Author
Majles
بیان / شرح مسئله
مفهوم نیت (NEET)، که به جوانان خارج از اشتغال، آموزش و کارآموزی اشاره دارد، حدود یک دهه اخیر بدون آنکه تعریفی رسمی و چشماندازی بومی برای آن تدوین شود، وارد گزارشهای رسمی کشور (ازجمله گزارشهای مرکز آمار) شده و بهتدریج به یکی از شاخصهای آسیبشناسی وضعیت جوانان ایران تبدیل شده است. مسئله آنجاست که این مفهوم در بستری خاص، یعنی انگلستان اواخر دهه ۱۹۸۰ و با گفتمان طرد اجتماعی برای هدفی مشخص، یعنی شناسایی آسیبپذیرترین نوجوانان ۱۶ تا ۱۸ساله در مسیر ورود به بازار کار شکل گرفت؛ اما با عام شدن جهانی و بسط بازه سنی تا ۲۴ و حتی ۲۹ سال، از کارکرد اولیه خود فاصله گرفت و به یک سنجه عام آماری بدل شد. در ایران نیز استفاده از آن، علاوهبر گسترش یک تلقی منفی از این گروه و شکلگیری مشهوراتی همچون هممعنا دانستن نیت با «علاف» یا «عاطل و باطل»، پرسشهایی درباره تناسب این شاخص با مسائل و نیازهای جوانان کشور ایجاد کرده است. یافتههای این گزارش نشان میدهد این مشهورات از جهات گوناگونی صحیح نیست. کاربست نسنجیده چنین شاخصی به منزله معیار اصلی سیاستگذاری، این خطر را در پی دارد که منابع و جهتگیری سیاستگذاری جوانان در ایران بهسوی اهدافی نادرست یا کماولویت منحرف شود. این گزارش میکوشد با ارزیابی انتقادی خاستگاه، تعاریف و کاربست این مفهوم، تناسب آن را برای سیاستگذاری جوانان در ایران بسنجد.
نقطهنظرات / یافتههای کلیدی
Ø در حال حاضر شاخص نیت فقط سنجه بازار کاری محسوب نمیشود، بلکه جمعیت هدف را بهعنوان افراد آسیبپذیر معرفی میکند که نشان میدهد ابعاد فرهنگی و اجتماعی پیدا کرده است. همچنین این شاخص به سبب آنکه تمام افراد مشمول نیت را با وضعیت نامطلوب شناسایی کرده، سیاستگذار را به مداخله برای کاهش جمعیت جوانان نیت رهنمون میکند.
Ø یکی از مشهورات آن است که گروه نیت یعنی جوانان عاطل و باطل و تنآسا، اما طبق تعریف، شاخص نیت افراد جویای کار و همچنین زنان خانهدار را نیز شامل میشود. این در حالی است که اطلاق صفاتی همچون علاف و عاطل و باطل به این گروهها صحیح نیست؛ زیرا بیکاران در تلاش فعالانه برای یافتن شغلاند و زنان خانهدار نیز مشغول فعالیت روزانه در مهمترین نهاد جامعه یعنی خانواده هستند.
Ø ایرادهای مهم شاخص نیت در سه دسته ایرادهای مفهومی، سیاستی و روشی قرار میگیرند که عبارتاند از:
الف) ایرادهای مفهومی
· احتساب زنان خانهدار بهعنوان جمعیت نیت: زنان خانهدار که بدون دریافت مزد، کار مهم خانهداری و تربیت فرزند را انجام میدهند، اما در شمار شاغلان محسوب نمیشوند و بااینحال، شاخص نیت آنها را نیز در بر میگیرد. براساس دادههای مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۳، از حدود هر پنج جوان ۱۵ تا ۲۹ساله مشمول نیت، سه نفر زن خانهدار هستند؛ به این ترتیب، زنان خانهدار بزرگترین گروه جمعیت نیت را تشکیل میدهند. این امر نشان میدهد که معیار فعلی نیت، بهدلیل نادیده گرفتن ارزش کار خانگی بدون مزد، تصویری ناقص و تا حدی گمراهکننده از وضعیت واقعی این گروه از جوانان ارائه میدهد.
· غلبه نگاه خطی و ساده: شاخص نیت با غلبه نگاه خطی و ساده، پیچیدگیها و ملاحظات چندبعدی بازار کار را نادیده میگیرد؛ زیرا تنها با یک سنجه «شاغل بودن یا نبودن»، وضعیت غیرشاغل را نامطلوب و شاغل یا محصل بودن را بهطور مطلق مطلوب ارزیابی میکند و فرض را بر مداخله برای کاهش جمعیت غیرشاغلان میگذارد. این در حالی است که نمونههای متعددی نشان میدهد این شاخص در احتساب گروههای مختلف دچار خطا میشود؛ برای مثال، شاغلی که حتی یک ساعت کار مفید انجام نمیدهد در تعریف نیت نمیگنجد. همچنین مادر جوانی که روزانه حدود ده ساعت صرف فرزندپروری و خانهداری میکند ذیل نیت قرار میگیرد. همچنین شاخص نیت وضعیت محصلان را قطعی و مطلوب میداند، اما پژوهشها نشان میدهند جدایی دوره تحصیلی از تجربه کاری، اشتغال پس از تحصیل را به عقب میاندازد؛ به همین دلیل کشورهای OECD سهم دانشجویان شاغل ۱۸ تا ۲۴ساله را حدود ۱۹ درصد رساندهاند، درحالیکه این رقم در ایران تنها ۵ درصد تخمین زده میشود.
