خلاصه مدیریتی

• بیان/شرح مسئله

در چند دهه گذشته آلودگی هوا به‌عنوان یک مشکل اساسی، سلامتی افراد را تحت تأثیر قرار داده است. اثــرات آلودگــی هــوا بــر ســلامت بشــر نــه تنهــا بــه صـورت کاهـش کیفیـت زندگـی، بلکـه بـه صــورت افزایــش هزینه هــای ســلامت بــر جامعــه نیز تاثیـر می گـذارد. آلودگی هوا از مهم‌ترین مشکلات کلان زیست‌محیطی شهرهای ایران است. اکنون بحران آلودگی هوا نه‌ تنها، کلانشهرها بلکه شهرهای کوچک را هم تهدید می‌کند که این پدیده سهم عمده‌ای در به خطر انداختن سلامت جسم و روان شهروندان دارد. آلودگی هوا پس از استعمال دخانیات، دومین عامل اصلی مرگ‌های ناشی از بیماری‌های غیرواگیر محسوب می‌شود و با افزایش ریسک ابتلا به بیماریهای حاد، مزمن و مرگ در ارتباط است. مطالعات متعددی نشان داده اند که ارتباط معناداری بین میزان آلودگی هوا و مرگ ومیر ناشی از بیماریهای قلبی و تنفسی ناشی از سرطان ریه وجود دارد. همچنین نتایج این مطالعات نشان داده  است که آلودگی هوا با افزایش تعداد بیماری ها و مراجعات به بیمارستان و اورژانس و همچنین تعطیلی مشاغل و مدارس همراه است. مطالعات سازمان جهانی بهداشت نشان میدهد با کاهش آلاینده‌های هـوا، کشورها میتوانند بخش قابل توجهی از بار بیماریهای مرتبط با سکته مغزی، بیماریهای قلبی، سرطان ریه و بیماریهای حاد و مزمن تنفسی ازجمله آسم را کاهش دهند. در ایران نیز کیفیت هوای کلان‌شهرها، سلامت جامعه به‌ویژه گروههای آسیب‌پذیر ازجمله کودکان و سالمندان را تهدید میکند.

• نقطه نظرات/یافته‌های کلیدی

بنا‌بر ماده (۲2) آیین‌نامه فنی موضوع ماده (۲) قانون هوای پاک، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی موظف است برآورد سالیانه تخمین هزینه‌های مستقیم آلودگی هوا در‌خصوص بیماری‌ها و مرگ‌و‌میرهای منتسب به آلودگی هوا را به تفکیک آلاینده‌های معیار و شهرهای دارای اولویت کشور منتشر کند. در این راستا، در گزارشی که توسط وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی با همکاری مرکز تحقیقات کیفیت هوا و تغییر اقلیم دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در سال 1400 تهیه شده میانگین تعداد مرگ کل منتسب به مواجهه طولانی‌مدت با ذرات معلقPM2.5 در بزرگسالان بالاتر از 30 سال در شهرهای مورد مطالعه در کشور (طی سال 1400‌)‌، 20837 نفر است. نتایج نشان می‌دهد، در سال 1400 به‌طور میانگین جزء مرگ کل منتسب به ذرات معلق در کشور برابر با 12/59 درصد است. همچنین برآوردی از کل هزینه‌های مرتبط با مرگ‌و‌میر ناشی از عوامل مختلف منتسب بهPM2.5 در کشور طی سال 1400 برابر 11/3 میلیارد دلار نشان داده شده است. این آمارها به وضوح از گستردگی ابعاد فاجعه حکایت دارد، آمارهایی که صرفا در حوزه بهداشت ارائه شده و اگر خسارت بخش اقتصاد مانند تعطیلی کارخانجات، اختلال در پروازها، تعطیلی مراکز آموزشی و شهرها هم لحاظ شود، ابعاد این مسئله گسترده تر خواهد بود. نکته کلیدی این میزان خسارت بالا، آن است که درصورتی‌که این مبلغ به‌جای هزینه‌کرد برای درمان و خسارت‌های وارده، در جهت جلوگیری از انتشار آلاینده‌ها استفاده شود، علاوه‌بر کنترل پیامدهای مرگ و بیماری منتسب، منجر به بهبود کیفیت زندگی به ‌شکل پایدار و اصولی خواهد شد.

• پیشنهاد راهکار‌های تقنینی و یا راهکار‌های سیاستی به همراه تجزیه و تحلیل استدلال‌ها

بنابراین برای دستیابی به نتیجه مطلوب و روند سریع‌تر در این زمینه، برخی از مهم‌ترین پیشنهادها عبارتند از: تعیین اهداف کمّی برای برنامه‌های جامع کاهش آلودگی هوا‌، لزوم تهیه شواهدی مرتبط با سهم‌بندی منابع انتشار و فهرست انتشار آلاینده‌های هوا، بازنگری استاندارد ملی هوای پاک با توجه به رویکرد استانداردهای جهانی کیفیت هوای سازمان جهانی بهداشت در سال 2021، اطلاع‌رسانی وضعیت شاخص کیفیت هوا (AQI)  بـا مسئولیت و زیـر نظـر وزارت بهداشـت، همکاری دستگاه‌های اجرایی درباره اجرای مصوبات کمیته اضطرار در زمینه‌هایی همچون تعطیلی ادارات و مدارس برای کاهش مواجهه با آلودگی هوا، ایجاد نظام شناسایی، مراقبت، پایش و گزارش‌دهی بیماری‌های مرتبط با کیفیت هوای استنشاقی در کشور و ایجاد نظام اطلاعات یکپارچه بیماری‌های مرتبط با کیفیت هوای استنشاقی در کشور همچون سامانه خدمات سلامت ایرانیان، پرونده الکترونیک و کارت سلامت ایرانیان.

1-مقدمه

یکی از مسائلی که در قرن حاضر به شدت مورد توجه قرارگرفته و زندگی افراد را تحت تأثیر قرار داده، مسئله آلودگی هواست. به‌عبارت‌دیگر، آلودگی هوا به بخش جدایی‌ناپذیر جامعه کنونی بشری تبدیل شده است. آلودگی هوا ارتباط مستقیم با سلامت جامعه دارد و می‌تواند آسیب‌های جبران‌ناپذیری به‌ویژه برای ساکنان شهرهای پرجمعیت ایجاد کند. آلودگی هوا پس از استعمال دخانیات، دومین عامل اصلی مرگ‌های ناشی از بیماری‌های غیرواگیر محسوب می‌شود و با افزایش ریسک ابتلا به بیماری‌های حاد، مزمن و مرگ در ارتباط است[1]. براساس داده‌های کیفیت هوا که توسط سازمان بهداشت جهانی[1] در سال 2018 منتشر شده است، حدود 97 درصد از شهرهای با جمعیت بیش از 100 هزار نفر در کشورهای با درآمد کم و متوسط مقادیر غلظت آلاینده‌های هوای آزاد[2] در آنها از حدود استانداردی سازمان بهداشت جهانی بالاتر است[2]. همزمان با کاهش کیفیت هوا، ریسک ابتلا به سکته، بیماری‌های قلبی عروقی، سرطان ریه و بیماری‌های حاد و مزمن تنفسی افراد افزایش می‌یابد. اهمیت این موضوع آنقدر زیاد است که در سال‌های اخیر، بسیاری از مطالعات مرتبط با آلودگی هوا، به بررسی اثرات آلاینده‌های موجود در هوا بر سلامت انسان پرداخته‌اند[3]. بر‌اساس شواهد، نوسانات کوتاه‌مدت آلودگی هوا تأثیری منفی بر روی سلامت همه افراد جامعه دارد[4]. این تأثیر و شدت ارتباط آن با بیماری‌های قلبی تنفسی و سکته مغزی نگران‌کننده است، به‌طوری‌که افزایش نرخ شیوع مرگ‌و‌میر افراد را در پی داشته است[6,5] و هر‌ساله، ده‌ها هزار مرگ ناگهانی قلبی، مرتبط با آلودگی هوا گزارش شده است.[7] علاوه‌بر اینها مطالعات انجام شده نشان داده‌اند که آلاینده‌های هوا مانند ذرات معلق هوا (PM)، منواکسید کربن (CO)، دی اکسید گوگرد (SO₂)، اکسیدهای نیتروژن (NO_x) و ازن (O₃) در کنار ترکیبات آلی فرّار (VOCs) و فلزات سنگین موجود در ذرات معلق از طریق مکانیزم‌های مختلف باعث ناباروری می‌شوند[10,9,8]. پیامدهای ناشی از آلودگی هوا نه‌تنها سلامت مردم را به خطر می‌اندازند، بلکه به‌علت افزایش نیاز به خدمات مراقبتی، بهداشتی و فوریت‌های پزشکی که برای جمعیت تحت تأثیر انجام می‌شود، هزینه‌های سرباری را نیز بر حوزه سلامت تحمیل می‌کند. از‌این‌رو با توجه به اهمیت موضوع آلودگی هوا در کشور و نبود مطالعات جامعی در زمینه آثار آلودگی هوا بر سلامت در کشور، گزارش حاضر به‌منظور تبیین آثار آلودگی هوا بر سلامت و بیان چالش ها و راهکارهای موثر بر رفع آن تهیه شده است.

2- پیشینه پژوهش

2-1- پیشینه مطالعات پژوهشی مرتبط

Cao و همکاران در چین در طول سال های 1999 تا 2000 به روش مطالعه کوهورتی و با استفاده از مدل مخاطره متناسب که بر روی  70947 مرد و زن میانسال انجام داده است، ارتباط معناداری بین میزان آلودگی هوا و مرگ ومیر ناشی از بیماریهای قلبی و تنفسی ناشی از سرطان ریه بدست آورد.

Sousa و همکاران نیز در سال 2012 در مطالعه ای به بررسی اثر آلودگی هوا بر ابتلا به بیماری های تنفسی در پرتغال پرداختند. نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد که ارتباط معناداری بین میزان آلاینده های هوا و تعداد بستری شدن افراد ناشی از بیماری آسم وجود دارد و این ارتباط در روزها با آلودگی بیشتر هوا تقویت می شود.

مطالعه ناصری و همکاران در سال 2016 نیز نشان داد که آلودگی هوا به عنوان یک تهدید بزرگ برای سلامت جامعه شناخته شده است. آلودگی هوا با افزایش تعداد بیماری ها و مراجعات به بیمارستان و اورژانس و همچنین تعطیلی مشاغل و مدارس همراه است.

ندافی و همکاران نیز در مطالعه ای در سال 1391 نشان دادند در روزهایی که آلودگی هوا ناشی از ذرات معلق بالا بوده است موارد پذیرش افرادی که دچار مشکلات قلبی -عروقی و تنفسی بوده اند، افزایش یافته است.

نتایج مطالعه رضایی و همکاران نیز در سال 1394 نشان داد که ارتباط معناداری بین سطح ازن و دی اکسید گوگرد در هوای کرمان و نیز تعداد مراجعات بیماران تنفسی به بیمارستان وجود داشته است.

2-2-سوابق تقنینی

بر اساس ماده (۲2) آیین‌نامه فنی موضوع ماده (۲) قانون هوای پاک، وزارت بهداشت، ‌درمان و آموزش پزشکی موظف است برآورد سالانه تخمین هزینه‌های مستقیم آلودگی هوا در خصوص بیماری‌ها و مرگ و میرهای منتسب به آلودگی هوا را به تفکیک آلاینده‌های معیار و شهرهای دارای اولویت کشور منتشر کند.

3-بیان مسئله و اهمیت موضوع

هوا یکی از اساسی‌ترین نیازهای فیزیولوژیک انسان است به‌طوری‌که تصور ادامه حیات بدون هوا حتی برای چند دقیقه غیر‌ممکن است. آلودگی هوا براساس آخرین گزارش بار بیماری‌ها در سال 2021، چهارمین عامل خطر مرگ در جهان و مهم‌ترین تهدید زیست‌محیطی برای سلامت انسان است[11]. براساس آخرین گزارش سازمان بهداشت جهانی در سال 2022، آلودگی هوای آزاد و هوای داخل، سالیانه منجر به بیش از 7 میلیون مرگ زودرس در جهان می‌شود (از هر 9 مرگ یک مرگ منتسب به آلودگی هوا‌ست).[12] مطابق آمار و اطلاعات سازمان بهداشت جهانی، در حال حاضر 99 درصد از جمعیت جهان در مناطقی زندگی می‌کنند که در آن سطح آلودگی هوا (غلظت سالیانه ذرات معلق (PM2/5 بالاتر از استاندارد سازمان بهداشت جهانی (5 میکروگرم بر متر‌مکعب) است. در کشورهایی با سطح درآمد متوسط و پایین خطر بیشتری وجود دارد و مردم این کشورها با سطوح خطرناک آلودگی هوا مواجه هستند. در کشور ما نیز آلودگی هوا به عنوان یکی از چالش‌های مهم حوزه سلامت و به عنوان مشکلی پیشرو در حوزه بهداشت مطرح شده است؛ باید توجه کرد که در بسیاری از شهرهای بزرگ کشور از جمله تهران، کرج، اصفهان، مشهد، تبریز، اراک، اهواز و شیراز غلظت بعضی از آلاینده های هوا از استانداردهای ملی به مراتب بالاتر است. برآورد می شود که با احتساب پدیده ریز گردها، جمعیتی بالغ بر ۳۵میلیون نفر، یعنی حدود نیمی از جمعیت کل کشور در معرض درجاتی از آلودگی هوا قرار دارند. این مشکل نه تنها سلامت مردم را به خطر می اندازد، بلکه به علت افزایش نیاز به خدمات مراقبتی، بهداشتی و فوریت های پزشکی که برای جمعیت تحت تاثیر انجام میشود، بر حوزه سلامت هزینه های سربار نیز تحمیل می کند. از اینرو انجام مطالعات گسترده در این زمینه بسیار حائز اهمیت است. همچنین بنا‌بر ماده (22) آیین‌نامه فنی در زمینه کنترل و کاهش آلودگی‌ها (موضوع ماده (۲) قانون هوای پاک)، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی موظف است برآورد سالیانه تخمین هزینه‌های مستقیم آلودگی هوا در‌خصوص بیماری‌ها و مرگ‌و‌میرهای منتسب به آلودگی هوا را به تفکیک آلاینده‌های معیار و شهرهای دارای اولویت کشور منتشر کند.

4-آلودگی هوا و پیامدهای آن بر سلامت انسان

آلودگی هوا، عبارت است از انتشار یک یا چند آلاینده اعم از آلاینده‌های جامد، مایع، گاز، پرتوهای یون‌ساز و غیر‌یون‌ساز، بو و صدا در هوای آزاد، به‌صورت طبیعی یا انسان‌ساخت، به مقدار و مدتی که کیفیت هوا را به‌گونه‌ای تغییر دهد که برای سلامت انسان و موجودات زنده، فرایندهای بوم‌شناختی (اکولوژیکی) یا آثار و ابنیه زیان‌آور بوده و یا سبب از بین رفتن یا کاهش سطح رفاه عمومی‌ شود[13].

در تعریفی دیگر آلودگی هوا چنین بیان شده است: حضور مواد نامطلوب در هوا به مقداری که بتواند آثار مضر ایجاد کند.

آلودگی هوا در عباراتی دیگر این‌گونه تعریف شده است: وجود هر نوع آلاینده اعم از جامد، مایع، گاز یا تشعشع پرتوزا و غیرپرتوزا در هوا به مقدار و در مدت ‌زمانی که کیفیت زندگی را برای انسان و دیگر جانداران به خطر اندازد و یا به آثار باستانی و اموال خسارت وارد کند.

تأثیر آلودگی هوا بر سلامت انسان‌ها شامل طیف وسیعی از اثرات است که از نبود علائم بالینی تا مرگ را شامل می‌شود.[14] پیامدهای آلودگی هوا برای سلامت از پیامدهای برگشت‌پذیر مانند سوزش چشم، خارش گلو، سردرد و سرگیجه تا آسیب‌های بازگشت‌ناپذیر و تهدید‌کننده سلامت نظیر سرطان، آسیب به دستگاه عصبی و مرگ متفاوت است.[3] براساس گزارش مؤسسه بین‌المللی تحقیقات سرطان[4] در سال 2013، آلودگی هوا و ذرات معلق در هوا، به‌عنوان ترکیبات سرطان‌زا برای انسان (گروه یک) طبقه‌بندی شده است. چهار گروه آسیب‌پذیر در مواجهه با آلودگی هوا وجود دارند که عبارتند از: زنان باردار، کودکان، سالمندان و ورزشکاران. براساس مطالعات انجام شده، مشخص می‌شود که آلودگی و آلاینده‌ها از دوران جنینی تا سالمندی تهدیدی جدی برای سلامتی محسوب می‌شوند.

عوارض آلاینده‌ها بر روی دستگاه‌های مختلف بدن به اختصار شرح ذیل است[15]:

1. بیماری‌های دستگاه تنفس: شواهد بسیاری در ارتباط با تشدید آسم، بیماری انسدادی مزمن تنفسی (COPD)[5]، سرطان ریه و کاهش عملکرد ریوی با آلودگی هوا وجود دارد؛ ولی شواهد در زمینه ارتباط آلودگی هوا و بروز آسم و بیماری انسدادی مزمن تنفسی کم و ناپایدار است.
2. بیماری‌های قلبی ـ عروقی: مواجهه با آلودگی هوا را می‌توان به‌عنوان یک عامل خطر نوظهور جدی برای ایجاد و توسعه بیماری‌های قلبی ـ عروقی دانست. مواجهه کوتاه‌مدت با آلاینده‌های هوا باعث بیماری‌های حاد قلبی و فشارخون می‌شود.
3. بیماری‌های دستگاه عصبی: آلودگی هوا موجب افزایش شیوع بیماری‌های نورودژنراتیو[6][7](زوال عصبی) مثل آلزایمر، پارکینسون و افزایش احتمال ابتلا به ام اس می‌شود. مرگ ناگهانی در بیماران مبتلا به صرع افزایش می‌یابد، همچنین باعث اختلالات تکاملی و افزایش احتمال ابتلا به اوتیسم بر اثر مواجهه مادران باردار و کودکان با آلودگی هوا می‌شود.
4. بیماری‌های پوستی: آلودگی هوا می‌تواند باعث پیری زودرس پوست، کاهش میکروفلور[8] نرمال پوست، افزایش شیوع بیماری درماتیت آتوپیک[9] و شدت یافتن کهیر شود.
5. بیماری‌های دستگاه گوارش: آلودگی هوا و آلاینده‌های مرتبط با آن مانند PM، ازن، اکسیدهای نیتروژن و فلزات سنگین و برخی از آلاینده‌های آلی در بروز بیماری‌ها و به‌ویژه بیماری‌های التهابی مرتبط با دستگاه گوارش مانند فیبروز کبدی[10]، آپاندیسیت و سرطان‌های دستگاه گوارش نقش دارند.
6. بیماری‌های چشم و بینی: آلودگی هوا التهاب مخاط بینی و سینوس‌ها را تشدید می‌کند و در مزمن شدن عفونت سینوس‌ها و بینی نقش دارد. شیوع رینیت[11] آلرژیک به‌طور چشمگیری با سطوح غلظت‌های NO و SO₂ و CO با هوای تنفسی ارتباط دارد.
7. بیماری‌های دستگاه تولیدمثل: مطالعات انجام شده نشان داده‌اند که آلاینده‌های هوا مانند ذرات معلق هوا (PM)، منواکسید کربن (CO)، دی اکسید گوگرد (SO2)، اکسیدهای نیتروژن (NOx) و ازن (O3) در کنار ترکیبات آلی فرّار (VOCs) و فلزات سنگین موجود در ذرات معلق از طریق مکانیزم‌های مختلف باعث ناباروری می‌شوند. موارد ناباروری در بین مردان و زنان در سنین باروری در دهه گذشته در جهان رو به افزایش بوده است. در حال حاضر ناباروری توسط سازمان بهداشت جهانی به رسمیت شناخته شده و به‌عنوان یک موضوع بهداشت عمومی قابل توجه در سراسر جهان و یک چالش جدی حوزه سلامت تبدیل شده است. اعتقاد بر این است که تقریباً 15 تا 30 درصد زوج‌ها با مشکل ناباروری غیر‌قابل توضیح مواجه هستند[16]، بدون شک سبک زندگی و کیفیت محیط و آلاینده‌های محیط می‌تواند نقش مهمی در این زمینه داشته باشد. برخی از موارد ناباروری ماهیت ناشناخته (ایدیوپاتیک)^[12] دارند و ممکن است ناشی از قرار گرفتن در معرض آلاینده‌های شیمیایی در محیط‌های آزاد‌، خانگی و شغلی باشند. همچنین نتایج مطالعه بین‌‌المللی درباره بررسی خطر آلودگی هوا بر جمعیت نیز نشان داد که زنانی که یک سال در معرض آلودگی ذرات کوچک با غلظت بیش از ۱۰ میکروگرم بر متر‌مکعب بوده‌اند دارای ۲۰ درصد خطر ناباروری بیشتری هستند. گرچه ناباروری، میلیون‌ها انسان را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار می‌دهد، اما تحقیقات نسبتاً اندکی در مورد تأثیر آلودگی هوا بر روی ناباروری انجام شده است.

هوای آلوده در حال حاضر به‌عنوان یکی از عوامل تولد زودرس و وزن کم نوزاد در هنگام تولد شناخته می‌شود. مکانیزم‌هایی که توسط این آلاینده‌ها بر ناباروری مؤثر بوده است (به‌صورت مستقیم و غیر‌مستقیم) مثل اثر بر غدد درون‌ریز، سقط جنین، ناباروری اولیه و ثانویه، اثر بر سیستم ایمنی و تخریب و شکست DNA و سایر موارد دیگر معرفی شده است[17]. در مطالعات مشخص شده است که ذرات معلق به‌صورت قابل توجهی بر ناباروری، کاهش نرخ تولد زنده، سقط جنین و شکست در روش‌های القای بارداری (IVF) مؤثر است. کاهش نرخ باروری در‌خصوص مواجهه با آلودگی هوا و ذرات معلق هوا از طریق مکانیزم‌های مختلفی اتفاق می‌افتد. همچنین ذرات می‌توانند بر سیستم ایمنی اثر گذاشته و در جایی که آلاینده‌ها از طریق جفت به جنین منتقل می‌شوند منجر به آسیب جبران‌ناپذیر به جنین شده و یا باعث سقط شوند. مونوکسید کربن (CO) نیز در کاهش انتقال اکسیژن در عروق رحمی مشکل ایجاد کرده و باعث سقط می‌شود. در چندین مطالعه‌، ارتباط آماری معناداری بین CO و افزایش نرخ سقط جنین گزارش شده است.NO2  نیز همانند سایر آلاینده‌های هوا در میزان سقط مؤثر باشد. سطح معمولی دی ‌اکسید نیتروژن به همان اندازه که سیگار کشیدن باعث افزایش سقط جنین می‌شود، مضر است و ذرات آلودگی در جفت جنین‌ها مشاهده شده است. دی اکسید گوگرد (SO2) نیز باعث کاهش سنتز DNA و ایجاد مشکلات کروموزومی می‌شود که در نتیجه می‌تواند با افزایش سقط جنین و ناباروری در ارتباط باشد. در مطالعه‌ای نشان داده شده است که خطر سقط جنین در جمعیت عمومی که در مواجهه با غلظت بالای NO2 و SO2 و محصولات حاصل از احتراق زغال‌سنگ قرار داشتند به‌صورت قابل ملاحظه‌ای افزایش یافته است‌[18].

به‌طور‌کلی جوامع از طریق کاهش سطح آلاینده‌های هوا می‌توانند بار بیماری‌های مربوط به سکته، بیماری‌های قلبی، سرطان ریه و بیماری‌های تنفسی حاد و مزمن را کاهش دهند. پیامدها و منابع انتشار آلاینده‌های هوا بر سلامت به اختصار در جدول 1 به تفکیک هر آلاینده بیان شده است.

جدول 1. پیامدها و منابع انتشار آلاینده‌ها بر سلامت انسان[19]

*. حدود استاندارد مورد استفاده برای آلاینده‌های معیار در سال 1400.

5-برآوردهای سازمان بهداشت جهانی درخصوص پیامدهای آلودگی هوا

سازمان بهداشت جهانی اعلام می‌دارد که بیش از ۳ میلیون نفر در اثر تنفس در فضای شهری سالیانه جان خود را از دست می‌دهند، تا جایی که اگر اقدامی نشود، این رقم تا ۲۰۵۰ میلادی دو‌برابر می‌شود[20] که اهمیت‌‌ این موضوع درخصوص شهرهای بزرگی که در کشورهای درحال توسعه‌اند و همچنین در حال نقض کردن راهبردهای آلودگی هوا هستند، بیشتر خواهد بود.

در پنج سال اخیر، ‌آلودگی هوا ۸ درصد افزایش یافته است. براساس تخمین‌های سازمان بهداشت جهانی این آلودگی ۳ میلیون مرگ (نابالغ) را سالیانه رقم می‌زند که باعث شده آلودگی هوا یکی از بزرگ‌ترین خطرات برای سلامتی انسان‌ها به‌شمار ‌آید. آمار آلودگی هوای شهری که از سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵ توسط سازمان بهداشت جهانی جمع‌آوری شده، ‌نشان می‌دهد ۹۸ درصد شهرهای با بیش از۱۰۰ هزار نفر جمعیت در کشورهایی با درآمد متوسط و پایین، راهبردهای سازمان بهداشت جهانی را رعایت نمی‌کنند. شهرهایی که بدترین کیفیت هوا را به لحاظ ذرات معلق ۱۰ میکرونی دارند، از میان سه هزار شهری که سازمان بهداشت جهانی آنها را بررسی کرده، آلوده‌ترین شهر «اونیتشا» در نیجریه است که۳۰ برابر بیشتر از استاندارد، ذرات معلق ۱۰ میکرونی دارد. «پیشاور» پاکستان در رتبه دوم قرار گرفته و بعد از آن «زابل» ایران به چشم می‌خورد^[15] .[21]

