خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

ارائه الگوی کنشگری و وحدت رویه سیاسی- عملیاتی در تنگه هرمز و خلیج‌فارس ازجمله نیازهای اساسی کشور در شرایط خطیر پیش‌رو در روزهای آینده است. پیش‌نیاز اصلی الگوهای عملیاتی، وجود عینی راهبردها هستند. مهم‌ترین منبع برای استخراج راهبردهای اصلی کشور ۲۳ پیام مقام معظم رهبری است که به روش تحلیل محتوای کیفی انجام شده است.

تحلیل محتوای کیفی، برخلاف تفسیر آزاد یا تحلیل گفتمان اکتشافی، بر پایه کدگذاری نظام‌مند، مقوله‌بندی استقرایی و بازخوانی مکرر متن تا نقطه اشباع نظری بنا شده است؛ ویژگی‌ای که به‌طور ذاتی فضای اختلاف‌نظر تفسیری را محدود می‌کند.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

در این گزارش، محدودسازی اختلاف‌نظرها از دو مسیر مستقل و هم‌راستا قابل مشاهده است:

•           نخست، هم‌گرایی درونی که در میان «مقوله‌ها» قابل مشاهده است. چهار مقوله‌ استخراج شده در این گزارش از کدگذاری 23 پیام مجزای مقام معظم رهبری (از پیام نوروز تا پیام غدیر و پیام به مجلس) به‌دست آمده است. این پیام‌ها نه‌تنها با یکدیگر تناقض ندارند و قابل تفسیر نیستند، بلکه به‌طور نظام‌مند یکدیگر را تقویت می‌کنند.
•          دومین ویژگی گزارش که فضای اختلاف‌نظر را محدود می‌کند، هم‌گرایی با شواهد میدانی مستقل است. در هریک از بخش‌های این گزارش، مقوله‌های استخراج ‌شده از متن پیام‌ها مثلاً «طلیعه نظم جدید منطقه» به‌طور مستقل با رویدادهای عینی قابل‌راستی‌آزمایی است.
•           تطابق میان تحلیل متن و رفتار مشاهده‌ شده در میدان، معیار رایج اعتبارسنجی در تحلیل محتواست و نشان می‌دهد نتیجه‌گیری‌های این گزارش، محصول یک خوانش ذهنی یا گزینشی از متن نیست، بلکه بازتاب یک الگوی رفتاری واقعی و قابل تکرار در گفتمان رهبری است.
•           راهبردهای استخراج شده در این گزارش نه با حدس یا استنباط غیرمستقیم، بلکه با استخراج مستقیم از عبارات صریح خود متن قابل‌مشاهده هستند. بر این اساس، تفاوت اصلی این گزارش با یک تحلیل ژورنالیستی یا گزارش اطلاعاتی مبتنی‌بر منابع غیرشفاف، دقیقاً در این نکته است که هر گزاره تحلیلی آن، مستقیماً به یک نقل‌قول مشخص و قابل رجوع از متن پیام‌ها متصل است.
•           متن کامل پیام‌های مقام معظم رهبری شامل (23 پیام مجزا) براساس واحد سند به فقرات مستقل شکسته شده است. سپس هر پیام جمله‌به‌جمله بازخوانی گردیده و تنها گزاره‌هایی استخراج شده که حاوی حداقل یکی از کلیدواژه‌های مهمی باشند که توسط تیم پژوهشی انتخاب شده است.

به هریک از ۶۱ گزاره استخراج ‌شده در مرحله جدا سازی گزاره‌ها یک «کد باز» اختصاص یافت. کدها با رویکرد استقرایی و نزدیک به متن تعیین شدند تا ماهیت گزاره را بدون افزودن تفسیر اضافی نشان دهند. هر کد کوتاه، توصیفی و قابل ردیابی به گزاره اصلی است که در جداول این گزارش به‌صورت مبسوط آمده است.

از کدها و گزارهای استخراج شده، ۱۰ مقوله به‌شرح زیر احصا شده است:

1.      راهبرد بازدارندگی و مدیریت عملیاتی تنگه هرمز.

2.      پاسخ تنبیهی به متجاوز: عملیات نظامی و غرامت‌خواهی.

3.      اقتدار و توسعه توانمندی نیروی دریایی.

4.      دیپلماسی تمایزی با همسایگان منطقه.

5.      هشدار و مقابله با پایگاه‌های بیگانه در منطقه.

6.      مشروعیت‌زدایی گفتمانی از آمریکا و رژیم صهیونیستی.

7.      خودانگاره ایران به‌عنوان قدرت هویتی  در خلیج‌فارس.

8.      روایت نظم نوین منطقه‌ای و جهانی پساجنگ.

9.      امنیت ملی داخلی و پیوند با اقتصاد مقاومتی.

10. جنگ محاسبه شده و هشدار نسبت به جنگ ترکیبی و تکیه بر وحدت.

در فرایند مقوله‌سازی، ۱۰ زیرمقوله مرحله قبل براساس سطح انتزاعی بالاتر در قالب ۴ مقوله که همان راهبردهای اصلی هستند به‌شرح زیر تجمیع شدند:

1.      مقوله بازدارندگی و کنترل عملیاتی تنگه هرمز.

2.      دیپلماسی افتراقی با همسایگان و مقابله با حضور بیگانه.

3.      مشروعیت‌زدایی از نظم سلطه آمریکایی و روایت نظم نوین منطقه‌ای.

4.      زیرساخت داخلی وحدت ملی، امنیت داخلی و جنگ محاسبه شده.

1. مقدمه

این گزارش، حاصل تحلیل محتوای کیفی 23 پیام رسمی مقام معظم رهبری ]1[ در بازه پس از جنگ تحمیلی اخیر است که با هدف استخراج معماری راهبردی پنهان در پس این پیام‌ها انجام شده است. یافته‌های این تحلیل در چهار مقوله اصلی سازمان یافته‌اند: بازدارندگی دریایی و کنترل تنگه هرمز (مقوله ۱)، دیپلماسی افتراقی با همسایگان و مقابله با حضور بیگانه (مقوله ۲)، مشروعیت‌زدایی از نظم سلطه آمریکایی و روایت نظم نوین منطقه‌ای (مقوله ۳) و زیرساخت داخلی راهبرد شامل وحدت ملی و امنیت داخلی (مقوله ۴). برای هر مقوله، علاوه‌بر تحلیل گفتمانی متن پیام‌ها، شواهد میدانی به‌روز نیز راستی‌آزمایی و به سازوکارهای اجرایی مشخص و قابل‌پیگیری ترجمه شده‌اند.

تحلیل محتوای کیفی، برخلاف تفسیر آزاد یا تحلیل گفتمان اکتشافی، بر پایه کدگذاری نظام‌مند، مقوله‌بندی استقرایی و بازخوانی مکرر متن تا نقطه اشباع نظری بنا شده است؛ ویژگی‌ای که به‌طور ذاتی فضای اختلاف‌نظر تفسیری را محدود می‌کند. در این گزارش، محدودسازی اختلاف‌نظرها از دو مسیر مستقل و هم‌راستا قابل مشاهده است:

 نخست، هم‌گرایی درونی که در میان «مقوله‌ها» قابل‌مشاهده است. چهار مقوله‌ استخراج شده در این گزارش از کدگذاری 23 پیام مجزای رهبری (از پیام نوروز تا پیام غدیر و پیام به مجلس) به دست آمده است. این پیام‌ها نه‌تنها با یکدیگر تناقض ندارند و قابل تفسیر نیستند، بلکه به‌طور نظام‌مند یکدیگر را تقویت می‌کنند. برای نمونه، عبارت تقریباً یکسان «ما طالب جنگ نبوده و نیستیم، ولی از حقوق حقه خود دست نمی‌کشیم» در دو پیام کاملاً مجزا (نوروز ۱۴۰۵ و چهلم شهادت رهبر شهید) با کلماتی تقریباً بدون تغییر تکرار شده است. تصریح عینی چنین گزاره‌هایی نشان می‌دهد این گزاره‌ها یک موضع رسمی و از پیش تدوین ‌شده‌اند.

دومین ویژگی گزارش که فضای اختلاف‌نظر را محدود می‌کند، هم‌گرایی با شواهد میدانی مستقل است. در هریک از بخش‌های این گزارش، مقوله‌های استخراج ‌شده از متن پیام‌ها برای مثال «طلیعه نظم جدید منطقه» به‌طور مستقل با رویدادهای عینی قابل‌راستی‌آزمایی است. این تطابق میان تحلیل متن و رفتار مشاهده‌ شده در میدان، معیار رایج اعتبارسنجی در تحلیل‌ محتواست و نشان می‌دهد نتیجه‌گیری‌های این گزارش، محصول یک خوانش ذهنی یا گزینشی از متن نیست، بلکه بازتاب یک الگوی رفتاری واقعی و قابل تکرار در گفتمان رهبری است. شایان ذکر است هرگاه یک روش تحلیلی، هم در سطح درونی (میان مقوله‌ها) و هم در سطح بیرونی (میان متن و رفتار مشاهده‌شده) به نتایج هم‌سو برسد، فضای باقی‌مانده برای برداشت‌های متضاد یا اختلاف‌نظر بنیادین درباره نیت راهبردی گفتمان، به‌شدت محدود می‌شود.