ب) ایراد سیاستی
· ناهمگن بودن گروههای مشمول نیت: براساس تعریف رایج از شاخص نیت (کسانی که نه در حال تحصیل رسمی و نه در حال اشتغالاند)، ۵ میلیون و ۳۹۱ هزار نفر از جوانان ایرانی نیت محسوب میشوند. این در حالی است که از بیکاران تا افراد ناتوان جسمی در این گروه حضور دارند. چون این گروهها ویژگیها و مسائل متفاوتی دارند، نمیتوان یک سیاست واحد برایشان طراحی کرد. از منظر سیاستگذاری، گروه هدف باید همگن باشد تا مداخله مؤثر ممکن شود، اما نیتها از نظر فاصله با آموزش و بازار کار، میزان نیاز به حمایت و علت عدم اشتغال با هم تفاوت اساسی دارند.
ج) ایراد روشی
· دشواری محاسبه جمعیت در حال فراگیری مهارت شاخص نیت تنها مهارتآموزی رسمی (مانند سازمان فنی و حرفهای) را در نظر گرفته و مهارتآموزی غیررسمی (مانند کارآموزی نزد یک تعمیرکار) را نادیده میگیرد. همچنین همپوشانی مهارتآموزی با وضع فعالیت اصلی فرد (شاغل، بیکار، خانهدار، محصل) در نظام آماری لحاظ نمیشود؛ برای مثال زن خانهداری که برای مهارتآموزی به فنی و حرفهای میرود، همچنان نیت محسوب میشود. به همین دلیل، این بخش از تعریف نیت براساس دادههای رسمی مرکز آمار قابل احصا نیست.
پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی
در راستای ارتقای سیاستگذاری در امور جوانان پیشنهاد میشود در مراکز تولید آمار (همچون مرکز آمار ایران) و سطوح تصمیمگیری بهجای شاخص نیت، براساس شاغل بودن یا نبودن افراد، از شاخص جوانان معطل (جوانان متوقف و عاطل طولانیمدت که لایق اشتغال هستند) استفاده شود که جمعیت این گروه ۲۹،۷ درصد از جمعیت کل نیت را شامل میشود.
مفهوم NEET یا (نیت) در سطح بینالملل از اواخر دهه90 میلادی در سیاستگذاری جوانان مطرح شد. عبارت نیت سرواژه عبارات انگلیسی است و به جوانانی اطلاق میشود که نه شاغل هستند، نه محصلاند و نه در کارآموزی (آموزشهای مهارتی) قرار دارند. این شاخص بهتدریج در محافل سیاستپژوهی، رسانهای و حتی تصمیمگیری ایران نیز مطرح شد که اغلب با برچسبهای منفی همچون جوانان علاف، عاطل و باطل، تنآسا و بیعار ادراک میشود. استناد به شاخص نیت در داخل کشور بهگونهای است که حتی گزارشهای رسمی نهادهای دولتی همچون مرکز آمار نیز بدان میپردازند. در آخرین گزارش چکیده نتایج طرح آمارگیری نیروی کار در سال ۱۴۰۴ همچون گزارشهای مشابه قبل، شاخص «جوانان 24-15 ساله غیرشاغل غیر محصل (NEET)» آمده و اندازه آن 2،702،963 نفر اعلام شده است[1].
پیش از طرح مسئله، لازم است تا بهطور دقیق مشخص شود که شاخص نیت شامل چه افرادی میشود. بهطورکلی جمعیت از حیث مشارکت اقتصادی به دو گروه فعال و غیرفعال تقسیم میشود. گروه فعال، شامل افراد شاغل و جویای کار (بیکار) میشود و گروه غیرفعالان را محصلان، خانهداران، افراد دارای درآمد بدون کار و سایرین تشکیل میدهند. همانگونه که در شکل زیر نشان داده شده کادرهای با رنگ تیره یعنی افراد بیکار، دارای درآمد بدون کار، خانهداران و سایرین (مانند معلولان، از کارافتادگان و غیرفعالان اختیاری سالم فاقد درآمد که نه در حال تحصیل و نه مشغول خانهداریاند) جمعیت نیتها را تشکیل میدهند.
شکل 1. تقسیمبندی جمعیت جوانان از حیث مشارکت اقتصادی و گروههای مشمول نیت (NEET)[2]
بدان سبب که نیتها شغلی ندارند، چنین فرض میشود آنها در رشد اقتصادی کشور نیز ایفای نقش نمیکنند. لذا در سطوح سیاستگذاری و تصمیمگیری این وضعیت نامطلوب ارزیابی میشود و تلاشهای سیاستی نیز معطوف به کاهش تعداد جمعیت نیت قرار میگیرد. البته به سبب نقش مثبت تحصیلات در توسعه سرمایه انسانی و ارتقای کیفیت نیروی کار آینده، گروه محصلان از این شاخص مستثنی شدهاند.
نکته مهم آنکه استفاده مؤثر از یک شاخص وارداتی در سطوح سیاستگذاری، مستلزم شناخت مکفی و اشراف به ابعاد و جنبههای آن و رعایت اقتضائات ملی است. لکن بررسیهای ادبیات موضوع نشان میدهد تعداد معدودی از مقالات، گزارشها و گفتارهای علمی به بررسی شاخص نیت پرداختهاند[4, 5]. بنابراین بهدلیل اهمیت بهرهگیری مناسب از شاخصها در سیاستگذاری جوانان، گزارش پیشرو ضمن بررسی تاریخچه شکلگیری مفهوم نیت و تعاریف مختلف آن، به دنبال پاسخ به چهار سؤال مهم زیر است:
1. آیا شاخص نیت صرفاً بُعد اقتصادی دارد یا ابعاد فرهنگی و اجتماعی آن نیز مورد توجه هستند؟
۲. آیا گروه نیت معادل جمعیت جوانان علاف است؟
۳. آیا این شاخص با اقتضائات ملی تناسب دارد؟
4. آیا مبتنیبر دانش سیاستگذاری، این شاخص حائز بسندگیهای لازم است یا خیر؟
2. تاریخچه شکلگیری مفهوم نیت و بررسی تعاریف مختلف آن
ریشه شکلگیری مفهوم نیت به اواخر دهه ۱۹۸۰ در انگلستان بازمیگردد. آنجا که دولت در سال ۱۹۸۸، بهرسمیت شناخته شدن بیکاری جوانان را لغو کرد. بدین طریق که قانون تأمین اجتماعی، حق دریافت کمکهزینه درآمدی یا مزایای تکمیلی را از جوانان ۱۶ تا ۱۷ساله سلب کرد. درنتیجه تغییرات پیشآمده در نظام کمکهای رفاهی دولت باعث شد تا بیشتر جوانان زیر ۱۸ سال به کمکهای بیکاری دسترسی نداشته باشند و حقوق افرادی که کمتر از ۲۵ سال سن داشتند نیز محدود شده و در مقابل یک «تضمین آموزش جوانان» به آنها ارائه شود. این وضعیت موجب میشد جوانانی که کار نداشتند، نهتنها از وسایل حمایتی مستقل محروم شوند، بلکه بهعنوان کارگران بیکار هم به رسمیت شناخته نشوند[6].
درنتیجه این تغییر و ظهور گروه جدید، پژوهشگران و مقامات دولتی شروع به استفاده از روشهای جدید برای برآورد میزان آسیبپذیری در بازار کار بین جوانان کردند. مطالعه ویلیامسون در سال ۱۹۸۵ درباره جوانان شهر ساوت گلامورگان در ولز، اولین مطالعهای بود که برآوردهای کمّی از تعداد جوانان 17–16 سالهای که در حال آموزش، تحصیل یا اشتغال نبودند، ارائه داد[7].
پس از آن ایستانس و همکاران در سال ۱۹۹۴ برای نشان دادن این گروه از اصطلاح وضعیت صفر استفاده کردند. اصطلاح یاد شده برای اشاره به گروهی از افراد 17–16 ساله بوده که ذیل هیچیک از دستههای اصلی وضعیت بازار کار (اشتغال، تحصیل یا آموزش مهارت) قرار نداشتند. اصطلاح وضعیت صفر فقط یک اصطلاح فنی بود که از سوابق خدمات شغلی گرفته شده بود، جایی که وضعیت یک به جوانان در حال تحصیل پس از 16 سالگی، وضعیت دو به کسانی که در حال آموزش و وضعیت سه به کسانی که در اشتغال بودند، اطلاق میشد. ایستنس و همکارانش مطالعهای روی این گروه انجام دادند. آنها بر ناهمگونی این گروه تأکید کردند و مسیرهای مختلف رسیدن به وضعیت صفر و تجربیات متفاوت در آن را به تصویر کشیدند. این مطالعه توجه رسانهها را جلب کرد و اصطلاح وضعیت صفر وارد بحثهای سیاستگذاری شد. اصطلاح وضعیت صفر هیچوقت بهعنوان برچسب منفی منظور نشده؛ بلکه بیشتر هدف آن بازتاب طرد شدن این گروه توسط جامعه بود. بااینحال، این اصطلاح بهزودی به «یک استعاره قوی» درباره اینکه جوانان وضعیت صفر به نظر میرسید «هیچ اهمیتی ندارند و به جایی نمیرسند» تبدیل شد[8]. بعد از مدتی وضعیت صفر به وضعیت آ تغییر یافت تا از بار منفی کلمه کم کند و صرفاً به جوانان بدون حمایت اجتماعی اشاره داشته باشد. در مارس سال 1996، پس از پیگیریهای مجلس اعیان از دولت درباره وضعیت جوانان، اصطلاح نیت توسط یک کارمند ارشد دفتر داخلی نخستوزیری ابداع شد و جایگزین دیگر برچسبها شد. اما بهطور رسمی و در سطح سیاسی اصطلاح نیت در دولت نخستوزیر تونی بلر در سال 1999 با گزارش پل زدن میان شکافها توسط واحد محرومیت اجتماعی دولت کارگری جدید معرفی شد[9].
پرداختن به این گزارش و رویکردهای رفاهی دولت تونی بلر، حائز اهمیت است، زیرا چرخش بسیار اساسی در بافتار دولتهای رفاه پس از آن به وجود آورد. تونی بلر با طرح «راه سوم» کوشید حزب کارگر انگلستان ایدههای سنتی سوسیالدمکراسی را با ایدههای نئولیبرالیسم و بازار آزاد تلفیق کند[10]. در این رویکرد، با تفسیر جدید از سیاست رفاهی، این مفهوم دیگر فقط به معنای حمایت مالی از گروههای محروم نبود، بلکه ابزاری برای کاهش طرد اجتماعی و افزایش مشارکت افراد در آموزش، اشتغال و زندگی مدنی تلقی میشد. به همین دلیل، دولت بلر برنامههایی را در حوزه آموزش، مهارتآموزی و حمایت از جوانان طراحی کرد که هدف آنها ارتقای ظرفیت افراد برای حضور فعال در جامعه و بازار کار بود.
حزب بلر، خلاف دیدگاه سنتی حزب کارگر که همواره از منتقدان سرمایهداری بودند، به مفهوم سرمایه و بهخصوص بُعد جدید آن، یعنی سرمایه انسانی توجه ویژهای کرد. نظریهپردازان راه سوم، آموزش، مهارت و قابلیتهای فردی را مهمترین منبع توسعه اقتصادی و تحرک اجتماعی میدانستند. از این منظر، سرمایهگذاری دولت در آموزش و توانمندسازی شهروندان نه صرفاً یک سیاست اجتماعی، بلکه نوعی سرمایهگذاری اقتصادی محسوب میشد که میتوانست هم رشد اقتصادی و هم عدالت اجتماعی را تقویت کند[11, 12]. بیان بهتر آن را بلر در مقدمه گزارش پل زدن شکافها اشاره کرده است: «بهترین راهحل در برابر طرد اجتماعی داشتن یک شغل است، و بهترین راه برای پیدا کردن شغل داشتن تحصیلات خوب، همراه با آموزش و تجربه مناسب است»[9]. با این رویکرد شاخص نیت اهمیت یافت، زیرا نشاندهنده این بود که افراد همواره به دنبال کسب نوعی «سرمایه» هستند: یا سرمایه اقتصادی از طریق اشتغال یا سرمایه انسانی از طریق آموزش. بلر در مقدمه گزارش پل زدن شکافها (1999) اشاره میکند، هدف از ایجاد مفهوم نیت، مقابله با طرد اجتماعی بود. در این گزارش مطرح شد از کسانی که در سن ۱۶ سالگی نیت بودند، حدود ۴۰ درصد در سن ۱۸ سالگی هم نیت خواهند بود. نیت بودن در بین ۱۶ تا ۱۸ سالهها پیشبینیکننده اصلی بیکاری در سن ۲۱ سالگی بود. به همین ترتیب، آمارهای مطالعه همگروهی متولدان انگلستان در سال ۱۹۷۰ نشان داد که نیت بودن مداوم به مدت 6 ماه بین ۱۶ تا ۱۸ سالگی «قویترین عامل پیشبینیکننده بیکاری در سن ۲۱ سالگی است.» بنابراین، اصطلاح نیت توجه را به ماهیت چندجانبه محرومیت جلب میکند[9].
پس از معرفی این شاخص در سال 1999، مؤسسهای ذیل واحد طرد اجتماعی دفتر نخستوزیری انگلستان به نام مؤسسه خدماتی کانکشنز در سال ۲۰۰۱ تأسیس شد. این مؤسسه از طریق شبکهای از مشاوران شخصی، به نوجوانان ۱۳ تا ۱۹ سال در جهت کسب اطلاعات، مشاوره و راهنماییهایی درباره مسائل مختلف برای گذار موفق به زندگی بزرگسالی کمک میکند. علاوهبر ارائه یک خدمت شغلی عمومی برای نوجوانان ۱۳ تا ۱۹ سال، تمرکز ویژه سرویس کانکشنز بر ارائه حمایت برای نوجوانانی بوده که نیت هستند، با هدف درگیر کردن آنها در آموزش، اشتغال یا آموزش حرفهای که برای آن اهداف ملی تعیین شدهاند[13]. این سرویس از طریق برنامههایی مانند کمکهزینههای آموزشی (از سال ۲۰۰۴)، اصلاحات برنامه درسی ۱۴ تا ۱۹ سال و معرفی دیپلمهای متنوع برای گسترش مسیرهای تحصیلی و حرفهای و تشویق جوانان به ادامه آموزش تا ۱۸ سالگی و حمایت از جوانان شاغل با کارهایی مانند تعیین حداقل دستمزد برای افراد ۱۶ و ۱۷ساله، ایجاد حق آموزش حین کار و اصلاح نظام کارآموزی برای حمایت از جوانان و حفظ انگیزه ادامه تحصیل از جوانان حمایت میکرد[14]، [15].
براساس تاریخچه مذکور، باید گفت که شاخص نیت از حیطه اقتصاد و بازار کار فراتر رفته و جمعیت هدف را بهعنوان افراد آسیبپذیر اجتماعی نیز معرفی میکند. متعاقب آن در سطح سیاستگذاری وضعیت جوانان نیت نامطلوب ارزیابی شده، بنابراین تلاشها بر کاهش جمعیت این گروه انجام میشود.
همچنین مسئله دیگری که از بررسی ریشه شکلگیری کلمه نیت آمده، برچسب منفی نیت به جمعیت مشمول آن است. عضو جمعیت نیت بودن بیشتر با اعمال منفی مانند ترک زودهنگام مدرسه و الگوهای شدید آسیبپذیری که به افزایش خطر محرومیت اجتماعی و کمبود اشتغال منجر میشوند، روبهرو است. در هندبوک سال 2025 سازمان بینالمللی کار، به مسئله پیوند میان نیت بودن با آسیبپذیر بودن افراد اشاره شده است. لذا در این دستنامه توصیه میکند سیاستگذاریهای جوانان، نهتنها باید شامل کاهش نیتها شود، بلکه باید شامل اجرای سیاستهایی برای حمایت از آن دسته از افراد که در معرض نیت شدن قرار دارند نیز باشد[16].
با گذشت کمتر از ۵ سال از معرفی نیت توسط دولت انگلستان، این شاخص در دیگر کشورها استفاده شد و حدود یک دهه بعد، سازمانهای بینالمللی و منطقهای نیز از آن استفاده کردند، تا آنجا که سیاست کاهش نیت بهعنوان بخشی از تعهد ملی دولتها در دستور کار ۲۰۳۰ (بهطور مشخص در هدف ۸.۶) آمده است. شکل پایین روند گسترش شاخص نیت در سطح جهان را نشان میدهد.
شکل 2. روند گسترش پذیرش مفهوم نیت در سطح جهانی[7, 9, 17-19]
با وجود آنکه جریان اصلی نهادهای بینالمللی تقریباً تعاریف یکسانی از شاخص نیت ارائه دادهاند، اما برخی کشورها تعاریف متفاوتی دارند. در همین راستا تعاریف نیت را میتوان در قالب یک پیوستار در نظر گرفت؛ یک سر طیف شامل تعاریف استاندارد و آماری کشورهای اروپایی است که برخی کشورها مانند مکزیک و کشورهای لاتین در آن حضور دارند و تنها با افزودن کلیشههای فرهنگی از همان تعریف استفاده کردهاند. اما سر دیگر طیف، شامل تعاریف بومی شدهای مانند ژاپن است که ابعاد فرهنگی را نیز در بر میگیرند. مؤلفه دیگر در موضوع نیت، بازه سنی قراردادی بوده که در تعاریف متغیر بوده و یکسان در نظر گرفته نشده است. در جدول ذیل، تعاریف کشورهای مختلف و سازمانهای جهانی از مفهوم نیت مقایسه شده است. بهطورکلی، تعریف سازمان بینالمللی کار از این شاخص بهعنوان تعریف مادر و مرجع تلقی میشود؛ بهگونهای که دیگران از آن الهام گرفتهاند. شایان ذکر است که تعاریف یاد شده، حضور در نظام آموزش و مهارتآموزی رسمی (و نه غیررسمی) را مبنای محاسبه نیت قرار میدهند.
جدول 1. مقایسه تعاریف از نیت در کشورها و مناطق مختلف جهان[21]، [22]، [23]، [20]، [24]
|
کشور / نهاد |
تعریف شاخص نیت |
وجوه افتراق تعاریف با سازمان بینالمللی کار |
|
سازمان بینالمللی کار |
جوانان ۱۵ تا ۲9سالهای که نه شاغلاند و نه در آموزش یا کارآموزیِ رسمی حضور دارند. |
_ |
|
سازمان همکاری و توسعه اقتصادی |
جوانان خارج از اشتغال، آموزش یا کارآموزی رسمی؛ معمولاً گستره ۱۵ تا ۲۹ سال و تعریف اشتغال مشترک با سازمان بینالمللی کار |
- |
|
اتحادیه اروپا |
نه شاغل و نه در آموزش/کارآموزی، در بازههای سنی 24–15 و 29–15 سال. |
دارای تعریف عملیاتی (اضافه کردن قید گذشتن 4 تا 6 ماه از نیت شدن افراد) |
|
ژاپن |
فرد غیرشاغل، غیرمحصل، غیرخانهدار و غیرجویای کار در گروه ۱۵ تا ۳۴ سال |
۱. حذف بیکاران (جویای کارها) و خانهداران از تعریف نیت ۲. در نظر گرفتن بازه سنی طولانیتر |
|
مکزیک/ آمریکای لاتین |
اصطلاح نینی؛ جوانانی که نه درس میخوانند و نه کار میکنند. |
افزودن برچسب فرهنگی منفی به مفهوم |
3. مشهورات موجود در خصوص شاخص نیت
به سبب اهمیت موضوع در گام نخست صحت انگاره مشهور «نیت یعنی همان گروه جوانان علاف و تنآسا» بررسی کارشناسی میشود. براساس تعریف نیت و شکل 3، جمعیت جوانان نیت شامل بیکاران، خانهداران، افراد دارای درآمد بدون کار و سایر (شامل دو گروه: ۱. غیرفعالان اختیاری سالم و فاقد درآمد، غیرمحصل و غیرخانهدار و ۲. غیرفعالان ناتوان یا ازکارافتاده) میشود.
شکل 3. گروههای جوانان مشمول تعریف نیت [2]
براساس شکل فوق، شاخص نیت افراد جویای کار و همچنین زنان خانهدار را نیز شامل میشود. این در حالی است که اطلاق صفاتی همچون علاف و عاطل و باطل به این گروهها صحیح نیست؛ زیرا بیکاران در تلاش فعالانه برای یافتن شغلاند و زنان خانهدار نیز مشغول فعالیت روزانه در نهاد مهم خانواده هستند. در جدول زیر، نمونههایی از برچسبهای منفی که در خبرگزاریهای رسمی یا مقالات علمی در مورد مفهوم نیت آورده شدهاند، گفته شده است.
جدول 2. نمونهای از برچسبهای منفی به جمعیت نیت در ایران
|
ردیف |
قالب محتوا |
تاریخ انتشار |
عنوان مطلب |
|
۱ |
مقاله |
19/3/1388 |
نگاهی به جوانان علاف ایران [25] |
|
۲ |
خبر |
۱۱/۱۰/۱۳۹۳ |
7 میلیون جوان علاف در ایران داریم، «با اشاره به مفهوم نیت»[24] |
|
3 |
خبر |
14/5/1404 |
وضعیت NEET یعنی زندگی عاطل و باطل جوانان، محصول بحران اقتصادی، تغییرات اجتماعی و نابرابری جنسیتی است[26] |
|
4 |
خبر |
27/07/1404 |
۳ میلیون جوان «نیت» یا همان جوان«علاف»[27] |
|
5 |
خبر |
27/11/1404 |
دولت، محققان و پدیده «جوانان علاف»[28] |
با توجه به شکل ۳ شاید بتوان این گروه (افراد با برچسب علاف) را بهصورت تقریبی معادل دو گروه «دارای درآمد بدون کار» و «غیرفعالان اختیاری سالم فاقد درآمد، غیرمحصل و غیرخانهدار» دانست. با درک این نکته، اندازه جمعیت نیت، معادل گروه علاف، عاطل و باطل بهصورت قابل توجهی کاهش مییابد که در ادامه گزارش بهصورت مبسوط و به بیان آمار بررسی شده است. در همین راستا کشوری همچون ژاپن، با حذف بیکاران و زنان خانهدار از شاخص نیت و صورتبندی آن ذیل واژهی بومی هیکوکوموری، تقریباً این مفهوم را به صفات علاف و عاطل و باطل نزدیک کرده است.
به شاخص نیت ایرادهای متعددی وارد است که در گزارش حاضر سه دسته مهم یعنی ایرادهای مفهومی، سیاستی و روشی مورد مطالعه و بررسی قرار گرفتهاند. در ایرادهای مفهومی جامع و مانع بودن تعریف مورد بررسی قرار میگیرد. مقصود از ایراد سیاستی آن موردی است که این مفهوم را از نظرگاه دانش سیاستگذاری دچار نقصان میکند. همچنین ایراد روشی به منطق دستهبندی و امکان محاسبه جمعیت گروههای هدف اشاره دارد.
الف) احتساب فعالیت خانهداری بهعنوان وضعیت نیت: شاخصها در پی ارائه تصویری از وضعیت یک پدیده هستند تا دولتها در مواجهه با آن پدیده بتوانند اقدام مناسب را انجام دهند. بنابراین شاخص نیت صرفاً اقتصادی نیست و افراد حاضر در این گروه با وضعیت نامطلوب شناخته میشوند. حال آنکه ممکن است فردی از دیدگاه اقتصادی شاغل نباشد، اما مشغول فعالیتی باشد که آن فعالیت مطلوب و مهم به شمار برود. بهعنوان نمونه خانهداری وضعیتی است که در آن اغلب زنان بدون آنکه در قبال فعالیت مهم فرزندپروری و خانهداری مزدی دریافت کنند، این امور را انجام میدهند، اما جزو شاغلان محسوب نمیشوند. این در حالی است که شاخص نیت این افراد را نیز شامل میشود. براساس دادههای مرکز آمار ایران در سال 1403، از حدود هر پنج نفر جوان 15 تا ۲۹ساله مشمول نیت، سه نفر زن خانهدار هستند. در واقع زنان خانهدار، بزرگترین گروه جمعیت نیت هستند[29]. براساس دادههای مرکز آمار در سال ۱۴۰۴، زنان بهطور میانگین ۵ ساعت و ۳۲ دقیقه در روز را صرف فعالیت خدمات خانگی بدون مزد برای اعضای خانواده میکنند. مقایسه این عدد با مدتزمان اشتغال مردان در خارج از خانه برای کسب درآمد نشان میدهد که مردان شاغل ۲ ساعت و ۲۰ دقیقه بیشتر از زنان خانهدار کار کرده؛ به این معنی که مردان شاغل برای اشتغال و فعالیتهای مربوط به مزد روزانه 7 ساعت و ۵۲ دقیقه وقت صرف میکنند[30].
این در حالی است که شاخص نیت زنان خانهدار را بهعنوان گروه آسیبپذیر تلقی کرده و میزان فعالیت روزانه آنها که عموماً از جنس خدمات است و بهصورت مستقیم بر توسعه سرمایه انسانی و بهطور غیرمستقیم در تولید ثروت ملی نقش ایفا میکنند را نادیده میگیرد.
در ادبیات اسلامی نیز، ذیل روایات متعدد، افراد به داشتن کار تشویق شدهاند، بهخصوص جوانان را از بیکاری و معطل ماندن برحذر داشته [31]، اما فعالیت زنان در خانه، هر چند جزو تکالیف آنها محسوب نمیشود، ولی ارزش والا محسوب شده و معادل جهاد در راه خدا عنوان شده است [32].
ب) غلبه نگاه خطی و ساده: ابتنای بازار کار بر نیروی انسانی موجب شده تا پیچیدگیها و ملاحظات مترتب بر آن متعدد و چندبعدی شود. لذا در مقام سنجش موضوعی همچون مشارکت یا عدم مشارکت اقتصادی باید شاخصهایی را به کار برد که این پیچیدگیها را نادیده نگیرد؛ موضوعی که شاخص نیت آن را تا حد زیادی رعایت نکرده است. بدین معنا که صرفاً با طرح یک سنجه -شاغل بودن یا نبودن- وضعیت غیرشاغل بودن را نامطلوب ارزیابی کرده و فرض را بر مداخله برای کاهش جمعیت غیرشاغلان میگذارد و از طرف دیگر وضعیت شاغل یا در حال تحصیل بودن را نیز بهطور مطلق مطلوب شناسایی میکند [30]. در جدول زیر نمونههایی از گروههای مختلف شاغل و غیرشاغل آمده که شاخص نیت راجع به احتساب یا عدم احتساب آنها دچار اشتباه شده است.
جدول 3. نمونههایی از نابسندگیهای شاخص نیت (منبع: نگارنده)
|
وضع فعالیت |
جوانان غیرمشمول تعریف نیت |
جوانان مشمول تعریف نیت |
||
|
فعال |
الف) شاغلی که در روز حتی یک ساعت کار مفید انجام نمیدهد. |
ب) شاغلان فقیر (با درآمد و امنیت شغلی پایین) |
جوان بیکاری که در مراحل پایانی پیوستن به بازار کار است. |
- |
|
غیر فعال |
فردی که بدون هدف و صرفاً برای گذران وقت در حال تحصیل است. |
- |
الف) مادر جوانی که بهطور متوسط 10 ساعت از شبانهروز خود را صرف امور فرزندپروری و خانهداری میکند. |
ب) ناتوانها و ازکارافتادگانی که امکان کار کردن ندارند. |
برای توضیح بیشتر این موضوع میتوان به گروه محصلان اشاره کرد که شاخص نیت وضعیت آنها را بهصورت قطعی مطلوب شناسایی میکند. حال آنکه پژوهشهای مختلف نشان میدهند که جدایی دوره تحصیلی از تجربه کاری بیش از همه اشتغال را پس از تحصیل به عقب میاندازد[14]، [33]. لذا تحصیل صرف نمیتواند مطلوب ارزیابی شود و به همین سبب تلاش کشورهای مختلف بر افزایش میزان اشتغال جوانان همزمان با تحصیلات بوده است. بهگونهای که در کشورهای عضو سازمان همکاریهای اقتصادی و توسعه (OECD)، سهم دانشجویان شاغل 18 تا ۲۴ساله حدود ۱۹ درصد است، حال آنکه این عدد در ایران صرفاً ۵ درصد تخمین زده میشود.
