خلاصه مدیریتی

• بیان/شرح مسئله (شامل تبیین ابعاد و آسیب‌شناسی شرایط موجود به همراه تبعات سیاسی، محیط زیستی،اقتصادی،اجتماعی، بهداشتی، امنیتی و ...)

تصمیم‌گیری در نظام‌های سیاسی دارای ساختاری پیچیده و چند بعدی است؛ چراکه یک نظام سیاسی با هر دیدگاه و بینش‌ی، شامل بازیگران متعدد با علایق مختلف و محیطی متغیر، پویا و پیچیده‌است. این مسئله، تصمیم‌گیری در سیستم سیاسی را به اقدامی پیچیده و حساس تبدیل کرده است. در راستای کمک به اخذ تصمیمات اثربخش و کارا در نظام‌های سیاسی، داشتن اطلاعات قابل‌اعتماد و معتبر در مورد متغیرهای احتمالی درگیر با مسئله و تحلیل این اطلاعات کمک بسیار مفیدی به خط مشی خواهد نمود. از این‌رو، توسعه نهادهایی که این مهم را ممکن می‌سازد مورد توجه بسیاری از دولت‌ها قرار گرفته است. این نهادها با عنوان "رصدخانه حکمرانی" یا "رصدخانه خط‌مشی" نام‌گذاری شده‌اند که تصمیم‌گیران و مقامات را قادر می‌سازند تا اطلاعات بیشتری برای طراحی، توسعه، پیاده‌سازی و ارزیابی خط مشیهای خود داشته‌باشند. همچنین، این نهادها زیرساختی برای تحقق شفافیت اطلاعاتی و دسترسی شهروندان به داده‌های حاکمیت را ایجاد کرده و امکان مشارکت بهتر شهروندان را فراهم می‌سازند.

• نقطه نظرات/یافته‌های کلیدی(شامل آمار و ارقام کلیدی)

با توجه به کارایی این مراکز در ارتقا کیفیت تصمیمات سیاسی، گزارش حاضر در قالب چهار بخش کلان ساماندهی شده‌است تا به بررسی این مفهوم و ارائه پیشنهادات سیاستی در راستای تحقق رصدخانه حکمرانی و قانونگذاری قوه مقننه بپردازد. در بخش نخست، چیستی و مفهوم‌شناسی رصدخانه حکمرانی / خط مشی تشریح شده‌است که به‌صورت مختصر می‌توان بیان نمود که این نهادها با جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات، پایش روند آتی مسائل و بهره‌گیری از هم‌فکری و دانش ذینفعان و نهادهای درگیر در مسائل، کیفیت خط مشی را ارتقا بخشیده و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد را ممکن می‌سازند.

در بخش دوم این گزارش، رصدخانه‌های حکمرانی و خط مشی در سرتاسر جهان در قالب 2 زیر بخش، "رصدخانه‌های خط مشی عمومی" و "رصدخانه‌های خط مشی موضوعی" مورد بررسی قرار گرفته‌اند. رصدخانه‌های خط مشی عمومی، طیف وسیعی از مسائل مرتبط با مدیریت عمومی را تحت بررسی قرار می‌دهند. در مقابل، رصدخانه‌های خط مشی موضوعی بر یک موضوع خاص همچون سلامت یا اقتصاد متمرکز هستند. با وجود تفاوت این دو نوع رصدخانه‌، ماهیت کلی و نحوه طراحی ساختار و کارکردهای آن‌ها تقریباً یکسان بوده و بررسی ویژگی‌های آن‌ها می‌تواند تصمیم‌گیران را در راستای طراحی رصدخانه‌ای کارآمد یاری نماید.

بخش سوم گزارش نیز به ارائه یک طرح شناختی و جامع از رصدخانه‌ها پرداخته‌است. در این بخش، رصدخانه‌های خط مشی از منظر ابعادی شامل

"گستره رصدخانه‌های خط‌مشی"، "مأموریت، اهداف و اقدامات رصدخانه‌های خط‌مشی"، "مؤلفه‌ها، فرایندها و ساختار رصدخانه‌های خط‌مشی" و "گستره تولیدات و خروجی‌های رصدخانه‌های خط‌مشی" بررسی شده‌اند. نتیجه این بررسی نشان از آن دارد که مهم‌ترین کارکردهای اجرایی رصدخانه‌های خط‌مشی، شامل جمع‌آوری، تحلیل و نظارت بر اثربخشی اقدامات آنان است که این فعالیت‌ها می‌تواند با بهره‌گیری از پتانسیل دانشی یا اجرایی ذینفعان و سایر اندیشمندان مستقل انجام شود. همکاری با ذینفعان، نه‌تنها هزینه اجرایی رصدخانه را برای دولت‌ها کاهش می‌دهد بلکه تحقق حکمرانی مشارکتی را نیز دنبال نموده و در بلند مدت سبب ارتقا اعتماد جامعه مدنی نسبت به دولت‌ها خواهد شد.

در نهایت، بخش چهارم گزارش نیز به ارائه یک طرح پیشنهادی برای راه‌اندازی رصدخانه حکمرانی و قانونگذاری قوه مقننه پرداخته شده‌است.

• پیشنهاد راهکار‌های تقنینی (با ذکر نام کمیسیون‌های مرتبط) و یا راهکار‌های سیاستی(ذکر نام وزارتخانه یا سازمان مرتبط) به همراه تجزیه و تحلیل استدلال‌ها

بر اساس بررسی‌های انجام‌شده در این گزارش، برخی از مهم‌ترین یافته‌ها و توصیه‌های سیاستی برای طراحی رصدخانه حکمرانی و قانونگذاری قوه مقننه به شرح زیر است:

• بررسی رصدخانه‌های حکمرانی و خط مشی و تطبیق آن با ساختار مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نشان از آن دارد که مأموریت اصلی رصدخانه حکمرانی قوه مقننه را می‌توان بهره‌مندی از داده‌ها و اطلاعات در راستای مسئله‌شناسی و ارتقا کیفیت دستورکارگذاری در مجلس و بهبود کیفیت قوانین برشمرد. به بیانی بهتر، رصدخانه حکمرانی و قانونگذاری قوه مقننه می‌بایست با تحلیل داده‌های موجود در منابع اطلاعاتی مختلف همچون رسانه‌های اجتماعی، رسانه‌های خبری و غیره به شواهدی دست یابد در راستای اجرای مأموریت‌های مجلس شامل قانونگذاری و نظارت کمک‌کننده باشد. تحلیل دقیق داده‌ها می‌تواند منجر به شناسایی روندهای‌ی شود که پیش‌بینی موضوعات آینده را نیز ممکن خواهد کرد.
• نکته مهم در بهره‌مندی از رصدخانه‌های خط‌مشی، دسترسی این نهادها به داده‌ها و اطلاعات و انتشار آن‌ها به‌منظور بهره‌مندی ذینفعان است. لذا در این زمینه نیاز است تا در کنار قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات با شماره ابلاغیه 56348/32، قوانینی در زمینه دسترسی به داده‌ها و اطلاعات برای رصدخانه قوه مقننه نیز تصویب شود. بدین‌منظور نیاز است تا استانداردها، قوانین و سطح دسترسی افراد و دستگاه‌ها به اطلاعات و تحلیل‌های حاصل از آن مشخص شود که عملاً بررسی مفهوم "حکمرانی داده" را لازم می‌سازد. همچنین، با توجه به تعدد نهادهای دانشی و اطلاعاتی در سرتاسر کشور، همچون دانشگاه‌ها، اندیشکده‌ها و پلتفرم‌های اطلاعاتی، پیشنهاد می‌شود در راستای بهره‌گیری از اطلاعات و شبکه دانشی این نهادها، جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات با همکاری این سازمان‌ها صورت پذیرد، در غیر این صورت از آنجا که قانونگذاری در مجلس شورای اسلامی بر روی طیف گسترده‌ای از مسائل انجام‌می‌شود، جمع‌آوری و تحلیل اطلاعاتی با این گستره، هزینه انسانی و اجرایی زیادی را برای قوه مقننه ایجاد خواهد کرد.
• بررسی‌های انجام‌شده نشان از آن دارد که برخی از مأموریت‌های مرتبط با رصدخانه حکمرانی و قانونگذاری هم اکنون به‌صورت پراکنده در مرکز پژوهش‌های مجلس در حال انجام است. لیکن توصیه می‌شود به‌منظور ارتقا عملکرد و بهره‌مندی از مزایای رصدخانه، این اقدامات تماماً ذیل رصدخانه قوه مقننه مستقر در مرکز پژوهش‌های مجلس انجام‌شده و تمامی اقدامات مربوط به رصد و تحلیل اطلاعاتی در رصدخانه تجمیع شود.
• شایان‌ذکر است، رصدخانه‌های خط مشی الزاماً نیازمند تأسیس مکان فیزیکی به‌منظور انجام فعالیت خود نیستند. لیکن عملکرد این نهادها زمانی با کیفیت بیشتری انجام‌می‌شود که به‌صورت متمرکز فعالیت نمایند. از این‌رو نیاز است تا تمامی اقدامات مرتبط با رصد و تحلیل اطلاعاتی به‌صورت متمرکز و با بهره‌گیری از همکاری نهادهای موجود در مرکز نظیر "مرکز داده‌کاوی" و "مرکز افکارسنجی" صورت پذیرد.
• با توجه به اینکه هم اکنون در کشور رصدخانه‌ها و استارت آپ‌هایی در زمینه خط مشی فعال هستند، پیشنهاد می‌گردد، شبکه‌سازی این نهادها به‌منظور بهره‌مندی از پتانسیل آنان در دستور کار قرار گیرد. همچنین، می‌توان از پتانسیل اندیشکده‌های حکمرانی استانی که ذیل مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی تأسیس‌شده‌اند، برای رصد منطقه‌ای و مسئله‌شناسی بهره برد.
• به‌منظور اولویت‌بندی در زمینه جمع‌آوری، یکپارچه‌سازی و تحلیل اطلاعات، پیشنهاد می‌شود از ابعاد مهم بیان‌شده در برنامه‌های راهبردی کشور همچون برنامه هفتم توسعه استفاده شود. به‌عنوان مثال رهبری در برنامه توسعه هفتم، در محور اقتصادی بهره‌وری را سرلوحه رشد اقتصادی بیان نموده‌اند [1]. از این رو برای رصد در حوزه اقتصادی پیشنهاد می‌گردد رصد و تحلیل داده‌ها مرتبط با بهره‌وری در دستور کار قرار گیرد. همچنین، بهره‌مندی از اولویت‌های مطرح در نظام مسائل در حوزه‌های مختلف نیز می‌تواند کمک کننده باشد.
• با توجه به حقیقت اذعان شده توسط رصدخانه‌های مورد بررسی، خط مشی راهبردی برای یک مسئله خاص، طیف وسیعی از متغییرهای مرتبط با سایر موضوعات را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد، از این رو پیشنهاد می‌شود با بهره‌گیری از روش‌های نوین مبتنی بر داده همچون تکنیک‌های یادگیری ماشین در راستای شناسایی ارتباط متغیرها و موضوعات با یکدیگر استفاده گردد. این روش می‌تواند دید جامع و کل‌نگری به نمایندگان مجلس در زمینه رد یا تأیید یک طرح یا لایحه بدهد. همچنین، شناسایی متغیرها و موضوعات و مسائل مرتبط با آن‌ها سبب تصمیم‌گیری مشارکتی بین حوزه‌های گوناگون می‌شود که می‌تواند به ارتقا کیفیت تصمیم‌های سیاسی و پیش‌گیری از ناهمسویی و تناقض آن‌ها کمک نماید.
• با توجه به اینکه یکی از اصلی‌ترین ذینفعان قانونگذاری در جامعه، شهروندان هستند، می‌توان در زمینه سنجش دیدگاه آن‌ها نسبت به مسائل، از روش‌هایی همچون نظرسنجی، افکارسنجی، تحلیل شبکه‌های اجتماعی، متن‌کاوی وبلاگ‌ها و مقالات و غیره، از نیازها، خواسته‌ها و دیدگاه‌ها شهروندان آگاهی یافت. این اقدامات می‌تواند شواهد قابل توجهی را در اختیار تصمیم‌گیران قرار دهد.
• در طراحی ساختار رصدخانه خط مشی باید به طراحی سازوکاری جهت انتشار خروجی این نهادها شامل بانک‌های اطلاعاتی و گزارش‌های سالانه از وضعیت عمومی کشور در حوزه‌های مختلف توجه شود. همچنین، با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از خروجی‌های تولیدی در رصدخانه حکمرانی و قانونگذاری قوه مقننه می‌بایست در اختیار شهروندان قرار گیرد، باید محتوای تولیدی به زبانی ساده و قابل فهم و قالب‌هایی جذاب برای اقشار مختلف شهروندان باشد. از این‌رو لازم است برای قالب‌بندی محتوا با متخصصان علوم رسانه‌ای و رفتارشناسی نیز همکاری صورت گیرد.

1. مقدمه

تصمیم‌گیری در جایگاه مقامات دولتی، همواره با درجه بالایی از پیچیدگی همراه است چرا که اخذ تصمیمات راهبردی و کلان برای یک کشور مولفه‌های متعددی را تحت‌تأثیر قرار داده و آینده یک کشور را رقم خواهد زد [6]. ماهیت پیچیده محیط سیاسی سبب شده‌است که خط مشی و تصمیم‌گیری‌های کلان، عواقب گسترده‌ای را به‌همراه داشته‌باشد [2]. از این‌رو، دولت‌های مترقی بهره‌گیری از ابزارهای نوین تصمیم‌گیری در راستای ارتقا کیفیت خط مشیها را سرلوحه خود قرار داده‌اند.

به‌بیان اندیشمندان، یکی از دلایل شکست تصمیمات سیاسی، عدم بینش کافی دولت‌مردان نسبت به ابعاد حقیقی مسئله و فعالیت و نظرات سایر ذینفعان در این زمینه است [5]. از سوی دیگر، عدم بهره‌مندی نهادهای دولتی از حجم عظیم اطلاعات در دسترس و بهره‌گیری از نتایج حاصل از تحلیل این اطلاعات، به‌عنوان عامل دیگری در راستای کاهش کیفیت تصمیمات سیاسی نام برده شده‌است [10].

یکی از ابزارهای کاربردی که می‌تواند در راستای رفع چالش‌های فوق‌الذکر، دولت‌ها را یاری نماید، رصدخانه‌های حکمرانی و خط مشی است. رصدخانه^[1] را نهاد یا ساختاری تعریف می‌کنند که به مشاهده محیط اطراف پرداخته و دید وسیعی از آن پدیده یا موضوع را ارائه می‌نماید [3]. طراحی رصدخانه در ربط با حکمرانی با هدف تحقق مدیریت و تصمیم‌گیری اثربخش و شواهد محور با استفاده از داده‌ها، اطلاعات و دانش تعریف می‌شود. به بیانی دیگر، رصدخانه‌های حکمرانی، نهادهای تعاملی هستند که با بهره‌گیری از اطلاعات و دانش حاصل از تحلیل آن‌ها، اتخاذ تصمیمات شواهدمحور و دقیق‌تر را ممکن می‌سازند [8].

نظام‌های قانونگذاری نیز به سبب مواجهه با سیستم پیچیده و چندوجهی متأثر از قوانین و ذینفعان متعدد، نیازمند ابزاری هستند که بهره‌گیری از اطلاعات و شواهد را برای آنان ممکن ساخته و زمینه‌ای جهت تعامل اثربخش با ذینفعان مهیا سازد. از این‌رو، طراحی رصدخانه‌های حکمرانی برای نظام تقنینی می‌تواند تأثیر به سزایی در ارتقا کیفیت تصمیمات داشته‌باشد [12] و [13].

با توجه به مزیت‌های قابل توجه رصدخانه‌های حکمرانی، گزارش پیش‌رو در نظر دارد تا به بررسی کارکردها و حوزه‌های عملیاتی رصدخانه‌های حکمرانی و خط مشی پرداخته و با احصا ویژگی‌های اصلی این رصدخانه‌ها نقشه راهی برای راه‌اندازی این نهادها را ایجاد نماید. بدین‌منظور، در ابتدا، مفاهیم و ادبیات مرتبط با رصدخانه و نسبت آن با حکمرانی و خط مشی مشخص شده و در گام بعدی مصداق‌های موفق از طراحی رصدخانه‌های خط مشی و حکمرانی در سراسر جهان مورد بررسی قرار گرفته است. در گام بعدی، الگوی شناختی جامعی از رصدخانه‌های خط مشی ارائه شده‌است و در پایان طرح پیشنهادی برای تحقق رصدخانه حکمرانی در نظام تقنینی جمهوری اسلامی ایران ارائه شده‌است.

2. پیشینه پژوهش

2-1. پیشینه مطالعات پژوهشی مرتبط

در زمینه مفهوم رصدخانه حکمرانی و خط‌مشی، ادبیات علمی متعددی منتشر شده‌است که عموم آن‌ها به بررسی عملکرد رصدخانه‌های موجود پرداخته‌اند که از این میان می‌توان به پژوهش انجام‌شده توسط وارلا[2] و همکاران، [14] در زمینه ارزیابی وضعیت و روند نظارت و سیاست‌گذاری در زمینه ورزش و سلامت در 164 کشور اشاره نمود. به‌منظور نگارش این مقاله از داده‌های رصدخانه جهانی برای فعالیت بدنی[3] (GoPA!) و اقدامات نظارتی آن استفاده شده‌است. در پژوهشی دیگر، لسو[4] و همکاران، [7] به بررسی شواهد و درس‌های کلیدی رصدخانه اروپایی سیستم‌ها و سیاست‌های سلامت[5] برای تقویت سیستم‌های سلامت‌محور پرداخته‌اند.

با وجود تعدد مقالات موجود در زمینه رصدخانه حکمرانی و خط‌مشی، تمامی این مقالات به بررسی عملکرد رصدخانه‌های موجود پرداخته‌اند که با توجه به پوشش رصدخانه‌های موفق در بخش 4 از بیان مجدد نتایج مقالات در این بخش پرهیز شده‌است.

نکته قابل توجه دیگر، عدم انتشار مقاله‌ای در زمینه رصدخانه قانونگذاری است که این مسئله نشان از جدید بودن این مفهوم و ضرورت ارائه گزارشات علمی در این زمینه دارد.

2-2. سوابق تقنینی به‌همراه آسیب‌شناسی‌‌

از آنجا که هدف این گزارش، معرفی و ارائه توصیه‌های سیاستی در زمینه رصدخانه حکمرانی و خط مشی است، سوابق تقنینی برای این نهادها در داخل و یا خارج از کشور وجود ندارد. لیکن در زمینه آسیب‌شناسی، ذکر این نکته ضروری است که این نهادها در نتیجه بهره‌مندی از اطلاعات و داده‌های مرتبط با مسئله و استفاده از نظرات عموم ذینفعان، تلاش می‌نمایند تا خروجی‌هایی را تهیه نمایند که به‌عنوان یک ابزار کمکی بتواند در اختیار سیاست‌مداران قرار گرفته و تصمیم‌گیری‌های آتی آن‌ها را در نتیجه بهره‌مندی از حداکثر اطلاعات موجود ارتقأ بخشد. از این‌رو به نظر می‌رسد راه‌اندازی این نهادها می‌تواند از بروز مشکلاتی نظیر تصمیمات متناقض و عدم اطلاع از تمامی ابعاد مسائل جلوگیری به عمل آورده و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد و حقایق را ممکن سازد.

3. مفهوم رصدخانه در نسبت با زیست‌بوم حکمرانی و قانونگذاری

عبارت رصد در معنای کلی آن به هرگونه رصد و مشاهده دقیق علمی و عملی پدیده‌ها، با هدف تحلیل و شناخت دقیق آن‌ها و ارزیابی شواهد با هدف تصمیم‌گیری دقیق و کل‌نگر اطلاق می‌شود [9]. تا دهه اخیر، رصدخانه تنها برای شناخت و تجزیه و تحلیل پدیده‌های آسمانی و اجرام استفاده می‌شد، ولی با توجه به مفهوم جامع عبارت رصد، از عنوان رصدخانه در سایر علوم نیز استفاده می‌شود [12].

گستره رصدخانه‌های موجود در سطح جهان حکایت از آن دارد که رصد و تحلیل داده‌های متنوع، با هدف خط مشی و حل مسائل عمومی مورد توجه دولت‌ها قرار گرفته است [11]. هدف رصدخانه‌های خط مشی عمومی، تصمیم‌گیری و خط مشی بر اساس اطلاعات و شواهد موجود با هدف اخذ تصمیمات کارا و اثربخش و منطبق با شرایط واقعی است [4].

از آنجا که هدف اصلی این گزارش، طراحی الگویی جهت تحقق این نهادها در نظام تقنینی جمهوری اسلامی ایران بیان‌شده است، به‌منظور کسب بینش جامعه نسبت به ساختار این رصدخانه‌ها و کارکردهای آن‌ها، در ادامه به بررسی برخی از رصدخانه‌های حکمرانی پرداخته شده‌است.

4. رصدخانه‌های حکمرانی و خطمشی در جهان

رصدخانه‌های فعال در زمینه خط مشی و حکمرانی را می‌توان بر اساس گستره فعالیت و موضوعات تحت بررسی‌شان به دو دسته رصدخانه عمومی و موضوعی تقسیم‌بندی نمود. منظور از رصدخانه‌های خط مشی عمومی آن دسته از رصدخانه‌هایی هستند که در جایگاه دیده‌بان طیف وسیعی از موضوعات عمومی فعالیت نموده و اطلاعات جامعی از این موضوعات را مورد رصد و تحلیل قرار می‌دهند. در مقابل، رصدخانه‌های موضوعی تنها به پایش و تحلیل یک موضوع تخصصی همچون سلامت یا اقتصاد می‌پردازند. هم‌اکنون در سراسر جهان بالغ بر 100 رصدخانه حکمرانی عمومی / موضوعی فعال هستند که از این بین در این گزارش تلاش شده‌است تا با حفظ تنوع جغرافیایی، به انتخاب رصدخانه‌هایی پرداخته شود که اطلاعات کامل و جامعی را در اختیار مخاطبان قرار می‌دهد.

4-1. رصدخانه‌های خط مشی عمومی

به‌منظور بررسی رصدخانه‌های خط مشی عمومی، در این بخش به شرح تفصیلی دو نمونه از این نهادها پرداخته شده‌است و اطلاعات کلی سایر رصدخانه‌های خط مشی عمومی شناسایی‌شده در قالب جدل 2 ارائه شده‌است.

4-1-1. اداره پاسخگویی آمریکا^[6]

4-1-1-1- مشخصات کلی

اداره پاسخگویی دولت آمریکا^[7] یا GAO که اغلب به‌عنوان "ناظر کنگره" نیز نامیده می‌شود، یک سازمان مستقل و غیر حزبی در دولت آمریکا است که به‌عنوان بازوی نظارتی کنگره شناخته می‌شود. این سازمان چگونگی خرج کردن مالیات اخذ شده از مالیات‌دهندگان را بررسی کرده و به کنگره و رؤسای سازمان‌های اجرایی در مورد چگونگی بهبود عملکرد از منظر صرف هزینه کمتر و بهینه‌تر و اتخاذ تصمیماتی که به نفع همه شهروندان است، مشاوره می‌دهد. از آنجا که این رصدخانه به رصد مجموعه‌ای از موضوعات با هدف ارائه راه‌کارهایی برای توسعه اقتصادی و ارتقا بهر‌وری در هزینه‌های دولت می‌پردازد، دارای متخصصانی همچون اقتصاددانان، دانشمندان علوم‌اجتماعی، حسابداران، تحلیلگران سیاست عمومی، وکلا، کارشناسان فناوری اطلاعات، و غیره می‌باشد. شکل 1 نمایی از سایت این رصدخانه را نشان‌می‌دهد.

4-1-1-2- مأموریت

مأموریت اصلی این نهاد، رصد، ثبت و انتشار به‌موقع اطلاعات با هدف ارائه اطلاعاتی عینی، مبتنی بر واقعیت، غیر حزبی، غیر ایدئولوژیک و منصفانه است.

شکل 1. نمایی از سایت اداره پاسخگویی دولت ایالات متحده آمریکا

4-1-1-3- اهداف

این رصدخانه دارای ماهیتی دولتی بوده و بیشتر گزارشات و اقدامات خود را به درخواست کنگره تهیه می‌نماید. هدف اصلی این سازمان ارائه بینش‌ی جامع به کنگره در زمینه موضوعات ذیل است:

• بررسی محل هزینه مالیات دریافتی و بودجه دولت و بررسی میزان اثربخشی بودجه صرف شده بر اهداف از پیش تعیین‌شده؛
• رسیدگی به اتهامات اعلام شده مربوط به فعالیت‌های غیرقانونی و نادرست نهادهای اجرایی (در زمینه فعالیت نظارتی مجلس)؛
• ارائه گزارش در مورد اینکه برنامه‌ها و خطمشی‌های دولت تا چه حد به اهداف خود رسیده‌اند؛
• انجام تحلیل‌های پیشینی با هدف تشریح گزینه‌های موجود کنگره به‌منظور ارتقا کیفیت تصمیم‌گیری؛
• صدور آرا در زمینه اعتراض‌های واصله نسبت به مناقصات و رعایت قوانین در دستگاه‌های دولتی؛
• ایجاد شفافیت و اطلاع‌رسانی به شهروندان در مورد عملکرد دولت؛
• بررسی مسائل نوظهوری که توجه قانونگذاران را می‌طلبد و ارائه بینش‌ی نسبت به چگونگی توجه به موضوعات آینده در تصمیم‌گیری.

4-1-1-4- ساختار سازمانی

این نهاد دارای 15 تیم کاری متشکل از تحلیلگران، حسابرسان مالی و متخصصان موضوعی است که بهب صورت تفصیلی در جدول 1 ارائه شده‌است.

جدول 1. تیم‌های تخصصی اداره پاسخگویی دولت ایالات متحده آمریکا

بررسی ساختار تیم‌های تخصصی این رصدخانه نشان از آن دارد که در تمامی تیم‌های تخصصی، سه نوع متخصص شامل تحلیلگران موضوعی، تحلیلگران داده و متخصصان ارتباطات حضور دارند. این تخصص‌ها به‌واسطه تمرکز این نهاد بر ارتباط با سایر ذینفعان و همکاری با آنان و تحلیل اطلاعات و داده‌های هر حوزه با هدف ارائه گزارش‌های شواهد محور فعالیت دارند.

4-1-1-5- محتوا

خروجی منتشر شده توسط این رصدخانه را می‌توان به موارد زیر تقسیم‌بندی نمود.

• گزارش‌های نظارتی

یکی از خروجی‌های اصلی این نهاد، نگارش گزارش‌های نظارتی و تحلیل‌های داده‌محور است که به درخواست اعضای کنگره انجام‌می‌شود. این گزارش‌ها با هدف ارتقا کیفیت فعالیت‌های نظارتی کنگره انجام‌شده و در صورت محرمانه نبودن، برای عموم افراد قابل دسترس است.

• فعالیت به‌عنوان نقش یک مؤسسه حسابرسی

GAO عالی‌ترین مؤسسه حسابرسی آمریکا است. حسابرسان فدرال و ایالتی برای ارائه استانداردهایی برای کنترل‌های داخلی، ممیزی‌های مالی و سایر انواع ممیزی‌های دولتی به GAO مراجعه می‌کنند. GAO انواع استانداردهای حسابرسی را در حوزه‌های مختلف به نهادهای متقاضی ارائه می‌دهد.

شکل 2. توصیه‌های رصدخانه برای توسعه اقتصادی مناطق قبیله‌ای در آمریکا

• سامانه FraudNet

GAO سامانه FraudNet را با هدف شناسایی کلاهبرداری، سوء استفاده یا سوء مدیریت بودجه فدرال از طریق مشاهدات و گزارشات شهروندان طراحی کرده است. در این سامانه شهروندان می‌توانند به‌صورت کاملاً ناشناس به ارائه گزارشات خود بپردازند.

• بانک اطلاعاتی توصیه‌ها

این رصدخانه از 23 نوامبر 2022، پایگاه اطلاعاتی حاوی 4779 توصیه در باب مسائل مختلف را ایجاد کرده است. توصیه‌های ارائه شده برای رفع یک مسئله خاص و برای نهادهای متولی تهیه شده‌است، لیکن مشاهده آن برای عموم آزاد است. شکل 2 نمایی از توصیه‌های رصدخانه برای توسعه اقتصادی مناطق قبیله‌ای در آمریکا را نشان‌می‌دهد.

4-1-2. رصدخانه خط مشی جوامع کانادا^[25]

4-1-2-1- مشخصات کلی

ایده اولیه توسعه این رصدخانه مبنی بر پذیرش این حقیقت بوده است که اگرچه انبوهی از اطلاعات در مورد جوامع کانادایی و افرادی که در آن‌ها زندگی می‌کنند وجود دارد، اما اغلب این اطلاعات برای کسانی که بیشترین سود را از آن می‌برند، همچون دولت‌های محلی و منطقه‌ای، مؤسسات عمومی، سازمان‌های غیرانتفاعی و خصوصی، روزنامه‌نگاران و سایر ذینفعان، در دسترس نمی‌باشد. این نهاد با هدف رفع این مسئله توسط دانشکده علوم‌اجتماعی دانشگاه وسترن[26] و با سرمایه‌گذاری این دانشگاه تأسیس شده‌است.

تمرکز این رصدخانه بر این حقیقت است که مشکلات مکان محور نیازمند راه‌حل‌های مکان محور هستند و از آنجا که کانادا شامل چندین منطقه و جوامع بزرگ و کوچک است، حل مشکلات هر جامعه نیازمند همکاری دولت‌ها و نهادهای خصوصی و دولتی استانی و بهره‌مندی از پتانسیل بومی و محلی آنان است. این نهاد به‌صورت ویژه بر همکاری با مراکز کوچک‌تر و مناطق روستایی تمرکز کرده است تا با سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی هدفمند توسعه عدلانه را در تمامی مناطق کانادا ممکن سازد.

این رصدخانه یک پلتفرم تعاملی مبتنی بر وب برای تجزیه و تحلیل و مصورسازی داده‌های مرتبط با شهرها و جوامع مختلف کانادا است. این نهاد به‌نحوی طراحی شده‌است که توسط عموم شهروندان بدون تخصص خاصی قابل استفاد باشد. با این وجود از آنجا که بهره‌برداری از تجزیه و تحلیل‌های این رصدخانه برای دولت‌ها نیازمند برخی آموزش‌های عمومی / تخصصی است، توانمندسازی دولت‌ها، مؤسسات عمومی، گروه‌های غیرانتفاعی، کسب‌وکارها و سایز ذینفعان نیز در دستور کار این رصدخانه قرار دارد. هم اکنون این رصدخانه شامل اطلاعات زیر است:

• داده‌های بهداشت عمومی؛
• داده‌های بودجه عمومی شهرداری؛
• عملکرد شهرداری؛
• داده‌های مرتبط با مسکن و بی‌خانمانی؛
• نتایج انتخابات مختلف؛
• آمار نیروی کار؛
• داده‌های کسب و کار و صنعت؛
• داده‌های آموزش و مهارت‌آموزی؛
• داده‌های مهاجرت و جابجایی؛
• داده‌های نگرش و احساست عمومی.

در راستای دسترسی و جمع‌آوری این اطلاعات، رصدخانه خط مشی جوامع کانادا با واحد تحقیقات سرشماری کانادا^[27] یا UNI·CEN همکاری می‌نماید. UNI·CEN یک پایگاه اطلاعاتی جامع در زمینه داده‌های مرتبط با سرشماری در کانادا است. هدف این همکاری، یکپارچه نمودن اطلاعات است تا به‌راحتی توسط محققان دانشگاهی، دانشجویان و عموم شهروندان قابل استفاده باشد. شکل 3 نمایی از سایت این رصدخانه را نشان‌می‌دهد.

شکل 3. نمایی از سایت رصدخانه خط مشی جوامع کانادا

نوآوری اصلی این رصدخانه این است که به شهروندان این امکان را می‌دهد تا داده‌های مدنظر خود را که به حوزه‌های تحت پوشش این رصدخانه مرتبط است، به پایگاه اطلاعاتی آن اضافه نمایند. بدین‌منظور شهروندان کافی است داده‌های در دسترس خود را بر اساس فرمت مدنظر رصدخانه برای آن ارسال نمایند تا پس از تأیید، با نام آن‌ها در پایگاه اطلاعاتی این نهاد ثبت شود. این رصدخانه دارای 4 ویژگی اصلی است که در شکل 4 بیان شده است.

4-1-2-2- مأموریت

مأموریت این رصدخانه انتشار اطلاعات و پشتیبانی از تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی مبتنی بر شواهد با اهداف توانمندسازی دولت‌ها، مؤسسات عمومی، گروه‌های غیرانتفاعی، کسب‌وکارها، روزنامه‌نگاران و شهروندان است.

شکل 4. ویژگی­های اصلی رصدخانه خط مشی جوامع کانادا

4-1-2-3- ساختار سازمانی

تخصص‌های موجود در این رصدخانه به‌صورت زیر است:

• علوم سیاسی
• آمار کاربردی و داده‌کاوی
• تجزیه و تحلیل داده‌ها
• روانشناسی
• علوم‌اجتماعی
• حقوق
• اقتصاد

4-1-2-4- محتوا

اقدامات اصلی این رصدخانه به شرح زیر است:

• برگزاری کارگاه‌ها و رویدادها آموزشی و اطلاعاتی

این رصدخانه گاهی اوقات به برگزاری رویدادهای توانمندسازی و آموزشی می‌پردازد. آخرین رویداد این نهاد در سال 2022 مربوط به کارگاه مجازی "انتشار داده‌های سرشماری: یادگیری از تجربه" است که تمرکز این کارگاه بر چالش‌های مرتبط با انتشار داده‌های سرشماری معاصر و تاریخی با هدف درک این موضوع است که چگونه تولید‌کنندگان و متولیان داده‌های سرشماری، در داخل و خارج از دولت، به معضلات مرتبط با انتشار آن با ذینفعان مقابله می‌کنند.

• انتشار گزارشات، مستندات و داده‌های خام و اطلاعات تحلیل‌شده

همان طور که اشاره شد، این نهاد به تناسب درخواست مشتریان خود نظیر دولت‌ها، نهادهای دولتی و خصوصی و شهروندان، به طراحی و انتشار گزارشات می‌پردازند. همچنین اطلاعات ذخیره شده در پایگاه اطلاعاتی این رصدخانه نیز در دسترس شهروندان قرار دارد.

• اخبار و اطلاعیه‌ها

انتشار اخبار و اطلاعیه‌های عمومی در زمینه اقدامات رصدخانه.

• ایجاد شبکه‌ای از خبرگان در راستای تحلیل روندهای اقتصادی و اجتماعی (NEST^[28]).

NEST، یک شبکه تحقیقاتی است که با انجام تحقیقات چند رشته‌ای در سطح جهانی و تقویت همکاری‌های ملی و بین‌المللی به تسهیل آموزش نسل بعدی مدیران می‌پردازد. این شبکه با سایر نهادهای فعال در زمینه علوم اقتصادی و اجتماعی همکاری دارد و علاوه بر آموزش نسل بعدی مدیران به رصد و تحلیل روند تغییرات مسائل اقتصادی و اجتماعی نیز می‌پردازد.

جدول 2. لیست رصدخانه‌های خط مشی عمومی شناسایی‌شده

4-2. رصدخانه‌های خط مشی موضوعی

همان طور که پیشتر نیز اشاره شد، در این بخش به بررسی تعدادی رصدخانه موضوعی در زمینه خط مشی پرداخته شده‌است. این رصدخانه‌ها به‌صورت ملی و بین‌المللی بر روی یک موضوع خاص همچون سلامت یا اقتصاد متمرکز هستند. در این بخش نیز به شرح تفصیلی دو رصدخانه موضوعی پرداخته شده و سایر رصدخانه‌های موضوعی در قالب جدول 3 ارائه شده‌است.

4-2-2. رصدخانه اروپایی خطمشی‌ها و سیستم‌های سلامت^[61]

4-2-2-1- مشخصات کلی

رصدخانه اروپایی خطمشی‌ها و سیستم‌های سلامت^[62] توسط اتحادیه اروپا تأسیس شده‌است. این رصدخانه دارای چهار اولویت تحلیلی است که منعکس کننده چالش‌های سیستم سلامت اروپا در حوزه‌های اقتصاد و نظام سلامت، حکمرانی برای سلامت عمومی؛ مدل‌های سازمانی، ترکیب مهارت و تأمین مالی برای مراقبت یکپارچه مؤثر و اجرای نوآوری سازمانی و فناوری در حوزه سلامت است. این رصدخانه حکمرانی، بسیاری از حوزه‌های سلامت و سیستم‌های بهداشتی را پوشش می‌دهد. شکل 5 نمایی از سایت این نهاد را نشان‌می‌دهد.

شکل 5. نمایی از سایت رصدخانه اروپایی خط مشی‌ها و سیستم‌های سلامت

هم‌اکنون، 55 کشور اروپایی در این رصدخانه عضو هستند که هر یک از این کشورها دارای سایتی مجزا بوده و که در آن به انتشار اختصاصی فعالیت آن کشورها در زمینه خطمشی‌ها و سیستم‌های سلامت پرداخته می‌شود. شکل 6 نمایی از سایت این رصدخانه برای کشور انگلستان را نشان‌می‌دهد.

شکل 6. نمایی از سایت اختصاصی رصدخانه اروپایی خطمشی‌ها و سیستم‌های سلامت برای انگلیس

4-2-2-2- مأموریت

رصدخانه اروپایی سیستم‌ها و سیاست‌های سلامت تلاش می‌کند تا از خط­مشی­گذاری مبتنی بر شواهد حمایت نموده و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد را ترویج دهد. در راستای این هدف، مأموریت‌های اصلی این رصدخانه به شرح زیر است:

• نظارت بر کشور: ارائه توصیفات تحلیلی و ارزیابی سیستم‌های بهداشتی کشور و نظارت سیستماتیک بر تحولات.
• تجزیه و تحلیل: بررسی نحوه عملکرد سیستم‌های سلامت از طریق تحقیقات ثانویه و تطبیقی، مطالعات چند رشته‌ای و خلاصه سیاستی در مورد چالش‌های کلیدی و نوظهور.
• ارزیابی عملکرد: حمایت از توسعه و تفسیر شاخص‌ها برای استفاده عملی از سیاست و کمک به بهبود عملکرد.
• کارگزاری دانش: با اشتراک‌گذاری تحقیقات در قالب‌های مختلف، شواهد رصدخانه را برای مخاطبان هدف قابل مشاهده و مفید می‌کند.

4-2-2-3- اهداف

این رصدخانه خط ‌مشی مبتنی بر شواهد در حوزه سلامت را به‌عنوان اصلی‌ترین منبع تصمیم‌گیری و خط مشی بیان نموده‌است. این نهاد از تجزیه و تحلیل مقایسه‌ای سیستم‌ها و روندهای مربوط به حوزه سلامت در اروپا استفاده می‌کند تا به تصمیم گیرندگان بینشی در مورد نحوه عملکرد خود و سایر کشورها در حوزه سلامت دهد. اهداف در نظر گرفته شده در این رصدخانه به‌صورت خلاصه به شرح زیرا است:

• بهبود حکمرانی بین بخشی برای پیشبرد دستیابی به اهداف توسعه پایدار در حوزه سلامت

بسیاری از خطمشی‌هایی که بر حوزه سلامت اثر می‌گذارند، خارج از این حوزه هستند. به‌عنوان مثال، کشاورزی، آموزش، محیط‌زیست، خط مشی‌های مالی، مسکن، حمل و نقل، تجارت و بسیاری دیگر از موضوعات هستند که عملاً خط مشی در زمینه آن‌ها، حوزه سلامت را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. مجمع عمومی سازمان ملل متحد در راستای اشاره به این هم‌پیوندی بین موضوعات در سال 2015، 17 کلان موضوع را برای ترسیم آینده‌ای بهتر و پایدارتر بیان نموده‌است که در تمام این 17 هدف، دامنه وسیعی برای اقدام بین بخشی در حوزه سلامت وجود دارد. برای تسهیل ارتباط بین بخشی، دولت‌ها می‌توانند بر ساختارهای حکمرانی بین بخشی تمرکز کنند. این ساختارها شامل برنامه‌ریزی برای طراحی کمیته‌های پارلمانی، کمیته‌ها و واحدهای بین‌بخشی، کلان وزارتخانه‌ها، بودجه‌بندی مشترک و مشارکت عمومی بین ذینفعان و دولت می‌باشد.

• تعامل با جامعه مدنی برای خط ‌مشی بهتر، ارائه خدمات و حکمرانی

سازمان‌های مدنی می‌توانند مشارکت سودمندی در زمینه سلامت و سیستم‌های بهداشتی با دولت داشته‌باشند. این سازمان‌ها پتانسیل قابل توجهی در زمینه مشارکت در خط‌مشی، ارائه خدمات و حکمرانی دارند. همکاری موفقیت‌آمیز با سازمان‌های مدنی مستلزم آن است که دولت‌ها انتظارات خود را از تعامل با جامعه مدنی روشن کرده و منافع این سازمان‌ها را نیز در مدنظر قرار دهند.

• تمرکززدایی در سیستم‌های سلامت

جنبه‌های مثبت تمرکززدایی می‌تواند خود را در زمینه بهبود کارایی فنی و تخصیصی، توانمندسازی بازیگران محلی، ایجاد نوآوری، افزایش پاسخگویی و بهبود کیفیت نشان دهد. به‌طور کلی، فرض بر این است که بازیگران در سطح محلی درک بهتری از شرایط منطقه‌ای و محلی دارند و می‌توانند از منابع به‌طور موثرتری نسبت به یک نهاد متمرکز استفاده‌کنند.

• طراحی چارچوبی برای تجزیه و تحلیل خط ‌مشی‌های حوزه سلامت

در راستای شناسایی چرایی تصمیم‌گیری نادرست در حوزه سلامت، این رصدخانه چارچوبی با عنوان ^[63]TAPIC را طراحی کرده است. این چارچوب، یک ابزار تحلیلی مسئله‌محور است که می‌تواند مشکلات حاکمیتی را در پنج حوزه شناسایی زیر کند:

üشفافیت: به این مسئله اشاره دارد که می‌بایست تمامی ذینفعان و بازیگران در حوزه سلامت از تصمیماتی که در آینده قرار است اتخاذ شود باخبر شده و نسبت به نحوه اخذ این تصمیمات نیز آگاه شوند.

üپاسخگویی: به این معناست که یک کنشگر باید گزارشی از فعالیت‌های خود ارائه دهد و در صورت نامناسب بودن عملکرد، به نهاد بالادستی پاسخ‌گو باشد.

üمشارکت: به این معناست تمامی شهروندان، به‌ویژه افرادی که در نتیجه خطمشی‌های قبلی نادرست در زمینه سلامت آسیب‌دیده‌اند، این فرصت را داشته‌باشند تا آزادانه پیشنهادات خود را ارائه دهند.

üصداقت: به این معنا است که تمامی فرآیندهای مرتبط با تصمیم‌گیری و اجرای برنامه‌ها می‌بایست به وضوح مشخص بوده و افراد و سازمان‌ها نسبت به نقش‌ها و مسئولیت‌های خود آگاه باشند.

üظرفیت خط‌مشی: به توانایی توسعه خطمشی با در نظر گرفتن منابع در دسترس اشاره دارد. به بیانی بهتر اهداف در نظر گرفته شده برای هر برنامه خطمشی باید با منابع در دسترس هماهنگ باشد.

4-2-2-4- برنامه‌های اصلی رصدخانه

برنامه‌های اصلی این رصدخانه در راستای رسیدن به اهداف مذکور به شرح زیر است:

• 
  سلامت و اقتصاد

سلامت و اقتصاد به‌طور جدایی ناپذیری به‌هم مرتبط هستند و شواهدی نشان می‌دهند که سرمایه‌گذاری در سیستم‌های سلامت به وضوح برای دستیابی به اهداف اقتصادی مفید است. در این راستا این رصدخانه به‌منظور احصاء شواهدی در این زمینه و نمایش اهمیت سیاست‌گذاری در زمینه سیستم‌های سلامت به بررسی موضوعات زیر می‌پردازد:

• ابعادی از نظام سلامت بر اقتصاد تأثیر می‌گذارد؛
• طراحی معیارهایی برای ارزیابی ارتباط بین سلامت و اقتصاد؛
• تمرکز ویژه بر پیامدهای اقتصادی سالمندی سالم و فعال.
• حکمرانی

اتخاذ تصمیم‌های بد یا اجرای بد تصمیم‌های خوب، اغلب در سیاست‌های مرتبط با سلامت اتفاق می‌افتد و مانع پیشرفت این سیستم‌ها به‌سمت سیستم‌های تاب‌آور و پایدار می‌شود. یکی از دلایل کلیدی که باعث این مسئله می‌شود، حکمرانی نادرست در زمینه سلامت و سیستم‌های بهداشتی است. به‌منظور تقویت حکمرانی در حوزه سلامت، اقدامات زیر در دستور کار این رصدخانه قرار گرفته است، اقدامات زیر در نظر گرفته شده‌است:

• بهبود حکمرانی بین بخشی برای پیشبرد دستیابی به اهداف توسعه پایدار؛
• تعامل با جامعه مدنی برای سیاست‌گذاری بهتر؛
• حل معمای تمرکز / تمرکززدایی در سیستم‌های سلامت؛
• [64]TAPIC - چارچوبی برای تجزیه و تحلیل سلامت و حاکمیت نظام سلامت.
• همکاری

در راستای حل چالش‌های حوزه سلامت، این رصدخانه به توسعه مدل‌های نوآورانه و مشارکتی در زمینه سیاست‌گذاری در حوزه سلامت می‌پردازد.

• نوآوری

هدف این رصدخانه، ایجاد نوآروی روزافزون داروها، فناوری‌ها و تکنیک‌های مرتبط با حوزه سلامت و تمرکز بر نوآوری سازمانی، به‌معنای تغییرات در سازمان‌ها و سیستم‌هایی که برای اجرای نوآوری‌های پزشکی مورد نیاز است، می‌باشد. هدف رصدخانه در زمینه نوآوری در سلامت، حمایت از سیستم‌های بهداشتی در به حداکثر رساندن پتانسیل نوآوری برای دستیابی به اهداف کلی سیستم‌ها و سیاست‌های سلامت است.

• ارزیابی عملکرد

ارزیابی عملکرد به‌طور فزاینده‌ای به‌عنوان یک نشانگر کلیدی، عملکرد سیستم‌های سلامت را مشخص نمود و به‌عنوان مبنایی برای سیاست‌گذاری عمل می‌کند. ارزیابی عملکرد سیستم‌های سلامت دارای اهداف زیر است:

• تعیین اهداف و اولویت‌های یک نظام سلامت به‌عنوان کانونی برای سیاست‌گذاری و هماهنگی اقدامات در داخل نظام سلامت؛
• اندازه گیری پیشرفت در جهت دستیابی به اهداف به‌عنوان مبنایی برای مقایسه با سایر سیستم‌های بهداشتی؛
• ترویج شفافیت و پاسخگویی به شهروندان و سایر ذینفعان قانونی در مورد نحوه خرج کردن مالیات آنان در زمینه توسعه سیستم‌های سلامت.

4-2-2-5- ساختار

این رصدخانه دارای شبکه‌ای بالغ بر 600 نهاد دانشگاهی، تحقیقاتی و دولتی است که سیاست‌گذاری صحیح در حوزه سلامت را دنبال می‌نماید.

4-2-2-6- محتوا

• پلتفرم نظارت بر سیستم‌ها و خط مشی‌های حوزه سلامت

این رصدخانه دارای یک پلتفرم جامع در حوزه سیستم‌های بهداشتی است که اطلاعات به روزی در مورد خطمشی‌های موجود و پیشنهادی در حوزه سلامت را ارائه می‌دهد (شکل 7).

شکل 7. نمایی از پلتفرم نظارت بر سیستم‌ها و خط مشی‌های حوزه سلامت

• شبیه‌ساز شکاف پایداری مالی پیری جمعیت برای سیستم‌های بهداشتی[65]

تصور رایجی که وجود دارد این است که پیری جمعیت بر پایداری تأمین مالی سلامت تأثیر منفی خواهد گذاشت. با این حال، میزان تأثیر تغییرات در ساختار سنی جمعیت بر تأمین مالی سلامت نه‌تنها به ترکیب سنی جمعیت بستگی دارد، بلکه به نحوه تغییر سطوح مخارج سلامت بر اساس سن و همچنین نحوه ایجاد درآمدهای بهداشتی نیز بستگی دارد. در راستای نمایش این مسئله و طراحی خط مشیهای برای مدیریت تأمین مالی در حوزه سلامت، این رصدخانه همراه با سازمان بهداشت جهانی، یک ابزار شبیه‌ساز را برای بررسی پیری جمعیت بر پایداری تأمین مالی سلامت توسعه داده‌ند. این شبیه‌ساز به کاربران این امکان را می‌دهد تا بررسی نماید که چگونه هزینه‌های سلامت و درآمدهای بهداشتی تا پایان قرن به‌دلیل تغییرات در ساختار سنی جمعیت در طیف گسترده‌ای از کشورها تغییر می‌کند. همچنین کاربران می‌توانند پیشنهادات سیاستی این رصدخانه برای مدیریت این چالش را مشاهده نماید. شکل 8 نمایی از این شبیه‌ساز برای کشور انگلستان را نشان‌می‌دهد.

شکل 8. کارنامه سلامت رصدخانه اروپایی خطمشی‌ها و سیستم‌های سلامت برای کشور انگلستان

• مشخصات سلامت کشور

از سال 2020 این رصدخانه با همکاری سازمان همکاری اقتصادی و توسعه^[66] به طراحی کارنامه سلامت کشورها با هدف بهبود دانش و بینش خطمشی‌گذاران پرداخته‌است. این مشخصات مختصر و مرتبط با خط مشی مبتنی بر روش‌شناسی شفاف و منسجمی است که از داده‌های کمی و کیفی استفاده کرده و به‌طور انعطاف‌پذیری با بافت هر کشور عضو اتحادیه اروپا سازگار است، حاصل شده‌است. هدف این اقدام، ایجاد ابزاری برای یادگیری متقابل و تبادل داوطلبانه است که از تلاش‌های کشورهای عضو اتحادیه اروپا در سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد حمایت می‌کند. شکل 9 نمایی از خلاصه سیاستی گزارش این رصدخانه برای کشور اتریش را نشان‌می‌دهد.

شکل 9. خلاصه سیاستی رصدخانه اروپایی خطمشی‌ها و سیستم‌های سلامت برای اتریش

• ارتباط با مجله خط مشی سلامت^[67]

در سال 2013 این رصدخانه با مجله علمی خط مشی سلامت قرارداد همکاری را منعقد کردند که به‌موجب این قرارداد، اعضای این رصدخانه می‌توانند به مجموعه‌ای از مقالات که به‌صورت ویژه برای خط مشی در حوزه سلامت کاربرد دارد، دسترسی داشته‌باشند.

• یورو هلث^[68]

یورو هلث مجله‌ای است که با هدف برقراری ارتباط بین محققان، کارشناسان و خط مشی‌گذاران طراحی شده‌است تا مقالات منتشر شده توسط این مجله آمیخته‌ای از دانش محققان و تجربه عملی خطمشی‌گذاران باشد.

• انتشار کتاب‌ها و گزارشات

این رصدخانه گزارشات و کتبی را در نتیجه تجزیه و تحلیل سیستم‌های مراقبت بهداشتی در اروپا منتشر می‌کند.

• برگزاری رویدادها

برگزاری رویدادها در حوزه سلامت، دیگر اقدام طراحی شده در این رصدخانه است که هدف اصلی آن ایجاد آگاهی برای مخاطبان و شبکه‌سازی از بین علاقه‌مندان می‌باشد.

• انتشار خلاصه‌های سیاستی

خلاصه‌های سیاستی گزارش‌های مختصری هستند که متناسب با نیازهای سیاست‌گذاران سلامت طراحی‌شده‌اند و برای اطلاع‌رسانی به آن‌ها در مورد شواهد موجود در مورد موضوعات خاص استفاده می‌شود. هدف خلاصه‌های سیاستی این است که نکات کلیدی در زمینه سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد در حوزه سلامت را به دولت‌مردان نمایش دهد.

4-2-3. رصدخانه عدالت اجتماعی ایران^[69]

4-2-3-1- مشخصات کلی

رصدخانه عدالت اجتماعی، یکی ازطرح‌های هسته عدالت‌پژوهی دانشگاه امام‌صادق (ع) می‌باشد. هسته عدالت پژوهی با هدف ترویج عدالت‌خواهی و عدالت‌پژوهی در سطح جامعه ایجاد شده‌است و در راستای رسیدن به این هدف، خدماتی همچون:

• طراحی رصدخانه عدالت اجتماعی؛
• تدوین و طراحی دوره آموزشی؛
• گزارش آموزشی و پژوهشی؛
• ارائه مشاوره؛
• همکاری مشترک در پروژه‌های علمی- اجرایی.

را در دستور کار خود قرار داده است. رصدخانه عدالت اجتماعی با هدف رصد و پالایش عدالت در جامعه بنیان‌گذاری شده‌است. این مرکز، در نظر دارد تا با تحلیل اطلاعات مربوط به عدالت اجتماعی در سطح جامعه، اهمیت این موضوع را در تصمیمات سیاستی ارائه نماید. به‌منظور تحقق این هدف، محور فعالیت رصدخانه پایش وضعیت عدالت اجتماعی در دو عرصه "هندسه معرفتی عدالت" و "شاخص ترکیبی عدالت اجتماعی" می‌باشد. شکل 10 نمایی از سایت این مرکز را نشان‌می‌دهد.

