اظهارنظر کارشناسی درباره: «طرح ملی هوش مصنوعی» (اعاده شده از شورای نگهبان(۲))

نوع گزارش : گزارش های تقنینی

نویسنده

پژوهشگر گروه حقوق اساسی و اسناد بالادستی دفتر مطالعات حقوقی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی

چکیده
«طرح ملی هوش مصنوعی» جهت رفع ایرادات شورای نگهبان، با اصلاحاتی در جلسه مورخ بیستم بهمن ماه یکهزار و چهارصد و چهار به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. شورای نگهبان در بررسی مجدد خود بند «پ» ماده (۵) مصوبه مجلس را دارای ابهام دانسته است و تذکراتی را برای اصلاح متن مصوبه ارائه نموده است. کمیسیون در مصوبه اخیر خود، در راستای رفع ابهام، اقدام به اصلاح متن بند مذکور نموده است که رافع ابهام و تذکرات شورا به نظر می رسد.

گزیده سیاستی

کمیسیون صنایع و معادن در راستای رفع ابهام و نیز اعمال تذکرات شورای نگهبان اصلاحاتی را درخصوص «طرح ملی هوش مصنوعی» به تصویب رساند که جز در مورد بند « 3» تذکرات شورا، باقی موارد رافع ابهام و تذکرات به نظر میرسد.

موضوعات

 

1. مقدمه

«طرح ملی هوش مصنوعی» به شماره ثبت (248) در پاسخ به الزامات ذکر شده در مسیر تسهیلگری و تنظیم­گری توسعه هوش مصنوعی و در راستای مطالبات امام شهید امت (ره)، سند ملی هوش مصنوعی و نیز بند «ج» ماده (65) قانون برنامه پنجساله  هفتم توسعه ارائه و پس از تصویب در صحن مجلس به شورای نگهبان ارسال گردید. شورای نگهبان در اظهار نظر مورخ 1404/10/10 مصوبه اول مجلس را با ایرادات و ابهاماتی مواجه دانست و پس از اصلاح مصوبه در مجلس شورای اسلامی، شورای نگهبان در اظهار نظر  دوم خود مورخ 1404/12/16 ، برای بار دوم «طرح ملی هوش مصنوعی» را مورد ارزیابی قرارداد. در این اظهار نظر بند «پ» ماده (5) مصوبه مجلس دارای ابهام دانست و تذکراتی را جهت اصلاح متن ارائه نموده است. در ادامه به بررسی ابهام و نیز تذکرات شورای نگهبان و اصلاحات صورت گرفته از سوی کمیسیون در این خصوص می‌پردازیم.

 

3. بررسی ابهام شورای نگهبان

شورای نگهبان در اظهار نظر دوم خود بیان داشته است:

«ماده (۵) با توجه به اصلاح به عمل آمده در بند «پ» این ماده از این جهت که آیا تدوین اسناد الزامات شرعی و حقوقی هوش مصنوعی نیست ازجمله وظایف سازمان محسوب می‌شود یا خیر ابهام دارد پس از رفع ابهام اظهار نظر خواهد شد.»

 

توضیح اینکه ماده (5) به وظایف «مرکز مطالعات راهبردی و آزمایشگاه توسعه فناوری­های بنیادین هوش مصنوعی» می­پردازد و بند «پ» این ماده تدوین یکسری از اسناد مورد نیاز در حوزه هوش مصنوعی را بر عهده این شورا گذاشته است. شورای نگهبان در اظهار نظر اول خود، از این حیث که تدوین اسناد مربوط به الزامات شرعی و حقوقی، در عداد این موارد ذکر نشده بود، بند مذکور را خلاف شرع اعلام نمود. کمیسیون در اصلاحیه اولیه خود تدوین اسناد مربوط به حقوق و مسئولیت­های مدنی و کیفری را با رعایت شرع به این بند اضافه کرد. با این وجود شورای نگهبان همچنان این بند را از این حیث که آیا مشخصاً تدوین اسناد الزامات شرعی و حقوقی هوش مصنوعی از جمله وظایف سازمان محسوب می‌شود یا خیر، اصلاح مذکور را واجد ابهام دانست.

کمیسیون در اصلاحیه دوم خود با اضافه نمودن عبارت «الزامات شرعی و حقوقی هوش مصنوعی» در عداد اسنادی که مرکز موظف به تدوین آن است، اقدام به رفع ابهام نمود.

اصلاح مذکور به نظر رافع ابهام شورای نگهبان می‌رسد.

 

تذکرات

شورای نگهبان در ادامه سه مورد تذکر، جهت اصلاح متن مصوبه به شرح زیر بیان نمود:

1-  در ماده (1)، بند «ر»، با توجه به سایر مواد مصوبه، عبارت «شورای ملی راهبری توسعه هوش مصنوعی» به «شورای ملی راهبری» اصلاح شود.

2-  در ماده (3)، با توجه به بند «ر»، ماده ،1 عبارت «دبیرخانه شورا» به «دبیرخانه شورای ملی راهبری» اصلاح شود.

3-   بند «ت» ماده (9)، با توجه به اصلاح به عمل آمده نیاز به ویرایش دارد.

کمیسیون در راستای تأمین نظر شورای نگهبان، وفق تذکرات ارائه شده، متن مصوبه را اصلاح نموده است که در خصوص تذکرات بندهای «1» و «2» تأمین‌کننده نظرات شورا به نظر می‌رسد. لکن در خصوص بند «3» تذکرات، موضوع اصلاح بند «ت» ماده (9) لازم است همکاری در تدوین الزامات شرعی و حقوقی نیز مد نظر قرار بگیرد که پیشنهاد می‌شود با رعایت تشریفات مندرج در قانون آیین‌نامه داخلی مجلس عبارت «تدوین الزامات شرعی و حقوقی هوش مصنوعی،» پس از عبارت «در زمینه» اضافه گردد.

 

4. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

شورای نگهبان در اظهارنظر خود، از این جهت که آیا تدوین «الزامات شرعی و حقوقی هوش مصنوعی» نیز جزو وظایف «مرکز مطالعات راهبردی و آزمایشگاه توسعه فناوری‌های بنیادین هوش مصنوعی» هست یا خیر، بند «پ» ماده (5) مصوبه مجلس را دارای ابهام دانست و کمیسیون در مصوبه اخیر خود، به تدوین الزامات مذکور تصریح نمود که رافع ابهام شورای نگهبان به نظر می‌رسد.

همچنین شورای نگهبان در سه بند تذکراتی را برای اصلاح متن مصوبه بیان نمود که کمیسیون، وفق تذکرات بیان شده مصوبه را اصلاح نمود که در خصوص تذکرات بندهای «1» و «2» تأمین‌کننده نظرات شورا به نظر می‌رسد. لکن در خصوص بند «3» تذکرات، موضوع اصلاح بند «ت» ماده (9) لازم است همکاری در تدوین الزامات شرعی و حقوقی نیز مد نظر قرار بگیرد که پیشنهاد می‌شود با رعایت تشریفات مندرج در قانون آیین‌نامه داخلی مجلس عبارت «تدوین الزامات شرعی و حقوقی هوش مصنوعی،» پس از عبارت «در زمینه» اضافه گردد.

 

جداول مخصوص گزارش‌های صحن علنی

ارجاع به کمیسیون

موافق به‌شرط اصلاح

مخالف

موافق

شماره ماده

 

 

 

√

بند «پ» ماده (5)

 

 

 

√         

بند «ر» ماده (1)

 

 

 

 √        

ماده (3)

 

√        

 

 

بند «ت» ماده (9)

 

 

متن اصلاحی

اظهارنظر کارشناسی

ارجاع به کمیسیون

موافق به شرط اصلاح

مخالف

موافق

مصوبه کمیسیون برای رفع ایرادات شورای نگهبان

شماره ماده

 

 

 

 

 

√                     

 

بند «پ» ماده (5)

 

 

 

 

 

√                     

بند «ر»- شورای ملی راهبری: شورای ملی راهبری هوش مصنوعی موضوع مصوبه 901 شورای عالی انقلاب فرهنگی و الحاقات بعدی آن

بند «ر» ماده (1)

 

 

 

 

 

√         

ماده (۳)- با هدف ساماندهی و توسعه زیست بوم هوش مصنوعی، سازمان ملی هوش مصنوعی به عنوان یک سازمان مستقل و دبیرخانه شورای ملی راهبری با استفاده از امکانات موجود تشکیل می شود و ذیل رئیس جمهور فعالیت می کند.

ماده (3)

بند «ت»- سازمان ملی هوش مصنوعی همکاری‌های لازم را با مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه در زمینه تدوین الزامات شرعی و حقوقی هوش مصنوعی، توسعه و کاربست هوش مصنوعی در حوزه‌های علمیه داشته باشد

لازم است با رعایت تشریفات مندرج در آیین­نامه داخلی همکاری در تدوین الزامات شرعی و حقوقی نیز مد نظر قرار بگیرد

 

√         

 

 

بند «تة- سازمان ملی هوش مصنوعی همکاری‌های لازم را با مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه در زمینه توسعه و کاربست هوش مصنوعی در حوزه‌های علمیه داشته باشد

بند «ت» ماده (9)

 

 

[1] قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران