نوع گزارش : گزارش های راهبردی
نویسنده
کارشناس گروه آموزش و پرورش و فنی و حرفه ای دفتر مطالعات آموزش و فرهنگ، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی
مقدمه
آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی غیررسمی، نوعی آموزش است که در خارج از نظام آموزش رسمی ارائه و به اخذ گواهینامه شایستگی منجر میشود. یکی از دستگاههای مجری در این حوزه، سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور ذیل وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی است که به ارائه آموزشهای مهارتی برای کارجویان و شاغلان میپردازد. این سازمان تاکنون فاقد اساسنامه بوده و با توجه به ضرورتهای موجود، اخیراً «طرح اساسنامه سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور» (شماره ثبت ۸۵۲) در تاریخ 1401/۹/23 در مجلس شورای اسلامی اعلام وصول شده است (اظهارنظر کارشناسی درباره کلیات طرح اساسنامه سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور، 1402). در این طرح، وظایف و اختیاراتی از قبیل هماهنگی در مدیریت و برنامهریزی، استانداردسازی، تضمین کیفیت، اعتباربخشی و اعتبارسنجی (ماده ۱)، تدوین خطمشی و هماهنگی (بند «۱» ماده (۲))، طراحی و استقرار نظام صلاحیت حرفهای (بند «۲۴» ماده (۲)) و تهیه و تدوین سیاستها و برنامههای لازم بهمنظور توسعه کمی و کیفی آموزش و تربیت فنی و حرفهای و مهارتی غیررسمی در سطح کشور (بند «۳» ماده (۲)) برای سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور وضع شده است که این سازمان را از جایگاه فعلی بهعنوان یکی از دستگاههای مجری این حوزه فراتر برده و در جایگاه نهاد متولی واحد و تنظیمگر بالادستی آموزشهای فنی و حرفهای غیررسمی در کشور قرار میدهد. در گزارش حاضر به بررسی انتقادی این مسئله با توجه به نقش شورای عالی آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی کشور و سایر قوانین و مقرراتی که وظایفی را در حوزه آموزشهای مهارتی غیررسمی برای دستگاههای اجرایی دیگر مقرر ساختهاند، پرداخته میشود.
اصلیترین سند بالادستی در حوزه آموزش فنی و حرفهای در حال حاضر، قانون نظام جامع آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی است (مجلس شورای اسلامی، 1396/8/24) که تقسیم کار ملی در این حوزه را انجام داده و جایگاه و اختیارات دستگاههای مربوطه را معین کرده است. براساس این قانون، شورای عالی آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی با نقشهایی ازقبیل سیاستگذاری، برنامهریزی کلان، تنظیمگری، تضمین کیفیت، طراحی و نظارت بر چارچوب صلاحیت حرفهای و نظارت بر کل حوزه آموزش فنی و حرفهای کشور شامل رسمی و غیررسمی تشکیل شده است (ماده ۶). همچنین، در آییننامه اجرایی قانون مورد نظر که به تصویب هیئت وزیران رسیده است، وظایف و اختیاراتی درباره تولیگری واحد به شورای عالی آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی سپرده شده که برخی از موارد آن به شرح زیر است (ماده (۳) آییننامه اجرایی قانون نظام جامع آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی، ۱۳۹۷):
- هماهنگی در سیاستگذاری، تنظیمگری و راهبری نظام در چارچوب اسناد بالادستی؛
- برقراری تعامل بین دستگاههای مجری، بنگاههای اقتصادی و تشکلهای صنفی؛
- تصویب استانداردهای آموزشی، ارزشیابی و شایستگی حِرف براساس نسخه استانداردهای ملی و بینالمللی طبقهبندی حِرف و مشاغل؛
- طراحی و نظارت بر اجرای نظام صلاحیت حرفهای و نظارت بر آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی؛
- تأیید چارچوب صلاحیت حرفهای ملی؛
- تصویب سازوکار ارتباط بین مدارک و گواهینامههای صلاحیت حرفهای مبتنیبر چارچوب صلاحیت حرفهای ملی؛
- تهیه و تصویب دستورالعمل پایش نظام و ارائه گزارش به مراجع ذیصلاح.
با توجه به مستندات قانونی فوق، در حال حاضر شورای عالی آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی در جایگاه تولیگری و تنظیمگری واحد حوزه آموزش فنی و حرفهای غیررسمی در کشور قرار دارد و اختیاراتی که در طرح اساسنامه سازمان فنی و حرفهای کشور برای این سازمان در نظر گرفته شده است، با وظایف و اختیارات شورای عالی در تزاحم و مغایرت قرار داشته و میتواند به جایگاه و اثرگذاری آن خدشه وارد کند.
براساس بند «۹» ماده (۲) قانون نظام جامع آموزش و تربیت، فنی و حرفهای، بهغیراز سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور، دستگاههای اجرایی و بنگاههای اقتصادی نیز بهعنوان مجریان آموزشهای مهارتی غیررسمی در کشور مطرح هستند. این بند، تمایزی بین مجریان سهگانه یادشده قائل نشده است. براساس ماده (۵) قانون نظام جامع آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی، ارکان این نظام شامل چهار سطح میشود که عبارتند از:
سطح ۱. شورای عالی آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی
سطح ۲. دستگاههای مجری حاکمیتی آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی
سطح ۳. مجریان متصدی کارگزاری شامل ارائهدهندگان دولتی و غیردولتی ازقبیل هنرستانها، دانشگاه فنی و حرفهای، مراکز آموزش فنی و حرفهای، مراکز آموزش روستایی و جهاد کشاورزی و غیره
سطح ۴. انجمنهای علمی ـ حرفهای و اتحادیه و صنوف حرفهای و شغلی
در سطح ۲ نظام آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی، منظور از دستگاههای مجری حاکمیتی، وزارتخانههای مجری آموزشهای مهارتی هستند. در این سطح، بهطور خاص از وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی نام برده شده است و علاوه بر اینها، به وزارتخانهها یا سازمانهای دیگری اشاره شده است که براساس قانون وظیفه آموزش و تربیت مهارتی را برعهده دارند. در اینجا، سه نکته مهم حائز اهمیت است: اولاً، دستگاههای مجری در عرض هم قرار دارند و امتیازی درباره یک دستگاه نسبت به دستگاههای دیگر وجود ندارد؛ ثانیاً، تفکیک روشنی بین دستگاههای مجری آموزش مهارتی رسمی از دستگاههای مجری آموزش مهارتی غیررسمی انجام نشده و فرضاً وزارتخانههای آموزش و پرورش و علوم، تحقیقات و فناوری از ارائه آموزشهای مهارتی غیررسمی منع نشدهاند و ثالثاً، دستگاه مجری حاکمیتی خاصی بهعنوان متولی واحد در حوزه آموزشهای مهارتی غیررسمی تعیین نشده است و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با «وزارتخانههای دیگری» که براساس قانون این وظیفه را دارند، علیالسویه هستند. برخی از مصادیق وزارتخانههای دیگر را با توجه به ترکیب شورای عالی آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی میتوان شامل وزارتخانههای صنعت، معدن و تجارت، جهاد کشاورزی و فرهنگ و ارشاد اسلامی قلمداد کرد که آموزشهای مهارتی آنها صرفاً در حوزه غیررسمی جای میگیرند (ماده ۶). بر این اساس، سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور که یکی از سازمانهای متبوع وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی است در جایگاهی قرار ندارد که بهعنوان متولی واحد آموزشهای مهارتی غیررسمی در کشور و بالادست وزارتخانههای مجری این آموزشها مطرح باشد.
همانگونه که اشاره شد در بند «۲» ماده (۵) قانون نظام جامع آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی به وزارتخانهها یا سازمانهای دیگری اشاره شده است که براساس قانون، وظیفه آموزش و تربیت فنی و حرفهای را برعهده دارند. در این قسمت، با مراجعه به قوانین و مقررات موجود برخی از دستگاههایی که در زمینه آموزش مهارتی غیررسمی وظیفهای برعهده آنها گذاشته شده است، احصا شدهاند (جدول ۱).