شکل 10. نمایی از سایت رصدخانه عدالت اجتماعی

4-2-3-2- مأموریت

طراحی مدل کل‌نگر در راستای ایجاد عدالت اجتماعی در جامعه با در نظر گرفتن تمامی ابعاد زندگی بشر.

شکل 11. برخی خروجی‌های گزارش پایش هندسه معرفتی عدالت

4-2-3-3- اهداف

اهداف اصلی این نهاد را می‌توان توسعه فعالیت در دو زمینه زیر بیان نمود:

• پایش هندسه معرفتی عدالت

از آنجا که اولین قدم در سنجش مسئله‌ای بررسی مستندات علمی می‌باشد، پایش هندسه معرفتی عدالت، با هدف سنجش کتب، مقالات، گزارشات علمی و به‌طور کلی تمامی اسناد علمی در زمینه عدالت در نظر گرفته شده‌است. بررسی چنین موضوعی می‌تواند ظرفیت‌های جامعه را مورد بررسی قرار داده و برنامه‌ریزی را تسریع‌تر نماید. این گزارش به بررسی مستندات علمی بر اساس طبقه‌بندی موضوعی عدالتJCS^[70]  پرداخته‌است. بر این اساس، مقالات، پایان‌نامه‌ها و کتب از سال ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۹، دامنه رصد و پایش این گزارش را تشکیل داده‌اند. شکل 11 برخی از خروجی‌های این گزارش را نشان‌می‌دهد.

• شاخص ترکیبی عدالت اجتماعی

از آنجا که عدالت اجتماعی به‌عنوان ارزشی محوری در قانونگذاری و تنظیم مقررات شناخته می‌شود، هرگونه مداخله، خط مشی‌گذاری و قانونگذاری نیازمند شناخت، توصیف و ارزشیابی وضع موجود است این مسئله در راستای خط مشی دقیق ضروری می‌باشد. بر این اساس، رصدخانه عدالت اجتماعی پروژه‌ای با عنوان " طراحی و برآورد شاخص ترکیبی عدالت اجتماعی" را آغاز کرده است که فرآیند اجرای آن شامل گام‌های ذیل است.

1. بررسی شاخص‌های ترکیبی عدالت اجتماعی بر اساس پایه‌های ارزشی و هنجاری آن؛
2. بررسی ادبیات داخلی و بین المللی در برآورد شاخص‌های عدالت اجتماعی. در این مرور انتقادی بیش از ۵۰ اثر داخلی، گزارش شاخص عدالت اجتماعی اتحادیه اروپا و شاخص عدالت اجتماعی سازمان همکاری و توسعه اقتصادی مورد و بررسی قرار گرفت؛
3. بررسی نظری و مفهومی عدالت اجتماعی با هدف سنجه‌های مرتبط؛
4. تدوین شاخص ترکیبی عدالت اجتماعی با ۱۳۴ سنجه که ۷۸ مورد آن مرتبط با حوزه تعاملات اقتصادی، ۲۹ مورد آن مرتبط با تعاملات اجتماعی و ۲۷ مورد آن به مرتبط با عرصه ساختار و الگوی حکمرانی می‌باشد.

مجموعه خروجی‌های منتشر شده در زمینه طراحی شاخص‌های ترکیبی عدالت اجتماعی، به شرح زیر است. اگر چه، این مستندات به‌صورت عمومی منتشر نشده است.

• درآمدی بر شاخص ترکیبی عدالت اجتماعی در اتحادیه اروپا؛
• شاخص ترکیبی عدالت اجتماعی؛
• طراحی شاخص‌های ترکیبی به‌عنوان ابزار حکمرانی؛
• مروری بر گستره و طبقه بندی شاخص‌های عدالت اجتماعی.

4-2-3-4- محتوا

مهم‌ترین خروجی رصدخانه عدالت را می‌توان مجموعه گزارشات تحلیلی و مروری منتشر شده از پروژه طراحی شاخص‌های ترکیبی عدالت و پایش هندسه معرفتی عدالت دانست. اگرچه، هسته عدالت‌پژوهی به‌طور کلی خدمات زیر را ارائه می‌دهد:

• برگزاری رویداد؛
• دوفصلنامه عدالت اجتماعی؛
• یادداشت‌های تحلیلی؛
• پروژه‌های اجرایی و علمی؛
• محصولات چندرسانه‌ای.

جدول 3. لیست رصدخانه‌های خط مشی موضوعی شناسایی‌شده

5. طراحی و پیاده‌سازی رصدخانه‌های خط مشی

پس از بررسی تعدادی از رصدخانه‌های فعال در زمینه خط مشی عمومی و موضوعی، در این بخش به ارائه اطلاعات جامع در زمینه کارکردهای اجرای و عملیاتی رصدخانه‌های پرداخته خواهد شود.

5-1. گستره رصدخانه‌های خط مشی

بررسی‌های انجام‌شده نشان از آن دارد که رصدخانه‌ها را می‌توان بر اساس ماهیت نهادی که رصدخانه را اداره می‌کند، موضوعاتی که در آن پوشش داده‌می‌شود، محدوده جغرافیایی آن و مخاطبان خروجی‌های منتشر شده توسط آن، به‌شکل 12 دسته‌بندی کرد.

شکل 12. گستره رصدخانه‌های خط مشی

بررسی رصدخانه‌های حکمرانی نشان از آن دارد که به‌دلیل اهمیت استقلال و غیر سیاسی بودن فعالیت این نهادها، عموم آن‌ها توسط دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی مدیریت می‌شوند. لیکن از آنجا که دسترسی به طیف گسترده داده‌ها و اطلاعات برای اجرای مأموریت این نهادها نیازمند حمایت قانونی از عملکرد آن‌ها است، معمولاً یک نهاد دولتی همچون وزراتخانه‌ها و کمیته‌های پارلمانی به‌عنوان سهام‌داران این رصدخانه‌ها در نظر گرفته می‌شوند تا با حمایت از فعالیت‌های آنان، دسترسی به منابع مورد نیاز را برای این نهادها تسهیل نماید. آنچه در ساختار رصدخانه‌های خط مشی به‌ویژه مواردی که اخیراً تأسیس شده‌است مشاهده می‌شود، فعالیت شبکه‌ای و فرا نهادی این رصدخانه‌ها می‌باشد. از آنجا که خط مشی­های کلان و ملی کاملاً ماهیت بین‌رشته‌ای دارند، همکاری نهادهای مختلف با تخصص‌های متفاوت اقدامات رصدخانه را با قدرت و کیفیت بیشتری پیش‌خواهد برد.

اکثریت این رصدخانه‌ها، با تمرکز بر مسائل یک کشور فعالیت می‌نماید لیکن تمامی آن‌ها بخش ویژه‌ای را برای بررسی عملکرد سایر کشورها در نظر می‌گیرند تا علاوه بر ایجاد بینشی برای تصمیم‌گیران و سایر ذینفعان نسبت به عملکرد سایر کشورها، امکان بررسی عوامل موفقیت / شکست آن‌ها را فراهم نموده و از این منظر توسعه رصدخانه خود را تسهیل نمایند.

آخرین مسئله‌ای که در زمینه گستره ماهیتی رصدخانه‌های خط مشی باید مورد توجه قرار گیرد، تمرکز این نهادها بر خط مشی برای طیف گسترده‌ای از موضوعات و یا یک موضوع تخصصی است. تصمیم‌گیری در این زمینه کاملاً به مأموریت رصدخانه بستگی دارد لیکن طیف گسترده‌ای از مسائل را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

5-2. مأموریت، اهداف و اقدامات رصدخانه‌های خط مشی

مأموریت و اهداف یک سازمان، به‌ترتیب، هویت سازمان و اقدامات لازم در راستای رسیدن به این هویت را نشان‌می‌دهد. بررسی رصدخانه‌های حکمرانی و خط مشی نشان از آن دارد که گستره مأموریت و مخاطبان آن‌ها را می‌توان در قالب شکل 13 جمع‌بندی نمود. جزئیات اقدامات متناظر به تناسب نوع مأموریت نیز در ادامه مورد بررسی قرار گرفته است.

5-2-1. خط مشی‌گذاری و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد

هدف اصلی مدنظر در راستای این مأموریت، فعالیت در به عنوان یک " بازوی مشورتی برای ارتقأ کیفیت تصمیم‌گیری" می‌باشد که در این راستا، اقدامات زیر شناسایی‌شده است:

• طراحی پایگاه اطلاعاتی و دانشی در راستای تسهیل دسترسی به دانش، داده‌ها و اطلاعات مرتبط با حوزه تصمیم‌گیری؛
• طراحی داشبوردها و سامانه‌های نمایش روند تغییرات و با هدف پیش‌بینی روندهای آتی؛
• تهیه گزارشات و پیشنهادهای سیاستی؛
• ارائه خدمات مشاوره‌ای در راستای ارتقا کیفیت تصمیم‌گیری و بیان پیچیدگی تصمیمات چندوجهی؛
• رصد بین‌المللی مسائل و چالش‌ها با هدف بهره‌گیری از موفقیت سایر کشورها.

شکل 13. تنوع و گستردگی مأموریت و مخاطبان هدف رصدخانه‌های خط ‌مشی

5-2-2. آموزش و توانمندسازی

هدف اصلی مدنظر در راستای این مأموریت، "طراحی نهادی برای تمرکز تخصصی بر مسائل و چالش‌های مهم" می‌باشد که در این راستا، اقدامات زیر شناسایی‌شده است:

• طراحی پایگاه اطلاعاتی و دانشی در راستای آشنایی مخاطبان هدف با موضوعات؛
• طراحی پروژه‌های تحقیقاتی با هدف حمایت از تحقیقات در زمینه­ی تحت بررسی؛
• برگزاری رویدادهای حضوری و مجازی آموزشی؛
• ایجاد بینش‌ی برای مخاطبان هدف در راستای اهمیت مسئله و بعضاً پیچیدگی آن.

5-2-3. فعالیت به‌عنوان یک پلتفرم مطالعاتی، اطلاعاتی و دانشی

هدف اصلی مدنظر در راستای این مأموریت، "جمع‌آوری، یکپارچه‌سازی و استانداردسازی داده‌ها و اطلاعات" می‌باشد که در این راستا، اقدامات زیر شناسایی‌شده است:

• طراحی پایگاه اطلاعاتی و دانشی در راستای جمع‌آوری و تولید داده‌ها، اطلاعات و دانش در زمینه موضوعات تحت بررسی؛
• اشتراک دانش با مخاطبان و ذینفعان.

5-2-4. شبکه‌سازی

هدف اصلی مدنظر در راستای این مأموریت، " گرد هم آوردن ذینفعان و بهره‌مندی از پتانسیل آن‌ها" می‌باشد که در این راستا، اقدامات زیر شناسایی‌شده است:

• فعالیت در قالب یک نهاد واسطه‌ای برای ایجاد ارتباط بین ذینفعان هدف، شناسایی و درک ذینفعان نسبت به مسائل و بهره‌مندی از پتانسیل آنان؛
• ایجاد زمینه­ای برای مشارکت و همراهی ذینفعان در راستای حل مسائل؛
• بهره‌مندی از پتانسیل ذینفعان.

