هدف از نگارش این گزارش بررسی وضعیت، شناسایی نقاط ضعف و ارائه راهکار درخصوص ساختار روابط افقی و عمودی لایههای مختلف بنگاهی در صنایع کشور است. ازاین رو شبکه سازی افقی بهعنوان ساختار مطلوب روابط در سطح افقی لایهها با تمرکز بر برنامه توسعه خوشهای و برمبنای شاخصهای توسعه یافتگی، میزان صنعتی بودن، کیفیت محصولات تولیدی، سطح تخصصیافتگی، مهارت نیروی کار و سطح فناوری در خوشههای صنعتی کشور مورد تحلیل قرار گرفت. شبکهسازی عمودی نیز با تکیه بر تحلیل سه شاخص بلوغ بنگاه، بهرهوری کارگاه های صنعتی و وابستگی وارداتی تولید مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج ارزیابی شبکهسازی افقی با تکیه بر برنامه توسعه خوشهای در کشور نشان میدهد که 79 درصد خوشههای کسبوکار کشور در مراحل جنینی و در حال توسعه هستند و تنها 21 درصد خوشههای شناسایی شده، خاتمه یافتهاند که نشان از درجه توسعهیافتگی مطلوب در خوشهها ندارد. همچنین، میزان صنعتی بودن خوشهها برمبنای سطح مکانیزاسیون مورد استفاده در تولیدات خوشهای مورد ارزیابی قرار گرفت که حاکی از سهم اندک (5 درصدی) تولیدات بنگاههای با سطح مکانیزاسیون بالا در مقابل سهم 60 و 35 درصدی تولیدات با سطح مکانیزاسیون متوسط و پایین است. از طرفی، کیفیت 53 درصد تولیدات محصولات در خوشههای شناسایی شده در سطح کیفیت پایین ارزیابی میشوند و تنها 12 درصد تولیدات از کیفیت بالا برخوردارند. سطح تخصص‏یافتگی در خوشههای صنعتی نیز، نشان میدهد نزدیک به 64 درصد بنگاهها از سطح تخصصیافتگی پایین و اشتراکگذاری کم در فعالیتهای زنجیره ارزش برخوردار بودهاند و تنها 8 درصد از بنگاهها از سطح تخصصیافتگی بالا بهره میبرند. شایان ذکر است از نیروهای شاغل در خوشههای صنعتی حدود 62 درصد دارای اشتغال دائم و مابقی دارای اشتغال فصلی هستند که ترکیب نیروهای ماهر (5 درصد)، نیمهماهر (56 درصد) و غیرماهر (39 درصد) شاغل در خوشههای صنعتی شناسایی شده، حاکی از بهرهمندی ضعیف از تخصصگرایی و نیروی کار ماهر است. ذکر این نکته حائز اهمیت است که تنها یک درصد از فناوری مورد استفاده واحدها در خوشه های کسب وکار در کشور، فناوری پیشرفته و بالاست و 45 درصد واحدها از فناوری پایین استفاده می کنند. با توجه به مطالب پیش گفته درخصوص توسعه خوشه های کسب وکار، با وجود تلاش های انجام شده در جهت شناسایی این خوشه ها، تا رسیدن به وضعیت مطلوب مسیر طولانی در پیش است. ساختار روابط توسعهیافته بین سطوح مختلف بنگاهی کشور در قالب شبکهسازی عمودی برمبنای شاخصهای بلوغ بنگاه، بهرهوری کارگاههای صنعتی و وابستگی وارداتی تولید، مورد ارزیابی قرار گرفت که نتایج به دست آمده حاکی از آن است که علی رغم روند رو به رشد خلق و ایجاد بنگاه در کشور، سهم کارگاه های متوسط و بزرگ کشور طی سالهای اخیر تقریباً روند ثابت و گاهی کاهشی داشته؛ یعنی مراحل بلوغ بنگاه های کوچک و ارتقای آنها به بنگاه متوسط با موفقیت انجام نشده است. از طرفی، اگرچه سهم ارزش افزوده صنعتی کارگاههای صنعتی 100 نفر کارکن و بیشتر، حدود 80 درصد مجموع ارزشافزوده صنعتی کارگاههای صنعتی 10 نفر کارکن و بیشتر است و بیشترین بهرهوری را در میان کارگاههای صنعتی دارند، اما رویکرد کشور در تولید محصولات صنعتی به سمت محصولات منبعمحور (8/65 درصد) بوده که نشان می دهد سیاست های حمایتی دولت از صنایع و معادن کشور منجربه توسعه تولیدات با ارزشافزوده و فناوری بالا نهتنها در صنایع کوچک و متوسط که در صنایع بزرگ نیز نشده است. ذکر این نکته بسیار حائز اهمیت است که صنایع مصرفی در کشور نتوانستهاند نقش مؤثری در تحریک بازار محصولات واسطهای داشته باشند، بهگونهای که کالاهای نهایی ساختمحور نظیر رادیو و تلویزیون، ماشینآلات مکانیکی، ماشینآلات اداری و ابزار پزشکی بالاترین ضریب وابستگی وارداتی به تجهیزات سرمایه ای را داشتهاند که موجب افزایش وابستگی وارداتی تولیدات صنعتی شده است. همچنین، شاخص توانمندی خلق ارزشافزوده درخصوص صنایع مصرفی و سرمایهای ازجمله تولید ماشینآلات و تجهیزات طبقهبندی نشده (صنعت ماشینآلات مکانیکی) کاهش یافته و تولید مبلمان، با کاهش مواجه بوده است که در این صورت، موجب کاهش سهم این صنایع از تولیدات صنعتی و بهتبع نقش ضعیف کالاهای نهایی در تحریک بازار محصولات واسطهای در زنجیره صنایع مختلف خواهد شد که عملاً یکی از دلایلی است که موجب عدم شکلگیری ساختار مطلوب روابط توسعهیافته و شبکهسازی عمودی در صنایع کشور می شود. دستیابی به ساختار روابط نظام مند بین لایههای مختلف بنگاهی در صنایع کشور با تکیه بر توسعه خوشهها با موانعی در سطح سیاستگذاری و پیادهسازی الگوهای بهینه در این ارتباط، مواجه است. لذا ضرورت دارد با اعتباربخشی قانونی به جایگاه استراتژی بلندمدت خوشهسازی در قالب «سند ملی توسعه خوشههای کسبوکار کشور» با تأکید بر اجماع همه دستگاهها و نهادهای پشتیبان حاکمیتی کشور، گامهای درست و مؤثری در مسیر توسعه اقتصادی کشور برداشت. بر این اساس پیشنهاد میشود در تدوین برنامه هفتم توسعه کشور با تمرکز بر توسعه خوشههای صنعتی و ایجاد الزام قانونی بهمنظور نظارت بر اجرای صحیح آن با تأکید بر مشارکت نظام مند و حداکثری دستگاههای ذیربط در این خصوص، گام مؤثری برداشته شود. در صورت تدوین و تصویب این سند ملی، برنامه جامع عمل سالیانه تفکیکی برمبنای موضوع و نهاد متولی در دو سطح ملی و محلی تدوین و ابلاغ میشود که با همکاری نهادهای پشتیبان، میتواند تحولی در این حوزه ایجاد نماید. شایان ذکر است احکام پیشنهادی مدنظر جهت درج در برنامه هفتم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در راستای حمایت از برنامه توسعه خوشههای کسبوکار در قسمت پیشنهادهای گزارش ارائه شده است.