پرداخت کرده باشد، مشمول دریافت مستمری بازماندگان می‌شود.[53]

2-3. در صورت فوت بیمه شده‌ای که بین 1 تا 20 سال سابقه پرداخت حق بیمه داشته‌ باشد به بازماندگان وی به نسبت سنوات پرداخت حق بیمه بدون الزام به رعایت ماده (111) قانون تأمین اجتماعی،[54] مستمری اعطا می‌گردد.[55]

4. در مواردی که بیمه‌شده در اثر حادثه ناشی از کار یا بیماری‌های حرفه‌ای فوت نماید.

بازماندگان واجد شرایط متوفی که استحقاق دریافت‌مستمری را خواهند داشت عبارتند از:

• عیال دائم بیمه‌شده متوفی

از سال 1391 و به‌موجب تصویب قانون حمایت از خانواده، زوجه دائمی متوفی از حقوق وظیفه یا مستمری وی برخوردار می‌گردد و ازدواج وی مانع دریافت حقوق مذکور نیست.

• شوهر بیمه‌شده زن متوفی

مشروط بر اینکه اولاً تحت تکفل زن بوده و ثانیاً سن او از شصت سال متجاوز باشد و یا طبق نظر کمیسیون پزشکی موضوع ماده (91) قانون تأمین اجتماعی از کارافتاده بوده و در هر حال مستمری از سازمان دریافت ننماید.

• فرزندان

فرزندان و نوادگان اناث[56] در صورت نداشتن شغل یا شوهر و فرزندان ذکور تا سن بیست سالگی و بعد از آن منحصراً درصورتی که معلولِ ازکارافتادهِ نیازمند باشند یا اشتغال به تحصیلات دانشگاهی داشته ‌باشند، حسب مورد از کمک‌هزینه اولاد، بیمه و مستمری بازماندگان یا حقوق وظیفه والدین خود برخوردار می‌گردند.

• پدر و مادر متوفی

درصورتی که اولاً تحت تکفل او بوده، ثانیاً سن پدر از شصت سال و سن مادر از پنجاه‌وپنج سال تجاوز کرده باشد و یا آنکه به تشخیص کمیسیون پزشکی موضوع ماده (91) قانون تأمین اجتماعی از کارافتاده باشند و در هر حال مستمری از سازمان دریافت ننمایند.

 محاسبه مستمری پرداختی به بازماندگان

در مورد بازنشستگان، همان مبلغ مستمری بازنشستگی به بازماندگان پرداخت می‌شود. در سایر شرایط میزان مستمری بازماندگان عبارت است از 30/1 (یک‌سی‌ام) مزد یا حقوق متوسط بیمه‌شده ضرب در سنوات پرداخت حق بیمه، مشروط بر اینکه این مبلغ از پنجاه درصد مزد یا حقوق متوسط ماهیانه او کمتر و از صد درصد آن بیشتر نباشد.

منظور از مزد یا حقوق متوسط، جمع کل مزد یا حقوق بیمه‌شده که به مأخذ آن حق بیمه دریافت‌شده، ظرف دو سال قبل از فوت تقسیم‌بر روزهای کاری ضرب در عدد 30 است.

- حداقل مستمری بازماندگان آن دسته از بیمه‌شدگان که فاقد شرایط مقرر در بند «3» ماده (80) قانون بوده، لکن دارای سابقه پرداخت حق بیمه بین یک تا 10 سال هستند با رعایت سایر ضوابط مقرر طبق فرمول زیر محاسبه می‌شود:

حداقل دستمزد سال فوت * سنوات پرداخت حق بیمه = حداقل دستمزد پرداختی

30

حمایت‌های قانونی سازمان تأمین اجتماعی برای بازماندگان تنها منحصر به مستمری ماهیانه نیست. برخورداری از خدمات بهداشتی و درمانی، دریافت بُن (کالابرگ)، کمک هزینه مسکن، کمک‌هزینه همسران متکفل فرزند، کمک‌هزینه اولاد و عیدی از دیگر خدماتی است که به بازماندگان بیمه‌شدگان و مستمری‌بگیران متوفی ارائه می‌شود. همچنین مبلغ مقطوعی به‌عنوان کمک‌هزینه کفن و دفن که برابر است با حداقل دستمزد ماهیانه سال فوت، به بازماندگان متوفی پرداخت می‌شود. همچنین نحوه سهمیه‌بندی مستمری بین بازماندگان به این شرح است:

50 درصد همسر متوفی، 25 درصد فرزندان و 20 درصد پدر و مادر متوفی.[29] مجموع این مبالغ باید با مستمری بازنشستگی که متوفی دریافت می‌کرده و یا مستحق دریافت آن بوده است، برابر باشد.

جدول 19. نسبت جمعیت بازماندگان به‌ کل جمعیت مستمری‌بگیر (سازمان تأمین اجتماعی)

مأخذ: سالنامه آماری سازمان تأمین اجتماعی، 1399.

جدول 20. سهم هزینه‌های مربوط به بازماندگان از کل هزینه‌های سازمان تأمین اجتماعی

مأخذ: همان.

شرایط احراز مستمری بازماندگان در صندوق بازنشستگی کشوری

معیار برقراری حقوق بازنشستگی و وظیفه، تابع ضوابط و مقررات قانونی است؛ ازجمله:

1. فوت مستخدم رسمی شاغل (ماده (81) قانون استخدامی کشوری)

هرگاه مستخدم رسمی فوت شود، در تاریخ فوت بازنشسته محسوب و تمام حقوق بازنشستگی او به وراث قانونی وی پرداخت می‌شود. لازم به ذکر است درصورتی که سنوات خدمت وی از پانزده سال کمتر باشد، مدت خدمت او پانزده سال محسوب خواهد شد. به‌عبارت دیگر؛ حداقل مستمری پرداختی به ورثه، نصف حداقل حقوق سالیانه است.

2. فوت بازنشسته (ماده (82) قانون استخدام کشوری)

هرگاه مستخدم بازنشسته فوت شود؛ تمام حقوق بازنشستگی او به‌عنوان حقوق وظیفه به وراث قانونی پرداخت خواهد شد.

3. هرگاه مستخدم رسمی به سبب انجام وظیفه فوت کند، تمام حقوق و تفاوت تطبیق حقوق و فوق‌العاده شغل او، به‌عنوان حقوق وظیفه به وراث قانونی وی پرداخت خواهد شد.

شایان توجه است که در صندوق بازنشستگی کشوری، حقوق وظیفه متوفی (برخلاف سازمان تأمین اجتماعی) به تساوی بین وراث قانونی مستخدم تقسیم می‌شود و سهم هریک از وراث قانونی که قطع می‌شود، به تساوی به سهم بقیه اضافه می‌گردد.

وراث قانونی (حائز شرایط): فرزندان و زوج یا زوجه دائمی و مادر و پدری که در کفالت متوفی بوده‌اند.

الف) فرزندان و نوادگان ذکور تا 20 سالگی و در صورت ادامه تحصیلات عالیه در دانشگاه‌ها تا 25 سالگی.

ب) فرزندان و نوادگان اناث به‌شرط نداشتن شغل یا شوهر.

پ) پدر و مادر متوفی به‌شرط:

1. احراز عدم اشتغال و بیمه‌پردازی و عدم استحقاق مستمری طبق گواهی صندوق‌های بیمه‌ای و سامانه‌های در دسترس؛ ازجمله بانک اطلاعات ایرانیان.
2. تعیین وضعیت مادر مستخدم متوفی از بابت فقدان شوهر، طلاق، فوت.
3. گواهی پوشش بیمه پایه درمانی ترجیحاً تبعی یک از طریق مستخدم متوفی (توسط سازمان بیمه سلامت).

ت) عیال دائمی متوفی، حتی در صورت ازدواج مجدد نیز مستمری دریافت خواهد کرد.

ث) شوهر درصورتی که علیل و ازکارافتاده و تحت کفالت عیال متوفای خود بوده باشد.

ج) فرزندان و نوادگان علیل یا ناقص‌العضو مستخدم متوفی که قادر به انجام کار نباشند به‌ شکل مادام‌العمر.

- مستمری بازماندگان برای همسر متوفی از زمان استحقاق یعنی از یک روز بعد فوت، برقرار می‌شود، حتی اگر فرد 10 سال بعد مراجعه کند. مستمری فرزندان اناث تا قبل از سال 1389 مبتنی‌بر تاریخ درخواست بود، اما پس از رأی 489490 دیوان عدالت اداری صادره 4/11/1389، این رویه به پرداخت مستمری از زمان استحقاق تبدیل شد. این قانون برای تمامی صندوق‌ها لازم‌الاجراست.

جدول 21. نسبت جمعیت بازماندگان به‌ کل جمعیت مستمری‌بگیر (صندوق بازنشستگی کشوری)

مأخذ: فصلنامه آماری صندوق بازنشستگی کشوری، 1400.

از منظر نسبت با مستمری‌بگیر متوفی، نزدیک به 58 درصد از این جمعیت همسر، حدود 40 درصد فرزند، 1 درصد مادر و 1 درصد باقی مانده نیز پدر، خواهر یا نواده مستمری‌بگیر متوفی هستند. همچنین حدود 55 درصد از این افراد بالای 60 سال دارند.