شکل 4. نمودار مقایسه سهم جمعیت دانشجویان شاغل 18 تا ۲۴ساله ایرانی با کشورهای منتخب در سال 1402/2023[34]
موضوع دیگر، ترجیح فعالیت اقتصادی صرف بدون توجه به راهبردهای ملی در امر آموزش عالی است. صرف حضور افزایش مشارکت اقتصادی جوانان، ممکن است در کوتاهمدت در کاهش جمعیت مدنظر شاخص نیت اثر مثبت بگذارد، اما در بلندمدت نداشتن اقبال به آموزش میتواند موجب کاهش جریان نوآوری و رشد علمی کشور شود. برای درک بهتر این موضوع، شرایطی را فرض کنید که نرخ نیت نزدیک به صفر است و تقریباً تمامی جوانان در بازار کار مشغول به کارند، اما هیچ اقبالی به حضور و تحصیل در آموزش عالی و نخبهگزینی نمیشود. در این شرایط، با وجود کسب موفقیتهای کوتاهمدت در بازار کار، اما عقبافتادگی علمی و فناورانه کشور امری قطعی بوده که در ادامه اثر منفی خود را بر بازار کار نیز خواهد گذاشت.
از منظر دانش سیاستگذاری، ترکیب گروه هدف یا مداخله باید همگن باشد، بهگونهای که بتوان یک اقدام سیاستی مؤثر در مورد آن گروه را پیشبینی کرد. لکن شاخص نیت، براساس تعریف خود و دادههای مرکز آمار در سال ۱۴۰۲، حدود 33 درصد از جمعیت جوانان 15 تا ۲۹ساله ایرانی را شامل میشود؛ جمعیتی معادل ۵ میلیون و ۳۹۱ هزار نفر، اما گروههای مختلف با ویژگیها و نظام مسائل مختلف در میان افراد نیت حضور دارند. بنابراین از بیکارانی که میخواهند وارد بازار کار شوند اما نمیتوانند گرفته تا افرادی که بهدلیل ناتوانی جسمی امکان فعالیت اقتصادی ندارند همه ذیل نیت قرار میگیرند. ناهمگنی این گروه، باعث میشود نتوان رهیافتی برای حل مشکل نیتها ارائه کرد.
شکل 5. نمودار زیرگروههای اصلی نیت برمبنای علت نیت شدن، سال 1402؛ با توجه به پرسشنامهی مورد استفاده مرکز آمار[29]
وجود این نقصان موجب شده تا برخی از پژوهشگران و سازمانهای بینالمللی به مسئله ناهمگونی جمعیت نیت توجه کنند. بهعنوان نمونه سازمان بینالمللی کاردر گزارش سال ۲۰۲۵ خود بر ناهمگن بودن گروه نیت تأکید میکند و راهکارهای خود را برای توجه دادن به تمامی گروهها بیان میکند[16]. همچنین برخی از پژوهشگران دستهبندیهای مختلفی تحت عنوان زیرگروههای نیت ارائه دادهاند. در یک پژوهش که در سال ۱۹۹۷ انجام شده، نیتها به سه زیرگروه «سردرگم»، «موقتاً منحرف شده» و «بهشدت منزوی» تقسیم شدهاند و هر کدام از این زیرگروهها از نظر فاصله با آموزش و بازار کار و میزان نیاز به حمایت با یکدیگر تفاوت دارند[8]، [21]. در مطالعه انجام شده سال ۲۰۰۷ در کشور انگلیس، سه زیرگروه شامل؛ افراد حاضر در دورههای انتقالی، والدین جوانی که موقتاً از بازار کار یا آموزش خارج شدهاند و جوانان دارای مشکلات و مخاطرات اجتماعی معرفی شدهاند[30]. همچنین در سه پژوهش دیگر که در سالهای ۲۰۱۲، ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ انجام شده، پنج زیرگروه شامل؛ بیکاران متعارف، افراد غیرقابل دسترس، کنارهگیران، جویندگان فرصت و نیتهای داوطلب ارائه کردند،[35]. با توجه به محدودیت دادههای پیمایش نیروی کار اتحادیه اروپا، ماسکرینی (2018) این الگو را به یک طبقهبندی عملیاتی هفتگانه توسعه داد که زیرگروههایی مانند افراد در آستانه بازگشت، بیکاران کوتاهمدت و بلندمدت، کارگران دلسرد، افراد غیرفعال بهدلیل بیماری یا مسئولیتهای خانوادگی و سایر غیرفعالان را در بر میگیرد. این طبقهبندی، نیتها را به دو دسته کلی بازار کارمحور و غیرفعالمحور تقسیم میکند[21].