6-اثرات بهداشتی- اقتصادی آلودگی هوا در جهان

مهمترین آلاینده هوای آزاد که در تمام دنیا به‌منظور بیان کیفیت هوا به کار گرفته می‌شود ذرات معلق ریز (PM_2.5) هستند که به‌عنوان شاخص مناسبی از وضعیت کیفیت هوا شناخته می‌شود. براساس مطالعه معتبر بین‌المللی منتشر شده در این زمینه توسط Burnett و همکاران در سال 2018، از بین علل مرگ‌های منتسب به آلودگی هوا، بیماری ایسکمیک قلبی (IHD)،[16] سکته‌های مغزی (Stroke)، بیماری انسدادی مزمن ریه،[17] سرطان ریه[18] و عفونت دستگاه تنفسی تحتانی[19] بیشترین میزان را به خود اختصاص داده‌اند. تعداد موارد مرگ منتسب به مواجهه بلند‌مدت باPM2.5 هوای آزاد در دنیا به تفکیک گروه‌های سنی و علت مرگ در نمودار 1 آورده شده است.[15]

نمودار 1. تعداد موارد مرگ منتسب بهPM2.5 هوای آزاد در تمام دنیا به تفکیک علت مرگ و گروه‌های سنی [15]

همچنین آلودگی هوا به دلیل ایجاد بیماری در انسان ممکن است پیامد‌های زیان‌باری برای اقتصاد جهان داشته باشد. سازمان بهداشت جهانی هشدار داده است که افزایش بیماری‌های ناشی از آلودگی هوا پیامدهای مالی و زیان‌های اقتصادی فراوانی را بر سازمان‌ها، برنامه‌های سلامتی دولت‌ها و خود افراد تحمیل می‌کند. غیبت از مدرسه یا تعطیلی مدارس به علت آلودگی هوا افراد را از فرصت‌های آموزشی محروم می‌کند. آلودگی هوا هزینه‌هایی را بر زندگی مردم تحمیل می‌کند که از جمله آن به کاهش سلامتی و طول عمر افراد، کاهش بهره‌وری، افزایش هزینه‌های بهداشتی ـ درمانی، عدم استفاده کامل از منابع و امکانات اقتصادی ایجاد شده، افزایش هزینه‌های دولت جهت کنترل آلودگی می‌توان اشاره کرد.

‌مطالعات پژوهشگران در شهر بارسلون نشان داده است که در صورت رسیدن غلظت PM-10 سالیانه به مقادیر استانداردهای سازمان بهداشت جهانی ، حدود ۱۶۰۰ یورو به ازای هر نفر صرفه‌جویی اقتصادی خواهد داشت[22]. سازمان بهداشت جهانی برآورد کرده که هزینه سالیانه صرف شده برای بخش سلامت و بهداشت بر اثر آلودگی هوا در اتریش، فرانسه و سوئیس حدود ۳۰ میلیارد پوند است[23]. همچنین با استفاده از اطلاعات مربوط به مراقبت‌های سرپایی برای بیماری‌های تنفسی از داده‌های بیمه سلامت جهانی در تایوان طی سال‌های 2006 تا 2012، برآوردها نشان می‌دهد که کاهش یک‌واحدی در شاخص کیفیت هوا (AQI) منجر به 2/3 میلیارد دلار صرفه‌جویی در هزینه‌های سرپایی مربوط به تنفس در سال می‌شود. با توجه به اینکه میانگین شاخص کیفیت هوا در طول دوره مطالعه برابر با 32 بود، حذف کامل آلودگی هوا باعث کاهش تقریباً 8 درصدی هزینه بهداشت ملی در سال می‌شود. نتایج این مطالعه این مفهوم مهم را ارائه می‌دهد که هزینه کنترل انتشار آلاینده‌های هوا را می‌توان با کاهش هزینه‌های مراقبت‌های بهداشتی جبران کرد[24]. علاوه‌بر این، شواهد نشان می‌دهد که آلودگی هوا به‌طور تصاعدی بر هزینه‌های بهداشتی تأثیر می‌گذارد[25].

7-اثرات آلودگی هوا بر سلامت جامعه در ایران

براساس گزارش سازمان بهداشت جهانی در خصوص کیفیت هوای جهان در سال2022 [26] در بین 131 کشور جهان که مجهز به ایستگاه سنجش این آلاینده هستند، ایران از منظر آلایندهPM2.5  با میانگین غلظت سالیانه 32/5 میکروگرم بر متر‌مکعب در رتبه 21 آلودگی قرار دارد. این در حالی است که بر‌ اساس گزارش کیفیت هوای جهانی سال 2020 در بین 106 کشور جهان (که مجهز به ایستگاه سنجش این آلاینده هستند)، کشورمان از منظر آلایندهPM2.5 با میانگین غلظت سالیانه 27/2 میکروگرم بر متر‌مکعب در رتبه 23 آلودگی قرار دارد و در نسخه 2019 این گزارش ‌‌ایران با میانگین غلظت 24/3 میکروگرم بر متر‌مکعب در رتبه 27ام قرار داشت. از بین 92 پایتخت جهان که مجهز به سیستم پایش آلایندهPM2.5 هستند، شهر تهران با میانگین غلظت سالیانه 29 میکروگرم بر متر‌مکعب جایگاه نوزدهم آلودگی را کسب کرده است. سه کلان‌شهر دهلی در هند، داکا در بنگلادش و اولان‌باتور در مغولستان در رتبه اول تا سوم آلوده‌ترین پایتخت‌های جهان قرار دارند.

جدول 2. میانگین غلظت سالیانه PM2.5  و رتبه ایران بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی[26]

در گزارشی که توسط وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی با همکاری مرکز تحقیقات کیفیت هوا و تغییر اقلیم دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در سال 1400 تهیه شده، میانگین تعداد مرگ کل منتسب به مواجهه طولانی‌مدت با ذرات معلق PM_2.5  صرفاْ در بزرگسالان بالاتر از 30 سال در شهرهای مورد مطالعه در کشور ‌‌طی همان سال، 20837 نفر است.

نتایج نشان می‌دهد، در سال 1400 به‌طور میانگین جزء مرگ کل منتسب به ذرات معلق در کشور برابر با 12/59 درصد است. بر‌اساس این گزارش تعداد مرگ‌و‌میر کل (همه علل) در بزرگسالان بالاتر از 30 سال منتسب به آلایندهPM2.5 طی سال 1400 در شهر تهران به‌طور میانگین 6398 نفر می‌باشد. برآورد می‌شود که با احتساب پدیده ریز‌گردها، جمعیتی بالغ بر 35میلیون نفر، یعنی حدود نیمی از جمعیت کل کشور در معرض درجاتی از آلودگی هوا قرار دارند. این مشکل نه تنها سلامت مردم را به خطر می‌اندازد، بلکه به علت افزایش نیاز به خدمات مراقبتی، بهداشتی و فوریت‌های پزشکی که برای جمعیت تحت تأثیر انجام می‌شود، هزینه‌های زیادی را بر حوزه سلامت تحمیل خواهد کرد.

بر اساس گزارش وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی با همکاری مرکز تحقیقات کیفیت هوا و تغییر اقلیم دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در سال 1400، کل هزینه‌های مرتبط با مرگ‌و‌میر ناشی از همه علل منتسب بهPM2.5 در کشور طی سال 1400 برابر 11/3 میلیارد دلار برآورد شده است. کل هزینه‌های مرتبط با مرگ‌و‌میر ناشی از همه علل منتسب بهPM2.5 در سال 1400 در شهر تهران به‌طور میانگین برابر با 3400/67 میلیون دلار (سه میلیارد و چهارصد میلیون دلار) است.

نکته کلیدی این میزان خسارت بالا، آن است که درصورتی که این مبلغ به‌جای هزینه‌کرد برای درمان و خسارت‌های وارده، در جهت جلوگیری از انتشار آلاینده‌ها استفاده شود، علاوه‌بر کنترل پیامدهای مرگ و بیماری منتسب، منجر به بهبود کیفیت زندگی به‌شکل پایدار و اصولی خواهد شد.

جدول 3. برآورد تعداد مرگ کل، مرگ بعلت بیماری‌های انسداد ریوی، سرطان ریه، بیماری‌های ایسکمیک قلبی و مرگ به علت سکته مغزی منتسب به PM_2/5 شهر تهران در سال 1400 [27]

8-اثرات بهداشتی آلودگی هوا در ایران

در سال 1400 میانگین سالیانه غلظت ذرات معلقPM2.5  در شهرهای مورد مطالعه (تهران، اهواز، مشهد، تبریز، شیراز، اصفهان، ایلام، سنندج، همدان، خرم‌آباد، اراک، کرج، کرمانشاه، آبادان، شهرکرد، یزد، ارومیه، کرمان، قزوین، بیرجند، قم، زابل، بجنورد، زنجان، بوشهر، اردبیل و زاهدان‌) بیش از 6 برابر استاندارد سازمان جهانی بهداشت و بیش از 2/5 برابر استاندارد ملی بوده است. بالاترین و پایین‌ترین میانگین غلظت سالیانه ذرات معلق PM_2/5  در سال 1400 به ترتیب مربوط به شهرهای زابل و اردبیل است. میانگین غلظت سالیانه ذرات معلقPM2.5  در سال 1400 در شهر تهران (13/16± 30/99) میکروگرم بر متر‌مکعب است. در سال 1400 به‌طور میانگین 242 روز میانگین غلظت روزانه ذرات معلقPM2.5 در شهرهای مذکور بالاتر از استاندارد روزانه سازمان جهانی بهداشت بوده است که بالاترین تعداد روزها مربوط به مشهد با 357 روز ‌طی سال 1400 است. در تهران در سال 1400، 355 روز میانگین غلظت روزانه ذرات معلقPM2.5 بالاتر از استاندارد روزانه سازمان جهانی بهداشت بوده است.

‌ طی سال 1400 در شهرهای مورد مطالعه ‌‌ایران تقریباً 16/7 درصد از روزهای سال شاخص کیفیت هوا ذرات معلقPM2.5  در محدوده هوای خوب (پاک)، 62/6 درصد در محدوده هوای قابل قبول، 16/5 درصد در محدوده هوای ناسالم برای گروه‌های حساس، 3/4 درصد در محدوده هوای ناسالم برای همه گروه‌ها، 0/4 درصد در محدوده هوای خیلی ناسالم، 0/4 درصد در محدوده هوای خطرناک است که نسبت به سال 1399 تعداد روزهای دارای هوای خوب حدود 5 درصد کاهش یافته است. بیشترین تعداد روز هوای خوب مربوط به شهر اردبیل (297 روز) است. شهرهای تهران، مشهد، اهواز، اصفهان و کرج دارای کمتر از 10 روز هوای خوب در سال 1400 بوده‌اند. بیشترین تعداد روزهای هوای خطرناک در سال 1400 مربوط به شهر زابل (15 روز) بوده است.

با توجه به نتایج گزارشات کمّی‌سازی منتشر‌ شده توسط وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی طی سال‌های 1395، 1396، 1397، 1398، 1399 و 1400 به‌ترتیب به‌طور میانگین 9/36، 8/89، 7/67، 7/0، 8/0 و 12/59 درصد از مرگ‌های طبیعی منتسب به مواجهه طولانی‌مدت با ذرات معلقPM2.5 در شهرهای مورد مطالعه با جمعیت تقریبی 35 میلیون نفر است. با توجه به کاهش غلظت ذرات معلق طی سال‌های 1395 تا 1398، درصد مرگ‌های منتسب نیز به مقدار جزئی کاهش یافته است. اما این روند در سال 1399 و 1400 متوقف و افزایشی شده است. ‌طی سال‌های 1395، 1396، 1397، 1398، 1399 و 1400 به‌ترتیب به‌طور میانگین 16/3، 15/8، 14/7، 13/97، 14/28 و 14/93 درصد از مرگ‌ها‌ به‌علت بیماری‌های ایسکمیک قلبی (سکته قلبی) منتسب به مواجهه طولانی‌مدت با ذرات معلقPM2.5 در شهرهای مورد مطالعه است. در ‌ سال‌های 1395 تا 1400 به‌ترتیب به‌طور میانگین 16/05، 15/37 ، 14/85، 13/87، 14/34 و 14/6درصد از مرگ‌ها‌ به‌علت سکته مغزی منتسب به مواجهه طولانی‌مدت با ذرات معلقPM2.5 است. طی سال‌های 1395، 1396، 1397، 1398، 1399 و 1400 به‌ترتیب به‌طور میانگین 11/9، 10/97، 9/19، 7/99، 9/39 و 14/89 درصد از مرگ‌های به‌علت سرطان ریه منتسب به مواجهه طولانی‌مدت با ذرات معلقPM2.5  است. طی سال‌های 1395، 1396، 1397، 1398، 1399 و 1400 به‌ترتیب به‌طور میانگین 14/12، 13/09، 11/12، 9/99، 11/9 و 11/49 درصد از مرگ‌های به‌علت بیماری‌های مزمن انسداد ریوی منتسب به مواجهه طولانی‌مدت با ذرات معلقPM2.5 است.

جدول 4. درصد مرگ کل، مرگ بعلت بیماری‌های انسداد ریوی، سرطان ریه، بیماری‌های ایسکمیک قلبی و مرگ به علت سکته مغزی منتسب به PM_2/5 در شهرهای مورد مطالعه در سال 1400 [27]

9-خسارات اقتصادی ذرات معلق PM_2/5  در ایران

در سال 1400 در مجموع هزینه مرتبط با مرگ‌و‌میر ناشی از همه علل منتسب به ذرات معلقPM2.5 برای با 3/11 میلیارد دلار (معادل 313 هزار میلیارد تومان) برآورد شد. این مقدار نسبت به سال 1399 بیش از 90 درصد افزایش یافته است. ‌‌طی سال‌های 1395، 1396، 1397، 1398، 1399 و 1400 هزینه‌های فوق به‌ترتیب برابر با 5/2، 4/4، 4/0، 3/8، 4/3 و 8/17 میلیارد دلار برآورد شده بود.

در مطالعه‌ای که توسط بانک جهانی اجرا شده است، مجموع هزینه‌های رفاه و مجموع هزینه‌های کار ترک شده منتسب به آلودگی هوا در ایران به ترتیب 30,599 و1471 میلیون دلار برآورد شده است [28]. منطق محاسباتی خسارات اقتصادی محاسبه شده در این مطالعه با منطق مجموع هزینه‌های رفاه و مجموع هزینه‌های کار ترک شده که توسط بانک جهانی ارائه شده متفاوت است، بنابراین این اعداد را نمی‌‌توان با یکدیگر مقایسه کرد. اما در مجموع چنان که مشاهده می‌شود هزینه بسیار بالایی بر اثر مواجهه با آلودگی هوا بر جامعه ایران تحمیل می‌شود. این میزان هزینه در سال 1400 (8/17 میلیارد دلار) را می‌توان با کاهش غلظت‌های آلاینده‌ها به‌خصوص ذرات PM_2/5  کاهش داد. اگر‌چه طرح‌ها و اقدامات مرتبط با کاهش غلظت آلودگی هوا هزینه‌بر هستند اما هزینه کوتاه‌مدت از طریق پیشگیری از مرگ‌های زودرس و هزینه‌های مرتبط با آن قابل جبران شدن است.

آلودگی هوا علاوه‌بر تأثیر مستقیم بر سلامت انسان، به صورت غیر مستقیم نیز بر سلامت افراد و اقتصاد کشورها اثر منفی می‌گذارد. از تخریب عملکرد اکوسیستم‌های طبیعی و کاهش محصولات کشاورزی و باران‌های اسیدی گرفته تا آسیب بر رقابت اقتصادی و توانایی رشد شهرها برای جذب و حفظ استعدادهای برتر. پیامدهای غیرمرگبار آلودگی هوا، کمتر از 10 درصد هزینه‌های مرگ زودرس تخمین زده می‌شود. مطابق گزارش بانک جهانی در سال 2016 مرگ‌ومیر ناشی از آلودگی هوا و تبعات آن در ایران طی دو دهه گذشته از میزان 17 هزار نفر در سال 1990 به بیش از 21 هزار نفر در سال 2013 رسیده است. تبعات اقتصادی این معضل نیز در سال 2013 از روش تمایل به پرداخت معادل 30.599 میلیارد دلار (2/48 درصد تولید ناخالص داخلی) و از روش درآمد از‌دست‌رفته برابر 471/1 میلیارد دلار (0/12 درصد تولید ناخالص داخلی) به کشور خسارت وارد کرده است [28].

10-نتیجه‌گیری

نتایج بررسی مطالعات مرتبط با کیفیت هوا و اثرات آلودگی هوا بر سلامت در ایران و سایر کشورها بیانگر نقش بسیار قابل ملاحظه این عامل خطر در ایجاد و بار بیماری‌های غیرواگیر است. بر‌اساس شواهد، نوسانات کوتاه‌مدت آلودگی هوا تأثیری منفی بر ‌سلامت همه افراد جامعه دارد. این تأثیر و شدت ارتباط آن با بیماری‌های قلبی-تنفسی و سکته مغزی نگران کننده است، به‌طوری‌که افزایش نرخ شیوع مرگ‌و‌میر افراد را در پی داشته است و هر‌ساله، ده‌ها هزار مرگ ناگهانی قلبی، مرتبط با آلودگی هوا گزارش شده است. علاوه‌بر اینها مطالعات انجام شده نشان داده‌اند که آلاینده‌های هوا مانند ذرات معلق هوا (PM)، منواکسید کربن (CO)، دی اکسید گوگرد (SO₂)، اکسیدهای نیتروژن (NOx) و ازن (O₃) از طریق مکانیزم‌های مختلفی باعث ناباروری می‌شوند. همچنین آلاینده‌های آلی فرّار (VOCs) و فلزات سنگین موجود در ذرات معلق نیز باعث ناباروری می‌شوند. پیامدهای ناشی از آلودگی هوا نه‌ تنها سلامت مردم را به خطر می‌اندازند، بلکه به‌علت افزایش نیاز به خدمات مراقبتی، بهداشتی و فوریت‌های پزشکی که برای جمعیت تحت تأثیر انجام می‌شود، هزینه‌های سرباری را نیز بر حوزه سلامت تحمیل می‌کند. همان‌گونه که مشاهده شد در گزارش منتشر شده توسط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در راستای ماده (22) آیین‌نامه فنی ماده (۲) قانون هوای پاک، در سال 1400 در مجموع هزینه مرتبط با مرگ‌و‌میر ناشی از همه علل منتسب به ذرات معلقPM2.5 برابر با 17/8 میلیارد دلار (معادل 227 هزار میلیارد تومان) برآورد شد. این مقدار نسبت به سال 1399 بیش از 90 درصد افزایش یافته است. ‌طی سال‌های 1395، 1396، 1397، 1398، 1399 و 1400 هزینه‌های فوق به ترتیب برابر با 5/2، 4/4، 4، 3/8، 4/3 و 8/17 میلیارد دلار برآورد شده بود. با توجه به این ارقام و اهمیت مقوله جمعیت در اقتدار ملی و تأکید مقام معظم رهبری (مد‌ظله العالی) در سیاست‌های کلی جمعیت، از‌این‌رو برنامه‌ریزی و اجرای برنامه‌های علمی و عملی در این باره یک نیاز حیاتی در ایران و بسیاری از کشورها محسوب می‌شود. در‌صورت ارائه و اجرای برنامه‌های مبتنی‌بر شواهد علمی معتبر می‌توان به‌صورت تدریجی غلظت آلاینده‌های هوا را کاهش و به واسطه آن بسیاری از بیماری‌های غیرواگیر را در جامعه کاهش و امید به زندگی و کیفیت زندگی را در کشور افزایش داد. به‌طور‌کلی جوامع از طریق کاهش سطح آلاینده‌های هوا می‌توانند بار بیماری‌های مربوط به سکته، بیماری‌های قلبی، سرطان ریه و بیماری‌های تنفسی حاد و مزمن را کاهش دهند. اگرچه در این راستا اقداماتی در کشور انجام شده ولی موفقیت‌های اندکی در این زمینه به دست آمده است. به‌عنوان مثال از قانون برنامه دوم توسعه به این طرف کاهش آلودگی هوا در شهرهای بزرگ و صنعتی کشور مورد توجه دولت و مجلس بوده است. در این دوره حدوداً سی‌ساله برنامه‌های متعددی تحت عناوین مختلف توسط دولت طراحی و به ‌اجرا گذاشته شده است که در تمامی برنامه‌ها تاکنون به همه راهکارهای نظری ممکن که در کاهش آلودگی هوا مؤثرند به یک اندازه پرداخته شده و راهکارهای ارائه شده در برنامه‌ها در حقیقت فاقد اولویت‌بندی براساس هزینه اثربخشی[20] ‌بوده است. اکنون زمان آن فرا‌رسیده است که به جای پرداختن به همه مؤلفه‌ها و محورهایی که به‌طور نظری بر کاهش آلودگی هوا مؤثرند براساس مطالعه هزینه اثربخشی توان اقتصادی کشور بر محورهایی متمرکز شود که اثر‌بخشی بیشتری دارند (به‌عنوان مثال توسعه حمل‌و‌نقل عمومی پاک و خارج کردن خودروهای فرسوده از چرخه استفاده شاید محورهایی باشند که سرمایه‌گذاری بر روی آنها نتیجه‌بخش و مؤثر باشد‌)، البته انتخاب محورهای دارای اولویت باید براساس مطالعه و بررسی انجام شود. بنابراین برای دستیابی به نتیجه مطلوب و روند سریع‌تر، برخی از مهمترین پیشنهادها به‌شرح زیر است:

1. گزارش ارائه شده توسط وزارت بهداشت صرفاً به 5 پرداخته است. اگر‌چه مهمترین آلاینده هوای آزاد که در تمام دنیا به‌منظور بیان کیفیت هوا به‌کار گرفته می‌شود ذرات معلق ریز (PM_2.5) هستند اما با توجه به فعالیت صنایع مختلف در کشور و غلظت بالای سایر آلاینده‌ها، آلاینده‌های بسیار خطرناک دیگر هم می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. ازاین‌رو نصب تجهیزات پایش و تهیه گزارش‌هایی در زمینه‌های مرتبط می‌تواند مفید باشد.
2. در‌خصوص میزان خسارات ناشی از تعطیلی مدارس و ادارات به دلیل آلودگی هوا و اثرات آلودگی هوا بر سلامت دانش آموزان به عنوان سرمایه های کشور تاکنون گزارش مستدل و جامعی در کشور تهیه نشده است و برای این منظور نیاز به انجام یک مطالعه پژوهشی همه‌جانبه‌نگر وجود دارد.

پیشنهادهای اجرایی در راستای کنترل آلودگی هوا و کاهش پیامدهای آن برای سلامت

1. اهداف کمّی برای برنامه‌های جامع کاهش آلودگی هوا تعیین گردد.

برای کلیه برنامه‌های جامع کاهش آلودگی هوا و نیز برنامه‌های اجرایی مرتبط، اهـداف کمّی مشخص و سنجش‌پذیر تعیین شود تا بتوان میزان اجرای برنامه‌ها و میزان دستیابی به اهداف را به دقت پایش کرد. این اهداف باید به‌گونه‌ای تعیین و تعریف شود که با مسئولیت‌ها، اهداف سازمانی و اولویت‌های سازمان متولی و درگیر همخوان و همسو باشد.

2. لازم است شواهدی مرتبط با سهم‌بندی منابع انتشار و فهرست انتشار آلاینده‌های هوا تهیه شود.

ضروری است که سهم‌بندی منابع انتشار و فـهـرسـت انـتـشـار آلایــنــده‌های هــوا در شهرهای بزرگ و صنعتی کشور براساس اصول معتبر علمی همچون تکنیک‌های انگشت‌نگاری شیمیایی، مدل‌های CMB)،  PCAو (PMF، تهیه و مبنای تدوین برنامه و اولویت‌بندی محورهای آن قرار گیرد. مطالعات سهم‌بندی منابع انتشار و تهیه فهرست انتشار آلاینده‌های هوا نباید جزئی از برنامه جامع کاهش آلودگی هوا باشد، بلکه برنامه جامع کاهش آلودگی هوا باید بر‌مبنای شواهد علمی منتج از آنها تدوین شود.

3. دولت مکلف است با همکاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نسبت به بازنگری استانداردهای ملی هوای پاک اقدام کند.

استانداردهای هوای پاک در سال 1388 بر پایه راهنمای سازمان بهداشت جهانی، با تصویب هیئت وزیران برای سال‌های 1388، 1389 و 1390 تعیین و ابلاغ شد، اما ابقا یا تغییر این استانداردها برای سال‌های بعد از آن به نوعی با عدم توافق سازمان‌های دولتی مرتبط مواجه شد. بنابراین‌ فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران توصیه می‌کند که استانداردهای کیفیت هوا با هدف ارتقای سلامت مردم و با توجه به رویکرد استانداردهای جهانی کیفیت هوای سازمان جهانی بهداشت در سال 2021 در نظر گرفته شود.

4. اطلـاع‌رسـانی در خصوص شاخص کیفیت هوا[21] بایـد بـا مسئولیت و زیـر‌نظـر وزارت بهداشـت انجام شود و سازمان‌های دیگـر نبایـد ‌‌دخالـت کننـد.

در بســیاری از روزهــای ســال کیفیــت هــوای شــهرهای بــزرگ کشــور در وضعیــت ناســالم قــرار می‌گیــرد و اطلاع‌رســانی در‌بــاره کیفیــت هــوا از طریــق ســازمان‌های مختلــف بــا تعابیــر نادرســت انجــام می‌شــود و ایــن‌گونــه اطلاع‌رســانی، مــردم را دچـار نوعـی سـردرگمی و بلاتکلیفی می‌کند. بنابرایـن، اطلـاع‌رسـانی در ایـن زمینـه بایـد بـا مسئولیت و زیـر‌نظـر وزارت بهداشـت انجام شود و سازمان‌های دیگـر نبایـد ‌‌دخالـت کننـد.

5. نظام شناسایی، مراقبت، پایش و گزارش‌دهی بیماری‌های مرتبط با کیفیت هوای استنشاقی در کشور ایجاد شود.
6. بیماری‌های منتسب با کیفیت هوای استنشاقی درکشور در سامانه‌های اطلاعاتی یکپارچه مرتبط با نظام سلامت نشان دار شوند.