جدول 22. توزیع سنی مستمری‌بگیران صندوق بازنشستگی کشوری

چالش‌های نظام مستمری بازماندگان در ایران

پس از بررسی قوانین و مقررات مربوط به نظام برقراری مستمری بازماندگان در ایران با تمرکز بر دو صندوق بزرگ کشور یعنی صندوق بازنشستگی کشوری و سازمان تأمین اجتماعی، لازم است اهم چالش‌هایی که نظام پرداخت مستمری بازماندگان با آن مواجه است، برشمرده شوند. بخشی از چالش‌ها مستقیماً متوجه صندوق‌های بازنشستگی است و بخشی نیز تبعات اجتماعی و اقتصادی اجرای قوانین فعلی است که کل جامعه از آن متأثر می‌شود.

طلاق صوری

مطالعات صورت گرفته نشان‌ می‌دهد مقررات مربوط به پرداخت مستمری به «بازماندگان اناث» یکی از پرچالش‌ترین بخش‌های این حوزه است. در همین راستا یکی از چالش‌هایی که هم‌اکنون صندوق‌های بازنشستگی در رابطه با مستمری بازماندگان با آن روبه‌رو هستد، بحث «طلاق‌های صوری» است. یکی از شرایط بهره‌مندی از مستمری بازماندگان برای فرزندان و نوادگان اناث، عدم تأهل آنهاست؛ این مورد موجب شده ‌است تا برخی از فرزندان و نوادگان دختر متوفی برای دریافت مستمری بازماندگان اقدام به طلاق صوری از همسر خود کنند؛ درحالی‌که اراده جدی زوجین جدا شدن از یکدیگر نیست. این موضوع ضمن تحمیل بار مالی به صندوق‌های بازنشستگی، موجب آسیب به بنیان نهاد خانواده می‌شود. ایجاد اختلاف درون خانواده‌ها، عدم‌تعهد به زندگی زناشویی و رواج فرهنگ مذموم دروغگویی بخشی از معضلات اجتماعی رواج طلاق‌های صوری است. بازنگشتن یکی از زوجین به زندگی پس از طلاق صوری انجام‌شده یا محرومیت زن از ارث همسر[57] خود ازجمله این چالش‌هاست.

این پدیده در سالیان اخیر با توجه به شرایط نامناسب اقتصاد کلان ازجمله تورم مزمن و کاهش قدرت خرید اقشار مختلف به‌ شکل تصاعدی افزایش یافته است. متأسفانه آمار دقیقی در این مورد در دسترس نیست.

تشخیص صوری بودن طلاق و درنتیجه قطع مستمری ناحق برقرار شده، بسیار سخت و گاهی ناممکن است. طلاق صوری صرفاً با گواهی شاهدین و تشخیص و به‌تبع آن رأی دادگاه مسجل می‌شود. مشخصاً این فرایند به‌نحوی است که بسیاری از طلاق‌های صوری مکتوم باقی می‌ماند و مجری قانون نمی‌تواند در این رابطه اقدام خاصی انجام دهد. به‌دلیل دشوار بودن شناسایی این پدیده، آمار متقنی از تعداد این نوع طلاق‌ها در دسترس نیست.

شایان‌ذکر است بیان چالش یاد شده، به‌معنای توصیه به رها کردن و قطع حمایت‌ها از اقشار محروم نیست، بلکه این وظیفه حاکمیت است که با استفاده از نهادهای حمایتی (و نه بیمه‌ای) موجود، اقشار نیازمند کمک را شناسایی کند و حمایت کافی را از آنان به عمل آورد.

اشتغال‌های غیررسمی

از چالش‌های دیگر این حوزه، احراز قانونی اشتغال فرزندان، به‌خصوص فرزندان اناث است. مطابق قوانین فعلی، فرزندان اناث بدون شرط سنی، به‌شرط نداشتن شغل یا شوهر حائز شرایط دریافت مستمری می‌شوند. در برخی از مشاغل جدید؛ مثل مشاغلی که در بستر فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی شکل‌گرفته‌اند و عمدتاً نیز بدون حق بیمه‌پردازی هستند. به‌واسطه ماهیت آنها، احراز اشتغال فرد امر دشواریست و این موضوع باعث انحراف در شناسایی واجدین شرایط دریافت مستمری شده‌ است. ازاین‌رو لازم است سیاست‌گذار با در نظر گرفتن ملاحظات مربوط به شغل‌های نوین، به این موضوع توجه داشته ‌باشد.

عدم دسترسی به اطلاعات افراد دارای تابعیت خارجی

موضوع پرداخت مستمری بازماندگان به فرزندان اناث دارای تابعیت مضاعف و ساکن خارج از کشور یکی دیگر از چالش‌های این حوزه است. در سازمان تأمین اجتماعی اصل بر این است که این افراد، حائز شرایط دریافت مستمری هستند؛ مگر آنکه خلاف آن ثابت شود؛ یعنی اثبات شود فرد شاغل یا متأهل است که در عمل راستی‌آزمایی آن بسیار سخت و تاحدی غیرممکن است، البته فرزندان اناث، چه افراد داخل کشور و چه افراد خارج از کشور، باید سالی یکبار وضعیت شغلی و تأهل خود را اعلام نمایند که صرفاً مبتنی‌بر خوداظهاری است و امکان راستی‌آزمایی برای افراد خارج از کشور وجود ندارد. بنابر اطلاعات موجود، عدم دسترسی این نهاد به اطلاعات افرادی که از کشور خارج شده‌اند، به‌دلیل عدم دریافت این اطلاعات از پلیس مهاجرت شناسایی این افراد را ناممکن کرده است.

این چالش در صندوق بازنشستگی کشوری تا حد زیادی مرتفع شده‌ است. براساس نامه دیوان محاسبات صادره سال 1398، ورثه اناث که در خارج از کشور اقامت دارند، برای برقراری مستمری بازماندگان باید گواهی بیمه اجتماعی، گواهی مالیات بر درآمد و گواهی تجرد و تأهل خود را به‌ شکل‌ سالیانه به صندوق بازنشستگی کشوری ارائه دهند.

عدم ارتباط برخط نهادهای فعال در این حوزه

عدم وجود نظام اطلاعاتی کامل یکی دیگر از مشکلاتی است که صندوق‌های بازنشستگی به‌خصوص در موضوع برقراری مستمری بازماندگان با آن مواجه هستند. یکی از ملزومات شکل‌گیری چنین نظامی، ارتباط برخط و سیستمی صندوق‌ها با ارگان‌های ذی‌ربط است. پلیس مهاجرت، شوراهای حل اختلاف، سازمان بهزیستی و ادارات ثبت احوال ازجمله این نهادها هستند.

مستمری‌های چندگانه

علی‌رغم ماهیت شبه‌حمایتی نظام‌های پرداخت مستمری مزایای معین که خودش را در پرداخت مستمری به بازماندگان نیز نشان داده است، در قوانین فعلی کشور امکان دریافت دو مستمری نیز برای یک بازمانده وجود دارد که آن را عملاً از ماهیت حمایتی خود خارج کرده است. در همین چارچوب لازم به ذکر است که امکان دریافت مستمری بازنشسته یا شاغل متوفی بدون سقف برای بازماندگان وی نیز وجود دارد. وجود این دست قوانین در کنار دوره بالای بهره‌مندی از مستمری، در بلندمدت باعث کاهش توان صندوق‌های بازنشستگی برای پرداخت مستمری می‌شود که در صورت عدم‌اصلاح، درنهایت می‌تواند به ورشکستگی کامل صندوق‌ها و بروز چالش‌های جدی در پرداخت مستمری به مستمری‌بگیران شود که لزوم بازنگری و ساماندهی قوانین فعلی را یادآور می‌شود.

عدم کفایت مستمری

به‌دلیل نقص در ساختار نظام تأمین اجتماعی (عدم استقرار نظام تأمین اجتماعی چندلایه) و همچنین شرایط اقتصاد کلان و وجود تورم مزمن در کشور (بالاخص در سال‌های اخیر)، «عدم کفایت مستمری» همواره یکی از چالش‌های جامعه مستمری‌بگیر بوده است. در وضعیت فعلی به‌دلایل ذکر شده، علی‌رغم تحمیل بار مالی خارج از قواعد و اصول بیمه‌ای به صندوق‌های بازنشستگی که موجب ناترازی مالی و کاهش قدرت آنها برای پرداخت پایدار مستمری شده، جامعه مستمری‌بگیر نیز (ازجمله بازماندگان) از مستمری دریافتی رضایت نداشته و مجموع مستمری و پرداخت‌های حمایتی، هزینه‌های زندگی آنها را پوشش ندهد. عدم شناسایی نیازمندان واقعی و پیگیری اقدامات حمایتی از مسیر نهاد بیمه، موجب شده تا اعتبارات صرف شده در این حوزه به‌دست مشمولین مدنظر نرسیده یا ناقص برسد. شایان‌ذکر است که عدم پیاده‌سازی نظام تأمین اجتماعی چندلایه و خلأ لایه حمایتی نیز نقش مهمی در این موضوع دارد.

جمع‌بندی

مستمری بازماندگان یکی از خدمات اصلی صندوق‌های بازنشستگی به‌شمار می‌رود که در صورت فوت بیمه‌شده یا مستمری‌بگیر، به بازماندگان واجد شرایط وی پرداخت می‌شود. این خدمت نیز همچون سایر خدمات صندوق‌های بازنشستگی، بر وضعیت مالی آنها اثرگذار بوده و یکی از فاکتورهای مهم در بررسی پایداری مالی صندوق‌هاست؛ اما در عین حال دارای ابعاد اجتماعی بسیار مهم و حساسی است که نمی‌توان به آن به‌عنوان یک مسئله صرفاً اقتصادی نگریست.

طبق بررسی‌های انجام‌شده، نظام برقراری مستمری بازماندگان در کشورهای مورد ارزیابی در این پژوهش، به‌ شکل محسوسی دامنه شمول حمایتی کمتری در مقایسه با ایران دارند و نیز مطابق آمار، بار مالی کمتری از این بابت برعهده صندوق‌های مستمری این کشورها قرار گرفته است. البته باید به این نکته اشاره داشت که بخشی از این دامنه حمایتیِ کمتر در برقراری مستمری بازماندگان، به‌علت تفکیک لایه حمایتی از لایه بیمه‌ای و وجود نظام چندلایه تأمین اجتماعی در این کشورهاست. در برخی از این کشورها ازجمله هلند، ترکیه و نروژ، استطاعت مالی بازماندگان واجد شرایط هم برای دریافت مستمری بازماندگان مورد بررسی قرار می‌گیرد. یکی دیگر از مسائلی که منجر به کاهش بار مالی نظام مستمری بازماندگان می‌شود، عدم امکان جمع مستمری‌ها در این کشورهاست. موضوعی که تاکنون در قوانین فعلی ایران بدان پرداخته نشده است.

نظام برقراری مستمری بازماندگان در ایران با چالش‌های مختلفی مواجه است. بخشی از چالش‌ها مستقیماً متوجه صندوق‌های بازنشستگی و بخشی نیز تبعات اجتماعی و اقتصادی اجرای قوانین فعلی است که کل جامعه از آن متأثر می‌شود. بحث طلاق‌های صوری، اشتغال‌های غیررسمی، افراد دارای تابعیت خارجی، عدم ارتباط برخط نهادهای فعال در این حوزه و مستمری‌های چندگانه مهم‌ترین چالش‌هایی هستند که نظام مستمری بازماندگان در ایران با آن مواجه است. وجود هریک از این مشکلات موجب افزایش جمعیت تحت پوشش و به‌تبع آن افزایش هزینه‌های صندوق به‌واسطه اعطای مستمری بازماندگان به این افراد است.

با توجه به موارد مذکور به نظر می‌رسد مشکلات مطرح شده در کنار دامنه شمول حمایتی بالا، به‌عنوان چالشی جدی برای نظام برقراری مستمری بازماندگان در ایران به‌شمار می‌رود. ازاین‌رو، قانون‌گذاری در این حوزه باید علاوه‌بر رفع این مشکلات، با ملاحظات مربوط به پایداری مالی صندوق‌های مستمری و برقراری عدالت بین‌نسلی همراه باشد.

پیوست

نحوه انتخاب کشورهای هدف

در عرصه حاضر مشکلات صندوق‌های بازنشستگی و به‌طور کلی نظام تأمین اجتماعی با تلاش صاحب‌نظران این حوزه بر کسی پوشیده نیست؛ مشکلاتی که از زمزمه آنها بیش از یک دهه می‌گذرد و اکنون به یکی از ابرچالش‌های کشور بدل شده‌ است، اما معضلاتی که امروزه سیستم تأمین اجتماعی کشور با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند، در دنیا مصداق‌هایی داشته و دارد. ازاین‌رو بررسی تجارب کشورهایی که به‌خوبی این چالش‌ها را مرتفع کردند و یا مواردی که اکنون در دوران گذار رفع این معضلات می‌تواند راهنمای خوبی برای اتخاذ سیاست و مشی مناسب در مواجهه با بحران‌های این حوزه باشد، اما نکته حائز اهمیت در این فرایند میزان انطباق پتانسیل‌های کشورهای مورد بررسی با بسترهای حاکم در ایران و قابلیت مقایسه‌پذیری این دو است. در حقیقت، استخراج کشورهای موفق در اصلاح سیستم تأمین اجتماعی، بررسی و گزارش سیاست‌های آنها که تا حد زیادی متأثر از ویژگی‌های ذاتی آن کشورهاست؛ نه‌تنها نمی‌تواند کمک شایانی به حل معضل سیستم تأمین اجتماعی ایران کنند، بلکه در پاره‌ای موارد منجر به تشدید مشکلات این سیستم خواهد شد. همچنین به سبب آنکه قواعد حاکم در سیستم تأمین اجتماعی به‌شدت از بازار نیروی کار اثر می‌پذیرد، برای دستیابی به راهکارهای عملیاتی و عمیق، لازم است؛ شاخص‌های تشریح‌کننده این بازار در کشورهای موفق مورد تحلیل قرار گرفته و میزان انطباق‌پذیری آن با فاکتورهای مشابه بازار نیروی کار ایران مورد بررسی قرار گیرد.

درنتیجه انتخاب دقیق و حساب‌شده کشورهای هدف از مهم‌ترین گام‌های اساسی در این فرایند پژوهشی بوده و از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. در این بین احتساب ملاحظات ریزبینانه و دقیق می‌تواند نتایج حاصله را مطمئن‌تر و قابل اتکاتر کند. به این منظور در ادامه این فصل به تشریح روند دستیابی به کشورهای مطلوبی که می‌توانند در مقام قیاس با ایران ظاهر شوند، خواهیم پرداخت.

در این پژوهش از میان 37 کشور عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی^[58] سعی بر دستیابی به کشورهای مطلوب داریم. کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی به سبب مدون و موجود بودن عمده اطلاعات مورد نیاز، انتخاب‌شده‌اند. اسامی این کشورها در جدول زیر اشاره شده است:

فرایند انتخاب کشور مطلوب از طریق پیمودن دو گام صورت می‌پذیرد. در گام اول ضمن انتخاب متغیرهای مقایسه‌ای^[59] به مقایسه نظیر به نظیر متغیرهای مذکور در کشورهای مختلف و ایران می‌پردازیم و مسلماً کشورهایی با حداقل فاصله در تعداد شاخص‌های بیشتر، مورد تأیید قرار می‌گیرند. در گام دوم با انتخاب متغیرهای هدف به بررسی عملکرد کشورهای منتخب گام قبلی می‌پردازیم، کشورهایی با بالاترین سطح عملکرد به‌عنوان لیست نهایی کشورهای مطلوب انتخاب خواهند شد. در ادامه به تشریح بیشتر هریک از دو گام و نحوه انتخاب متغیرها خواهیم پرداخت.

در مرحله بعد با انتخاب متغیرهای مقایسه‌ای سعی بر دستیابی به منطبق‌ترین کشورها با ساختار ایران هستیم. به سبب آنکه نیروی کار بخش تقاضای بازار تأمین اجتماعی را تشکیل‌می‌شود و انجام هرگونه اصلاحات در سیستم تأمین اجتماعی تا حد زیادی منوط به فاکتورهای حاکم در این بازار است؛ حتماً باید در تحلیل لحاظ شود. از جانب دیگر متغیرهای مربوط به وضعیت و قدرت اقتصاد حاکم بر آن (همچون جمعیت، تولید ناخالص داخلی، برابری قدرت خرید و...) که الزاماً مربوط به بازار نیروی کار نیست؛ اما منعکس‌کننده پتانسیل کشورهاست نیز باید در تحلیل گنجانده شود. در این بخش به تشریح متغیرهای مذکور خواهیم پرداخت.

همان‌طور که پیشتر بیان شد، وضعیت بازار نیروی کار، فاکتورها و شاخص‌های حاکم بر آن بر سیستم تأمین اجتماعی و توازن آن بسیار اثرگذار می‌باشد. این بازار به‌عنوان تقاضاکننده خدمات ارائه شده توسط سیستم تأمین اجتماعی به‌شدت در مباحث اعمال اصلاحات و تغییرات این سیستم اثرگذار است و برای حل ریشه معضلات نظام تأمین اجتماعی نباید به‌هیچ‌وجه نادیده گرفته شود. در سال 1999 سازمان بین‌المللی کار^[60] طی گزارشی دست به انتشار شاخص کلیدی بازار نیروی کار^[61] کار کرد تا از طریق آن بتوان مبنایی ثابت و تقریباً همه‌جانبه برای مقایسه وضعیت بازار نیروی کار کشورهای مختلف در دست داشت. این متغیرهای هر دو سال یکبار منتشر می‌شوند و شامل متغیرهای؛ اشتغال (از نظر وضعیت، شاخص‌ها، ساعات و...)، کمبود کار، وضعیت کار (از نظر دستمزدها، هزینه‌های جایگزینی، فقر افراد شاغل و...) و ویژگی‌های جویندگان شغل (از نظر تحصیلات و کارایی) است.

شاخص کلیدی بازار نیروی کار شامل 17 شاخص است که عبارتند از؛ «نرخ مشارکت نیروی کار»،^[62] «نسبت اشتغال»،^[63] «وضع شغلی»،^[64] «اشتغال بر حسب بخش اقتصادی»،^[65]‌ «اشتغال در گروه‌های عمده شغلی»،^[66] «کارکنان پاره‌وقت»،^[67] «ساعات کار»،^[68] «اشتغال در اقتصاد غیررسمی»،^[69]«بیکاری»،^[70] «بیکاری جوانان»،^[71] «بیکاری بلندمدت»،^[72] «نرخ اشتغال ناقص زمانی»،^[73] «جمعیت خارج از نیروی کار»،^[74] «دستیابی تحصیلی و بی‌سوادی»،^[75] «دستمزدها و هزینه‌های جبران خدمات،^[76]بهره‌وری کار»^[77] و «فقر، توزیع درآمد شاغلان در طبقه‌بندی اقتصادی و فقر کار»^[78] می‌توان ارزیابی درست‌تری از بازار کار ایران داشت.

همان‌طور که مشخص است متغیرهایی همچون نرخ مشارکت نیروی کار از جنس پتانسیل و ظرفیت‌های ذاتی یک کشور هستند‌، درنتیجه در رسته متغیرهای مقایسه‌ای از آنها استفاده می‌شود؛ اما متغیرهایی همچون سطح بیکاری از نوع متغیرهای هدف هستند که همواره کشورها سعی در کنترل و بهبود آن دارند، به همین منظور از آنها در رسته متغیرهای هدف (که در بخش بعدی به تشریح بیشتر آن خواهیم پرداخت) استفاده می‌کنیم.

در جدول زیر لیست متغیرهای مقایسه‌ای انتخاب‌شده، به تفکیک شاخص‌های کلیدی بازار نیروی کار و غیر آن به‌همراه تعریف هریک، قابل مشاهده‌است.

مأخذ: دستاورد پژوهش.

همان‌طور که در جدول فوق مشخص است، متغیرها به دو دسته  و خارج از  تفکیک‌شده‌اند. در دسته اول، اولین شاخص یعنی مشارکت نیروی کار به‌جهت مهم‌ترین فاکتور بازار نیروی کار انتخاب شده است. شاخص نسبت اشتغال به جمعیت نیز به‌جهت نشان دادن جمعیت ایجادکننده ارزش‌افزوده در کشور در لیست فوق گنجانده شده‌ است. شاخص وضعیت اشتغال به تفکیک بخش‌های کشاورزی، صنعت و خدمات، به‌منظور درک بهتر و از بازار نیروی کار و لحاظ سطح و الگوی توسعه در هر سه بخش عمده اقتصادی انتخاب شده است. همچنین از شاخص کارکنان پاره‌وقت به‌منظور لحاظ تمامی ارز افزوده‌های حاصل شده و نوسانات سیکلی بازار نیروی کار بهره‌برداری شده‌ است. درنهایت از شاخص دستیابی تحصیلی و بی‌سوادی برای بررسی و مقایسه وضعیت تحصیلی نیروی شاغل کشور با سایر کشورها به‌عنوان آخرین شاخص کلیدی بازار نیروی کار در لیست متغیرهای مقایسه‌ای استفاده شده‌است.

در دسته دوم به‌لحاظ متغیرهای اساسی مهم و خارج از  پرداختیم که اولین آنها جمعیت کل به‌منظور انعکاس کل پتانسیل و نیروی انسانی بالفعل و بالقوه کشور در لیست لحاظ شده ‌است، اما سایر متغیرهای جمعیتی همچون نسبت وابستگی افراد مسن، ساختار سنی، نسبت وابستگی کل، سهم افراد شاغل و سهم افراد مسن به درک بهتر هرم سنی جمعیتی و مقایسه اصولی‌تر کشورها کمک می‌کند. هرم‌های سنی و هرگونه تغییرات در آنها به سبب ایجاد تغییرات در نسبت تعداد افراد شاغل با سن بازنشستگی به شاغلین جوان می‌تواند منجر به بروز فشارهای مالی بر صندوق‌ها و یا تشدید این فشارها شود. همچنین از شاخص تورم برای نشان دادن نوسانات ارزش پول استفاده شده ‌است که شاخص قیمت مصرف‌کننده با لحاظ کل اقلام^[89] در لیست گنجانده شده‌ است. همچنین به‌عنوان نظام انگیزه‌ای برای کار کردن، قدرت اتحادیه‌های کارگری، سطوح فقر از شاخص حداقل دستمزد به‌صورت برابری قدرت خرید^[90] به‌منظور تسهیل در روند مقایسه بین کشورها بهره‌برداری شده‌ است. درنهایت میزان تولید ناخالص داخلی کشور عنوان معرف اندازه اقتصاد کشور که از مقدار سرانه و ثابت برحسب دلار و سال پایه 2010 برای قابل اتکاتر شدن نتیجه تحلیل، در لیست گنجانده شده‌ است.

در این بین به‌منظور دستیابی به منطبق‌ترین کشورها با پنانسیل‌ها و ویژگی‌های ایران هریک از شاخص‌های 16 گانه^[91] فوق بر شاخص متناظر ایران تقسیم شده و اعداد حاصله با عدد یک سنجیده می‌شوند. همچنین به سبب آنکه توزیع اعداد حاصله الزاماً نرمال نیست، با استفاده از قضیه «چبی شف» از فاصله اطمینان  به‌عنوان فاصله مطلوب با حداقل شکاف استفاده می‌شود.

نتایج این گام، لیست کشورهای منتخب حاصل از فاز اول پژوهش است که در جدول زیر به آنها اشاره شده‌است.

مأخذ: دستاورد پژوهش.

گام اول منتج به لیست 27 کشور منتخب است که حداقل شکاف را در متغیرهای مقایسه‌ای با ایران دارند. در گام بعدی با لحاظ متغیرهای هدف به رده‌بندی کشورهای فوق با توجه به بهترین عملکرد در حوزه شاخص‌های بازار نیروی کار و تأمین اجتماعی خواهیم پرداخت.

