مقدمه

قریب به دو دهه است که ورزش ایران در برخی از رشته‌‌ها به‌سمت حرفه‌‌ای شدن حرکت کرده است، ولی مشاهدات و بررسی‌‌ها نشان می‌دهد که تا حرفه‌‌ای شدن واقعی و ساختارمند فاصله زیادی است.

طبق تبصره «2» ماده (94) قانون برنامه ششم توسعه،‌ پرداخت هرگونه وجهی از محل بودجه کل کشور به هر شکل و به هر نحو به ورزش حرفه‌‌ای ممنوع است و در حکم تصرف غیرقانونی در وجوه و اموال دولتی است. این حکم از زمان تصویب در برنامه پنجم توسعه اجرایی شده و با توجه به تصویب مجدد آن در برنامه ششم باز هم ملاک عمل در کمک به ورزش حرفه‌‌ای است. براساس این حکم، وزارت ورزش و جوانان هیچ‌‌گونه کمکی از محل بودجه عمومی کل کشور به ورزش حرفه‌ای انجام نداده است. بنابراین می‌توان این‌طور گفت که باشگاه‌ها از بودجه عمومی محروم شده‌اند و از‌سوی‌دیگر منابع درآمدی پایدار نیز ندارند و همین تأمین مالی به‌عنوان یکی از شرط‌های اصلی، حرفه‌ای شدن را با چالش مواجه کرده است. این در حالی است که غالب باشگاه‌‌های فعال در ورزش کشور به‌نحوی زیرمجموعه دولت، شرکت‌‌های دولتی و شبه‌دولتی قلمداد می‌‌شوند و قطعاً از کمک مالی دولت بی‌‌بهره نیستند. بنابراین راهکار اصلی برای برون‌‌رفت از وضعیت کنونی، واگذاری باشگاه‌‌هاست که با مهیا کردن بسترها و زیرساخت‌‌های واگذاری که همان شیوه‌‌های درآمدزایی باشگاه‌‌هاست، محقق خواهد شد.

مطالعات و بررسی‌ها نشان می‌دهد شیوه‌های درآمدزایی باشگاه‌‌های حرفه‌‌ای ورزش ایران با تأکید بر رشته فوتبال عبارتند از: برند و فعالیت‌‌های تجاری، حامیان مالی، حق پخش تلویزیونی، تبلیغات، درآمد روز مسابقه، هواداران، کمک‌‌های دولت، کمک‌های اشخاص حقیقی و حقوقی و کمک‌‌های فدراسیون‌‌ها و سازمان‌های بین‌‌المللی ازجمله فیفا، AFC و ... به‌عنوان سایر منابع درآمدزایی، صعود تیم‌‌های فوتبال باشگاه‌‌های ایران به لیگ قهرمانان فوتبال آسیا نیز یکی دیگر از منابع مهم درآمدزایی باشگاه‌‌ها می‌‌تواند باشد که صعود به مراحل بالاتر، عایدی بیشتری برای باشگاه خواهد داشت. در‌مجموع شیوه‌های درآمدزایی باشگاه‌های حرفه‌ای ورزش در سه دسته کلی فعالیت‌های تجاری و اقتصادی، حق پخش رسانه‌ای و درآمدهای روز مسابقه تجمیع می‌شود.

فقدان نظام مدون ساختاری و سازوکاری برای تحقق این موارد مانع اصلی درآمدزایی و موجب عدم شفافیت در عواید حاصله و منابع و مصارف مربوط و نارضایتی از وضع موجود شده است که این موارد را می‌توان در نظام جامع باشگاه‌داری سامان‌دهی کرد. از‌سویی وزارت ورزش و جوانان باید به‌عنوان متولی اصلی ورزش کشور تا حصول نتیجه مطلوب در این راستا پیگیری کند.

بیان مسئله

زمانی که مسابقات ورزشی داخلی برگزار می‌شود و این مسابقات با دوربین‌های صدا و سیما ضبط و از طریق شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی پخش می‌شود، در جریان این فعالیت‌های ورزشی – رسانه‌ای درآمدهایی نیز ایجاد می‌شود که عبارتند از: 1. درآمدهای تبلیغاتی قبل، حین و پس از پخش مسابقه، 2. درآمدهای محیطی (دور زمین، لباس ورزشکاران و ...) و 3. درآمد تبلیغاتی رسانه‌های اجتماعی.

نکته قابل‌توجه اینکه درآمدهای محیطی هم به مدد پخش رسانه‌ای ضریب نفوذ بیشتری می‌یابد و ارزش تبلیغاتی مضاعفی پیدا می‌کند. در این بین، رسانه‌های اجتماعی نیز محتوای ورزشی پخش شده از شبکه‌های صدا و سیما را به همان شکل یا با تغییراتی اندک منتشر می‌کنند که آنها نیز عوایدی از این محل کسب می‌کنند. حال مسئله این است که عواید حاصل شده به چه نسبتی میان کنشگران یعنی نهاد ورزش و رسانه (صدا و سیما) تقسیم شود.

بند «پ» ماده (92)، قانون برنامه ششم توسعه

دولت مکلف است تا پایان سال اول اجرای برنامه با مشارکت سازمان صدا و سیما و وزارت ورزش و جوانان،‌ تمهیدات قانونی لازم درخصوص نحوه تقسیم درآمدهای تبلیغاتی ناشی از پخش مسابقات ورزشی را پیش‌‌بینی کند.

 اظهارنظر کارشناسی

- در قانون بودجه سال‌های 1399، 1400، 1401 مقرر شد که به استناد بند «پ» ماده (92) قانون برنامه ششم توسعه، وزارت ورزش و جوانان و سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، درآمدهای تبلیغاتی ناشی از پخش مسابقات ورزشی را به ردیف درآمدی شماره 140184 نزد خزانه‌داری کل کشور واریز نماید. وجوه واریزی این محل ردیف به نسبت سی درصد (30 %) در اختیار وزارت ورزش و جوانان (برای کمک به فدراسیون‌های مربوطه) و هفتاد درصد (70 %) در اختیار سازمان صدا و سیما قرار می‌گیرد.

- گزارش نظارتی منتشر شده دیوان محاسبات کشور درخصوص وزارت ورزش و جوانان و دستگاه‌‌های اجرای تابعه در سال 1400 نشان می‌‌د‌‌هد که مبلغ 7 میلیارد تومان (اعتبارات هزینه‌‌ای) از محل ردیف متفرقه 53000047 با عنوان اعتبارات موضوع درآمدهای تبلیغاتی ناشی از پخش مسابقات ورزشی به دستگاه اجرایی وزارت ورزش و جوانان تخصیص یافت.

- مبلغ کل این ردیف در قانون بودجه سال 1399، 50 میلیارد تومان و سهم وزارت ورزش و جوانان، 15 میلیارد تومان و سهم صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، 35 میلیارد تومان بود. در قانون بودجه سال 1400، با یک رشد 200 درصدی این مبلغ به 150 میلیارد تومان افزایش یافت و سهم وزارتخانه از این محل 45 میلیارد تومان و سهم صدا و سیما 105 میلیارد تومان بود و نهایتاً در قانون بودجه سال 1401، بودجه این ردیف محل با رشد 110 درصدی به 315 میلیارد تومان افزایش یافت.1 از‌سوی‌دیگر، گزارش دیوان محاسبات در سال 1399 نشان داد که مبلغی از این محل ابلاغ، تخصیص و جذب نشده است.2 بنابراین با توجه به اینکه روش‌‌های درآمدزایی پایدار در ورزش شامل سه بخش کلان فعالیت‌‌های تجاری و اقتصادی (مبتنی‌بر کپی‌‌رایت و مالکیت فکری و معنوی و موضوع برندینگ)، حق پخش رسانه‌‌ای (مبتنی‌بر پخش تلویزیونی) و درآمدهای روز مسابقه (مبتنی‌بر تملک استادیوم خانگی باشگاه میزبان) است و برای اجرایی شدن حکم مذکور، ضروری است نظام جامع باشگاه‌داری ورزشی به‌صورت قانون تصویب و ابلاغ شود که در آن صورت همه جوانب این موضوع در قانون ارائه خواهد شد و حوزه‌‌های ورزش و رسانه که به‌واقع اثر دوچندان و پیش‌‌برنده‌‌ای بر همدیگر دارند برای درآمدزایی از پخش مسابقات ورزشی نیازمند تعامل و ارتباط دوسویه و هم‌‌افزای هر دو حوزه است.

منابع درآمدی باشگاه‌های پُردرآمد فوتبال جهان طی سال‌‌های 2004 تا 20183

منابع درآمدی باشگاه‌های رئال مادرید، بارسلونا، منچستریونایتد، بایرن مونیخ، لیورپول، چلسی، آرسنال، تاتنهام، یوونتوس، اینترمیلان و شالکه 04 در سه بخش درآمد روز مسابقه، درآمد حاصل از پخش زنده و درآمد بازرگانی در جدول 1 ارائه شده است. این باشگاه‌ها در تمامی گزارش‌های بین سال‌های 2004 تا 2018 در بین 20 باشگاه پُردرآمد جهان قرار داشتند.

جدول 1. مجموع درآمدهای منابع درآمدی باشگاه‌های پُردرآمد فوتبال جهان بین سال 2004 تا 2018

(مبالغ بر‌حسب میلیون یورو)

اطلاعات جدول 2 نشان می‌دهد که درآمد این باشگاه‌ها طی 15 سال (از محل پخش زنده) تقریباً ثابت بوده است و حدود 41 درصد است. از‌سوی‌دیگر طی این 15 سال از میزان درآمدهای روز مسابقه کاسته شده است و به میزان درآمدهای بازرگانی افزوده شده است. در‌صورتی‌که میانگین درصد درآمدزایی این باشگاه‌ها طی سال 2004 برای درآمد روز مسابقه، پخش زنده و فعالیت‌های بازرگانی به‌ترتیب 28، 41 و 31 درصد بوده است و این میزان در سال 2018 به‌ترتیب 17، 41 و 42 درصد بوده است.

جدول 2. توزیع درصدی منابع درآمدی باشگاه‌های پُردرآمد فوتبال جهان بین سال‌‌های 2004 تا 2018 براساس سال

بررسی وضعیت اقتصادی لیگ برتر فوتبال ایران

بررسی لیگ برتر فوتبال ایران در سال‌‌های اخیر نشان می‌‌دهد که با وجود شرایط مطلوب برای درآمدزایی با توجه به تعادل رقابتی مناسب، همچنان از لحاظ اقتصادی در شرایط دشواری به‌سر می‌‌برد و از لحاظ درآمدزایی، لیگ و باشگاه‌‌های فوتبال در جایگاه مناسبی نیستند.

نگاه دقیق به منابع درآمدی، نقش بارز هواداران را در میزان توسعه اقتصادی لیگ و باشگاه‌‌ها نشان می‌‌دهد. بدین طریق که درآمدهای لیگ‌‌ها و باشگاه‌‌های ورزشی به‌طور مستقیم و غیرمستقیم به هواداران مرتبط است.

جدول 3. منابع جذب درآمدی فوتبال ایران 1398-13934

جدول 3 نشان می‌‌دهد که فوتبال ایران تقریباً به‌جز درصدی درآمد از فعالیت تجاری و اقتصادی که بیشتر از محل حامیان مالی و تبلیغات محیطی است (نه مالکیت معنوی یا همان کپی‌‌رایت) عایدی دیگری ندارد، هرچند این مبالغ طی سال‌های 1393 تا 1397 از میزان 45 میلیارد تومان دریافتی به 20 میلیارد تومان تقلیل یافت. از‌سویی، درآمد حاصل از روز مسابقه که بخشی از آن شامل بلیت‌‌فروشی می‌‌شود نیز عدد قابل اعتنایی نیست و مبلغ دقیق آن نیز نامشخص است.

درباره درآمد ناشی از پخش تلویزیونی که تاکنون محقق نشده است، باید براساس تکلیف قانونی حکم بند «پ» ماده (92) قانون برنامه ششم توسعه موضوع «نحوه تقسیم درآمدهای تبلیغاتی ناشی از پخش مسابقات ورزشی» اقدام شود. در‌این‌باره، شایان ذکر است محل اصلی تأمین اعتبارات مالی سازمان صدا و سیما به‌عنوان مؤسسه‌‌ دولتی، بودجه عمومی کشور بوده و درآمدهای ناشی از تبلیغات و آگهی‌‌های بازرگانی به‌‌عنوان درآمدهای اختصاصی به حساب خزانه کشور واریز شده تا از طریق ردیف بودجه سنواتی برای مصارف خاص و پیش‌بینی شده هزینه شود.

