خلاصه مدیریتی

بیان‌/ شرح مسئله

سودآوری استخراج رمزارز و پایین بودن نسبی قیمت برق موجب گسترش فعالیت استخراج رمزارز در کشور شده بود، هرچند از سال ۱۳۹۸ به بعد چارچوب‌های قانونی برای فعالیت و تأمین برق استخراج رمزارز تدوین شد، اما همچنان بخشی از این فعالیت‌ها به‌صورت غیرمجاز و از طریق انشعابات غیرقانونی و بهره‌گیری از تعرفه‌های یارانه‌ای و نامتناسب با ماهیت این مصرف انجام می‌شود. در سال‌های اخیر نیز به واسطه تشدید ناترازی برق، مصرف برق فعالیت‌های غیرمجاز استخراج رمزارز بسیار مدنظر قرار گرفته است. از‌این‌رو، برآورد ابعاد مصرف برق استخراج غیرمجاز رمزارز و آثار آن بر شبکه برق کشور، به یکی از موضوعات مهم در حوزه سیاستگذاری انرژی و مدیریت منابع تبدیل شده است.

نقطه‌نظرات‌/ یافته‌های کلیدی

•  از منظر انرژی، افزایش هرگونه مصارف غیرمجاز برق، به‌ویژه در صنعت استخراج رمزارز، چالش‌ها و پیامدهای عمده‌ای به همراه دارد که از مهمترین آنها عبارت‌اند از: استفاده نامتعارف اشخاصی خاص از یارانه‌های انرژی؛ تحمیل مستقیم محدودیت‌های تأمین برق معادل مصرف غیرمجاز، به بخش‌های مولد و رفاهی در اوقات اوج مصرف تابستان و زمستان، که در نهایت به کاهش تولید ناخالص داخلی و سطح رفاه عمومی جامعه منجر می‌شود و در نهایت تجهیزات استخراج رمزارز به‌دلیل استفاده از منابع تغذیه اینورتری می‌توانند با افزایش هارمونیک، بر کیفیت برق شبکه اثر منفی بگذارند.
• یکی از راه‌های برآورد مصرف برق فعالیت استخراج رمزارز، استفاده از شاخص هش‎‌ریت است که به‌دلیل رابطه مستقیم میان توان پردازشی و مصرف انرژی سخت‌افزارهای ماینینگ، یکی از مبانی اصلی برآورد مصرف برق محسوب می‌شود. هش‌ریت ایران در پایان سال 2025 برابر با 10 اگزاهش بوده که بعد از جنگ رمضان، به حدود 2 اگزاهش کاهش یافته است. با فرض میانگین هش‌ریت هر دستگاه در حدود 13 تا 15 TH/s و میانگین توان مصرفی در بازه 1300 تا 1500 وات و سایر فرضیه‌ها، برآورد می‌شود مصرف برق ناشی از دستگاه‌های استخراج رمزارز در ایران تا پیش از وقوع جنگ رمضان در بیشترین حالت حدود 1040 الی 1150 مگاوات متغیر باشد. این روش به‌دلیل برخی از فرضیه‌ها، دارای خطا‌هایی در میزان سهم هش‌ریت ایران در جهان است، اما در صورت عدم وجود آمار قابل استناد، دید خوبی از میزان مصرف در یک کشور می‌دهد.
• یکی دیگر از راه‌های برآورد مصرف استفاده از بازه‌های زمانی قطع سراسری اینترنت در کشور است، زیرا ماینرها برای فعالیت پایدار به اتصال اینترنت نیاز دارند. با تحلیل الگوی مصرف در دی‌ماه سال ۱۴۰۴ که شبکه اینترنت در سراسر کشور با قطعی مواجه شد، می‌توان دریافت که الگوی متوسط مصرف یک هفته پس از قطع سراسری اینترنت (در ساعات 3 تا 5 صبح که بار پایه وجود دارد)، با کاهش حدود 930 مگاوات در بار پایه مواجه شده است. بااین‌حال، این برآورد با ملاحظاتی همراه است، چراکه بخشی از آن ممکن است ناشی از کاهش سایر مصارف وابسته به اینترنت مانند کاهش فعالیت مراکز داده، سرورها یا سایر مصرف‌های زیرساختی باشد. از سوی دیگر مصرف برق استفاده برخی ماینرها از مسیرهای ارتباطی جایگزین مانند اینترنت ماهواره‌ای که تفکیک و اندازه‌گیری سهم آنها امکان‌پذیر نیست در آن لحاظ نشده است.
• شبکه برق کشور در تابستان سال‌های گذشته به‌صورت متوسط با کسری انرژی در حدود ۵ میلیارد کیلووات ‌ساعت در ماه مواجه بوده و مصرف برق استخراج غیرمجاز رمزارزها، معادل حدود ۱۴ درصد از کل کسری انرژی ماهیانه کشور در ایام اوج مصرف تابستان است. شایان ذکر است به لحاظ ناترازی توان در اوج تقاضای تابستان که به حدود 14.7 هزار مگاوات رسیده، سهم توان 930 مگاواتی استخراج رمزارزها حدود 6 درصد برآورد می‌شود.
•  بررسی توزیع ساعات ناترازی برق نیز نشان می‌دهد حذف مصرف برق مرتبط با استخراج غیرمجاز رمزارزها می‌تواند به کاهش قابل‌ توجه شدت ناترازی کمک کند. در این حالت، سهم ساعات بدون کسری برق از کل ساعات تابستان از ۵.۲ درصد به ۳۳.۶ درصد افزایش یافته و سهم ساعات دارای کسری کمتر از هزار مگاوات از ۲۸.۷ درصد به ۲.۱ درصد کاهش می‌یابد. همچنین سهم ساعات با کسری بیش از ۱۰ هزار مگاوات از ۱۷.۹ درصد به ۱۲.۳ درصد می‌رسد. این نتایج بیانگر آن است که اگرچه استخراج رمزارز علت اصلی ناترازی برق کشور نیست، اما کنترل و حذف مصارف غیرمجاز این بخش می‌تواند نقش مؤثری در کاهش شدت و توزیع ناترازی شبکه ایفا کند.
• مقایسه آستانه درآمدزایی استخراج رمزارز با تعرفه‌های برق سال ۱۴۰۵ در ایران نشان می‌دهد که این فعالیت در بخش‌های مصرفی کشور که دارای تعرفه پلکانی‌اند، مانند خانگی فاقد توجیه اقتصادی است و در بخش‌های کشاورزی، تجاری، صنعتی (به ویژه صنایعی که کسب‌وکار آنها به دلایلی کاهش یافته یا با تعطیلی مواجه بوده‌اند) و عمومی (بخش‌هایی که تعرفه برق آنها ناچیز است) امکان سودآوری دارد. درنتیجه، فعالیت‌های غیرمجاز استخراج عمدتاً از طریق انشعاب‌های غیرمجاز از همه بخش‌ها، سوءاستفاده از انشعاب‌های دارای تعرفه اقتصادی یا بهره‌برداری از برق داخلی نیروگاه‌ها (هرچند مقدار برق خالص و ناخلاص نیروگاه‌ها قابل اندازه‌گیری است و امکان شناسایی سوء‌استفاده احتمالی در این بخش قابل انجام است) امکان‌پذیر است.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

بخشی از مصارف برق ماینرها از اتصالات غیرمجاز (پشت کنتور) یا تکیه بر تعرفه‌های رایگان، ثابت و فاقد پایش پله‌ای است. از‌این‌رو فرایند کشف فعالیت غیرمجاز استخراج رمزارز صرفاً از طریق مقایسه مصرف مشترکان میسر نخواهد بود. مواجهه مؤثر با این پدیده، نیازمند تغییر روش‌های سنتی به سمت نظارت‌های هوشمند و یکپارچه است که مجموعه‌ای از اقدام‌های چندبُعدی مانند داده‌کاوی الگوهای بار در مراکز اندازه‌گیری و سنجش داده‌های بار، تحلیل آماری مصرف داخلی نیروگاه‌ها، تلفات غیرفنی شبکه توزیع و تقاطع آن با مصارف فیدرها و مشترکان و تقاطع‌گیری آن با سایر داده‌ها از جمله داده‌های ترافیک شبکه اینترنت، تولید واحدهای صنعتی با محصول خروجی آن را می‌طلبد.

در کنار ضعف‌های موجود در سازوکارهای شناسایی و پایش، چارچوب قانونی موجود مانند قانون مجازات استفاده‌کنندگان غیرمجاز از آب، برق، تلفن برای مقابله با استخراج غیرمجاز رمزارز کافی نبوده و نیز با خلأها ابهام‌هایی مواجه است، از‌این‌رو تکمیل چارچوب تقنینی ناظر بر مجازات استخراج غیرمجاز رمزارز ضروری است که در گزارش دیگری به آن پرداخته خواهد شد. 

1. مقدمه

فرایند استخراج رمزارزها به‌دلیل ‌ماهیت پردازشی خود، نیازمند مصرف مداوم برق است و تقریباً در تمامی کشورهای دنیا فعالیت‌هایی در این راستا وجود دارد، اما به‌صورت کلی در کشورهایی که قیمت انرژی یارانه‌ای بوده، جذابیت استخراج به مراتب بیشتر است. در مواجهه با این تقاضای فزاینده، عموم کشورها به سمت تدوین چارچوب‌های قانونی و مقررات‌گذاری حرکت کرده‌اند، رویه‌ای که در ایران نیز طی سال‌های اخیر دنبال شده و بستر قانونی مشخصی را برای این فعالیت ایجاد کرده است. در حال حاضر، فعالیت استخراج رمزارز در کشور به دو صورت انجام می‌شود. گروه نخست، فعالانی هستند که با توجه به مقررات موجود نسبت به اخذ مجوز و تأمین انرژی لازم اقدام کرده‌اند، گروه دوم با هدف کسب سود بیشتر، به شکل غیرقانونی فعالیت می‌کنند. مصارف انرژی پنهان این گروه عموماً یا از طریق انشعابات غیرمجاز به شبکه تحمیل می‌شود یا در پوشش بخش‌های مصرفیِ دارای تعرفه پایین، صورت می‌گیرد.

از منظر انرژی، افزایش هرگونه مصارف غیرمجاز برق، به‌ویژه در صنعت استخراج رمزارز، دو چالش و پیامد عمده به همراه دارد: نخست، تحمیل هزینه تمام‌ شده انرژی مصرفی که به‌صورت غیرمجاز استفاده شده به کل جامعه، درحالی‌که عواید اقتصادی حاصل از آن صرفاً به بخش محدودی از افراد اختصاص می‌یابد، و دوم، تحمیل مستقیم محدودیت‌های تأمین برق معادل مصرف غیرمجاز به بخش‌های مولد و رفاهی در اوقات اوج مصرف تابستان و زمستان، که در نهایت به کاهش تولید ناخالص داخلی و افت سطح رفاه عمومی جامعه منجر می‌شود. درحالی‌که صنعت برق کشور در سال‌های اخیر با چالش ناترازی برق مواجه شده، به‌طوری‌که براساس آمارهای اعلامی وزارت نیرو، میزان کسری برق در اوج تقاضای بار در سال‌‌های اخیر در محدوده ۱۴ تا ۱۷.۵ هزار مگاوات بوده است. ابعاد گسترده‌ ناترازی سبب شده تا مدیریت اضطراری بار و اعمال خاموشی‌ها، علاوه‌بر بخش‌های صنعتی و تجاری، مصارف خانگی را نیز تحت تأثیر قرار داده و در برخی بازه‌های زمانی به حدود چهار ساعت در روز افزایش یابد. از منظر انرژی نیز، میزان کسری ماهیانه برق در فصول گرم سال به حدود ۵.۶ میلیارد کیلووات ‌ساعت می‌رسد. در چنین شرایطی، هرگونه بار مصرفی غیرمجاز مانند مصرف برق استخراج رمزارز، پایداری شبکه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این موضوع در زمستان سال جاری، با توجه به کسری گاز و احتمال کاهش تولید برق نیروگاه‌های گازی، اهمیت بیشتری خواهد داشت؛ زیرا با کاهش مصارف سرمایشی، مصرف برق خانگی نیز کاهش می‌یابد و در نتیجه، برای جبران بار غیرمجاز ناشی از استخراج رمزارز، محدودیت بر تعداد بیشتری از مشترکین خانگی اعمال خواهد شد.

تاکنون ارزیابی‌ها و گزارش‌های متعددی درباره میزان مصرف برق این بخش منتشر شده که تفاوت‌هایی در ارقام اعلامی آنها مشاهده می‌شود و از روش‌هایی استفاده شده که با توجه به ماهیت فرایند استخراج قابل اتکا نیست. این مرکز نیز در گزارش‌ پیشین خود، با توجه به شاخص‌ نرخ پردازش شبکه (هش‌ریت)، اقدام به برآورد مصرف برق برمبنای توان محاسباتی کرده، اما با توجه به اهمیت موضوع، گزارش حاضر با هدف دقیق‌تر کردن سهم واقعی استخراج رمزارز در مصرف انرژی برق تدوین شده است. این پژوهش ازیک‌سو با تمرکز بر شاخص‌های بین‌المللی و توان پردازشی کل شبکه (هش‌ریت) و ازسوی‌دیگر با تحلیل تجربی رفتار و داده‌های مصرف شبکه در دوره قطع سراسری اینترنت، به برآورد مصرف برق فرایند استخراج رمزارز در ایران پرداخته است.

در بخش اول، به‌صورت مختصر به مرور تاریخچه مقررات مرتبط با وضعیت تأمین انرژی استخراج رمزارز در ایران می‌پردازد. در بخش دوم، میزان سهم این صنعت از مصرف کل برق کشور براساس دو روش مجزا برآورد می‌شود. در نهایت، بخش پایانی گزارش به تحلیل ابعاد و پیامدهای این مصارف بر ناترازی برق و همچنین برآورد مالی هزینه‌های تحمیلی سوخت نیروگاهی اختصاص یافته است.

2. سابقه قانونی تأمین انرژی استخراج رمزارز

فعالیت‌های مرتبط با استخراج رمزارز در ایران در دهه ۱۳۹۰ آغاز شد، اما این حوزه تا پیش از اواخر سال ۱۳۹۸ فاقد بستر قانونی و چارچوب مقرراتی مشخص برای نظام‌بخشی به فعالیت فعالان این بخش بود. با تشدید نیاز به ساماندهی این فرایند، هیئت وزیران در مصوبه‌ای در سال ۱۳۹۸، استخراج فراورده‌های پردازشی رمزنگاری شده (رمزارز) را به‌عنوان یک فعالیت صنعتی به رسمیت شناخت و تداوم آن را به اخذ مجوزهای قانونی از وزارت صنعت، معدن و تجارت مشروط کرد. پس از آن، در سال ۱۴۰۱، آیین‌نامه استخراج رمزدارایی‌ها با اصلاحات و الحاقات بعدی به تصویب هیئت وزیران رسید که مهم‌ترین سند بالادستی در این حوزه محسوب می‌شود. به‌منظور تبیین جزئیات اجرایی تأمین برق مراکز استخراج رمزدارایی، وزارت نیرو دستورالعمل تأمین برق مراکز استخراج رمزدارایی‌ها را در اجرای این آیین‌نامه تدوین و ابلاغ کرده است. این دستورالعمل، الزامات اجرایی مرتبط با نحوه تأمین برق مراکز استخراج، شرایط واگذاری انشعاب، محدودیت‌های مصرف در دوره‌های اوج بار، سازوکار اعمال تعرفه‌ها و مشوق‌های قیمتی، ضوابط احداث نیروگاه‌های اختصاصی، نحوه خرید برق از تابلوی سبز بورس انرژی و الزامات پایش و کنترل مصرف از طریق تجهیزات اندازه‌گیری را تشریح می‌کند. مهم‌ترین موارد مربوط به این آیین‌‌نامه و همچنین دستورالعمل در حوزه انرژی شامل موارد زیر می‌شود:

•   منوط شدن صدور مجوز به استعلام از وزارتخانه‌های نفت و نیرو (آیین‌نامه، تبصره «4» ماده (۲)): وزارت صمت و سازمان‌های مناطق آزاد موظف شده‌اند پیش از صدور هرگونه مجوز استخراج، تأییدیه تأمین سوخت فسیلی و برق را به ترتیب از وزارتخانه‌های نفت و نیرو دریافت کنند. هدف از این بند، تطبیق پتانسیل رشد مصرف این بخش با میزان ناترازی شبکه بوده است.
•    مکانیزم مشوق‌های قیمتی (دستورالعمل، بندهای «2-3-4» و «3-3-4»): برای متقاضیان دریافت انشعاب از شبکه سراسری، دو نوع تخفیف مشروط بر روی قبوض گاز و برق در نظر گرفته شده است، تخفیف اتصال به ولتاژهای بالا جهت تشویق مزارع بزرگ‌مقیاس (حداکثر ۲۰ درصد) و تخفیف مربوط به ایفا و تأیید تعهد ارزی توسط بانک مرکزی (حداکثر ۱۰ درصد).
•    اعمال محدودیت در ایام ناترازی (پیک مصرف) ماده (8) آیین‌نامه و همچنین دستورالعمل، بندهای «4-2-1-3»، «4-2-1-10» و «2-4-4»): وزارتخانه‌های نیرو و نفت موظف به تعیین و ابلاغ رسمی زمان‌های محدودیت شبکه در طول سال شده‌اند. شرکت‌های تابعه مکلف‌اند با ابزارهای سنجش، مصرف مزارع را پایش کرده و در صورت عدم رعایت محدودیت‌ها در ایام پیک، نسبت به قطع فوری برق و گاز آنها اقدام کنند.
•     ممنوعیت تغییر کاربری انشعاب‌ها (ماده (۵) آیین‌نامه): استفاده از هرگونه انشعاب برق یا گاز که برای مصارف خانگی، صنعتی، کشاورزی یا تجاری برقرار شده، جهت استخراج رمزدارایی ممنوع است. استفاده از چنین انشعاب‌هایی از مصادیق استفاده غیرمجاز در ماده (1) قانون استفاده‌کنندگان غیرمجـاز از آب، برق، تلفن، فاضلاب و گاز تلقی و وزارت نیرو مکلف به شناسایی و قطع آنها شده است.
•    تعیین شیوه‌های تأمین انرژی مزارع رمزارز (دستورالعمل، فصل ۴ (بخش 2-4)): مراکز مجاز می‌توانند انرژی مورد نیاز خود را از طریق یک یا ترکیبی از روش‌های زیر تأمین کنند:

جدول 1. شیوه‌های تأمین انرژی مزارع رمزارز مبتنی‌بر دستورالعمل تأمین برق مراکز استخراج رمزدارایی‌ها

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

باید توجه داشت در ایام اوج تقاضای برق که توسط وزارت نیرو اعلام می‌شود، خرید برق از شبکه برای استخراج رمز ارز کاملاً ممنوع است، مگر آنکه تأمین برق از طریق یکی از روش‌های ۴، ۵ و ۶ و با رعایت شرایط مقرر برای هر یک از این روش‌ها مطابق دستورالعمل تأمین برق مراکز استخراج رمزدارایی‌ها انجام شود.

درخصوص بهای هر کیلووات ‌ساعت برق مصرفی مراکز استخراج رمزارز، همان‌طورکه ذکر شد معادل متوسط قیمت صادراتی برق و براساس نرخ ارز حواله مرکز مبادله ارز و طلای ایران تعیین می‌شود و عوارض برق و مالیات بر ارزش‌افزوده نیز به آن افزوده می‌شود. این نرخ هر سه ماه یک‌بار توسط شرکت توانیر به‌روزرسانی و ابلاغ می‌شود. در جدول 2 نرخ هر کیلووات ساعت برق مصرفی مراکز استخراج رمزارز براساس بخشنامه‌های وزارت نیرو در 8 دوره زمانی متفاوت نشان داده شده است.

جدول 2. بهای هر کیلووات ساعت برق مصرفی مراکز استخراج رمزارز

مأخذ: بر‌اساس بخشنامه‌های وزارت نیرو.

اگرچه اختلاف میان نرخ برق صادراتی مصرف رمزارزها و تعرفه مصارف داخلی وجود دارد و استفاده از برق سایر بخش‌ها با تعرفه‌های کمتر به‌منظور استخراج رمزارز محتمل بوده، اما ساختار تعرفه‌گذاری در اکثر بخش‌های مصرفی برق به‌صورت پلکانی و متناسب با حجم مصرف تنظیم شده است. با توجه به اینکه مصارف مداوم تجهیزات استخراج رمزارز بار مصرفی را به بالاترین پلکان‌ها منتقل می‌کند، لذا برق مصرفی آنها با بیشترین تعرفه مختص هر بخش محاسبه می‌شود. بنابراین بخش عمده فعالیت‌های غیرقانونی در این حوزه، به سمت بهره‌گیری از انشعابات غیرمجاز (پشت کنتور) یا سوءاستفاده از تعرفه ثابت و فاقد پایش پلکانی دائم حرکت کرده که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد.

شایان ذکر است که شرکت‌های توزیع نیروی برق موظف‌اند افراد متخلفی را که بدون مجوز معتبر (یا با استفاده غیرمجاز از شبکه) اقدام به استخراج رمزارز می‌کنند، شناسایی و ضمن قطع جریان برق، هزینه مصرفی، خسارات و حقوق مترتبه را دریافت و متخلفان را با استناد به ماده (1) قانون استفاده غیرمجاز از آب، برق، تلفن، فاضلاب و گاز به مراجع قضایی معرفی کنند. همچنین برای انسجام در برخورد، شرکت‌های توزیع نیروی برق موظف‌اند کارگروهی با نماینده شورای تأمین استان و سایر دستگاه‌ها تشکیل دهند. همچنین شناسایی متخلفان توسط اشخاص حقیقی، حقوقی و دستگاه‌های امنیتی و انتظامی مشمول پاداش و حق‌الکشف می‌شود.

3. برآورد مصرف برق استخراج رمزارز در ایران

برای محاسبه میزان مصرف برق مرتبط با استخراج رمزارز در یک کشور، به‌طورکلی سه رویکرد وجود دارد. روش اول بر پایه آمار دقیق و ثبت‌ شده از سخت‌افزارهای فعال در کشور استوار بوده که اگرچه با داشتن توان مصرفی هر دستگاه محاسباتی دقیق ارائه می‌دهد، اما به‌دلیل ماهیت نامتمرکز این صنعت و سهم بالای استخراج غیرقانونی، عملاً ابزاری ناکارآمد و دور از واقعیت است. روش دوم، اتکا به داده‌های کلان شبکه مانند هش‌ریت جهانی و محاسبه مصرف برق آن براساس تخمین سهم کشور از پردازش جهانی است. در نهایت، روش سوم به‌عنوان یک روش تجربی، استفاده از بازه‌های زمانی قطع سراسری اینترنت و تقاطع آن با تغییرات و ریزش بار در شبکه برق است که تصویری از میزان مصرف را نشان می‌دهد.

در ادامه این بخش، با تکیه بر دو روش مبتنی‌بر داده‌های بین‌المللی و همچنین تحلیل رفتار بار در زمان قطعی اینترنت، میزان استخراج رمزارز در ایران برآورد شده است. بنابراین، تمامی تحلیل‌ها و محاسبات ارائه‌ شده در این گزارش، براساس آخرین داده‌های به‌روز شده پایش شبکه برق و داده‌های شبکه استخراج رمزارز انجام گرفته است. باید توجه کرد که روش‌های برآورد به‌کار رفته امکان تفکیک کامل استخراج مجاز و غیرمجاز را ندارند، اما با توجه به سهم محدود و اندک مراکز استخراج مجاز در دوره مورد مطالعه، تمام برآورد صورت گرفته به‌عنوان مصارف غیرمجاز لحاظ می‌شود.

3-1. برآورد میزان مصرف برق استخراج رمزارز مبتنی‌بر هش‌ریت

هش‌ریت شاخصی برای اندازه‌گیری کل قدرت پردازشی شبکه یک رمزارز مانند بیت‌کوین در هر ثانیه است که معمولاً با واحدهایی مانند اگزاهش بر ثانیه سنجیده می‌شود. هش‌ریت بازتاب‌دهنده مستقیم حجم سخت‌افزارهای فعال در شبکه است و به‌عنوان هسته اصلی محاسبات برق مصرفی در این بخش شناخته می‌شود. علت اینکه می‌توان از هش‌ریت برای تخمین مصرف برق استفاده کرد، رابطه میان قدرت پردازش و توان الکتریکی مصرفی سخت‌افزار است. ازآنجاکه برای تولید هر واحد هش‌ریت، دستگاه‌ها ناگزیر به مصرف انرژی هستند، می‌توان به یک محدوده از برق مصرفی کل شبکه دست یافت. مراجع پژوهشی بین‌المللی با پایش مداوم مدل سخت‌افزارهای غالب در بازار و تقاطع آن با هش‌ریت شبکه، توان مصرفی کل را اندازه‌گیری می‌کنند[1، 2 و 3].

شکل هش‌ریت کل شبکه بیت‌کوین در چند سال اخیر، یک روند صعودی مستمر را نشان می‌دهد که علی‌رغم نوسانات قیمتی و محدودیت‌های نظارتی در برخی کشورها، همواره صعودی بوده است. این شاخص که در اواخر سال ۲۰۲۱ میلادی در محدوده 180 اگزاهش بر ثانیه قرار داشت، با پیمودن مسیری افزایشی، در سال 2025 برای نخستین‌بار از مرز ۱,۰۰۰ اگزاهش (یک زتاهش) بر ثانیه عبور کرد. این جهش نشان‌ می‌دهد که توان پردازشی شبکه بیت‌کوین طی این بازه زمانی کوتاه، بیش از 6 برابر رشد کرده است[1].

شکل 1. نمودار میزان هش‌ریت استخراج رمزارز در دنیا در سال‌های اخیر[1]

برای برآورد میزان مصرف برق استخراج بیت‌کوین در ایران، نخستین گام، تعیین سهم ایران از کل هش‌ریت جهانی است. بااین‌حال، دستیابی به یک عدد قطعی در این زمینه با چالش‌هایی روبه‌رو است، زیرا آمار رسمی و یکپارچه‌ای که تمام فعالیت‌های این حوزه (به‌ویژه بخش‌های غیررسمی) را پوشش دهد، وجود ندارد. اگرچه برخی منابع بین‌المللی با استفاده از تحلیل ترافیک شبکه و داده‌های نمونه تصویری از وضعیت کشورها ارائه می‌دهند، اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد که این آمارها اغلب با ابهامات ساختاری همراه‌اند. به‌عنوان مثال، شاخص دانشگاه کمبریج که مرجع مورد استفاده در بسیاری از تحقیقات مشابه بوده، به‌روزرسانی نقشه‌ استخراج خود را براساس داده‌های مستقیم دریافتی، عملاً پس از ژانویه ۲۰۲۲ محدود کرده است. اما برای سال‌های پس از آن، برآوردهای مربوط به سهم کشورها در مقالات و مجلات بین‌المللی بیشتر بر پایه مدل‌سازی‌های احتمالی و داده‌های محدود منتشر شده که نمی‌توان آنها را به‌عنوان آمار قطعی تلقی کرد[3].

به‌عنوان مثال در بازه زمانی پیش از سال ۲۰۲۱ که سایت کمبریج آمار تفکیکی ارائه می‌داد، داده‌ها تحت ملاحظات متدولوژی خاصی منتشر می‌شدند. براساس متدولوژی اعلام شده در این وب‌سایت، چندین چالش کلیدی وجود دارد که اعتبار آمارها را ممکن است با ابهام روبه‌رو کند. بسیاری از ماینرها برای دور زدن محدودیت‌ها یا ملاحظات امنیتی، از ابزارهایی استفاده می‌کنند که آدرس IP واقعی آنها را پنهان می‌کند. این موضوع باعث می‌شود هش‌ریت تولیدی در یک کشور، به اشتباه در کشور دیگری که سرور VPN در آن قرار دارد ثبت شود. همچنین عموماً برآوردها براساس مشارکت داوطلبانه تعداد محدودی از استخرهای بزرگ استخراج جمع‌آوری شده است. اگرچه این استخرها سهم بزرگی از بازار را دارند، اما رفتار ماینرها در استخرهای کوچک‌تر یا خصوصی ممکن است متفاوت باشد و در آمار لحاظ نشود. بنابراین، اتکا به این آمارها بدون در نظر گرفتن این سوگیری‌های آماری، می‌تواند به محاسبات اشتباه در برآورد مصرف انرژی منجر شود[3].

اما در عین حال، باید پذیرفت که علی‌رغم تمام این عدم قطعیت‌ها، چنانچه داده‌های دیگری در دسترس نباشند، همین شاخص‌های بین‌المللی کماکان به‌عنوان تنها ابزار موجود برای ترسیم نمایی کلی از وضعیت استخراج شناخته می‌شوند. استفاده از این آمارها برآوردی نسبی و دید کلی از میزان مصرف برق کشور ارائه می‌دهند که برای تحلیل‌های کلان انرژی و سیاستگذاری‌های اولیه، به مراتب کارآمدتر از فقدان کامل اطلاعات است.

بررسی‌های صورت‌گرفته بر پایه منابع متعدد و آخرین داده‌های در دسترس نشان می‌دهد که میزان هش‌ریت ایران در سال‌های اخیر، عموماً در محدوده‌ای بین ۶ الی ۱۰ اگزاهش بر ثانیه برآورد ‌می‌شود. همچنین براساس آخرین اطلاعات بین‌المللی[2]، میزان هش‌ریت کشور در دوره پیش از جنگ در 9 اسفند، حداکثر مقدار این بازه یعنی حدود ۱۰ اگزاهش بر ثانیه ثبت شده که با آغاز جنگ و وقوع قطعی گسترده اینترنت، این شاخص با ریزش قابل توجه به محدوده ۲ اگزاهش بر ثانیه تقلیل می‌یابد. از‌این‌رو، در بخش محاسبات مبتنی‌بر روش هش‌ریت در این گزارش، عدد ۱۰ اگزاهش بر ثانیه به‌عنوان حداکثر توان پردازشی کشور در شرایط عادی شبکه لحاظ شده است.

اگرچه هش‌ریت مورد استفاده در این تحلیل صرفاً به شبکه بیت‌کوین مربوط بوده، اما با توجه به اینکه بخش عمده کشفیات استخراج غیرمجاز رمزارز در کشور تاکنون به بیت‌کوین اختصاص داشته است[4]، فرض می‌شود تمامی فعالیت‌های استخراج رمزارز مربوط به بیت‌کوین باشد. ازاین‌رو، هش‌ریت شبکه بیت‌کوین به‌عنوان نماینده‌ای مناسب برای برآورد مصرف کل انرژی ناشی از استخراج رمزارز در این گزارش استفاده شده است. برای تخمین مصرف برق استخراج رمزارز در ایران، لازم است پس از برآورد سهم هش‌ریت در ایران که در بالا به آن اشاره شد، میانگین توان مصرفی و میانگین هش‌ریت دستگاه‌های مورد استفاده نیز برآورد شود. بااین‌حال، به‌دلیل ماهیت غیررسمی و قاچاق بودن بخش قابل توجهی از این فعالیت‌ها، داده دقیق و قابل اتکایی در دسترس نیست. با توجه به اینکه این دستگاه‌ها عموماً به‌صورت غیررسمی از شبکه برق استفاده می‌کنند و اغلب از نسل‌های قدیمی‌تر یا دست‌ دوم هستند، می‌توان نتیجه گرفت که نسبت به استاندارد جهانی، از توان مصرفی نسبتاً بالا و هش‌ریت پایین‌تری برخوردارند. با توجه به میانگین توان دستگاه‌های کشف شده، در این تحلیل میانگین هش‌ریت هر دستگاه در حدود 13 تا 15 TH/s و میانگین توان مصرفی در بازه 1300 تا 1500 وات در نظر گرفته شده است[4]. با توجه به فرضیات صورت گرفته در خصوص سهم ایران از هش‌ریت جهانی، متوسط توان مصرفی و هش‌ریت برآورده شده دستگاه‌های موجود در ایران، حداکثر مصرف برق ناشی از دستگاه‌های استخراج رمز ارز 1037 الی 1150 مگاوات تخمین زده می‌شود. بنابراین، این عدد کران بالای مصرف برق به واسطه استخراج رمزارز است، زیرا تجهیزات استخراج رمزارز فرض شده در محاسبه این عدد از نوع کم‌بازده انتخاب شده‌اند. باید توجه کرد که این روش به‌دلیل برخی از فرضیه‌ها، دارای خطا‌هایی در میزان سهم هش‌ریت ایران در جهان است، اما در صورت نبود آمار قابل استناد، دید خوبی از میزان مصرف در یک کشور می‌دهد.

3-2. برآورد میزان مصرف برق استخراج رمزارز مبتنی قطع سراسری اینترنت

یکی از راهکارهای محاسبه میزان مصرف برق استخراج رمزارز، استفاده از بازه زمانی خاصی است که اینترنت در کشور به‌صورت سراسری با قطعی همراه بوده است. دستگاه‌های استخراج رمزارز برای فعالیت، نه‌تنها به برق، بلکه به یک اتصال پیوسته اینترنت نیاز دارند. بنابراین، با قطع شدن اینترنت سراسری، دستگاه‌های استخراج ناکارآمد شده و فرایند محاسباتی آنها متوقف می‌شود که این امر با خروج آنها از شبکه، به معنای کاهش مصرف برق آن‌هاست. با بررسی منحنی بار شبکه برق کشور در ساعات قبل و بعد از قطع اینترنت و سنجش میزان افت ناگهانی مصرف (در شرایطی که سایر متغیرهای محیطی مانند دما ثابت هستند)، می‌توان توان مصرفی دستگاه‌های خاموش شده را با دقت قابل قبولی محاسبه کرد.

برای برآورد میزان مصرف برق بخش استخراج رمزارز در ایران، سه مقطع زمانی قطع سراسری اینترنت در یک سال اخیر به‌عنوان آزمایش‌های طبیعی بررسی شده که هرکدام ویژگی‌ها و محدودیت‌های فنی متفاوتی دارند.

•    قطع سراسری اینترنت در خرداد سال 1404: در 23 خرداد سال 1404، به‌دلیل وقوع جنگ دوازده روزه، اینترنت کشور پس از چندین اختلال، در نهایت در تاریخ 28 خرداد به‌طور کامل و سراسری قطع شد. اطلاعات برق مصرفی شبکه برق در این دوره کاملاً در دسترس است، اما تقارن این مسئله با آغاز فصل گرم، مانع از ارزیابی دقیق جابه‌جایی بار رمزارزها می‌شود. در این بازه، نوسانات شدید ناشی از ورود سیستم‌های سرمایشی به مدار ازیک‌سو، و جابه‌جایی جمعیت (به‌ویژه از پایتخت به سایر نقاط کشور) ازسوی‌دیگر، رفتاری نامنظم و فاقد روند مشخص در منحنی مصرف کل ایجاد کرده است. این درهم‌آمیختگی متغیرها، امکان تفکیک سهم دقیق استخراج رمز ارز از کل بار مصرفی را سلب می‌کند. لذا بررسی این آمار، دارای دقت کافی نیست.
•    قطع سراسری اینترنت در دی 1404: مقطع دوم که مبنای اصلی محاسبات این گزارش قرار گرفته، قطع سراسری اینترنت در 18 دی‌ماه سال 1404 است. این بازه زمانی به‌دلیل وقوع در فصل زمستان، ایدئال‌ترین شرایط را برای تحلیل آماری فراهم آورده، زیرا عملاً هیچ‌گونه بار سرمایشی در شبکه وجود نداشته و جابه‌جایی جمعیت نیز به‌دلیل ماهیت علت قطع سراسری اینترنت، رخ نداده است. ثبات رفتار مصرف‌کنندگان خانگی و صنعتی در زمستان سبب شده که منحنی بار مصرفی کشور روند مشخص و ثابتی داشته باشد. درنتیجه، می‌توان کاهش ناگهانی بار هم‌زمان با قطع سراسری اینترنت را به خاموشی تجهیزات استخراج رمز ارز مرتبط دانست، زیرا سایر مؤلفه‌ها ثابت بوده‌اند.
•    قطع سراسری اینترنت در اسفند 1404: سومین مقطع، قطع اینترنت سراسری به واسطه جنگ رمضان در 9 اسفند سال 1404 است. اگرچه این رویداد نیز در فصل سرد رخ داد و پتانسیل بالایی برای تحلیل دارد، اما دو چالش اساسی مانع از استفاده از آن شده: نخست، عدم امکان دسترسی به داده‌های خام و تفکیکی شبکه برق به‌دلیل وجود شرایط خاص در این بازه زمانی و دوم، امکان بروز پدیده سازگاری با قطعی اینترنت بوده است. این امکان وجود دارد که با تکرار فرایند قطع اینترنت، بخشی از استخراج‌کنندگان به مرور روش‌های جایگزین و مسیرهای ارتباطی دیگری (نظیر اینترنت‌های ماهواره‌ای) را جایگزین کنند. همان‌طورکه پیش‌تر ذکر شد براساس آمار هش‌ریت ایران، با آغاز جنگ رمضان از 10 به 2 هگزاهش کاهش یافت[2] و به‌صورت کامل قطع نشد. بنابراین، با وجود خروج بخش عمده ماینرها از مدار، فعال ماندن برخی از لایه‌های این صنعت از طریق کانال‌های فرعی، احتمال خطای محاسباتی در این مقطع زمانی را افزایش می‌دهد.

از‌این‌رو با توجه به توضیحات ذکر شده، در ادامه برآورد میزان برق مصرفی استخراج‌کنندگان رمزارز براساس قطع سراسری اینترنت در 18 دی‌ماه سال 1404 صورت می‌گیرد.

در تاریخ ۱۸ دی‌ماه ۱۴۰۴[5] شبکه اینترنت در سراسر کشور به مرور و طی چندین ساعت با قطعی گسترده و ناگهانی مواجه شد. این محدودیت که به مدت چند هفته به‌طور کامل ادامه داشت، عملاً تمامی فعالیت‌های مبتنی‌بر پهنای باند بین‌المللی را متوقف کرد. لذا با توجه به نکات گفته شده در بخش قبلی، برآورد مصرف برق استخراج‌کنندگان رمزارز در این مقطع زمانی امکان‌پذیر شد. با توجه به ماهیت غیررسمی فعالیت‌های استخراج رمزارز در کشور، این عدد باید به‌عنوان یک تخمین تحلیلی و نه یک مقدار قطعی در نظر گرفته شود. بااین‌حال، در محاسبات انجام شده تلاش بر این بوده تا با فیلتر کردن نوسانات روزانه و تمرکز بر ساعات بار پایه، خطاهای معمول به حداقل رسیده و تخمین قابل قبولی با تکیه بر داده‌های موجود حاصل شود.

در شکل 2 وضعیت مصرف ساعتی برق از تاریخ یکم الی 25 دی‌ماه نشان داده شده است[6]. بخش‌هایی از منحنی که به رنگ قرمز درآمده دقیقاً بازه زمانی قطعی سراسری اینترنت را ترسیم کرده و نوارهای هایلایت زرد شده نیز نشان‌دهنده روزهای پنج‌شنبه و جمعه هستند که به‌دلیل تفاوت ساختاری الگوی مصرف مشترکان در روزهای تعطیل، از سایر روزها متمایز شده‌اند. به وضوح مشخص است که قطع سراسری اینترنت باعث کاهش ناگهانی مصرف برق شده، به‌طوری‌که حتی اگر صرفاً میزان مصرف در روز جمعه‌ 19 دی‌ماه که اینترنت سراسری قطع بوده را با مدت‌زمان مشابه هفته قبل از آن مقایسه کنیم، این افت مصرف کاملاً مشهود است. این حجم از کاهش مصرف که در تمام ساعات شبانه‌روز هفته‌ قطعی ادامه داشته، نشان می‌دهد که یک ‌بار مصرفی مداوم از شبکه حذف شده و با توجه به اینکه در فصل زمستان تغییرات دما به‌دلیل استفاده از گاز برای گرمایش تأثیر چندانی بر مصرف برق ندارد، این اختلاف سطح مصرف را می‌توان به خاموشی دستگاه‌های استخراج رمزارز نسبت داد که برای فعالیت به اتصال اینترنت وابستگی کامل دارند. بنابراین در عمل تمامی افت بار مشاهده شده لزوماً متعلق به تجهیزات استخراج رمزارز نیست. بخشی از این کاهش مصرف می‌تواند ناشی از خاموش شدن یا به حالت تعلیق درآمدن سرورهای داخلی و مراکز داده‌ای یا کاهش ترافیک در زیرساخت‌های مخابراتی و تجهیزات بوده باشد. از‌این‌رو عدد برآورد شده، حداکثر میزان مصرف برق استخراج رمزارز خواهد بود.

شکل 2. نمودار میزان مصرف ساعتی برق در دی‌ماه سال 1404

مأخذ: محاسبات گزارش براساس آمار دریافتی از شرکت مدیریت شبکه برق ایران.

برای برآورد تخمین عددی، بازه زمانی یک هفته‌ای بلافاصله پس از لحظه قطعی  مستقیماً بر روی بازه زمانی معادل در یک هفته پیش از آن منطبق شده که نتیجه آن در شکل مقایسه‌ای زیر قابل مشاهده است. در این شکل، منحنی قرمز رنگ که مربوط به هفته دارای قطعی اینترنت است، در اکثر ساعات شبانه‌روز پایین‌تر از منحنی آبی رنگ (هفته قبل) قرار گرفته، به‌طوری‌که میانگین این کاهش مصرف در طول ۱۶۸ ساعت مورد مطالعه شده، عدد ۸۱۸ مگاوات را نشان می‌دهد. نکته حائز اهمیت در این انطباق، همراستا بودن نقاط پیک و نقاط قعر هر دو منحنی بوده که نشان می‌دهد رفتارهای عمومی مشترکان تغییری نکرده، اما یک‌ بار ثابت از کل شبکه حذف شده است. این اختلاف ۸۱۸ مگاواتی، می‌تواند برای حداکثر برآورد سهم دستگاه‌های استخراج رمزارزی باشد که با قطع دسترسی به اینترنت بین‌الملل، فعالیتشان به‌طور کامل متوقف شده است.

شکل 3. نمودار مقایسه مصرف ساعتی برق از زمان قطعی سراسری اینترنت با مصرف یک هفته قبل آن

مأخذ: همان.

اگرچه شکل فوق نشان می‌دهد که مصرف تقریباً در اکثر ساعات شبانه‌روز به یک میزان مشخصی کاهش یافته، اما همچنان می‌توان این مسئله را در نظر گرفت که امکان وجود برخی تغییرات مصرفی در ساعات روز به‌دلیل تغییرات الگوی مصرف ناشی از رخدادهای مختلف وجود دارد. از‌این‌رو با پذیرش این نکته که محاسبات مبتنی‌بر کل شبانه‌روز ممکن است به‌دلیل تغییرات الگوی مصرف خانوارها، صنایع و سایر بخش‌ها در طول روز با درصدی از خطا همراه باشد، باید برای دستیابی به دقیق‌ترین برآورد، نوسانات متغیر حذف شود.

به همین منظور، مبنای نهایی محاسبه بر بازه زمانی ساعت ۳ تا ۵ صبح متمرکز شده، ساعاتی که فعالیت‌های انسانی و صنعتی به حداقل می‌رسد و بار شبکه در پایدارترین حالت قرار دارد. الگوی مصرف برق در هفته‌های منتهی به قطع سراسری اینترنت نشان‌دهنده یک روند تکرارپذیر در رفتار مصرف برق است، به‌گونه‌ای که کمترین میزان بار پایه در ساعات ۳ تا ۵ صبح مربوط به روز شنبه بوده و با حرکت به سمت پایان هفته، این مقدار به‌صورت پلکانی و مستمر افزایش می‌یابد. وجود این الگوی مشخص و پیش‌بینی‌پذیر باعث شده تا برای دستیابی به تحلیل قابل قبول، روش مقایسه روز‌به‌روز (معادل‌سازی روزهای هفته) جایگزین تحلیل‌های میانگین کل شود. بر این اساس، هر روز از هفته پس از وقوع محدودیت‌ها دقیقاً با روز مشابه خود در هفته پیش از آن مقایسه شده تا آثار ناشی از تفاوت فعالیت‌ها در روزهای میانی و پایانی هفته خنثی شود. نتایج این محاسبات، نشان‌دهنده افت مستمر توان در پایه‌ای‌ترین سطح بار شبکه است که با توجه به بازه زمانی انتخاب شده، مستقیماً از کاهش فعالیت‌های زیرساختی و تجهیزاتی حکایت دارد که پیش از این به‌صورت شبانه‌روزی در مدار بوده‌اند.

شکل 4. نمودار متوسط توان مصرفی برق ساعت 3 تا 5 صبح روزهای مختلف هفته (قبل و بعد از قطع سراسری اینترنت)

مأخذ: همان.

با استناد به محاسبات انجام شده بر این مبنا، متوسط کاهش بار پایه معادل 927 مگاوات برآورد شده است. این عدد نشان‌دهنده ظرفیتی است که از مدار خارج شده است. باید توجه نمود تمامی افت بار مشاهده شده لزوماً متعلق به تجهیزات استخراج رمزارز نیست. بخشی از این کاهش مصرف می‌تواند ناشی از خاموش شدن یا به حالت تعلیق درآمدن سرورهای داخلی و مراکز داده‌ یا کاهش ترافیک در زیرساخت‌های مخابراتی و تجهیزات باشد. از سوی دیگر مصرف برق استفاده برخی ماینرها از مسیرهای ارتباطی جایگزین مانند اینترنت ماهواره‌ای که تفکیک و اندازه‌گیری سهم آنها امکان‌پذیر نیست در آن لحاظ نشده است. شایان ذکر است که توان مصرفی ۹۲۷ مگاواتی بخش استخراج رمزارز، به‌دلیل ماهیت دائم و شبانه‌روزی خود، سالیانه حجمی از انرژی را مصرف می‌کند که معادل مصرف برق حدود ۲ میلیون و ۴۸۰ هزار خانوار در کشور است که در ادامه آثار این حجم از مصرف بر شبکه برق کشور به اختصار بررسی شده است.

3-3. اثر مصارف غیرمجاز استخراج رمزارز بر کشور

با توجه به اینکه ناترازی توان در اوج تقاضای تابستان سال 1404 به حدود 14.7 هزار مگاوات رسیده بود[7]، سهم توان مصرفی 927 مگاواتی استخراج‌کنندگان رمزارز در تشدید این ناترازی در لحظه‌ اوج تقاضا برابر 6 درصد برآورد می‌شود. ازآنجاکه فرایند استخراج رمزارز برخلاف سایر مصارف مرسوم، ماهیتی پیوسته و شبانه‌روزی دارد، این بار ثابت 927 مگاواتی در طول یک ماه به مصرف حجم قابل ‌توجهی از انرژی برق در کشور منجر می‌شود. با در نظر گرفتن فعالیت دائم این تجهیزات در کل ساعات شبانه‌روز، میزان برق مصرفی این بخش در هر ماه حدود 700 میلیون کیلووات ‌ساعت برآورد می‌شود. این تقاضای پایدار در فصول گرم سال و هم‌زمان با تشدید بحران ناترازی برق، مستقیماً به شکل محدودیت‌های تأمین بار و خاموشی‌های اجباری به بخش‌های مولد اقتصادی و مصرف‌کنندگان خانگی منتقل می‌شود.

شبکه برق کشور در تابستان سال‌های گذشته به‌طور میانگین با کسری انرژی در حدود ۵ میلیارد کیلووات‌ ساعت در ماه مواجه بوده، لذا مصرف برق استخراج غیرمجاز رمزارزها، معادل حدود ۱۴ درصد از کل کسری انرژی ماهیانه کشور در ایام اوج مصرف تابستان است.

اما نکته مهم‌تر، امکان بررسی موضوع از زاویه کسری انرژی در کنار کسری توان است [8 و 9]. در شکل 5 درصد ساعات ناترازی از کل ساعات 4 ماه گرم سال به تفکیک مقدار ناترازی توان (بازه‌های مختلف هزار مگاواتی) در دو وضعیت موجود و وضعیت با فرض حذف مصارف استخراج کنندگان رمزارز (927 مگاوات) نشان داده شده است. در وضعیت عدم لحاظ این مصارف، درصد ساعات بدون ناترازی از ۵.۲ درصد وضع موجود به ۳۳.۶ درصد افزایش می‌یابد و کسری زیر هزار مگاوات از ۲۸.۷ درصد به ۲.۱ درصد کاهش پیدا می‌کند. میزان ساعات کسری در بازه بیش از 10 هزار مگاوات نیز از حدود 17.9 درصد وضع موجود به 12.3 درصد کاهش می‌یابد. این تغییرات نشان می‌دهد اگرچه علت اصلی ناترازی برق در کشور مربوط به مصارف استخراج رمزارز نیست، اما با حذف مصارف مرتبط با این فعالیت، ‌می‌توان کسری توان در زمان اوج و انرژی را کاهش داد. این مصارف مربوط به کل مصارف مجاز و غیرمجاز استخراج رمزارز بوده، اما با توجه به اینکه بخش عمده‌ای از این مصارف به‌صورت غیرمجاز است و در اوج مصرف تمامی مصارف مجاز، فعالیت استخراج رمزارز ندارند، می‌توان کل آن را به مصارف غیرمجاز تعمیم داد. شکل زیر معادل مصارف غیرمجاز در نظر گرفته شده است.

شکل 5. نمودار درصد ساعات ناترازی از کل ساعات 4 ماه گرم سال به تفکیک بازه‌های کسری لحظه‌ای برق

مأخذ: محاسبات گزارش.

در خصوص آسیب اقتصادی فعالیت استخراج غیرمجاز رمزارز نیز، باید توجه کرد که عواید حاصل از این فعالیت‌ها به‌طور کامل به فعالان غیرمجاز اختصاص می‌یابد، درحالی‌که با توجه به غیرمجاز بودن انشعاب برق این فعالیت، نه‌تنها هیچ‌گونه بازگشت مالی برای شبکه برق کشور ایجاد نکرده و هزینه تأمین انرژی مصرفی آنها از محل یارانه‌های عمومی به کل جامعه تحمیل می‌شود، بلکه هزینه‌های ناشی از قطعی برق صنایع و رفاه فردی ناشی از قطعی برق خانگی نیز به همراه خواهد داشت. با توجه به توان مصرفی این بخش (که معادل 927 مگاوات برآورد شد)، مصرف انرژی برق سالیانه آن معادل ۸.۴۶ میلیارد کیلووات ‌ساعت برآورد می‌شود که سوخت مورد نیاز برای تأمین این میزان انرژی (با فرض اینکه کل انرژی مصرفی این فعالیت توسط نیروگاه‌‍‌های حرارتی تأمین شده باشد) حدود 2.1 میلیارد مترمکعب سوخت معادل گاز است. با توجه به اینکه تراز گاز کشور منفی بوده و مجموعه‌ نیروگاه‌های حرارتی کشور نه‌تنها در ایام سرد، که در کل ایام سال گازوئیل مصرف می‌کنند، میزان سوخت مصرفی استخراج‌کنندگان رمزارز معادل 80 درصد از کل گازوئیل تأمین شده کشور با نرخ وارداتی در سال 1404 است. با در نظر گرفتن حداقل قیمت ۷۰ سنت برای هر لیتر گازوئیل با نرخ وارداتی، بار مالی ناشی از تأمین سوخت برای استخراج رمزارز، سالیانه رقمی حدود 1.48 میلیارد دلار برآورد می‌شود. این هزینه که صرفاً برای تأمین سوخت مصرفی استخراج‌کنندگان به کشور تحمیل می‌شود (بدون در نظر گرفتن هزینه‌ تبدیل سوخت گازوئیل به برق)، سهم منابع عمومی است که باید در توسعه زیرساخت‌های کشور هزینه می‌شد، ضمن اینکه در کنار آن، به واسطه عدم تأمین برق معادل برای بخش تولیدی، عدم‌النفع کاهش تولید از این محل نیز وجود دارد.

3-4. بررسی وضعیت تعرفه استخراج رمزارز بیت‌کوین

برمبنای فرضیات ارائه‌شده در بخش قبل (میانگین توان الکتریکی و توان پردازشی متوسط در ایران)، یک دستگاه استخراج در این رده با احتساب بار اضافی ناشی از سیستم‌های خنک‌کاری و تهویه، ماهیانه حدود ۱,۱۵۹ کیلووات ساعت برق مصرف می‌کند. ازسوی‌دیگر، با توجه به مشخصات فعلی شبکه جهانی استخراج رمزارز، سهم این دستگاه از پاداش‌ رمزارز به تولید تقریبی ۰.۰۰۰۲۵۸ بیت‌کوین در ماه منجر می‌شود که ارزش آن معادل 21/3دلار است. با تقسیم این درآمد بر کل مصرف انرژی ماهیانه، آستانه درآمدی برق مصرفی دستگاه از محل استخراج برای دستگاه‌های ذکر شده (که با استاندارد جهانی فاصله دارند)، ۱.۹ سنت دلار (۳,۴۱۱ تومان) به ازای هر کیلووات ساعت برآورد می‌شود. هرچقدر دستگاه‌های استخراج راندمان بالاتری داشته باشند، این عدد بیشتر خواهد شد.

درنتیجه، رابطه میان هش‌ریت و قیمت بیت‌کوین بر پایه یک چرخه بازخورد اقتصادی و رقابتی استوار بوده که عامل محرک آن اقتصاد است. از منظر منطق بازار، قیمت بیت‌کوین به‌عنوان پیشران اصلی عمل می‌کند، به این معنا که با جهش قیمت، ارزش دلاری پاداش حاصل از استخراج افزایش می‌یابد و حاشیه سود صعودی می‌شود. این جذابیت اقتصادی، سیگنالی قوی برای ورود سرمایه‌های جدید یا روشن کردن دستگاه‌های قدیمی‌تر است. با ورود ماینرها برای تصاحب سهم بیشتر از بازار، قدرت پردازش کل یا همان هش‌ریت شبکه جهانی رشد می‌کند، لذا سهم هر دستگاه از رمزارز استخراج شده کاهش می‌یابد. از این رو افزایش درآمد ناشی از رشد قیمت بیت‌کوین تا حدی از طریق افزایش هش‌ریت و رقابت شبکه خنثی می‌شود و در نتیجه، آستانه اقتصادی برق برای این تجهیزات در میان‌مدت تمایل دارد در محدوده نسبتاً مشخصی نوسان کند.

مقایسه آستانه درآمدی با میزان تعرفه برق کشور در سال ۱۴۰۵ در بخش‌های مختلف مصرفی نشان می‌دهد که فرایند استخراج با تجهیزات مذکور، در بخش‌ خانگی (با احتساب حداکثر تعرفه در بالاترین پلکان مصرف به‌دلیل عبور قطعی از الگو) دارای توجیه اقتصادی نیست. بااین‌حال، تعرفه‌ در سایر بخش‌ها از جمله کشاورزی، تجاری، صنعتی و زیربخش‌های مصارف عمومی، استخراج را سودآور می‌کند. از‌این‌رو فعالیت‌ استخراج رمزارز غیرقانونی در کشور ناگزیر به سه شکل متمرکز خواهد بود: نخست، به‌صورت انشعابات غیرمجاز در همه بخش‌های مرسوم مصرفی، و دوم، بهره‌برداری غیرمجاز با انشعاب موجود در بخش با تعرفه اقتصادی برای استخراج. علاوه‌بر این، امکان استفاده غیرمجاز از برق داخلی نیروگاه‌های کشور به‌عنوان یک پتانسیل برای تأمین انرژی پایدار این تجهیزات خارج از نظارت شبکه سراسری امکان‌پذیر است.

این مسئله نشان می‌دهد مکانیزم تعرفه‌گذاری پلکانی در بخش‌های مختلف، مانع از سوءاستفاده از انشعاب‌های قانونی شده، زیرا مصرف پیوسته ماینرها به‌سرعت بار مصرفی را به پلکان‌های انتهایی منتقل کرده و علاوه‌بر تعرفه بالا، ریسک کشف فعالیت را از طریق سیستم‌های صدور قبض افزایش می‌دهد. درنتیجه، الگوی تخلف در مصارف ماینرها به‌جای سوءاستفاده از انشعاب قانونی مصارف مرسوم، از اتصالات غیرمجاز (پشت کنتور) یا تکیه بر تعرفه‌های ثابت و فاقد پایش پله‌ای است. از‌این‌رو فرایند کشف فعالیت غیرمجاز استخراج رمزارز صرفاً از طریق مقایسه مصرف مشترکان میسر نخواهد بود. مواجهه مؤثر با این پدیده، نیازمند تغییر از روش‌های سنتی به سمت نظارت‌های هوشمند و یکپارچه است که مجموعه‌ای از اقدام‌های چندبعدی ازجمله داده‌کاوی الگوهای بار در دیسپاچینگ، تحلیل آماری تلفات غیرفنی شبکه توزیع و تقاطع آن با مصارف فیدرها و مشترکان و تقاطع‌گیری داده‌های ترافیک شبکه اینترنت با مصرف لحظه‌ای فیدرهای ترانسفورماتورها را می‌طلبد.

4. جمع‌بندی و پیشنهادها

فرایند استخراج رمزارزها به‌دلیل ماهیت پردازشی خود، نیازمند مصرف مداوم برق بوده که این مسئله در کشورهایی با قیمت انرژی پایین، دارای جذابیت بیشتری است. در ایران نیز در دهه 1390 به واسطه قیمت نسبتاً پایین برق، از فعالیت استخراج رمزارز استقبال بسیاری شد. اگرچه در سال 1398 به بعد، مقرراتی در خصوص نحوه فعالیت و نحوه تأمین و مصرف برق این فعالیت‌ها به تصویب رسید، اما در کنار فعالیت قانونی برخی از استخراج‌کنندگان رمزارز متناسب با مقررات موجود، بخش قابل توجهی نیز به‌صورت غیرقانونی و در قالب انشعابات غیرمجاز یا استفاده غیرقانونی از برق بخش‌های مصرفی با تعرفه‌های پایین و غیر پلکانی فعالیت می‌کنند. فعالیت غیرمجاز استخراج رمزارز، در بسیاری از موارد بدون پرداخت هزینه برق و خارج از سازوکارهای رسمی تأمین برق است، لذا از منظر اقتصادی، هزینه انرژی مصرفی این فعالیت‌ها عملاً از طریق یارانه انرژی و توسط تمام جامعه تأمین می‌شود، درحالی‌که منافع حاصل از آن به بهره‌برداران آن اختصاص می‌یابد. علاوه‌بر این، در شرایط ناترازی برق در اوج تقاضا، هر میزان مصرف برق این فعالیت‌ها به معنای تشدید محدودیت تأمین برق برای سایر بخش‌هاست. به بیان دیگر، مصرف برق در فعالیت‌های غیرمجاز استخراج رمز‌ارز، معادل بخشی از کاهش امکان تأمین برق برای بخش‌های مولد اقتصادی یا مشترکان خانگی است. از‌این‌رو، برآورد دقیق ابعاد این مصرف، موضوعی مرتبط با سیاستگذاری انرژی، رفاه عمومی و مدیریت بهینه منابع ملی است.

برای برآورد مصرف برق ناشی از استخراج رمزارز در ایران، به‌طورکلی سه رویکرد اصلی وجود دارد: نخست، استفاده از آمار ثبت‌شده تجهیزات و سخت‌افزارهای فعال که هرچند از نظر محاسباتی دقیق است، اما به‌دلیل گستردگی استخراج غیررسمی و نامتمرکز بودن فعالیت‌ها، تصویر کاملی ارائه نمی‌دهد؛ دوم، برآورد مبتنی‌بر داده‌های کلان شبکه مانند هش‌ریت جهانی و تخصیص سهم ایران از آن؛ و سوم، روش تجربی مبتنی‌بر تحلیل تغییرات بار شبکه در دوره‌های قطع سراسری اینترنت که به‌عنوان یک آزمایش طبیعی برای مشاهده رفتار مصرف به کار می‌رود. در این گزارش، با استفاده از دو رویکرد مبتنی‌بر داده‌های شبکه جهانی استخراج و تحلیل کاهش مصرف برق در شرایط قطعی اینترنت، تلاش شده برآوردی از میزان استخراج رمزارز در ایران ارائه شود.

•   برآورد براساس سهم ایران از هش‌ریت جهانی: هش‌ریت شاخصی برای سنجش توان پردازشی کل شبکه یک رمزارز مانند بیت‌کوین است که معمولاً بر‌حسب اگزاهش بر ثانیه بیان می‌شود و به‌دلیل رابطه مستقیم میان توان پردازشی و مصرف انرژی سخت‌افزارهای ماینینگ، یکی از مبانی اصلی برآورد مصرف برق در این صنعت محسوب می‌شود. براساس آخرین آمار در دسترس، هش‌ریت ایران در پایان سال 2025 برابر با 10 اگزاهش بوده که بعد از جنگ رمضان، به حدود 2 اگزاهش کاهش یافته است. با فرض میانگین هش‌ریت هر دستگاه در حدود 13 تا 15 TH/s و میانگین توان مصرفی در بازه 1300 تا 1500 وات به ازای هر دستگاه، برآورد می‌شود مصرف برق ناشی از دستگاه‌های استخراج رمزارز تا پیش از وقوع جنگ سال جاری حدود 1037 الی 1150 مگاوات متغیر باشد.
•    برآورد براساس زمان قطع سراسری اینترنت: با توجه به اینکه ماینرها برای فعالیت پایدار به اتصال اینترنت نیاز دارند و در صورت قطع کامل، بخش قابل توجهی از آنها از مدار خارج شده و افت ناگهانی بار شبکه می‌تواند نمایانگر مصرف حذف ‌شده باشد. در دی‌ماه ۱۴۰۴، شبکه اینترنت در سراسر کشور به مرور و طی چند ساعت به‌طور کامل قطع شد که میزان کاهش مصرف برق پس از آن باید مدنظر قرار گیرد. برای کاهش خطای ناشی از تغییرات رفتاری مصرف در بخش‌های خانگی، صنعتی و خدماتی، در این گزارش تحلیل بر بازه زمانی ۳ تا ۵ صبح متمرکز شده، زمانی که بار شبکه در پایین‌ترین و پایدارترین سطح خود قرار دارد. نتایج این روش نشان می‌دهد که در بازه زمانی یک هفته پس از قطع سراسری اینترنت، کاهش حدود ۹۲۷ مگاوات در بار پایه شبکه رخ داده است. بااین‌حال، این برآورد با ملاحظاتی همراه است، چراکه بخشی از آن ممکن است ناشی از کاهش سایر مصارف وابسته به اینترنت مانند کاهش فعالیت مراکز داده، سرورها یا سایر مصرف‌های زیرساختی باشد. از سوی دیگر مصرف برق استفاده برخی ماینرها از مسیرهای ارتباطی جایگزین مانند اینترنت ماهواره‌ای که تفکیک و اندازه‌گیری سهم آنها امکان‌پذیر نیست در آن لحاظ نشده است.

مصرف برق ناشی از استخراج رمزارزها با برآورد توان متوسط ۹۲۷ مگاوات، به‌دلیل ماهیت پیوسته و شبانه‌روزی این فعالیت، ماهیانه حدود ۷۰۰ میلیون کیلووات ‌ساعت انرژی برق را به خود اختصاص می‌دهد. شبکه برق کشور در تابستان سال‌های گذشته به‌صورت متوسط با کسری انرژی در حدود ۵ میلیارد کیلووات‌ ساعت در ماه مواجه بوده، لذا مصرف برق استخراج غیرمجاز رمزارزها، معادل حدود ۱۴ درصد از کل کسری انرژی ماهیانه کشور در ایام اوج مصرف تابستان است. باید توجه کرد که به لحاظ ناترازی توان در اوج تقاضای تابستان که به حدود 14.7 هزار مگاوات رسیده است، سهم توان 927 مگاواتی رمزارزها حدود 6 درصد برآورد می‌شود. بررسی توزیع ساعات ناترازی برق نیز نشان می‌دهد حذف مصرف برق مرتبط با استخراج غیرمجاز رمزارزها می‌تواند به کاهش قابل‌ توجه شدت ناترازی کمک کند. در این حالت، سهم ساعات بدون کسری برق از کل ساعات تابستان از ۵.۲ درصد به ۳۳.۶ درصد افزایش یافته و سهم ساعات دارای کسری کمتر از هزار مگاوات از ۲۸.۷ درصد به ۲.۱ درصد کاهش می‌یابد. همچنین سهم ساعات با کسری بیش از ۱۰ هزار مگاوات از ۱۷.۹ درصد به ۱۲.۳ درصد می‌رسد. این نتایج بیانگر آن است که اگرچه استخراج رمزارز علت اصلی ناترازی برق کشور نیست، اما کنترل و حذف مصارف غیرمجاز این بخش می‌تواند نقش مؤثری در کاهش شدت و فراوانی ناترازی شبکه ایفا کند.

مقایسه آستانه سودآوری استخراج رمزارز با تعرفه‌های برق سال ۱۴۰۵ در ایران نشان می‌دهد که این فعالیت در اغلب بخش‌های مصرفی کشور که دارای تعرفه پلکانی‌اند ازجمله خانگی فاقد توجیه اقتصادی است و در بخش‌های کشاورزی، تجاری، صنعتی و عمومی امکان سودآوری دارد. درنتیجه، امکان فعالیت‌های غیرمجاز استخراج عمدتاً از طریق انشعابات غیرمجاز، سوءاستفاده از انشعاب‌های دارای تعرفه اقتصادی یا بهره‌برداری از برق داخلی نیروگاه‌ها وجود دارد. بنابراین استفاده از انشعاب‌های دارای تعرفه اقتصادی، به‌دلیل امکان شناسایی، کمتر به وقوع می‌پیوندد. از‌این‌رو عموماً از روش انشعاب غیرمجاز استفاده شده که شناسایی آنها از طریق پایش مصرف مشترکان امکان‌پذیر نبوده و نیازمند پایش با روش‌های جدید است. به‌عنوان مثال توسعه سامانه‌های هوشمند مبتنی‌بر تحلیل هم‌زمان داده‌های شبکه برق، تلفات غیرفنی در سطح شبکه توزیع و فیدرها و الگوهای ترافیک اینترنت منطقه‌ای امکان شناسایی انشعاب‌های غیرمجاز را افزایش می‌دهد. از‌این‌رو پیشنهاد می‌شود بررسی که در این گزارش در سطح مصرف کل کشور صورت گرفته، در سطح فیدرها صورت پذیرد تا مناطق مرتبط با احتمال بالای وجود استخراج رمزارز غیرمجاز شناسایی شود.

در کنار ضعف‌های موجود در سازوکارهای شناسایی و پایش، چارچوب قانونی موجود مانند قانون مجازات استفاده‌کنندگان غیرمجاز از آب، برق، تلفن برای مقابله با استخراج غیرمجاز رمزارز کافی نبوده و نیز با خلاها ابهام‌هاتی مواجه است، از این رو تکمیل چارچوب تقنینی ناظر بر مجازات استخراج غیرمجاز رمزارز ضروری است که در گزارش دیگری به آن پرداخته خواهد شد.