5-2-5. افزایش پاسخگویی، شفافیت و ارتقا مشارکت عمومی

هدف اصلی مدنظر در راستای این مأموریت، " افزایش پاسخگویی، شفافیت و ارتقا مشارکت عمومی" می‌باشد که در این راستا، اقدامات زیر شناسایی‌شده است:

• طراحی پایگاه اطلاعاتی و دانشی در راستای آشنایی مخاطبان هدف با موضوعات؛
• ایجاد زمینه­ای برای پاسخ‌گویی به ابهامات شهروندان و آگاه‌سازی آن‌ها از چرایی و ابعاد تصمیمات؛
• طراحی شبکه دیده‌بان با هدف بهره‌مندی از همراهی شهروندان برای رصد و پایش؛
• آموزش و توانمندسازی شهروندان در راستای بهره‌مندی از توانمندی آنان در تصمیم‌گیری؛
• بهره‌مندی از رأی مستقیم شهروندان برای تصمیم‌گیری؛
• بررسی اثربخشی و کارایی سیاست‌ها با پاسخگویی به شهروندان؛
• ایجاد فضایی برای دریافت و به اشتراک‌گذاری نظرات و ایده‌های شهروندان.

نکته حائز اهمیت در زمینه 5 مأموریت بیان‌شده، تمرکز بیشتر رصدخانه بر پوشش چند نوع مأموریت متمایز است. به‌عنوان مثال، بسیاری از نهادهای تحت بررسی، در کنار فعالیت به‌عنوان بازوی مشورتی خط­ مشی­گذاران در راستای تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد، به‌عنوان یک پلتفرم مطالعاتی، اطلاعاتی و دانشی نیز فعالیت می‌نمایند. به‌طور کلی می‌توان بیان نمود که امروز، تمرکز بر پتانسیل شهروندان، جامعه مدنی و مراکز تحقیقاتی، به‌صورت ویژه در راستای حل مسائل حکمرانی مورد توجه دولت‌ها قرار گرفته است.

5-3. مؤلفه‌ها، فرایندها و ساختار رصدخانه‌های خط مشی

مشخص نمودن مؤلفه‌ها و فرآیندها یکی از بخش‌های مهم در طراحی رصدخانه است که کاملاً ساختار آن را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. با وجود آنکه این رصدخانه‌ها دارای مأموریت‌ها و اهداف متفاوتی هستند لیکن آنچه مشخص است، بهره‌مندی آنان از داده‌ها و اطلاعات منابع اطلاعاتی متفاوت برای تسهیل تصمیم‌گیری‌های کلان و چند بعدی است. از این‌رو می‌توان با وجود مأموریت و اهداف متفاوت رصدخانه‌های حکمرانی که در بخش‌های قبلی بیان شد، فرآیند کلی ارائه شده در شکل 14 را به‌عنوان فصل مشترک تمامی رصدخانه‌های خط مشی در نظر گرفت.

شکل 14. مؤلفه‌ها / فرایندهای رصدخانه‌های خط مشی

نخستین گام در فعالیت رصدخانه‌های حکمرانی، تولید و یا گردآوری داده‌ها و اطلاعات است. امروزه با توجه به گستردگی داده‌های موجود همچون داده‌های رسانه‌های اجتماعی و خبری، داده‌های دولتی، کلان داده‌ها، داده‌های حاصل از افکارسنجی و نظرسنجی و غیره، این بخش از فعالیت رصدخانه‌ها کاملاً به‌صورت مشارکتی و با بهره‌مندی از امکانات سایر نهادهای دولتی، خصوصی و مراکز تحقیقاتی انجام‌می‌شود. همچنین، برخی از رصدخانه‌ها همچون رصدخانه خط مشی جوامع کانادا^[103]، امکان جمع‌آوری داده‌های در دسترس شهروندان را نیز فراهم نموده‌است. به‌طور کلی آنچه که در زمینه گردآوری و تولید داده در رصدخانه‌های حکمرانی به وضوح قابل بیان است، اهمیت استفاده از طیف وسیعی از داده‌ها و اطلاعات است که تحلیل‌های میان رشته‌ای و چندبعدی را ممکن می‌سازد. همچنین، نکته بعدی در باب این مرحله، اهمیت همکاری با سایر نهادها در زمینه بهره‌مندی از داده‌ها و اطلاعات در دسترس آن‌ها است.

شکل 15. بخش‌های اصلی رصدخانه‌های خط مشی

­

گام دوم از فرآیند اصلی رصدخانه‌ها، تحلیل اطلاعات و داده‌های جمع‌آوری شده‌است. به تناسب هدف رصدخانه‌ها، اعم از توانمندسازی و اطلاع‌رسانی، مسئله‌شناسی، تحلیل روند و شناسایی مسائل آینده، خط مشی و غیره، ابزارهای نوین و متعددی وجود دارند که به تناسب نوع داده‌های در دسترس و اهداف رصدخانه‌ها می‌توانند تحلیل‌ها مدنظر را برای مخاطبان ارائه دهند. آنچه در این بخش از فرآیند نیز مشاهده می‌شود، بهره‌مندی از پتانسیل شهروندان و مؤسسات تحقیقاتی و دانشگاه‌ها در زمینه تحلیل داده‌ها و اطلاعات است. تقریباً تمامی رصدخانه‌ها تحت بررسی، زمینه­ای را برای عموم شهروندان مهیا نموده‌اند تا با دسترسی آزاد به اطلاعات و داه‌ها، تحلیل‌های مدنظر خود را برای رصدخانه ارسال نمایند. همچنین، اکثریت رصدخانه‌های تحت بررسی، علاوه بر تیم‌های تحلیل‌گر خود، از همکاری مؤسسات تحقیقاتی و دانشگاه‌ها نیز به‌منظور تحلیل داده‌ها و ارائه شواهد مبتنی بر داده بهره می‌برند.

در نهایت، گام نهایی در فرآیند اصلی رصدخانه‌ها، اشتراک گزارشات تحلیلی و تفسیری در نتیجه بهره‌مندی از داده‌ها و اطلاعات است. رصدخانه‌های تحت بررسی، طیف گسترده‌ای از خروجی‌ها را به تناسب مخاطبان هدف خود تهیه می‌نماید تا اطمینان حاصل نمایند که خروجی‌های منتشر شده برای تمامی مخاطبان از شهروندان گرفته تا مقامات دولتی قابل بهره‌برداری می‌باشد.

اگر چه ساختار رصدخانه‌ها کاملاً وابسته به مأموریت و حوزه فعالیت آنان است لیکن بخش‌های ارائه شده در شکل 15 را می‌توان به‌عنوان بخش‌های اصلی این نهادها ذکر نمود.

‌‌5-4. گستره تولیدات و خروجی‌های رصدخانه‌های خط مشی

رصدخانه‌های حکمرانی و خط مشی­گذاری دارای خروجی‌های متنوعی هستند که در شکل 16 ارائه شده‌است. این خروجی‌ها می‌تواند به‌صورت عمومی و یا با دسترسی محدود در اختیار شهروندان و نهادهای دولتی و خصوصی قرار گیرد.

شکل 16. گستره تولیدات و خروجی‌های رصدخانه‌های خط مشی

مهم‌ترین چالش این نهادها، استفاده از گزارشات ساده و قابل استفاده برای شهروندان است. بخشی دیگر از رصدخانه‌ها، دارای مخاطبانی با دانش تخصصی هستند. گزارشات و خروجی‌های این رصدخانه‌های باید مقامات را در انجام و اجرای بهتر مسئولیت‌هایشان یاری نماید. از این‌رو باید از نیروهای متخصص در راستای ارائه تحلیل‌های مناسب استفاده نمایند. در نهایت، رصدخانه‌هایی نیز وجود دارند که تنها برای کاربردهای داخلی یک سازمان عمدتاً دولتی تأسیس‌شده‌اند. هدف این رصدخانه‌ها تسهیل فرآیندهای تصمیم‌گیری داخلی مقامات است و محصولات آن عمدتاً برای استفاده محدود و موقتی سازمان است.

6. طرح پیشنهادی رصدخانه حکمرانی و قانونگذاری قوه مقننه

همان طور که در ابتدای گزارش نیز ارائه شد، برخی از کارکردهای مرتبط با رصدخانه حکمرانی و خط مشی هم اکنون نیز در بخش‌های مختلف مرکز پژوهش‌های مجلس، نظیر داده‌کاوی و افکارسنجی در حال انجام است. لیکن کارایی رصدخانه‌های حکمرانی در نتیجه بهره‌مندی از طیف گسترده‌ای از اطلاعات و داده‌ها و بررسی نتایج حاصل از تحلیل آن‌ها به‌صورت سیستمی و کل‌نگر است. از این‌رو چارچوب پیشنهادی ارائه شده در شکل 17 به‌عنوان طرح پیشنهادی رصدخانه حکمرانی و قانونگذاری قوه مقننه ارائه می‌گردد.

با توجه به یکی از مأموریت‌های مجلس شورای اسلامی در زمینه قانونگذاری، به نظر می‌رسد مأموریت‌های رصدخانه حکمرانی و قانونگذاری قوه مقننه را می‌توان "ارتقأ کیفیت قانونگذاری و سیاست‌گذاری شواهد محور"، "ارتقأ شفافیت و مشارکت عمومی" و "آموزش و توانمندسازی" معرفی نمود. در راستای اجرای موفق مأموریت‌های مذکور نیاز است تا شبکه‌ای از نهادهای سیاست‌گذار، نوآور، دانش‌محور و اطلاعاتی گرد هم آیند. بر این اساس پیشنهاد می‌گردد، رصدخانه حکمرانی و قانونگذاری قوه مقننه به‌عنوان نهادی ذیل مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی فعالیت نماید تا در کنار بهره‌مندی از بدنه دانشی مرکز پژوهش‌های مجلس، بتواند دیدگاه سیاست‌مداران را نیز در نظر بگیرد. از آنجایی که بررسی رصدخانه‌های موفق نشان از همکاری بین نهادی در این مراکز دارد، پیشنهاد می‌گردد تا از پتانسیل "کنسرسیوم و شبکه مراکز پژوهشی راهبردی"، شامل مرکز بررسی­های استراتژیک ریاست جمهوری، پژوهشگاه قوه قضاییه و پژوهشکده تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام استفاده گردد.

از آنجا که خوراک اصلی این نهادها، داده‌ها و اطلاعات هستند، نیاز است تا علاوه بر بهره‌گیری از بخش‌های افکارسنجی و داده‌کاوی مرکز پژوهش‌های مجلس در زمینه داده‌ها و اطلاعات در دسترس آنان، سازوکاری طراحی گردد که دسترسی و بهره‌مندی از سایر منابع اطلاعاتی دیگر همچون داده‌های رسانه‌های اجتماعی، داده‌های دولتی، داده‌های نهادهای دانشی و تحقیقاتی، داده‌های حاصل از رصد کارایی قوانین و غیره ممکن گردد. هم اکنون در دولت سامانه‌ای با عنوان "سامانه ملی کاتالوگ و مجموعه داده‌های باز و کاربردی دولت" به آدرس https://data.gov.ir/ راه‌اندازی شده‌است که در شروع کار رصدخانه می‌توان موقتاً از این سامانه برای بهره‌مندی از داده‌های تولید شده توسط نهادهای دولتی بهره برد. لیکن پیشنهاد می‌گردد چنین سامانه‌ای با هدف ایجاد یک پایگاه اطلاعاتی جامع برای رصدخانه راه‌اندازی شود.

شکل 17. طرح پیشنهادی رصدخانه حکمرانی و قانونگذاری قوه مقننه

در زمینه اجرایی‌سازی مأموریت رصدخانه در زمینه آموزش و توانمندسازی و تحلیل داده‌ها و اطلاعات نیاز است تا به‌صورت ویژه از اندیشکده حکمرانی و قانون­گذاری مرکز پژوهش­های مجلس استفاده گردد. از آنجا که تحلیل داده‌ها و اطلاعات نیازمند طیف گسترده‌ای از علوم نوین همچون شبیه‌سازی، هوش‌مصنوعی، داده‌کاوی، علوم شناختی و رفتاری و غیره می‌باشد، می‌توان از این طریق از پتانسیل دانشگاه‌های کشور بدین‌منظور استفاده‌کرد. از سوی دیگر، در زمینه توانمندسازی ذینفعان برای بهره‌مندی صحیح از خروجی‌های رصدخانه نیز می‌توان کارگاه‌های آموزشی و توانمندسازی را با کمک این شبکه برگزار نمود.

در نهایت، در زمینه ارتقأ شفافیت و مشارکت عمومی توصیه می‌گردد تا در گام نخست با انتشار خروجی‌های متنوع و قابل درک برای عموم شهروندان، تلاش گردد تا ضمن آگاه‌سازی جامعه نسبت به اقدامات مجلس شورای اسلامی، بستری فراهم گردد تا شهروندان و جامعه مدنی به مشارکت ترغیب گردند. در ادامه و به‌منظور نیل به سطح مترقی‌تر مشارکت، می‌توان در زمینه سنجش کارایی قوانین و احصا اطلاعات نیز از مشارکت شهروندان بهره برد.

نتیجه‌گیری و ارائه توصیه‌های سیاستی

در این گزارش، به سنخ شنا سی انواع رصدخانه‌های فعّال در زمینه خط مشی و حکمرانی و بررسی ابعاد مختلف فعالیت و عملکرد آن‌ها پرداخته شده‌است. ماحصل بررسی‌های انجام‌شده بیان‌گر گستردگی فعالیت این رصدخانه‌ها در زمینه طراحی خطمشی و مداخله و زمینه­ای مختلف فعالیت آن‌ها، اعم از اجرای پروژه‌های تحقیقاتی تا تحلیل داده‌ها و بررسی اطلاعات می‌باشد.

به‌منظور شناسایی ابعاد عملیاتی و اجرایی این نهادها، بررسی جامعی نسبت به شناخته‌شده‌ترین رصدخانه‌های فعال در زمینه خط مشی و حکمرانی عمومی و موضوعی در ایران و جهان انجام گرفت. ماحصل بررسی‌های انجام‌شده، بیانگر این موضوع است که رصدخانه‌های خط مشی و حکمرانی با بهره‌گیری از مشارکت و همکاری گسترده با نهادهای دانشی و اطلاعاتی، به رصد و تجزیه و تحلیل داده‌ها و اطلاعات می‌پردازند. نتیجه این اقدامات به انتشار بانک‌های اطلاعاتی و گزارشات سیاستی و پژوهشی می‌انجامد که علاوه بر اینکه بینش جامعی را در اختیار مقامات دولتی قرار داده و کیفیت تصمیمات آتی آنان را ارتقا می‌دهد، اطلاعات گسترده‌ای را نیز به شهروندان منتقل می‌نماید که می‌تواند تأثیر به سزایی در آگاه‌سازی جامعه نسبت به عملکرد نظام و ارتقا سرمایه اجتماعی داشته‌باشد. اخیراً، تحلیل روندهای آینده و بررسی هم‌پیوندی مسائل نیز در دستور کار رصدخانه‌های حکمرانی قرار گرفته است که کمک شایانی به طراحی برنامه‌های راهبردی برای کشورها خواهد نمود.

با توجه به کارایی قابل توجه راه‌اندازی رصدخانه حکمرانی و قانونگذاری قوه مقننه، مهم‌ترین توصیه‌ها و پیشنهادهای سیاستی برای طراحی این نهاد به شرح زیر است:

• هدف اصلی رصدخانه حکمرانی و قانونگذاری قوه مقننه را می‌توان بهره‌مندی از داده‌ها و اطلاعات در راستای مسئله‌شناسی، ارتقا کیفیت دستورکارگذاری و کمک به نمایندگان در زمینه اجرای مأموریت‌های خود نظیر قانونگذاری، نظارت و وظایف نمایندگی دانست. این امر نیازمند دسترسی رصدخانه قوه مقننه به داده‌ها و اطلاعات و ارائه تحلیل‌های مبتنی بر شواهد است. از این‌رو، نیاز است تا در کنار سامانه انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات^[104]، قوانینی در زمینه دسترسی به داده‌ها و اطلاعات تصویب شود. بدین‌منظور نیاز است تا استانداردها، قوانین و سطح دسترسی افراد و دستگاه‌ها به اطلاعات و تحلیل‌های حاصل از آن مشخص شود که عملاً بررسی مفهوم "حکمرانی داده" را لازم می‌سازد.
• امروزه در کشور نهادهای دانشی و اطلاعاتی متعددی، همچون دانشگاه‌ها، اندیشکده‌ها و پلتفرم‌های اطلاعاتی فعال هستند که پیشنهاد می‌شود در راستای بهره‌گیری از این نهادها، جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات با همکاری این سازمان‌ها صورت پذیرد. در غیر این صورت از آنجا که قانونگذاری در مجلس شورای اسلامی بر روی طیف گسترده‌ای از مسائل انجام‌می‌شود، جمع‌آوری و تحلیل اطلاعاتی با این گستره، هزینه انسانی و اجرایی زیادی را برای قوه مقننه ایجاد خواهد کرد.
• بررسی‌های انجام‌شده نشان از آن دارد که برخی از مأموریت‌های مرتبط با رصدخانه حکمرانی هم اکنون به‌صورت پراکنده در مرکز پژوهش‌های مجلس در حال انجام است. لیکن توصیه می‌شود به‌منظور ارتقا عملکرد و بهره‌مندی از مزایای رصدخانه، این اقدامات تماماً ذیل رصدخانه قوه مقننه مستقر در مرکز پژوهش‌های مجلس انجام‌شده و تمامی اقدامات مربوط به رصد و تحلیل اطلاعاتی در رصدخانه تجمیع شود. تمرکز این اقدامات می‌تواند مسئله‌شناسی را دقیق‌تر نماید.
• با توجه به اینکه مجلس شورای اسلامی به قانونگذاری در حیطه مسائل مختلف می‌پردازد، پیشنهاد می‌شود رصدخانه به‌نحوی طراحی گردد که دارای تیم‌های بین رشته‌ای بوده تا بتواند با ارائه توصیه‌های سیاستی چندجانبه، نمایندگان را در امر قانونگذاری به شیوه‌ای مناسب و اثربخش یاری نمایند. باید توجه شود تیم‌های مذکور می‌بایست شامل اندیشمندان دانشگاهی و عملیاتی در حوزه‌های مختلف باشد. راه‌اندازی اندیشکده‌های حکمرانی استانی فرصت خوبی برای بهره‌مندی از پتانسیل این نهادها در راستای رصد و شناسایی موضوعات استانی می‌باشد.
• اطلاعات به بهره‌برداران برای تهیه گزارش‌های پژوهشی و سیاستی باید در زمان مناسب ارائه شود تا این افراد بتوانند به‌صورت مناسب با مباحث درگیر شده و نظرات خود را در موعد مناسب بیان نمایند. از این‌رو پیشنهاد می‌شود سازوکاری تهیه شود که این گزارشات پیش از قرائت طرح یا لایحه در صحن مجلس، به اطلاع جامعه برسد. این شاخص می‌تواند در زمینه اولویت‌بندی طرح‌ها و لوایح نیز مورد توجه قرار گیرد. به بیانی دیگر، تا زمانی که در باب موضوعی، گزارش سیاستی توسط رصدخانه منتشر نشده و نظرات اندیشمندان و خبرگان دریافت نشده است، طرح یا لایحه مذکور در صحن مجلس مطرح نشود.
• به‌منظور اولویت‌بندی در زمینه جمع‌آوری، یکپارچه‌سازی و تحلیل اطلاعات، پیشنهاد می‌شود از مولفه‌های کلیدی بیان‌شده مهم بیان‌شده در برنامه‌های راهبردی کشور همچون برنامه هفتم توسعه استفاده شود. همچنین، بهره‌مندی از اولویت‌های مطرح در نظام مسائل در حوزه‌های مختلف نیز می‌تواند کمک کننده باشد.
• با توجه به حقیقت اذعان شده توسط رصدخانه‌های مورد بررسی، خط مشی راهبردی برای یک مسئله خاص، طیف وسیعی از متغیرهای مرتبط با سایر موضوعات را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. از این رو پیشنهاد می‌شود با بهره‌گیری از روش‌های نوین مبتنی بر داده همچون تکنیک‌های یادگیری ماشین در راستای شناسایی ارتباط متغیرها و موضوعات با یکدیگر استفاده گردد. این روش‌ها می‌تواند دید جامعی به نمایندگان مجلس در زمینه رد یا تأیید یک طرح یا لایحه بدهد. همچنین، شناسایی متغیرها و موضوعات و مسائل مرتبط با آن‌ها سبب تصمیم‌گیری مشارکتی بین حوزه‌های مختلف می‌شود که می‌تواند به ارتقا کیفیت تصمیم‌های سیاستی و پیش‌گیری از ناهمسویی و تناقض آن‌ها کمک نماید.
• در طراحی ساختار رصدخانه حکمرانی و خط مشی باید برای انتشار خروجی این نهادها شامل بانک‌های اطلاعاتی و گزارش‌های سالانه از وضعیت عمومی کشور در حوزه‌های مختلفی مانند قانونگذاری، خطمشی‌های عمومی و غیره توجه شود. همچنین، با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از خروجی‌های تولیدی در رصدخانه حکمرانی قوه مقننه می‌بایست در اختیار شهروندان قرار گیرد، باید محتوای تولیدی به زبانی ساده و قابل فهم و قالب‌هایی جذاب برای اقشار مختلف شهروندان باشد. از این‌رو لازم است برای قالب‌بندی محتوا با متخصصان علوم رسانه‌ای و رفتارشناسی نیز همکاری صورت گیرد