آنچه که پیش از ورود به یافته‌های تفصیلی باید مورد توجه قرار گیرد، ماهیت خودِ متن مورد تحلیل است. پیام‌های مقام معظم رهبری در این بازه، برخلاف بسیاری از بیانیه‌های دیپلماتیک که عمداً در ابهام استراتژیک نوشته می‌شوند تا امکان تفسیرهای چندگانه باقی بماند، از الگوی زبانی صریح، مستقیم و کاملاً قابل کدگذاری پیروی می‌کنند. این صراحت در چند سطح ازجمله نام‌ بردن مستقیم و بدون ابهام از بازیگران (دشمن صهیونی و آمریکا)، تعیین دقیق مرزهای جغرافیایی (تنگه هرمز، خلیج‌فارس) و تکرار عینی و کلمه‌به‌کلمه گزاره‌های راهبردی در بسترهای مختلف قابل مشاهده است. حتی در مواردی که لحن دارای بار ادبی است مانند پیام چهلمین روز شهادت قائد عظیم‌الشأن انقلاب این بار ادبی جایگزین وضوح راهبردی نمی‌شود، بلکه صرفاً یک لایه بیانی بر روی یک گزاره کاملاً روشن برای مثال پیروی از مسیر قائد شهید (ره) قرار می‌گیرد.

به همین دلیل، وقتی چارچوب نظام‌مند تحلیل محتوا با مقوله‌بندی از پیش تعریف‌شده و کدگذاری مکرر بر این نوع متن اعمال می‌شود، راهبردهای استخراج شده در این گزارش نه با حدس یا استنباط غیرمستقیم، بلکه با استخراج مستقیم از عبارات صریح خود متن قابل‌مشاهده هستند. بر این اساس، تفاوت اصلی این گزارش با یک تحلیل ژورنالیستی یا گزارش اطلاعاتی مبتنی‌بر منابع غیرشفاف، دقیقاً در این نکته است که هر گزاره تحلیلی آن، مستقیماً به یک نقل‌قول مشخص و قابل رجوع از متن پیام‌ها متصل است و هر گزاره سیاستی نیز شواهد میدانی مستقل دارد. این دو ویژگی یعنی «صراحت متن مبدأ» و «انسجام روش‌شناختی تحلیل» سطح اطمینان بالایی برای خروجی‌های بدنه اصلی گزارش یعنی «استخراج گزاره‌ها»، «کدگزاری»، «زیرمقوله بندی» و «مقوله‌بندی» فراهم می‌کند. با توجه به روشمند بودن این گزارش ابتدا مروری مختصر بر روش تحلیل محتوا ضروری است.

2. پیشینه

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

پس از جنگ رمضان و تحولات ناشی از تقابل ایران با ائتلاف آمریکا و رژیم صهیونیستی، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، به‌ویژه در منطقه خلیج‌فارس، وارد مرحله‌ای از بازآرایی و بازتعریف راهبردی شده است. دگرگونی‌های اخیر در محیط امنیتی و ژئوپلیتیکی منطقه، ضرورت بازنگری در الگوهای تعامل، ائتلاف‌سازی، بازدارندگی و دیپلماسی منطقه‌ای را بیش از گذشته آشکار ساخته است. این تحولات نشان می‌دهد که نظم سنتی امنیتی خلیج‌فارس با چالش‌های بنیادین مواجه شده و منطقه در حال گذار به ترتیباتی جدید است؛ ترتیباتی که می‌تواند جایگاه و نقش ایران را در معادلات منطقه‌ای و مناسبات با کشورهای ساحلی خلیج‌فارس، قدرت‌های فرامنطقه‌ای و بازیگران بین‌المللی به‌طور قابل‌توجهی تحت‌تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، بازآرایی سیاست خارجی ایران نه صرفاً یک انتخاب، بلکه ضرورتی راهبردی برای تأمین منافع ملی، ارتقای امنیت منطقه‌ای و مدیریت پیامدهای نظم در حال ظهور به شمار می‌آید.

در همین چارچوب، دفتر مطالعات سیاسی با هدف تحلیل ابعاد ژئوپلیتیکی، امنیتی و اقتصادی تحولات مرتبط با نظم منطقه‌ای، ارزیابی پیامدهای راهبردی آن برای جمهوری اسلامی ایران، کشورهای منطقه و بازیگران فرامنطقه‌ای و نیز ارائه پیشنهادهای سیاستی برای مواجهه با شرایط جدید، مجموعه‌ای از گزارش‌های تخصصی را به‌صورت مستمر تهیه و منتشر کرده است. در ادامه، به برخی از مهم‌ترین و جدیدترین این گزارش‌ها اشاره می‌شود:

•          دکترین نوین جمهوری اسلامی ایران در خلیج‌فارس و تنگه هرمز در بیانیه مقام معظم رهبری؛ از بازدارندگی راهبردی تا شکل‌دهی نظم نوین منطقه‌ای به شماره مسلسل 21738.
•          دکترین دیپلماسی اقتدار؛ بازتعریف نسبت میدان و سیاست در پارادایم نبردهای وجودی به شماره مسلسل 21626.
•          مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا؛ ماهیت، الزامات و چشم‌انداز راهبردی به شماره مسلسل 20715.
•          ارزیابی راهبردی سناریوها و چالش‌های پایان جنگ و چشم‌انداز پیش‌رو به شماره مسلسل 21411.
•          نظم نوین منطقه‌ای و بازتعریف دکترین مقاومت؛ واکاوی پیشران‌ها، سناریوها و نقشه راه جمهوری اسلامی ایران پس از جنگ دوازده‌روزه، به شماره مسلسل 21468.

با وجود تدوین گزارش‌های متعدد در حوزه بازتعریف و بازآرایی سیاست خارجی که به آنها اشاره شد، در این گزارش تلاش شده است با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی، بیانات رهبر معظم انقلاب به‌صورت دقیق، نظام‌مند و مبتنی‌بر کدگذاری مورد بررسی قرار گیرد تا راهبردهای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، به‌ویژه در حوزه خلیج‌فارس و تنگه هرمز، استخراج و تبیین شود. به بیان دقیق‌تر، این گزارش با اتکا به روش تحلیل محتوای کیفی و کدگذاری نظام‌مند، ۲۳ پیام رسمی مقام معظم رهبری را تحلیل کرده و کوشیده است الگوی عملیاتی کنشگری جمهوری اسلامی ایران در شرایط جنگی، با تمرکز بر منطقه خلیج‌فارس و تنگه هرمز، را مستقیماً از متن این پیام‌ها استخراج کند. بر این اساس، یافته‌های پژوهش نه بر مبنای برداشت‌های تفسیری پژوهشگر، بلکه براساس مضامین، مفاهیم و کدهای مستخرج از بیانات رسمی مقام معظم رهبری سامان یافته و تصویری منسجم از اصول، اولویت‌ها و راهبردهای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در این حوزه ارائه‌ می‌دهد.

3. تمهیدات روشی

در روش تحلیل محتوا، ابتدا داده‌های خام به‌صورت طبقه‌بندی شده (در این گزارش به‌صورت زمانی) خوانش می‌شود. در این مرحله خوانش به‌صورت شناور و به دور از هرگونه قضاوت ارزشی صورت می‌گیرد. این مرحله به معنای غوطه‌وری در داده است که باعث می‌شود در مراحل بعدی برداشت‌های سوگیرانه صورت نگیرد. به این منظور متن خام تمامی پیام‌های رهبری در پیوست این گزارش آمده است. اگرچه مخاطبان اصلی این گزارش از محتوای پیام‌های رهبری مطلع هستند، اما به‌منظور درک صحیح متن گزارش پیشنهاد می‌شود که پیش از مطالعه اصل گزارش، محتوای پیام‌های معظم‌له مرور شود.

 در مرحله بعد، متن به واحدهای معنایی مجزا که در اینجا تحت عنوان گزاره از آن یاد می‌شود تفکیک می‌شود. این تفکیک بر مبنای کلیدواژه‌های پربسامد و براساس هدف پژوهش صورت می‌گیرد. سپس هر گزاره بدون هیچ‌گونه دستکاری و به‌صورت نقل‌قول مستقیم در جداول درج می‌شود. در عین حال‌ به‌منظور سهولت مراحل بعدی تا حد امکان باید تلاش شود که این گزاره‌ها فشرده باشند.

در مرحله سوم به هر گزاره یک برچسب کوتاه که در اینجا «کد» نامیده می‌شود، اختصاص داده شده است. فرایند کدگذاری در واقع ماهیت گزاره‌ها را نشان‌ می‌دهد. این کدها دارای ماهیت توصیفی بوده و تا حد امکان تلاش شده است که نزدیک به متن پیام‌های مقام معظم رهبری باشد. در این مرحله 61 کد احصا شده است. با توجه به‌ اینکه متن حاضر بنا به ماهیت سیاستگذارانه (نه آکادمیک) فاقد چارچوب تئوریک است کدها کاملاً از دل داده‌های اولیه استخراج و به روش استقرایی (نه قیاسی) احصا شده است که این امر به‌نوبه خود درجه واقعی بودن کدها را ارتقا داده است.

در مرحله چهارم، کدهایی که از نظر معنایی به هم نزدیک هستند در یک گروه قرار می‌گیرند. عناصر تشکیل‌دهنده این گروه‌بندی اولیه اصطلاحاً «زیرمقوله‌ها» نامیده می‌شوند. در این مرحله کدها به‌طور مداوم در ذهن دست‌اندکاران گزارش مقایسه شده است تا از هم معنا بودن «زیرمقوله‌ها» اطمینان حاصل شود. در عین حال فاصله معنایی اندک میان کدها تغییرات معناداری در نتایج پژوهش ایجاد نخواهد کرد.

در مرحله پنجم «زیرمقوله‌های» نزدیک به‌هم در گروه‌بندی کلان‌تری با عنوان «مقوله» قرار می‌گیرند. مقوله‌ها باید جامع و مانع بوده و از یکدیگر متمایز باشند.

در مرحله پایانی از دل یافته‌های نهایی گزارش که از بالاترین سطح (مقوله‌ها) تا پایین‌ترین سطح (گزاره‌ها) در قالب جداول متعدد طبقه‌بندی شده‌اند و راهبردها و سازوکارهای اجرایی ارائه شده است. 

4. استخراج گزاره‌ها

در این مرحله، متن کامل پیام‌های رهبری شامل (23 پیام مجزا) براساس واحد سند به فقرات مستقل شکسته شده است. سپس هر پیام جمله‌به‌جمله بازخوانی گردیده و تنها گزاره‌هایی استخراج شده که حاوی حداقل یکی از کلیدواژه‌های راهنما در جدول 1 یا حامل مفهوم آن باشد. این کلید واژه‌ها، پرکاربردترین کلماتی هستند که براساس هدف این پژوهش و با کمک تیم پژوهشی در سه دسته «سیاسی-دیپلماتیک»، «نظامی-دفاعی» و «جغرافیایی» انتخاب شده است. بر این اساس، تنها گزاره‌هایی برای تحلیل انتخاب شدند که دست‌کم با یکی از کلیدواژه‌های تعریف‌شده انطباق عینی یا مفهومی داشتند.

 البته دسته‌بندی کلیدواژه‌ها، امری نسبی است. برای مثال کلید واژه «آمریکا» یک مفهوم جغرافیایی است، اما با توجه به عملکرد این کشور در خلیج‌فارس در ذیل کلیدواژه‌های دفاعی- نظامی قرار داده شده است. در هر صورت تغییر دسته‌بندی کلید واژه‌ها، تأثیری در گزاره‌های استخراج شده ایجاد نخواهد کرد و صرفاً برای سهولت دسترسی خوانندگان است.

جدول 1. کلید واژه‌ها

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

شایان ذکر است که کلیدواژه‌های فوق صرفاً به‌عنوان نماد عینی متن تلقی نشده‌اند، بلکه نقش شاخص‌های مفهومی را ایفا می‌کنند که ارتباط هر گزاره با ابعاد مختلف الگوی عملیاتی مورد مطالعه را مشخص می‌سازند. بر این اساس در جدول زیر 61 گزاره از 23 پیام مکتوب مقام معظم رهبری استخراج شده است. در ستون انتهای جدول منبع هر گزاره مشخص شده است.

جدول 2. گزاره‌های استخراج شده از اسناد براساس کلید‌واژه‌ها

مأخذ: همان.

5. کدگزاری

در این مرحله، به هریک از ۶۱ گزاره‌ استخراج ‌شده در مرحله فراگمنتاسیون، یک «کد باز» اختصاص یافت. کدها با رویکرد استقرایی و نزدیک به متن تعیین شدند تا ماهیت گزاره را بدون افزودن تفسیر اضافی نشان دهند. هر کد کوتاه، توصیفی و قابل ردیابی به گزاره اصلی است. جدول زیر مبنای مرحله بعدی (تشکیل زیرمقوله از طریق مقایسه مداوم کدهای هم‌معنا) خواهد بود.

جدول 3. کدگزاری گزاره‌ها

مأخذ: همان. 

6. زیرمقوله‌سازی

در جدول زیر 10 «زیرمقوله» استخراج شده به‌صورت طبقه‌بندی شده آمده است. «زیرمقوله‌ها» یک گروه‌بندی معنادار از کدها تلقی می‌شود. بنابراین هرکدام از زیرمقوله‌های مندرج در جدول 4، متشکل از چند «کد» و «گزاره» هستند. در ادامه عناصر تشکیل‌دهنده هرکدام از زیرمقوله‌ها به طور مجزا در قالب جداول اختصاصی بررسی شده‌اند.

جدول4. زیرمقوله‌ها

مأخذ: همان.

6-1. زیرمقوله راهبرد بازدارندگی و مدیریت عملیاتی تنگه هرمز

در این زیرمقوله، کدهای دارای اشتراک معنایی برای مثال کدهای مرتبط با «تنگه هرمز»، کدهای مرتبط با «همسایگان»، کدهای مرتبط با «حضور آمریکا» و «خلیج‌فارس» ذیل زیرمقوله‌های مشخص گروه‌بندی شده‌اند. در جدول زیر تعداد 6 کد که مشخصاً به کنترل و بازتعریف قواعد بازی در تنگه هرمز به‌عنوان ابزار راهبردی اشاره دارند، قرار داده شده‌اند. بر این اساس زیرمقوله نخست تحت عنوان «راهبرد بازدارندگی و مدیریت عملیاتی تنگه هرمز» نام‌گذاری شده است. 

جدول 5. زیرمقوله راهبرد بازدارندگی و مدیریت عملیاتی تنگه هرمز (تعداد کد: 6)

مأخذ: همان.

شایان ذکر است کدهایی که به‌طور تکراری در بیش از یک سند ظاهر شده‌اند همانند «مدیریت تنگه هرمز»، نشان‌دهنده مضامین محوری و پایدار در گفتمان رهبری هستند.

6-2. زیرمقوله پاسخ تنبیهی به متجاوز از طریق عملیات نظامی و غرامت‌خواهی

در برخی از گزاره‌های استخراج شده از پیام‌های رهبری ضرورت پاسخ نظامی متناسب به دشمن چنان واضح است که استخراج «کد» و «زیرمقوله» از آن به‌سادگی امکان‌پذیر است. در جدول زیر «گزاره‌ها» و «کدهایی» جانمایی شده‌اند که واکنش عملیاتی (نظامی، چندبُعدی) و مالی- حقوقی (غرامت) در برابر تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی را نشان می‌دهند. ازجمله این کدها می‌توان به «عملیات چندبُعدی زمینی - هوایی - دریایی علیه دشمن»، «تهدید به گشودن جبهه‌های جدید نظامی» و «گرفتن غرامت از متجاوزین» اشاره کرد. در مجموع برای تعریف این زیرمقوله با عنوان «پاسخ تنبیهی به متجاوز از طریق عملیات نظامی و غرامت‌خواهی» از 6 کد استفاده شده است.

جدول6. زیرمقوله پاسخ تنبیهی به متجاوز از طریق عملیات نظامی و غرامت‌خواهی (تعداد کد: 6)

مأخذ: همان.

6-3. زیرمقوله اقتدار و توسعه توانمندی نیروی دریایی

بزرگ‌ترین زیرمقوله تعریف شده در این گزارش در جدول زیر به نمایش در آمده است که شامل کدهایی ازجمله «تجلیل از شهدا»، «دفاع از آب و خاک» و «لزوم تقویت مضاعف نیروی دریایی» به‌عنوان بازوی اجرایی راهبرد دریایی جمهوری اسلامی ایران گنجانده شده است. نکته قابل‌توجه‌ اینکه حتی در پیام‌های تسلیت مقام معظم رهبری ضرورت تقویت و به‌کارگیری نیروی دریایی تأکید شده است.

جدول۷. زیرمقوله اقتدار و توسعه توانمندی نیروی دریایی (تعداد کد: 12)

مأخذ: همان.

6-4. زیرمقوله دیپلماسی تمایزی با همسایگان منطقه

در جدول 8 زیرمقوله «دیپلماسی تمایزی با همسایگان منطقه» با استفاده از 8 کد تدوین شده است. منظور از این زیرمقوله رویکرد دوگانه نسبت به همسایگان، دعوت به دوستی و منافع مشترک از یک‌سو و الزام آنها به تعیین تکلیف در برابر متجاوز ازسوی‌دیگر است. این نوع تمایز فقط در مقام نظر نبوده، بلکه مبنایی برای عمل است.

جدول 8. زیرمقوله دیپلماسی تمایزی با همسایگان منطقه (تعداد کد: 8)

مأخذ: همان.

6-5. زیرمقوله هشدار و مقابله عملیاتی با پایگاه‌های بیگانه در منطقه

در جدول 9 زیرمقوله‌ای با عنوان «هشدار و مقابله عملیاتی با پایگاه‌های بیگانه در منطقه» با استفاده از 6 کد گنجانده شده است. در این زیرمقوله، کدهایی با محتوای ناامنی ناشی از حضور پایگاه‌های آمریکایی و پیش‌بینی پایان این حضور در منطقه قرار گرفته است. زیرمقوله مذکور یکی از صریح‌ترین و واضح‌ترین نکاتی است که به‌وضوح در پیام‌های معظم‌له قابل ردیابی است.

جدول9. زیرمقوله هشدار و مقابله عملیاتی با پایگاه‌های بیگانه در منطقه

مأخذ: همان.

6-6. زیرمقوله مشروعیت‌زدایی گفتمانی از آمریکا و رژیم صهیونیستی

در جدول 10 ششمین زیرمقوله با عنوان «مشروعیت‌زدایی گفتمانی از آمریکا و رژیم صهیونیستی» با استفاده از 4 کد طراحی شده است. در این زیرمقوله، روایت‌سازی حول شکست و افول قریب‌الوقوع دشمنان به‌عنوان پیش‌زمینه اخلاقی-گفتمانی برای اقدامات راهبردی تعریف شده است. به شهادت رساندن دانشمندان و سرداران ایرانی و زورگویی از مهم‌ترین مشخصه‌هایی است که در گزاره‌های متعلق به رهبری برای مشروعیت‌زدایی از گفتمان آمریکایی به کار گرفته شده است.

جدول10. زیرمقوله مشروعیت‌زدایی گفتمانی از آمریکا و رژیم صهیونیستی (تعداد کد: 4)

مأخذ: همان.

6-7. خودانگاره ایران به‌عنوان قدرت هویتی و غیرسلطه‌جو در خلیج‌فارس

در هفتمین زیرمقوله «خودانگاره ایران به‌عنوان قدرت هویتی  در خلیج‌فارس با استفاده از 6 کد تدوین شده است. این زیرمقوله با اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در نفی سلطه‌پذیری و سلطه‌جویی در اصل (۱۵۲) قانونی اساسی مطابقت واضحی دارد. سوابق تاریخی در تجاوز بیگانگان به خلیج‌فارس نقش پررنگی در گزاره‌های مقام معظم رهبری دارند که کدهای برآمده از آن تحت عنوان زیرمقوله «خودانگاره ایران به‌عنوان قدرت هویتی و غیرسلطه‌جو در خلیج‌فارس» مفصل‌بندی شده است.

جدول 11. خودانگاره ایران به‌عنوان قدرت هویتی و غیرسلطه‌جو در خلیج‌فارس (تعداد کد: 6)

مأخذ: همان.

6-8. زیرمقوله روایت نظم نوین منطقه‌ای و جهانی پساجنگ

جمهوری اسلامی ایران همواره نظم منطقه‌ای و جهان را ناعادلانه، یک‌جانبه و در راستای منافع کشورهای غربی در نظرگرفته است. ازاین‌رو ماهیت سیاست خارجی کشور بعد از انقلاب اسلامی با رویکردی تجدیدنظرطلبانه همواره درصدد جایگزینی نظم مطلوب از روش‌های مختلف بوده است. اکنون که جنگی ناجوانمردانه بر کشور تحمیل شده، فرصت مناسب برای جایگزینی نظم مطلوب فراهم آمده است. بر همین منوال مجموعه‌ای از کدهای استخراج شده از پیام‌های مقام معظم رهبری حامل چنین معنا و مفهومی هستند که تحت عنوان «نظم نوین منطقه‌ای و جهانی پساجنگ» نام‌گذاری شده است. جزئیات زیرمقوله مورد اشاره در جدول 12 قابل مشاهده است.

جدول۱۲. زیرمقوله نظم نوین منطقه‌ای و جهانی پساجنگ (تعداد کد: 4)

مأخذ: همان.

6-9. زیرمقوله امنیت ملی داخلی و پیوند با اقتصاد مقاومتی

چنان‌که از عنوان گزارش مشخص است تمرکز این نوشتار بیشتر بر وضعیت موجود در تنگه هرمز و خلیج‌فارس است، اما پیش‌زمینه این موضوع بدون شک حفظ امنیت و ثبات داخلی است. به همین منظور کدهایی ناظر بر امنیت داخلی در گزاره‌های مرتبط با پیام‌های مقام معظم رهبری استخراج شد که از مجموع آنها شامل 3 کد یک زیرمقوله مجزا با عنوان امنیت داخلی و پیوند با اقتصاد مقاومتی مطابق با جدول 13 احصا شده است.

جدول13. زیرمقوله امنیت ملی داخلی و پیوند با اقتصاد مقاومتی (تعداد کد: 3)

مأخذ: همان.

6-10. زیرمقوله هشدار نسبت به جنگ ترکیبی و تکیه بر وحدت

ناظر به امنیت داخلی که در زیرمقوله بالا مورد بررسی قرار گرفت، جنگ ترکیبی بسیار اهمیت پیدا خواهد کرد. ازاین‌رو براساس 6 کد زیر مقوله‌های با عنوان هشدار نسبت به جنگ ترکیبی و تکیه بر وحدت مطرح تعریف شده است. کدهای تشکیل‌دهنده این زیرمقوله عمدتاً ناظر بر احتیاط و هوشیاری نسبت به جنگ در عین توجه به وحدت داخلی است. جزئیات این زیرمقوله در جدول 14 قابل مشاهده است.

جدول 14. زیرمقوله هشدار نسبت به جنگ ترکیبی و تکیه بر وحدت (تعداد کد: 6)

مأخذ: همان.

پیش از ارائه جزئیات، در جدول ۱۵، 10«زیرمقوله» شناسایی ‌شده به همراه تعداد کدهای اختصاص‌یافته به هریک به‌صورت خلاصه ارائه شده است. این جدول، تصویری کلی از نتایج تحلیل محتوا را در اختیار قرار‌ می‌دهد. ترتیب زیرمقوله‌ها براساس فراوانی کدهای منتسب به آنها تنظیم شده است. ازاین‌رو، تعداد بیشتر کدها نشان‌دهنده برجستگی و اهمیت نسبی هر زیرمقوله در مجموعه داده‌های پژوهش است. درنتیجه، چینش جدول بیانگر میزان توجه و تأکید بر هریک از زیرمقوله‌ها در فرایند تحلیل است.

جدول 15. زیرمقوله‌ها در یک نگاه

مأخذ: همان.

7. مقوله‌سازی (راهبردهای برآمده از بیانات مقام معظم رهبری)

در فرایند مقوله‌سازی، ۱۰ زیرمقوله مرحله قبل براساس سطح انتزاعی بالاتر در قالب ۴ مقوله اصلی تجمیع شدند. معیار تجمیع، اشتراک در کارکرد راهبردی زیرمقوله‌ها می‌باشد. این ۴ مقوله، به‌عنوان ستون فقرات بخش «یافته‌ها» و مبنای مستقیم بخش «توصیه‌های سیاستی» عمل می‌کند. هر مقوله علاوه‌بر شرح محتوایی، حاوی یک بند «معنای سیاستی» است که کاربرد آن را برای تدوین توصیه‌های اجرایی مشخص می‌سازد. به عبارت دیگر زیرمقوله‌ها ذیل 4 مقوله‌ اصلی با عنوان «راهبرد بازدارندگی و مدیریت تنگه هرمز»، «دیپلماسی همسایگی و منطقه‌ای»، «مشروعیت‌زدایی از حضور آمریکا» و «روایت نظم نوین منطقه‌ای» جای‌گذاری شده‌اند که مستقیماً چارچوب راهبردی گزارش سیاستی را شکل می‌دهند. به عبارت دیگر مقوله‌ها به دنبال پاسخ به سئوال‌های مبتنی‌بر استفهام «چه چیزی؟» هستند. بنابراین مقوله‌هایی که از محتوای پیام‌های رهبری استخراج شده‌اند به این پرسش پاسخ می‌دهد که جمهوری اسلامی ایران در خلیج‌فارس و تنگه هرمز به دنبال چه چیزی است؟ در پاسخ به این پرسش چهار مقوله مذکور با ترکیب زیر مقوله‌های ده‌گانه احصاء شده است. 

7-1. بازدارندگی و کنترل عملیاتی تنگه هرمز

مقوله اول، هسته مرکزی گفتمان راهبردی رهبری جدید را دربرمی‌گیرد و از تجمیع سه زیرمقوله به‌دست‌آمده است: «راهبرد بازدارندگی و مدیریت عملیاتی تنگه هرمز»، «پاسخ تنبیهی به متجاوز از طریق عملیات نظامی و غرامت‌خواهی» و «اقتدار و توسعه توانمندی نیروی دریایی». این سه «زیرمقوله» در کنار هم، تصویری از یک راهبرد سه‌ ضلعی می‌سازند که در آن، آبراه راهبردی به‌عنوان اهرم فشار، پاسخ نظامی به‌عنوان ابزار اجرا و نیروی دریایی به‌عنوان بازوی تحقق، به‌هم پیوند می‌خورند. در ادامه هریک از زیرمقوله‌های سه‌گانه تشریح خواهد شد.

شکل 1. مقوله بازدارندگی و کنترل عملیاتی تنگه هرمز

مأخذ: همان.

7-1-1. تنگه هرمز به‌مثابه اهرم راهبردی

نقطه‌ثقل این مقوله، بازگشت مکرر به مضمون «مدیریت تنگه هرمز» در طول پیام‌های مختلف مقام معظم رهبری است. از بیانیه نخست که تأکید می‌کنند: «همچنان از اهرم مسدود کردن تنگه‌ هرمز باید استفاده شود»، تا پیام نوروزی ۱۴۰۵ که با لحن قاطع‌تری اعلام می‌کنند: «حتماً مدیریت تنگه هرمز را به مرحله جدیدی وارد خواهیم نمود» و سپس تکرار همین عبارت تقریباً بدون تغییر در چهلمین روز شهادت رهبر شهید، الگویی از تهدید تکرارشونده، اما کم ‌تفصیل شکل می‌گیرد. این تکرار بدون افزوده‌ شدن جزئیات اجرایی، نشان می‌دهد تنگه هرمز در این گفتمان تغییرناپذیر و در انعطاف‌پذیرترین حالت نقش یک برگ چانه‌زنی راهبردی را بازی می‌کند. البته در پیام روز ملی خلیج‌فارس است که این مضمون با افزودن عبارت «قواعد حقوقی و اِعمال مدیریت جدید» عمق بیشتری می‌یابد و برای نخستین‌بار بُعد حقوقی موضوع (نه صرفاً نظامی) صریحاً مطرح می‌شود؛ مسئولان امر برای عملیاتی‌سازی این راهبرد ملزم به تدوین سازوکارهای اجرایی هستند.

7-1-2. پاسخ تنبیهی و منطق دفاع

زیرمقوله دوم، لایه اجرایی محدودتر و مشخص‌تری از راهبرد را نشان‌ می‌دهد. مقام معظم رهبری بارها میان دو گزاره‌ای حرکت می‌کنند که در عمل مکمل یکدیگرند: از یک‌سو تأکید بر اینکه «ما طالب جنگ نبوده و نیستیم» و ازسوی دیگر هشدار قاطع که «به‌هیچ‌وجه از حقوق حقه خود دست نمی‌کشیم». این تعادل محاسبه‌ شده در گزاره‌های مربوط به حمله به پایگاه‌های نظامی بیگانگان «بدون تعرض به آن کشورها، صرفاً همان پایگاه‌ها را مورد حمله قرار داده‌ایم» و در تهدید مکرر به دریافت غرامت از متجاوزین «حتماً غرامت صدمات و خون‌بهای شهیدان را طلب خواهیم کرد» تکرار می‌شود. آنچه این زیرمقوله را از صرف بیانیه‌های سیاسی متمایز می‌کند، تلاش برای چارچوب‌بندی حقوقی-اخلاقی پاسخ نظامی است.

7-1-3. نیروی دریایی به‌عنوان بازوی اجرا

پرتکرارترین «زیرمقوله» در این «مقوله»، با دوازده کد از شصت‌و‌یک کد کل تحلیل، به اقتدار و تقویت نیروی دریایی اختصاص دارد (جدول 13). این تراکم بالا به‌تنهایی گویاست: رهبری جدید نظام، در روایت اقتدار نظامی و دریایی، بیانات بسیار مشخص و پرشمار دارد. از تجلیل شهادت دریابان علیرضا تنگسیری، فرمانده شجاع نیروی دریایی سپاه، با عبارت «حافظ استقلال و مرزهای آبی ایران خصوصاً خلیج‌فارس»، تا پیام روز ارتش که «نیروی دریایی دلاورش آماده است تا تلخی شکست‌های جدیدی را به کام دشمنان بچشاند»، این زیرمقوله تصویری از دو نهاد سپاه و ارتش ‌می‌سازد که هرچند در گفتمان رهبری کاملاً همسو معرفی می‌شوند. تکرار عبارت «ایران قوی‌تر» در کنار این گزاره‌ها نشان می‌دهد تقویت نظامی نه هدف فی‌نفسه، بلکه ابزار تحقق یک آرمان ‌بزرگ‌تر -قدرت منطقه‌ای پایدار- قلمداد می‌شود.

برایند سه زیرمقوله یاد شده نشان می‌دهد که در بیانات رهبر انقلاب، چارچوب و جهت‌گیری کلان اعمال قدرت، به‌ویژه در حوزه اقتدار نظامی و پاسخ تنبیهی، با صراحت و انسجام قابل‌توجهی تبیین شده است؛ اما در خصوص نحوه تحقق عملی برخی راهبردها، ازجمله مدیریت تنگه هرمز، جزئیات اجرایی به‌صورت محدود و انعطاف‌پذیر مطرح شده است. این شیوه بیان را می‌توان، از یک‌سو، در چارچوب حفظ ابهام استراتژیک و افزایش آزادی عمل در برابر طرف‌های خارجی تفسیر کرد و ازسوی‌دیگر، آن را نشان‌دهنده ضرورت تدوین سازوکارهای اجرایی دقیق برای تحقق این رهنمودها دانست. ازاین‌رو، مسئله اصلی نه فقدان راهبرد، بلکه ضرورت تبدیل رهنمودهای کلان به برنامه‌های سیاستی منسجم، عملیاتی و قابل اجراست.

7-2. دیپلماسی افتراقی با همسایگان و مقابله با حضور بیگانه

مقوله دوم با عنوان «دیپلماسی افتراقی و مقابله با حضور بیگانه» از تجمیع دو زیرمقوله با عنوان «دیپلماسی تمایزی با همسایگان منطقه» و «هشدار و مقابله با پایگاه‌های بیگانه در منطقه» به‌دست آمده است. این دو زیرمقوله در کنار هم، الگویی از رفتار ایران با کشورهای حاشیه خلیج‌فارس ترسیم می‌کند که در آن، همسایگی جغرافیایی نه یک واقعیت خنثی، بلکه میدانی برای رقابت میان دو روایت -دوستی راهبردی در برابر وابستگی به بیگانه -تبدیل می‌شود. نقطه آغاز این مقوله، در بیانیه نخست شکل می‌گیرد: «ما با پانزده کشور همسایگی خاکی یا آبی داریم و همیشه مایل به ارتباط گرم و سازنده با همه‌ آنان بوده‌ایم و هستیم». این گزاره اگرچه مبتنی‌بر دوستی و فراگیر است، اما در ادامه همان پیام، بلافاصله با یک شرط ضمنی همراه می‌شود: «این کشورها باید تکلیف خود را با متجاوزین به وطن عزیزمان... معلوم کنند». این توالی از بیان دوستی به الزام تعیین تکلیف در مورد همکاری با متجاوزان به ایران، ساختار بنیادین این مقوله را نشان می‌دهد؛ همسایگی در این گفتمان، حقی بدون تکلیف نیست، بلکه مشروط به موضع‌گیری صریح در برابر «متجاوز» (خوانش ضمنی از آمریکا و رژیم صهیونیستی) است. این الگو در پیام نوروزی ۱۴۰۵ تکرار و تعمیق می‌شود، آنجاکه رهبری مستقیماً همسایگان جنوبی را خطاب قرار می‌دهد: «شما در حال دیدن یک معجزه هستید؛ درست ببینید و درست درک کنید و در جای درست بایستید». لحن این گزاره از یک دعوت دیپلماتیک معمول فاصله می‌گیرد و به هشدار نزدیک می‌شود؛ همسایگان جنوبی (عمان، امارات، عربستان، قطر، بحرین و کویت) نه‌تنها شاهد، بلکه بازیگرانی تصور می‌شوند که باید «جای درست» خود را در آرایش قدرت جدید منطقه انتخاب کنند.

شکل 2. مقوله دیپلماسی افتراقی و مقابله با حضور بیگانگان

مأخذ: همان.

7-2-1. تفکیک درجه‌بندی‌شده همسایگان

این تفکیک بر مبنای معیارهایی صورت می‌گیرد که به‌صراحت بیان شده‌اند: «عناصر معنوی... در صدر همه اشتراک در تدین به دین مبین اسلام... قومیت مشترک یا هم‌زبانی یا منافع راهبردی مشترک به‌خصوص در مقابل جبهه استکبار». به‌ عبارت دیگر، سلسله‌مراتب نزدیکی دیپلماتیک در این گفتمان بر پایه سه معیار ترکیبی -مذهبی، هویتی-زبانی و راهبردی/ضد-استکباری- بنا شده است و نه صرفاً بر مبنای مجاورت جغرافیایی.

شایان ذکر است که در همین راستا، حملات موسوم به «پرچم دروغین» در ترکیه و عمان که رهبری صریحاً مسئولیت آن را از نیروهای ایران رد می‌کند. به‌عنوان توطئه دشمن برای «ایجاد تفرقه بین جمهوری اسلامی و همسایگانش» تفسیر می‌شود؛ این چارچوب‌سازی، همسایگان را از موضع بازیگران مستقل به موضع اهداف بالقوه دستکاری دشمن سوق می‌دهد و به‌طور ضمنی دوستی با ایران را «طبیعی» و هرگونه فاصله‌گیری را نتیجه توطئه بیرونی معرفی می‌کند.

7-2-2. هشدار نسبت به حضور نظامی بیگانگان

زیرمقوله دوم، بار استدلالی این مقوله را بر دوش می‌کشد: اثبات ناکارآمدی و خطرناک بودن حضور پایگاه‌های آمریکایی برای همان کشورهایی که آنها را میزبانی می‌کنند. توالی گزاره‌ها در این محور، یک زنجیره استدلالی منسجم می‌سازد:

 نخست، هشدار پیشینی («دشمن از سال‌ها قبل به‌تدریج پایگاه‌هایی... احداث کرده تا تسلط خود بر منطقه را تأمین نماید»)؛ سپس، دعوت مستقیم به اقدام («توصیه می‌کنم هرچه زودتر آن پایگاه‌ها را تعطیل کنند») و در نهایت، در پیام روز ملی خلیج‌فارس، ادعای اثبات عینی این هشدار پیشین از طریق رویدادهای اخیر: «برای حاکمان کشورها نیز ثابت شد که حضور بیگانگان آمریکایی... مهم‌ترین عامل ناامنی در منطقه است» و «پایگاه‌های پوشالی آمریکا تاب و توان تأمین امنیت خود را ندارد، چه رسد به اینکه امیدی به تأمین امنیت وابستگان... باشد». این توالی زمانی -از هشدار به دعوت به اثبات- کارکرد روایی مهمی دارد: رهبر انقلاب با ارجاع به تحولات جنگ اخیر، بر این نکته تأکید می‌کنند که مواضع پیشین ایشان صرفاً جنبه اعلامی نداشته، بلکه مبتنی‌بر پیش‌بینی دقیق روند تحولات بوده است؛ به‌گونه‌ای که رخدادهای بعدی، صحت این ارزیابی و پیش‌بینی را تأیید کرده‌اند. این ساختار روایی در نهایت به چشم‌اندازی ختم می‌شود که خود را اجتناب‌ناپذیر می‌نماید: «آینده‌ درخشان منطقه‌ خلیج‌فارس، آینده‌ای بدون آمریکا... خواهد بود» و «ملت‌ها و سرزمین‌های منطقه، دیگر سپر پایگاه‌های آمریکایی نخواهند بود.»

ترکیب این دو زیرمقوله، یک راهبرد دیپلماتیک دوسطحی را نمایان ‌می‌سازد که هم‌زمان در سطح رسمی-دوجانبه (خطاب به دولت‌ها) و در سطح غیررسمی-گفتمانی (خطاب به افکار عمومی و ملت‌های منطقه) عمل می‌کند. در سطح نخست، ایران به‌صراحت از تهدید مستقیم پرهیز کرده و لحن دوستانه را حفظ می‌کند («بدون تعرض به آن کشورها»)، اما در سطح دوم، از طریق پیش‌بینی فروپاشی حتمی نظم موجود و مهیاسازی روایت «آینده بدون آمریکا»، عملاً کشورهای میزبان پایگاه‌های آمریکایی را در برابر یک انتخاب راهبردی بلندمدت قرار می‌دهد: هم‌سویی زودهنگام با روند «اجتناب‌ناپذیر» یا انزوای تدریجی. نکته مهم برای گزارش سیاستی این است که این مقوله، برخلاف مقوله نخست (که در سطح اجرا مبهم بود)، از نظر روایی و استدلالی منسجم و کامل است؛ اما در سطح ابزار عملیاتی -یعنی اینکه دقیقاً ایران چگونه و از چه مسیر (اقتصادی، امنیتی، دیپلماتیک) قصد دارد این «انتخاب» را برای همسایگان به یک هزینه واقعی تبدیل کند.

7-3. مشروعیت‌زدایی از نظم سلطه آمریکایی و طراحی نظم نوین منطقه‌ای

مقوله سوم از تجمیع سه زیرمقوله «مشروعیت‌زدایی گفتمانی از آمریکا و رژیم صهیونیستی»، «خودانگاره ایران به‌عنوان قدرت هویتی  در خلیج‌فارس» و «روایت نظم نوین منطقه‌ای و جهانی پساجنگ» شکل گرفته است. برخلاف دو مقوله پیشین که عمدتاً حول ابزار و اقدام (نظامی، دیپلماتیک) می‌چرخیدند، این مقوله در سطح گفتمانی و توجیهی عمل می‌کند؛ کارکرد آن، فراهم کردن پوشش معنایی و اخلاقی برای اقدامات راهبردی دو مقوله فوق‌الذکر است.

شکل 3. مشروعیت‌زدایی از نظم سلطه آمریکایی و روایت نظم نوین منطقه‌ای

مأخذ: همان.

7-3-1. بی‌اعتبارسازی حریف به‌جای صرفاً شکست دادن او

زیرمقوله نخست نشان می‌دهد رهبری در برابر آمریکا و رژیم صهیونیستی، به دنبال چیزی فراتر از پیروزی نظامی موقت هستند؛ هدف، فروریزی کامل مشروعیت و اعتبار این دو بازیگر در ذهن مخاطب منطقه‌ای و جهانی است. این هدف در سه لایه زمانی پیگیری می‌شود.

لایه نخست، افشاگری رفتار حریف در حین رویداد -«دشمن صهیونی با کمک خاص آمریکا و در بین مذاکرات، با تهاجمی ناجوانمردانه» حمله کرد- که مذاکره را به ابزار فریب و حمله را به خیانت اخلاقی (نه صرفاً عملیات نظامی) تبدیل می‌کند.

لایه دوم، اعلام شکست به‌عنوان واقعیت تحقق‌یافته و نه صرفاً ادعا: «با گذشت دو ماه از بزرگ‌ترین لشکرکشی و تجاوز زورگویان دنیا در منطقه و شکست مفتضحانه‌ آمریکا، فصل نوین خلیج‌فارس... در حال رقم خوردن است».

لایه سوم، پیش‌بینی افول ساختاری و غیرقابل‌بازگشت حریف در بلندمدت: «رژیم متزلزل صهیونی و غده‌ی سرطانی اسرائیل به مراحل پایانی عمر منحوس خود نزدیک شده است» و در پیام غدیر، این افول به یک نبرد هویتی-جغرافیایی ‌بزرگ‌تر متصل می‌شود: «نظام سلطه که پادگانی به نام اسرائیل ساخته، وجود یک ایران قوی و مستقل در مرز شرقی جغرافیای دروغین اسرائیل بزرگ... را نمی‌پذیرد». استفاده از واژه «جغرافیای دروغین» به‌جای صرفاً «رژیم متخاصم» نشان می‌دهد این مشروعیت‌زدایی حتی به سطح انکار مبنای هستی‌شناختی موجودیت حریف کشیده می‌شود، نه فقط انکار رفتار او.

7-3-2. برساخت هویت غیرسلطه‌جو از طریق حافظه تاریخی

دومین و پرتراکم‌ترین زیرمقوله این مقوله، پروژه‌ای هویتی است که ایران را نه یک قدرت منطقه‌ای معمولی، بلکه وارث تاریخی و طبیعی مقاومت در برابر استعمار در خلیج‌فارس معرفی می‌کند. این برساخت با یک مبنای الهیاتی-هویتی آغاز می‌شود: «یکی از نعمت‌های بی‌بدیل خداوند متعال برای ملت‌های مسلمان منطقه‌ ما خصوصاً مردم شریف ایران اسلامی، موهبت «خلیج‌فارس» است»؛ خلیج‌فارس در این چارچوب، از یک منبع اقتصادی- ژئوپلیتیک صرف، به بخشی از هویت دینی- ملی ایران ارتقا می‌یابد. سپس این هویت با یک روایت تاریخی مستند تقویت می‌شود که نقش ایران را در برابر قدرت‌های استعماری متوالی برجسته می‌کند: «از اخراج پرتغالی‌ها و آزادسازی تنگه هرمز... تا مبارزه علیه استعمار هلند و نیز حماسه‌های مقاومت در مقابل استعمار انگلیس». این توالی تاریخی -پرتغال، هلند، انگلیس و در نهایت آمریکا- ایران را در یک زنجیره پیوسته مقاومت ضد استعماری قرار می‌دهد که مقابله فعلی صرفاً آخرین حلقه آن است، نه یک واکنش تازه یا استثنایی. مبنای مادی این ادعای هویتی نیز مشخص است: «ملت ایران که دارای بیشترین ساحل خاکی خلیج‌فارس است، بیشترین جانفشانی‌ها را در راه استقلال خلیج‌فارس... داشته است»؛ برتری جغرافیایی (بیشترین ساحل) به برتری اخلاقی-تاریخی (بیشترین فداکاری) ترجمه می‌شود. نکته کلیدی در این محور آن است که این برساخت هویتی، هم‌زمان با نفی صریح انگیزه سلطه‌گری همراه می‌شود: «نظام جمهوری اسلامی بدون اینکه بخواهد سلطه و استعماری را در منطقه راه بیندازد، برای اتحاد و رابطه‌ متقابل گرم... آمادگی کامل دارد». این ترکیب متناقض‌نما -قدرت برتر تاریخی و اخلاقی از یک‌سو، انکار قاطع سلطه‌طلبی ازسوی‌دیگر- دقیقاً کارکرد این زیرمقوله را نشان می‌دهد: ایران باید به‌اندازه‌ای قدرتمند به نظر برسد که بتواند نظم منطقه‌ای را شکل دهد.

7-3-3. از پیروزی موضعی به نظم منطقه‌ای و جهانی

سومین زیرمقوله، گام نهایی و مقیاس‌بندی شده‌ترین بخش این مقوله است که شامل تعمیم پیروزی نظامی موضعی (در سطح خلیج‌فارس) به یک تغییر نظم در سطح منطقه و حتی جهان است. این تعمیم به‌تدریج و در طبقات پیوسته صورت می‌گیرد. نخست، در سطح مشاهده میدانی مستقیم: «ملت‌های منطقه خلیج‌فارس در شصت روز گذشته صلابت و مجاهدت دلاورمردان نیروهای دریایی ارتش و سپاه را در نفی سلطه‌ بیگانگان به چشم دیدند» -شاهدی عینی و زمان‌مند. سپس، این شاهد به یک قاعده کلی‌تر تعمیم می‌یابد: «این ظفر در سایه‌ تدابیر و سیاست‌های مقاومت و راهبرد ایران قوی محقق شده است، طلیعه‌ نظم جدید منطقه و جهان خواهد بود» - در اینجا کلمه «طلیعه» (پیش‌درآمد) نشان می‌دهد معظم‌له این پیروزی را نه پایان، بلکه آغاز یک روند ‌بزرگ‌تر می‌بینند. در پیام حج، این روند حتی از مرزهای ایران و خلیج‌فارس عبور می‌کند و به سطح امت اسلامی می‌رسد: «امت اسلامی و ملت‌های منطقه، ظرفیت‌ها و منافع مشترک زیادی دارند که نظم جدید و هندسه‌ آینده‌ منطقه و جهان را شکل خواهد داد» و در نهایت، این نظم نوین حتی به یک الزام نهادی داخلی ترجمه می‌شود، آنجاکه در پیام به مجلس شورای اسلامی، نمایندگان به «توجه هوشمندانه و انقلابی به موقعیت تازه‌ ایران در منطقه و جهان» دعوت می‌شوند -یعنی این روایت نظم نوین، دیگر صرفاً یک ادعای تبلیغاتی خارجی نیست، بلکه انتظار می‌رود در سیاستگذاری داخلی نیز نهادینه شود.

این مقوله، در مقایسه با دو مقوله پیشین، از نظر انسجام درونی و پیوستگی روایی در بالاترین سطح قرار دارد. زیرا کارکرد آن نه اجرای یک اقدام مشخص، بلکه تولید یک چارچوب معنایی خودتکمیل‌کننده است که هر رویداد جدید -از حمله دشمن تا پاسخ ایران تا واکنش همسایگان- را به‌عنوان تأییدی بر روایت از پیش موجود بازخوانی می‌کند. اهمیت این مقوله نشان می‌دهد اقدامات عملیاتی مقوله یک (بازدارندگی در تنگه هرمز) و مقوله دو (دیپلماسی افتراقی) در خلأ صورت نمی‌گیرند، بلکه همواره از پیش در این چارچوب هویتی-تاریخی توجیه و بازتفسیر می‌شوند. هرچند طرح مفهوم «نظم نوین جهانی» در بیانات رهبر انقلاب بر پایه تحولات و دستاوردهای حاصل از تحولات اخیر در منطقه خلیج‌فارس استوار است، تحقق کامل این چشم‌انداز مستلزم تداوم اقدامات راهبردی و عملیاتی در سطوح مختلف سیاستگذاری و اجراست. ازاین‌رو، حرکت تدریجی از سطح تبیین گفتمانی به مرحله اجرای سیاست‌های منسجم و هدفمند، ضرورتی اساسی برای تحقق منویات ایشان و دستیابی به اهداف ترسیم‌شده به شمار می‌رود. بر همین مبنا، توصیه‌های سیاستی این گزارش بر طراحی و اجرای برنامه‌های عملیاتی مبتنی‌بر بیانات رهبر انقلاب متمرکز است تا زمینه تحقق تدریجی این راهبردها و تقویت اثربخشی آنها در عرصه عمل فراهم شود.

7-4. زیرساخت داخلی وحدت ملی، امنیت داخلی و جنگ محاسبه شده

مقوله چهارم و پایانی این تحلیل، از تجمیع دو زیرمقوله «امنیت ملی داخلی و پیوند آن با اقتصاد مقاومتی» و «احتیاط نسبت به جنگ ترکیبی و تکیه بر وحدت» شکل گرفته است. برخلاف سه مقوله پیشین که همگی معطوف به میدان بیرونی (تنگه هرمز، همسایگان، آمریکا و رژیم صهیونیستی) بودند، این مقوله رو به درون دارد؛ کارکرد آن، تبیین پیش‌شرط‌های داخلی‌ای است که بدون تحقق آنها، سه راهبرد بیرونی دیگر فاقد پایه پایدار خواهند بود. به بیان دیگر، اگر مقوله‌های یک تا سه پاسخ به پرسش «ایران با دشمن و همسایه چه می‌کند؟» باشند، این مقوله پاسخ به پرسش «ایران چگونه خود را برای این کنشگری آماده و مقاوم نگه می‌دارد؟» است.

شکل 4. زیرساخت داخلی وحدت ملی، امنیت داخلی و جنگ محاسبه شده

مأخذ: همان.

7-4-1. امنیت داخلی به‌مثابه بستر نامرئی، اما ضروری

نقطه آغاز این مقوله، دو پیام تسلیت مجزاست که در واقع نقش زیرساختی مهمی ایفا می‌کنند. در پیام تسلیت شهادت‌ دکتر علی لاریجانی، دبیر شورای‌عالی امنیت ملی، تأکید بر اینکه ایشان «دارای تجاربی متنوع در عرصه‌های گوناگون سیاسی، نظامی، امنیتی، فرهنگی و مدیریتی بودند»، صرفاً یک بزرگداشت شخصی نیست؛ به همین ترتیب در پیام تسلیت شهادت وزیر اطلاعات، عبارت «امنیت از دشمنان داخلی و خارجی سلب و به عموم هموطنان ارزانی گردد» نشان می‌دهد امنیت داخلی در این گفتمان، نه یک وضعیت خودکار، بلکه محصول تلاش مضاعف و مستمر یک دستگاه اطلاعاتی- امنیتی فعال تصور می‌شود که باید هم‌زمان با دشمن بیرونی و آسیب‌پذیری‌های درونی مقابله کند. این دو گزاره در کنار هم، تصویر یک زیرساخت نهادی نسبتاً کم‌سخن، اما پیوسته را ترسیم می‌کنند که برخلاف بلندگویی روایت‌های نظامی و هویتی در مقوله‌های قبل، عمداً در پس‌زمینه و با لحن آرام‌تر مطرح می‌شود، ویژگی‌ای که با طبیعت کار امنیتی-اطلاعاتی (که اثربخشی آن در سایه است، نه در تبلیغ) هم‌خوانی دارد.

7-4-2. پیوند امنیت با اقتصاد مقاومتی

دومین گزاره این محور، حلقه اتصال میان امنیت داخلی و بستر اقتصادی کشور را آشکار می‌کند. شعار رسمی سال ۱۴۰۵ -«اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی»- به‌صراحت این سه مفهوم را در یک ترکیب واحد قرار‌ می‌دهد. این انتخاب واژگانی تصادفی نیست: قرار گرفتن «اقتصاد مقاومتی» به‌عنوان هدف اصلی و «وحدت ملی» و «امنیت ملی» به‌عنوان دو پیش‌شرط («در سایه») آن، نشان می‌دهد در نگاه مقام معظم رهبری، توانمندی اقتصادی کشور -که پس از سه دور درگیری نظامی- امنیتی آسیب‌دیده- بدون تضمین انسجام اجتماعی و امنیت داخلی قابل بازسازی نیست. این پیوند، حلقه‌ای است که مقوله چهارم را به مقوله اول متصل می‌کند: بازدارندگی دریایی و کنترل تنگه هرمز، هزینه‌های اقتصادی و امنیتی داخلی دارد که تنها با یک اقتصاد مقاوم و منسجم داخلی قابل تحمل و تأمین مالی است.

7-4-3. جنگ محاسبه شده

پرتکرارترین و از نظر تحلیلی پیچیده‌ترین بخش این مقوله، عبارت تقریباً یکسانی است که در دو پیام مجزا (پیام نوروز ۱۴۰۵ و چهلمین روز شهادت رهبر شهید) با کلماتی تقریباً بی‌تغییر تکرار می‌شود: «ما طالب جنگ نبوده و‌ نیستیم، ولی به‌هیچ‌وجه از حقوق حقه خود دست نمی‌کشیم و همه جبهه مقاومت را به‌طور یکپارچه در نظر داریم». تصریح این جمله نشان می‌دهد این عبارت یک فرمول رسمی و از پیش تدوین‌شده است که به‌عنوان موضع ثابت راهبردی کشور در نظر گرفته شده. کارکرد این فرمول، ایجاد یک تعادل ظریف میان دو ضرورت متناقض است: از یک‌سو، اجتناب از برچسب «جنگ‌طلب» که هزینه‌های دیپلماتیک دارد و ازسوی‌دیگر، حفظ اعتبار بازدارندگی که با هرگونه نشانه‌ تسلیم یا انفعال («دست کشیدن از حقوق») تضعیف می‌شود. این تعادل، در واقع، نسخه‌ داخلی-روانی همان تعادلی است که در مقوله یک (میان تهدید و پرهیز از تصادم مستقیم) و در مقوله دو (میان دوستی و شرط‌گذاری با همسایگان) دیده شد؛ اما این‌بار، مخاطب اصلی نه دشمن یا همسایه، بلکه افکار عمومی داخلی و پایگاه اجتماعی نظام است که باید هم آرامش از طریق «ما طالب جنگ نیستیم» و هم آماده‌باش از طریق «دست نمی‌کشیم»را به‌طور هم‌زمان دریافت کند.

7-4-4. هشدار جنگ ترکیبی، نقطه آسیب‌پذیری شناسایی‌شده

آخرین و از منظر سیاستی حساس‌ترین گزاره این مقوله، در پیام غدیر ظاهر می‌شود و برای نخستین‌بار، آسیب‌پذیری داخلی را به‌صراحت و بدون پوشش تبلیغاتی نام می‌برد: «دشمن پس از شکست در نبرد نظامی و خیابان، کید خود را در جنگ ترکیبی بر تاب‌آوری مردم و ایجاد خطای محاسباتی مسئولان متمرکز ساخته است». این گزاره از دو جهت قابل‌توجه است:

 نخست، برخلاف بخش عمده گفتمان رهبری که آسیب‌پذیری را همواره به دشمن یا بیگانه نسبت می‌دهد، این گزاره صراحتاً دونقطه حساس داخلی «تاب‌آوری مردم» و «خطای محاسباتی مسئولان» را به‌عنوان هدف بعدی حمله دشمن معرفی می‌کند؛ یعنی میدان جدید نبرد، نه دریا یا آسمان، بلکه ذهنیت اجتماعی و کیفیت تصمیم‌گیری نهادی است.

دوم، این گزاره به‌طور ضمنی، ضرورت وجود سازوکارهای داخلی مقاوم‌سازی را تأیید می‌کند؛ اما همانند الگویی که در مقوله یک‌دیده شد، این هشدار نیز در سطح عملیاتی نیازمند تدوین راهبرد توسط مسئولان امر است. در توصیه‌های سیاستی سعی شده است راهکارهای در این زمینه ارائه شود.

7-4-5. وحدت ملی به‌عنوان توجیه گفتمانی تقویت قدرت

در نهایت، سه گزاره از پیام مقام معظم رهبری به مناسبت چهلمین روز شهادت رهبر شهید، برافراشتن پرچم ایران «نه فقط در جغرافیای خاکی کشورمان بلکه در عمق دل‌ها»، تجلیل از «هنر راهبردی و سیاستگذاری رهبر شهید» و تعریف «ایران قوی» به‌عنوان «شکر عملی» یک نعمت الهی در این مقوله نقش لایه‌ گفتمانی زیرساخت داخلی را ایفا می‌کنند. این گزاره‌ها، تقویت قدرت ملی را از یک انتخاب سیاستی صرف، به یک تکلیف دینی-اخلاقی (شکرگزاری) و یک میراث شخصی (هنر رهبر شهید) ارتقا می‌دهند؛ این ارتقا، کارکرد روانی مهمی برای بسیج داخلی دارد، چراکه هزینه‌های تقویت نظامی و تاب‌آوری اقتصادی را نه به‌عنوان بار تحمیلی بلکه امتداد یک وظیفه معنوی جمعی بازتعریف می‌کند.

این مقوله، اگرچه از نظر حجم داده (تنها ۹ کد در برابر ۲۴ کد مقوله یک) کوچک‌ترین مقوله این تحلیل است، اما از نظر کارکرد راهبردی، نقش «شرط لازم» را برای سه مقوله دیگر بازی می‌کند. اشاره کمتر به این مقوله در گفتمان رهبری، خود یک یافته قابل‌توجه برای گزارش سیاستی است: درحالی‌که ابعاد بیرونی راهبرد (بازدارندگی دریایی، دیپلماسی همسایگی، مشروعیت‌زدایی گفتمانی) با جزئیات و تکرار فراوان بیان می‌شوند، بُعد داخلی -به‌ویژه سازوکار عملیاتی افزایش «تاب‌آوری مردم» و کاهش «خطای محاسباتی مسئولان» که خود رهبری آن را نقطه هدف بعدی دشمن معرفی کرده- هنوز به‌اندازه کافی در گفتمان رسمی صورت‌بندی نشده است.

جدول16. مقوله‌ها و زیرمقوله‌های متناظر با آنها

مأخذ: همان.

8. نتیجه‌گیری

این گزارش با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی و کدگذاری نظام‌مند ۲۳ پیام رسمی مقام معظم رهبری، به استخراج الگوی عملیاتی کنشگری جمهوری اسلامی ایران، با تمرکز بر تنگه هرمز و خلیج‌فارس، پرداخته است. یافته‌های حاصل از کدگذاری، بر پایه مضامین و الگوهای تکرارشونده در متن پیام‌ها، در قالب چهار مقوله اصلی سازمان یافته‌اند. بررسی این مقوله‌ها نشان می‌دهد که  راهبردها (همان مقوله‌ها) در چارچوبی به‌هم‌پیوسته قرار دارند و ابعاد مختلفی از کنشگری جمهوری اسلامی ایران در خلیج فارس و تنگه هرمز را بازنمایی می‌کنند. این ابعاد شامل مؤلفه‌های مرتبط با بازدارندگی و کنترل عملیاتی، جایگاه منطقه‌ای و نظم مورد نظر جمهوری اسلامی ایران، ابعاد گفتمانی و ادراکی، و نیز مؤلفه‌های داخلی از جمله وحدت، انسجام و مدیریت شرایط بحرانی است. در این چارچوب، مفاهیمی همچون انتظارات، واقعیات و توانایی‌ها نیز در ارتباط با یکدیگر مطرح شده‌اند و واقعیت‌های میدانی جایگاه مهمی در صورت‌بندی این مفاهیم دارند. در مجموع، یافته‌های گزارش نشان می‌دهد که در گفتمان راهبردی مورد بررسی، تنگه هرمز صرفاً به‌عنوان یک گذرگاه دریایی تعریف نمی‌شود، بلکه در ارتباط با مجموعه‌ای از مفاهیم امنیتی، نظامی، منطقه‌ای و قدرت قرار می‌گیرد. در این چارچوب، توان اثرگذاری بر تحولات تنگه هرمز و خلیج‌فارس با موضوعاتی همچون بازدارندگی، امنیت ملی، موازنه قدرت و جایگاه منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران پیوند خورده است. بنابراین، جمع‌بندی حاصل از تحلیل پیام‌های مورد مطالعه بیانگر آن است که تنگه هرمز در این گفتمان، یکی از مؤلفه‌های مرتبط با منظومه قدرت و بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران در محیط منطقه‌ای محسوب می‌شود و مؤلفه‌های نظامی، گفتمانی و داخلی در کنار یکدیگر، تصویری چندبعدی از الگوی عملیاتی مورد نظر را شکل می‌دهند. البته رویکرد کلان جمهوری اسلامی ایران براین اصل اساسی ابتناء دارد که تثبیت نظم منطقه‌ای مورد نظر ایران از آنجایی که متضمن پایان حضور و دخالت نامشروع قدرت‌های بیگانه است، مآلاً تأمین کننده منافع پایدار همه ملت‌های منطقه است. به‌طور کلی، الگوی استخراج‌شده از مجموعه پیام‌های مورد بررسی، بیانگر ارتباط متقابل میان ظرفیت‌های نظامی و عملیاتی، مؤلفه‌های منطقه‌ای و گفتمانی، و وضعیت انسجام و ظرفیت‌های داخلی است. از این منظر، نتایج تحلیل محتوای انجام‌شده تصویری از یک چارچوب چندبعدی ارائه می‌دهد که در آن تنگه هرمز به‌عنوان یکی از عناصر مهم در محاسبات امنیتی و قدرت جمهوری اسلامی ایران در منطقه، جایگاه برجسته‌ای دارد.