بخش سوم تعریف نیت به کسانی اشاره دارد که مشغول فراگیری مهارت برای انجام شغل هستند. مقصود از این مهارتآموزی ذیل سازوکار رسمی نظام حکمرانی (همچون سازمان فنی و حرفهای در ایران) است. بنابراین شاخص نیت، فراگیری مهارت بهصورت غیررسمی (بهعنوان نمونه کارآموزی جوان نزد یک تعمیرکار ماشین) را در نظر نمیگیرد. ازسویدیگر همپوشانی این فعالیت با وضع فعالیت اصلی فرد (شاغل، بیکار، خانهدار و محصل) موضوعی است که در نظام آماری نادیده گرفته میشود. بهطور مثال زن خانهداری که شاخص نیت را شامل شده، اگر بهدنبال فراگیری مهارت به سازمان آموزش فنی و حرفهای مراجعه کند، همچنان نیت شناخته میشود. لذا براساس دادههای رسمی مرکز آمار، این بخش از تعریف قابل احصا نیست.
شکل 6. چکیده نقدها بر مفهوم نیت
۵. تعیین تکلیف مواجهه با شاخص نیت
اگرچه محاسبه جمعیت جوانان علاف و عاطل و باطل حائز اهمیت است، اما عطف به دلایلی که در بخشهای قبل عنوان شد، شاخص نیت امکان محاسبه دقیق این افراد را ندارد. لذا بهجای استناد به کل تعریف نیت، میتوان به بخشی از جمعیت نیت تحت عنوان جوانان متوقف و عاطل طولانیمدت لایق اشتغال با اختصار جوانان معطل پرداخت که به احتمال بالا گروههای آسیبپذیر بوده و نیاز مبرم به ورود سیاستگذار و تصمیمگیر در آن احساس میشود. این گروه شامل الف) افرادی هستند که با بیکاری طولانیمدت (بیشتر از یک سال) روبهرو هستند؛
ب) بهطور اختیاری و بدون دلیل موجهی خود را بهگونهای غیرفعال کردهاند که ذیل محصلان و خانهداران نیز قرار نمیگیرنداین افراد شامل گروههایی چون دارای درآمد بدون کار، دلسردشدگان از کار، ناآگاهان از روشهای جستوجوی شغل و سایر دلایل عدم اشتغال هستند.
براساس آمار سال ۱۴۰۲، جمعیت گروه جوانان معطل 1 میلیون و 600 هزار نفر محاسبه میشود، درحالیکه جمعیت نیت 5 میلیون و 3۹۱ هزار نفر بوده است. بهعبارت دیگر در بدترین حالت ۲۹،۷ درصد از جمعیت نیتها معادل جوانان معطل بوده که وضعیت نامطلوب این گروه نیازمند ورود سیاستگذار و تصمیمگیر است.
شکل 7. دستهبندی جوانان غیرشاغل برمبنای پرسشنامه نیروی کار سال 1402 (مأخذ: نگارنده)
۶. جمعبندی و ارائه پیشنهادهای سیاستی
شاخص نیت، هر چند در وهله اول برای اشتغال جوانان طراحی شده بود، اما به همراه داشتن برچسب آسیبپذیری به افراد مشمول آن شاخص موجب شده تا این شاخص صرفاً در حیطه اقتصادی و بازار کاری تعریف نشود و به عرصههای فرهنگی-اجتماعی نیز وارد شود. بهگونهای که بر خلاف تعریف شاخص، راجع به جوانان نیت تصویر منفی اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی ایجاد شده و به آنها صفاتی همچون علاف و عاطل و باطل اطلاق شده است.
با وجود مطرح شدن این شاخص در سطح جهانی اما ایرادهای مهمی بر آن وارد که استفاده بیمحابا از آن را در سطح سیاستگذاری خطرآفرین میکند. ازجمله ایرادها میتوان به موارد ذیل اشاره کرد.
۱. ایرادهای مفهومی: دربرگرفتن زنان خانهدار در تعریف نیت و برچسب منفی به آنان با وجود نقش مولد ایشان؛ تکبُعدی و خطی بودن شاخص.
۲. ایراد سیاستی: ناهمگن بودن گروههای مشمول نیت که موجب شده تا اشتراک این گروهها برای اتخاذ بستههای سیاستی یکسان پایین ارزیابی شود.
۳. ایراد روشی: بهدلیل دشواری محاسبه جمعیت در حال فراگیری مهارت (Trainig) به شاخص نیت وارد است.
مجموعه این اشکالات سبب شده نتوان با اتکا به آمارهای اعلامی درباره نیت، تصویر درستی از موانع و مسائل اشتغال جوانان ارائه کرد، زیرا سیاستگذاری درست، پس از شناخت ویژگیها و وجوه متمایز هر یک از گروههای مخاطب حاصل خواهد شد. با در نظر گرفتن این محدودیت، پیشنهاد آن است که بهجای شاخص نیت، از شاخص جوانان متوقف و عاطل طولانیمدت که لایق اشتغال هستند (جوانان معطل) برای ذکر تمامی گروههای مشمول استفاده شود. مزیت استفاده از این شاخص آن است که تا حدود زیادی توانایی شناسایی هسته سخت جوانانی را که به دلایل متعدد ساختاری و غیرساختاری از بازار کار جا ماندهاند دارد و درنتیجه تصویر بهتری از گروههای مشمول به دست خواهد داد.
در خصوص مورد فوق، حالت بهینه آن است که شاخص بتواند مطلوبیت فعالیت (همچون هدفمندی تحصیلات و مناسب بودن شغل جوانان) را نیز ارزیابی کند تا بدین وسیله شناسایی افراد آسیبپذیر در میان تمامی گروههای جوان ممکن شود، لکن محدودیت در نظام آماری و پیچیده بودن ارزیابی وضعیت فعالیت مانع از تحقق این مهم میشود. البته در سطح کلی برای سنجش وضعیت جوانان، نباید به یک شاخص همچون جوانان معطل بسنده کرد و لازم است تا نسبت به وجود بسته جامعی از شاخصها که میتوانند وضعیت جوانان را پایش و رصد کنند، اقدام لازم صورت گیرد.