در گام دوم، تمامی متغیرهای لحاظ شده به‌گونه‌ای معضلات فعلی کشور بوده و همواره به‌دنبال سیاستگذاری صحیح برای تعدیل آنها هستیم. از طرفی دیگر رفع معضلات عمیق آن‌ها به‌صورت مستقیم می‌تواند سبب بهبود سیستم تأمین اجتماعی و تخفیف بحران‌های شدید آن شود. برای مثال تعدیل هرچند اندک معضل بیکاری می‌تواند جریان ورودی و حق بیمه‌پرداز به صندوق‌ها افزایش دهد و هرچقدر این افراد از سنین کمتر وارد بازار نیروی کار و درنتیجه صندوق شوند، صندوق جوان‌تر و کمتر دچار معضلات ناپایداری جمعیتی و یا مالی می‌شود. درنتیجه عملکرد کشورهای منتخب گام نخست در این گام مورد بررسی قرا می‌گیرد و کشورهایی با بالاترین عملکرد به‌عنوان مطلوب‌ترین موارد گزارش می‌شوند.

ازسوی دیگر، متغیرهای هدف نیز مانند متغیرهای مقایسه‌ای از دو دسته شاخص‌های کلیدی بازار نیروی کار و خارج از آن تشکیل شده که در جدول زیر لیست آنها به‌همراه تعریف هریک گنجانده شده است.

مأخذ: همان.

همان‌طور که در جدول فوق مشخص است؛ متغیر بیکاری به‌سبب لحاظ بیکاری‌های کوتاه‌مدت و نوسانات بازار کار و بیکاری بلندمدت و آثار سوئی همچون تقلیل شانس یافتن شغل، منقضی شدن مهارت‌های فرد و از دست رفتن مزایای شاغل بودن در تحلیل لحاظ شده‌اند؛ همچنین بیکاری جوانان به‌منظور انعکاس بیکاری نیروی کار فاقد مهارت در لیست گنجانده شده‌ است. ازسوی دیگر نرخ اشتغال ناقص زمانی نشان‌دهنده کاهش توانایی بازار در ایجاد اشتغال کامل برای افراد خواهان کار است و درنتیجه احتمال خروج آنها از سیستم بازنشستگی به‌دلیل عدم امکان پرداخت حق بیمه بازنشستگی را افزایش می‌دهد. چهار متغیری که به آنها اشاره شده همگی مربوط به شاخص‌های کلیدی بازار نیروی کار هستند، اما متغیر ضریب جینی، کیفیت زندگی کاری، پوشش حمایت اجتماعی، امید به زندگی و شاخص توسعه انسانی به‌سبب اثرگذاری مستقیم بر رفاه اجتماعی در لیست گنجانده‌شده‌اند. درنهایت شاخص نرخ بیکاری براساس سطح تحصیلات نیز به‌عنوان آخرین متغیر، لیست شاخص‌های هدف لحاظ شده‌است.

درنتیجه 27 کشور منتخب حاصل از گام اول براساس عملکردشان در هریک از شاخص‌های هدف امتیاز تعلق می‌گیرد که این امتیاز برای شاخص‌های بیکاری به‌صورت عکس می‌باشد. توضیح آنکه کشوری با پایین‌ترین نرخ بیکاری بالاترین امتیاز را از آن خود می‌نماید. درنهایت کشورهایی با بالاترین امتیاز به‌عنوان لیست نهایی منتخب معرفی می‌شوند.

 همچنین به‌جهت اطمینان از عملکرد مؤثر کشورهای انتخابی در حوزه رفاه و تأمین اجتماعی به متغیرهای سه‌گانه؛ «کیفیت زندگی شغلی»، «شاخص توسعه انسانی» و «پوشش حمایت اجتماعی» وزنی مضاعف اعطا می‌کنیم؛ به این شرح که 9 کشور اول از 27 کشور، پس از رتبه‌بندی براساس امتیازدهی به عملکرد آنها انتخاب و مجدداً از نظر عملکرد در سه شاخص صدرالذکر رتبه‌بندی می‌شوند. درنهایت پنج کشور نهایی با بالاترین امتیاز به‌عنوان مطلوب‌ترین کشور از نظر عملکرد در شاخص‌های مربوط به بازار کار و رفاه و منطبق‌ترین بر ساختار و پتانسیل‌های ایران انتخاب می‌شوند. در جدول زیر لیست کشورهای نهایی مطلوب اشاره شده‌ است. همچنین به‌جهت تقویت محتوای مطالعه، دو کشور آلمان (به سبب قدمت بالای نظام تأمین اجتماعی) و ترکیه (به‌دلیل نزدیکی جغرافیایی و وجود شباهت‌ها و اشتراکات فرهنگی و اجتماعی) به این لیست اضافه‌شده‌اند.