جمع‌بندی و پیشنهاد

با توجه به چالش‌‌های پیش‌‌روی باشگاه‌‌های ورزشی کشور و ممنوعیت پرداخت هرگونه وجهی از محل بودجه عمومی کشور به این باشگاه‌‌ها (به موجب تبصره ماده (13) برنامه پنجم توسعه و حکم تبصره «2» ماده (94) قانون برنامه ششم توسعه)، پیش‌‌بینی قانونگذار برای جبران این ممنوعیت از طریق کسب عواید حاصل از محل درآمدهای تبلیغاتی ناشی از پخش مسابقات ورزشی داخلی و ملی همه باشگاه‌های ورزشی پرهوادار، پرمخاطب و رسانه‌ای در قالب بند «پ» ماده (92) قانون برنامه ششم؛ اقدامی مثبت تلقی می‌‌‌شود که به‌رغم اجرایی نشدن این حکم در قوانین بودجه سنواتی سال‌های 1396 تاکنون، راهکارهای ذیل برای حل این مسئله و معضل ارائه می‌شود.

1. با توجه به اینکه روش‌‌های درآمدزایی پایدار در ورزش شامل سه بخش کلان فعالیت‌‌های تجاری و اقتصادی (مبتنی‌‌بر کپی‌‌رایت و مالکیت فکری و معنوی و موضوع برندینگ)، حق پخش رسانه‌‌ای (مبتنی‌بر پخش تلویزیونی) و درآمدهای روز مسابقه (مبتنی‌بر تملک استادیوم خانگی باشگاه میزبان) است؛ برای اجرایی شدن حکم مذکور، ضروری است نظام جامع باشگاه‌داری ورزشی به‌صورت قانون تصویب و ابلاغ شود که در آن صورت همه جوانب این موضوع در قانون ارائه خواهد شد.
2. در راستای اجرایی شدن بند «پ» ماده (92) قانون برنامه ششم توسعه در‌خصوص موضوع تقسیم درآمدهای تبلیغاتی ناشی از پخش مسابقات ورزشی کشور بندهای ذیل پیشنهاد می‌شود:

الف) وزارت ورزش و جوانان موظف است به نمایندگی از فدراسیون‌ها و باشگاه‌های ورزشی؛ همه درآمدی که از محل تبلیغات محیطی مسابقات ورزشی کسب می‌شود را به ردیف درآمدی شماره 140184 نزد خزانه‌داری کل کشور واریز کند. سازمان صدا و سیما نیز باید همه درآمدهای قبل، حین و بعد از مسابقات ورزشی تیم‌های ایرانی اعم از باشگاهی و ملی را به همین حساب واریز نماید و کل این مبلغ به نسبت مساوی بین وزارت ورزش و جوانان و سازمان صدا و سیما تقسیم می‌شود.

ب) ده درصد (10 %) منابع درآمدی حاصل از پخش محتوای ورزشی در سامانه نمایش آنلاین (وی‌او‌دی‌)، تلویزیون تعاملی (آی‌پی‌تی‌وی‌) و وب‌سایت‌ها به ردیف درآمدی تعیین‌ شده نزد خزانه‌داری کل کشور واریز شود. وجوه واریزی به نسبت مساوی بین وزارت ورزش و جوانان و سازمان صدا و سیما تقسیم می‌شود.

1. سهم پرداخت شده به وزارت ورزش و جوانان از منابع مندرج در بند «الف» و «ب» به باشگاه‌ها و فدراسیون‌های ورزشی تعلق دارد و در اختیار آنها قرار می‌گیرد.
2. وزارت امور اقتصاد و دارایی در موضوع تراکنش‌های مالی و وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در موضوع زیرساخت‌ها و امکانات وی‌او‌دی‌ها، آی‌پی‌تی‌وی‌ها و وبسایت‌ها موظف به همکاری با وزارت ورزش و جوانان (به نمایندگی از فدراسیون‌ها و باشگاه‌های ورزشی) و سازمان صدا و سیماست.