جدول ۱. مستندات قانونی وظایف دستگاههای مجری آموزشهای مهارتی غیررسمی در کشور
|
شماره |
دستگاه |
مستندات قانونی |
مأموریت |
|
۱ |
وزارت جهاد کشاورزی |
قانون تشکیل سازمان آموزش کشاورزی (۱۳۵۴) |
ماده (2)- وظایف سازمان عبارت است از: الف) تشخیص و تعیین نیازها و تهیه و تنظیم برنامههای لازم برای تربیت نیروی انسانی در بخش خصوصی و عمومی کشاورزی تا سطح متخصص فنی (تکنیسین). اجرای برنامههای آموزشی و کارآموزی برای جوابگویی به نیازهای مذکور. ب) تهیه و تنظیم برنامههای آموزشی و کارآموزی کوتاهمدت و بلندمدت برای تربیت معلم و مربی. برنامههای مذکور با نظر وزارت علوم وآموزش عالی و وزارت آموزش و پرورش تنظیم و حسب مورد اجرا خواهد شد. د) ایجاد و تأسیس مراکز آموزش کشاورزی با توجه به نیازهای کشور به پیشنهاد رئیس سازمان و تصویب شورای عالی. |
|
مصوبه «شرح وظایف تفصیلی وزارت جهاد کشاورزی» (هیئت وزیران، 1381/4/2) |
بند «ب-4»- برنامهریزی و اجرای آموزشهای علمی- کاربردی و فنی- حرفهای شاغلان بخش کشاورزی و صنایع روستایی در چارچوب سیاستهای مصوب و همچنین آموزش روشها و فنون نوین کشاورزی و دامداری به تولیدکنندگان مربوط. |
||
|
۲ |
وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی |
قانون اساسنامه سازمان میراث فرهنگی کشور (۱۳۶۷) |
ماده (۳)- وظایف سازمان: «۱۹- تنظیم و اجرای برنامههای آموزشی جهت آمادهسازی نیروهای کارآمد در زمینههای مربوط به میراث فرهنگی با هماهنگی دستگاههای ذیربط.» |
|
قانون حمایت از هنرمندان، استادکاران و فعالان صنایع دستی (مصوب 1396/10/26 مجلس شورای اسلامی) |
تبصره «۲» بند «خ» ماده (۳)- طراحی، برنامهریزی، توسعه و نظارت بر کلیه آموزشهای غیررسمی صنایع دستی کشور اعم از آموزشهای عمومی، تخصصی و مجازی با سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری میباشد. کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی فعال در امر آموزش صنایع دستی مکلفند سیاستهای تعیین شده سازمان را در آموزشهای خود رعایت نمایند. |
||
|
اساسنامه سازمان صنایع دستی ایران (هیئت وزیران، 1383/12/24) |
ماده (۴)- وظایف سازمان: 5. برنامهریزی، سیاستگذاری و نظارت بر وضعیت کارگاههای تولیدی و آموزشی صنایع دستی. 9. طراحی نظام جامع آموزش و تربیت نیروی انسانی مورد نیاز صنایع دستی با بهرهمندی از فناوریهای نوین و هماهنگی و برنامهریزی جهت ارتقای دانش و مهارت صنعتگران و هنرمندان و ایجاد هماهنگی لازم بین آنها بهمنظور افزایش اثربخشی این خدمات. |
||
|
۳ |
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی |
قانون اهداف و وظایف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (مصوب 1365/12/12) |
بند «۱۷» ماده (۲)- صدور اجازه تأسیس، توسعه یا انحلال مؤسسات آزاد آموزشهای هنری و فرهنگی و سینمایی و نیز انجمنهای فرهنگی و هنری و تصویب آییننامههای مربوط و نظارت بر اجرای آنها طبق ضوابط و مقررات قانونی مربوطه. |
|
ضوابط تأسیس و نظارت بر آموزشگاههای آزاد هنری (مصوب جلسه 477 مورخ 1380/۱/21 شورای عالی انقلاب فرهنگی) |
تبصره ماده (۳)- کلیه وزارتخانهها، سازمانها و نهادهای دولتی باید برای مجوز فعالیت آموزشهای هنری از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تقاضای صدور پروانه نمایند. ماده (7)- بهمنظور دستیابی به اهداف زیر شورای مرکزی نظارت بر آموزشگاههای آزاد هنری در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تشکیل میشود: الف) رسیدگی و نظارت بر عملکرد آموزشگاههای آزاد هنری در سراسر کشور ... |
||
|
۴ |
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری |
مصوبه «سیاستها، حدود وظایف و نحوه فعالیت مراکز مجری آموزشهای آزاد کشور» (شورای عالی انقلاب فرهنگی، جلسه ۴۸۳ مورخ 1380/5/23) |
ماده (4)- صدور مجوز فعالیتهای آموزشی آزاد در قالب دورههای آموزش عالی آزاد و دورههای تخصصی و کاربردی کوتاهمدت بالاتر از سطح دوره متوسطه و همچنین برگزاری کلاسهای کنکور برای دورههای کارشناسی ناپیوسته و کارشناسی ارشد و دکتری در دانشگاهها، مؤسسات آموزش عالی مربوط به گروه غیرپزشکی و پزشکی تحت عنوان مؤسسه آموزش عالی آزاد و نظارت بر آنها حسب مورد از وظایف و اختیارات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی میباشد. |
|
۵ |
وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی |
قانون آموزش مداوم جامعه پزشکی کشور (۱۳۷۵) |
ماده (1)- بهمنظور ارتقای سطح دانش و مهارتهای شغلی جامعه پزشکی کشور، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی موظف است از تاریخ لازمالاجرا شدن این قانون نسبت به آموزش مداوم جامعه پزشکی کشور (پزشک، دندانپزشک، دکتر داروساز، دکترای حرفهای و متخصصان علوم آزمایشگاهی تشخیص طبی و دکترای علوم بهداشتی) با همکاری سازمان نظام پزشکی جمهوری اسلامی ایران و برگزاری و ارزشیابی آموزش مداوم جامعه پزشکی، در طول هر پنج سال اقدام نماید. ماده (4)- کلیه افراد مشمول این قانون موظفند در زمان صدور یا تمدید اجازه فعالیت در رشتههای گروه پزشکی و حرف وابسته مانند پروانه تأسیس مطب، پلیکلینیک، بیمارستان، آزمایشگاه، رادیولوژی و داروخانه و دفتر کار ارزشیابی و ارتقای اقشار پرستاری، گواهی شرکت در دورههای آموزش مداوم جامعه پزشکی مربوط را که تا آن زمان شامل فرد میشود، ارائه نمایند. |
|
مصوبه «سیاستها، حدود وظایف و نحوه فعالیت مراکز مجری آموزشهای آزاد کشور» (شورای عالی انقلاب فرهنگی، جلسه ۴۸۳ مورخ 1380/5/23) |
ماده (4)- صدور مجوز فعالیتهای آموزشی آزاد در قالب دورههای آموزش عالی آزاد و دورههای تخصصی و کاربردی کوتاهمدت بالاتر از سطح دوره متوسطه و همچنین برگزاری کلاسهای کنکور برای دورههای کارشناسی ناپیوسته و کارشناسی ارشد و دکتری در دانشگاهها، مؤسسات آموزش عالی مربوط به گروه غیرپزشکی و پزشکی تحت عنوان مؤسسه آموزش عالی آزاد و نظارت بر آنها حسب مورد از وظایف و اختیارات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی میباشد. |
||
|
۶ |
وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی- سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور |
قانون کار (1369/8/29) |
ماده (108)- وزارت کار و امور اجتماعی موظف است برحسب نیاز و با توجه به استقرار نوع صنعت موجود در نقاط مختلف کشور برای ایجاد و توسعه مراکز کارآموزی ذیل در سطوح مختلف مهارت اقدام نماید: الف) مراکز کارآموزی پایه برای آموزش کارگران و کارجویان غیرماهر ب) مراکز کارآموزی تکمیل مهارت و تخصصهای موردی برای بازآموزی، ارتقای مهارت و تعلیم تخصصهای پیشرفته به کارگران و کارجویان نیمهماهر، ماهر و مربیان آموزش حرفهای ج) مراکز تربیت مربی برای آموزش مربیان مراکز کارآموزی د) مراکز کارآموزی خاص معلولین و جانبازان با همکاری وزارتخانهها و سازمانهای ذیربط (مانند وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، بنیاد شهید، بنیاد جانبازان و ...). ماده (111)- علاوه بر تشکیل مراکز کارآموزی توسط وزارت کار و اجتماعی، آموزشگاه فنی و حرفهای آزاد نیز بهمنظور آموزش صنعت یا حرفه معین بهوسیله اشخاص حقیقی یا حقوقی، با کسب پروانه از وزارت کار و امور اجتماعی تأسیس میشود. |
|
قانون بیمه بیکاری (1369/6/26) |
تبصره «۳» ماده (۹)- سازمان آموزش فنی و حرفهای وزارت کار و امور اجتماعی مکلف است همزمان با اجرای قانون بیمه بیکاری، آموزش مهارتهای مورد نیاز بازار کار و نیز بازآموزی و تجدید مهارت کارگران تحت پوشش بیمه بیکاری موضوع بند «ج» ماده (7) این قانون را در مراکز آموزش فنی و حرفهای و یا مراکز آموزش جوار کارخانجات فراهم نماید. |
||
|
قانون الزام فراگیری آموزشهای فنی و حرفهای برای اشتغال به کار (1376/3/11) |
تبصره «1»- زمینه ارتقای آموزش ضمن کار کارگرانی که قبلاً در واحدهای فوقالذکر اشتغال یافتهاند براساس برنامههای زمانبندی شده سازمانآموزش فنی و حرفهای خواهد بود. تبصره «4»- سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور موظف است با استفاده از امکانات موجود بهمنظور رفع مشکلات احتمالی زنان جویای کار در کلیه مراکز استانها و شهرستانها متناسب با فرصتهای شغلی زمینه آموزش فنی و حرفهای بانوان را فراهم نماید. |
||
|
۷ |
وزارت آموزش و پرورش |
قانون تشکیل سازمان پژوهش و نوسازی آموزشی (1355) |
بند «6» ماده (۲)- تربیت کارشناسان مورد نیاز وزارت آموزش و پرورش و اجرای برنامههای کارآموزی برای معلمان و مسئولان مدارس و مجریان مربوط |
|
قانون اهداف و وظایف وزارت آموزش و پرورش (۱۳۶۶) |
ماده (۱۰)- وزارت دارای وظایف زیر است: ۹. آموزش مستمر معلمان و کارکنان وزارت بهمنظور ارتقای سطح توانایی شغلی آنان. 14. صدور اجازه تأسیس و نظارت مستمر بر مدارس وابسته به مردم و دیگر دستگاههای اجرایی و آموزشگاههای آزاد. |
||
|
۸ |
نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران |
آییننامه اجرایی آموزشگاههای رانندگی (هیئت وزیران، 1383/12/5) |
بند «چ» ماده (۱)ـ اجازه تأسیس آموزشگاه رانندگی: اجازهنامهای است که با رعایت مقررات این آییننامه توسط راهنمایی و رانندگی صادر و به متقاضی واجد شرایط تسلیم میگردد. تبصره «۲» بند «پ» ماده (۱۶)- کلیه آموزشگاهها موظفند برنامه آموزشی هنرجویان را طبق دستورالعملی که به پیشنهاد راهنمایی و رانندگی نیروی انتظامی به تصویب وزیر کشور میرسد به مورد اجرا بگذارند. ماده (۲۰)ـ راهنمایی و رانندگی با ارائه گواهی آموزش صادره از آموزشگاهها، نسبت به انجام آزمونهای مربوط به قوانین و مقررات راهنمایی و رانندگی و آزمون عملی سنجش مهارت رانندگی داوطلبان و اعطای گواهینامه رانندگی به متقاضیان اقدام مینماید. |
بررسی مستندات قانونی موجود که ۱۵ مورد آنها در جدول ۱ آمده است، نشان میدهد که حداقل تعداد هشت دستگاه اجرایی مختلف در زمینه ارائه آموزشهای فنی، حرفهای و مهارتی غیررسمی دارای تکلیف و وظیفه قانونی هستند. این دستگاهها از نظر جایگاه و سلسلهمراتب اداری در عرض هم قرار دارند و هیچ دستگاهی ازجمله سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور تفوق قانونی نسبت به دستگاههای دیگر نداشته و نمیتواند در جایگاه تولیگری همهجانبه آموزشهای فنی و حرفهای غیررسمی قرار گیرد.
در این گزارش، ایده تعیین متولی واحد در حوزه آموزشهای مهارتی غیررسمی در کشور برمبنای قوانین موجود بررسی شد. بررسی قانون نظام جامع آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی و سایر قوانین و مقررات موضوعه کشور در این زمینه به استخراج نکات مهمی منجر شد که بهصورت زیر خلاصه میشود:
با توجه به موارد فوق، مسئله تولیگری واحد در حوزه آموزشهای مهارتی غیررسمی قبلاً در قوانین کشور بهویژه قانون نظام جامع آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی تعیین تکلیف شده و شورای عالی آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی در این جایگاه قرار دارد و زیر نظر شورای عالی، سایر دستگاههای مربوطه وظیفه اجرای آموزشها در حیطههای تعیین شده در قوانین موضوعه را برعهده دارند. این دستگاههای اجرایی موظفند براساس چارچوبها، استانداردها و ضوابطی که شورای عالی تصویب کرده است و نقش ایجاد هماهنگی و انسجامبخشی به این حوزه را دارند، فعالیت کنند. بنابراین، نمیتوان هیچیک از دستگاههای مجری ازجمله سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور را بهعنوان مرجع اصلی ارائه آموزش مهارتی غیررسمی کشور برگزید.
|
گزیده سیاستی/ مدیریتی براساس قوانین و مقررات موجود، شورای عالی آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی در جایگاه تولیگری یکپارچه حوزه آموزش مهارتی غیررسمی کشور قرار دارد و دستگاههای مجری این آموزشها در عرض هم قرار دارند لذا نمیتوان سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور را بهعنوان مرجع اصلی ارائه آموزشهای مهارتی غیررسمی در کشور تعیین کرد. |
شورای راهبری
دبیرخانه شورای عالی آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی
کمیسیون آموزش، تحقیقات و فناوری مجلس شورای اسلامی
سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور
