تحلیل واکنش سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی به جنگ علیه ایران: فرصت‌ها، تهدیدها و دلالت‌های سیاستی

به نام خدا

فهرست مطالب

چکیده 1

خلاصه مدیریتی.. 2

1. مقدمه. 4

2. پیشینه. 9

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز. 9

3. بررسی بیانیه‌های صادر شده از سازمان‌ها و نهادهای غیردولتی بین‌المللی درخصوص جنگ رمضان.. 10

3-1. معرفی سازمان‌ها و نهادهایی غیردولتی صادرکننده بیانیه درخصوص جنگ رمضان.. 10

3-۲. زمان‌بندی انتشار بیانیه‌ها براساس رویدادهای جنگ رمضان.. 12

3-۳. فراوانی مضامین کلیدی در بیانیه‌های سازمان‌های غیردولتی.. 15

3-۴. مضامین اساسی و تعداد بیانیه‌های صادره به تفکیک نهاد. 19

3-۵. جهت‌گیری کلی سازمان‌های غیردولتی در بیانیه‌ها 21

3-۶. نقدهای مطرح‌شده به مخاطبان بیانیه‌ها 22

3-۷. نقدهای مطرح شده به ایران در بیانیه‌ها 23

3-۸. فراوانی نقدهای مطرح شده در بیانیه‌ها خطاب به ایران.. 24

4. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری.. 26

5. پیوست‌ها 27

منابع و مآخذ. 32

فهرست جداول

جدول 1. تحلیل پیشینه پژوهشی.. 9

جدول 2. معرفی مختصر و دسته‌بندی سازمان‌های غیردولتی صادر کننده بیانیه‌ 10

جدول 3. مضامین کلیدی در بیانیه‌های سازمان‌های غیردولتی.. 16

جدول 4. نقدهای مطرح شده به ایران در بیانیه‌ها 23

جدول 1 پیوست. معرفی سازمان‌های غیردولتی صادر کننده بیانیه‌ 27

جدول 2 پیوست. زمان‌بندی بیانیه‌ها و رویدادهای جنگ رمضان.. 29

جدول 3 پیوست. مقایسه تعداد مضامین اساسی و تعداد بیانیه‌های صادره به تفکیک نهاد. 30

جدول 4 پیوست. جهت‌گیری کلی سازمان‌های غیردولتی در بیانیه‌های آن نهاد. 31

جدول 5 پیوست. فراوانی نقدهای مطرح شده در خصوص طرفین بیانیه‌ها 31

جدول 6 پیوست. تعداد نقدهای مطرح شده در بیانیه‌ها در خطاب به ایران.. 32

فهرست شکل‌ها

شکل 1. زمان‌بندی بیانیه‌ها و رویدادهای جنگ رمضان.. 13

شکل 2. نمودار فراوانی مضامین کلیدی در بیانیه‌های سازمان‌های غیردولتی.. 19

شکل 3. نمودار مقایسه تعداد مضامین اساسی و تعداد بیانیه‌های صادره به تفکیک نهاد. 20

شکل 4. نمودار جهت‌گیری کلی سازمان‌های غیردولتی در بیانیه‌ها 21

شکل 5. نمودار تعداد نقدهای مطرح‌شده به مخاطبین بیانیه‌ها 22

شکل 6. نمودار تعداد نهادهای منتقد به ایران.. 24

شکل 7. فراوانی نقدهای مطرح شده در بیانیه‌ها خطاب به ایران.. 25

چکیده

جنگ رمضان صرفاً یک رویارویی نظامی میان دولت‌ها نبود، بلکه به عرصه‌ای برای کنشگری بازیگران غیردولتی، رقابت روایت‌ها و شکل‌گیری فشارهای حقوقی و بشردوستانه در سطح بین‌المللی تبدیل شد. در چنین شرایطی، سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی با صدور بیانیه‌ها، گزارش‌ها و مواضع رسمی، نقش مهمی در تفسیر تحولات جنگ، برجسته‌سازی پیامدهای انسانی و تأثیرگذاری بر افکار عمومی جهانی ایفا کردند. ازاین‌رو، شناخت الگوهای واکنش این سازمان‌ها و تحلیل جهت‌گیری‌ها، دغدغه‌ها و مطالبات آنان می‌تواند به درک بهتر ابعاد غیرنظامی جنگ و ارتقای ظرفیت حکمرانی کشور در مواجهه با بحران‌های مشابه کمک کند.

این پژوهش با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی و کمی، ۲۲ بیانیه صادرشده ازسوی سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی و ائتلاف‌های فراملی را مورد بررسی قرار داده است. در این راستا، مضامین اصلی بیانیه‌ها، الگوهای موضع‌گیری، مخاطبان انتقادها و روند زمانی واکنش‌ها، استخراج، دسته‌بندی و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مهم‌ترین محورهای مورد تأکید سازمان‌های مورد مطالعه شامل حفاظت از غیرنظامیان، پیامدهای انسانی جنگ، درخواست آتش‌بس و بازگشت به دیپلماسی، رعایت حقوق بین‌الملل بشردوستانه و جلوگیری از گسترش منطقه‌ای بحران بوده است. همچنین بخش قابل توجهی از بیانیه‌ها متوجه نقد یا محکومیت اقدام‌های آمریکا و رژیم صهیونیستی بوده و در موارد محدودتری انتقادهایی نسبت به ایران مطرح شده است.

براین‌اساس، تدوین چارچوب حقوقی مناسب برای تعامل با سازمان‌های غیردولتی، تقویت دیپلماسی بشردوستانه، توسعه شبکه‌های مدنی ایرانی در عرصه بین‌المللی، ارتقای نظام مستندسازی بحران‌ها و تقویت سازوکارهای رصد و پاسخ‌گویی حقوقی و رسانه‌ای، از مهم‌ترین پیشنهادهای سیاستی این پژوهش به شمار می‌رود.

خلاصه مدیریتی

بیان/شرح مسئله

تحولات دهه‌های اخیر نشان داده است که جنگ‌ها دیگر صرفاً در میدان نظامی تعیین تکلیف نمی‌شوند، بلکه عرصه‌های حقوقی، رسانه‌ای، بشردوستانه و افکار عمومی جهانی نیز به بخش مهمی از میدان منازعه تبدیل شده‌اند. در چنین شرایطی، سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی، شبکه‌های حقوق بشری و ائتلاف‌های فراملی به بازیگرانی اثرگذار در شکل‌دهی روایت جنگ، تولید مشروعیت یا مشروعیت‌زدایی از کنش دولت‌ها و جهت‌دهی به افکار عمومی و نهادهای بین‌المللی تبدیل شده‌اند.

جنگ رمضان و حملات نظامی علیه ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده است. هم‌زمان با تحولات میدانی، طیف گسترده‌ای از سازمان‌های حقوق بشری، بشردوستانه، صلح‌محور و شبکه‌های مدنی بین‌المللی با انتشار بیانیه‌ها و مواضع رسمی به این جنگ واکنش نشان دادند. این واکنش‌ها صرفاً بیان نگرانی‌های انسانی نبوده، بلکه بخشی از فرایند شکل‌دهی به روایت جهانی جنگ، ارزیابی مشروعیت کنش بازیگران درگیر و اعمال فشار هنجاری بر دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی محسوب می‌شوند.

اهمیت این موضوع برای جمهوری اسلامی ایران ازآن‌جهت است که در جنگ‌های معاصر، کشورها علاوه‌بر مواجهه با تهدیدهای نظامی، در معرض قضاوت‌های حقوقی، روایت‌سازی رسانه‌ای، مستندسازی بین‌المللی و فشار شبکه‌های فراملی قرار دارند. در نتیجه، شناخت الگوهای رفتاری سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی، جهت‌گیری‌های سیاسی و حقوقی آنان و همچنین فرصت‌ها و تهدیدهای ناشی از کنشگری این نهادها برای ارتقای ظرفیت حکمرانی، دیپلماسی عمومی و مدیریت بحران کشور ضروری است.

این گزارش با بررسی ۲۲ بیانیه و موضع رسمی صادرشده ازسوی سازمان‌ها و ائتلاف‌های غیردولتی بین‌المللی تلاش کرده است تصویری روشن از نحوه صورت‌بندی جنگ رمضان در فضای سازمان‌های غیردولتی جهانی و پیامدهای سیاستی آن برای جمهوری اسلامی ایران ارائه دهد.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

بررسی انجام ‌شده نشان می‌دهد که سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی در جریان جنگ رمضان، نقش فعالی در تولید روایت، برجسته‌سازی پیامدهای انسانی جنگ و اعمال فشار هنجاری بر طرف‌های درگیر ایفا کرده‌اند. واکنش این سازمان‌ها نه تصادفی و پراکنده، بلکه متناسب با تحولات میدانی و در قالب یک روند مرحله‌ای و تصاعدی شکل گرفته است.

در مرحله نخست، هم‌زمان با آغاز جنگ، تمرکز اصلی بیانیه‌ها بر محکومیت درگیری نظامی، درخواست توقف خشونت‌ها و تأکید بر رعایت حقوق بین‌الملل بشردوستانه بوده است. در مراحل بعدی و با گسترش دامنه خسارات، توجه سازمان‌ها به پیامدهای انسانی، آسیب به غیرنظامیان، کودکان، زیرساخت‌های حیاتی و خطر گسترش بحران در سطح منطقه معطوف شده است. در نهایت نیز شاهد شکل‌گیری ائتلاف‌های گسترده و هماهنگی فزاینده میان سازمان‌های غیردولتی برای اعمال فشار بین‌المللی جهت توقف جنگ بوده‌ایم.

مهم‌ترین مضامین مورد توجه سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی شامل حفاظت از غیرنظامیان و کودکان، هشدار نسبت به پیامدهای انسانی جنگ، درخواست آتش‌بس و بازگشت به دیپلماسی، تأکید بر رعایت حقوق بشردوستانه و هشدار نسبت به گسترش منطقه‌ای بحران بوده است. این موضوع بیانگر آن است که دستور کار غالب نهادهای مدنی جهانی در مواجهه با جنگ رمضان، بیش از آنکه ماهیتی ژئوپلیتیکی داشته باشد، مبتنی‌بر چارچوب‌های حقوق بشری، بشردوستانه و امنیت انسانی بوده است.

مطالعه جهت‌گیری بیانیه‌ها نیز نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از سازمان‌های مورد بررسی، اقدام‌های آمریکا و رژیم صهیونیستی را مورد انتقاد یا محکومیت قرار داده‌اند. در مقابل، تعداد محدودی از سازمان‌ها نقدهایی را متوجه ایران کرده‌اند. این نقدها عمدتاً پیرامون موضوع‌هایی نظیر احتمال آسیب به غیرنظامیان، ادعاهای مربوط به نقض حقوق بشردوستانه، محدودیت جریان اطلاعات، وضعیت زندانیان و برخی ملاحظات مرتبط با حکمرانی در شرایط بحران بوده است. با‌این‌حال حتی در میان سازمان‌های منتقد ایران نیز تمرکز اصلی بیانیه‌ها بر پیامدهای جنگ و اقدام‌های طرف‌های آغازگر درگیری قرار داشته است.

یکی دیگر از یافته‌های مهم گزارش، اعتبار و وزن قابل توجه سازمان‌های صادرکننده بیانیه‌هاست. بسیاری از این نهادها از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین سازمان‌های فعال در حوزه حقوق بشر، حمایت بشردوستانه، حقوق کودک، صلح و پناهندگان محسوب می‌شوند و دارای شبکه‌های گسترده ارتباطی و جایگاه اثرگذار در نهادهای بین‌المللی هستند. ازاین‌رو، مواضع آنان می‌تواند در شکل‌دهی به افکار عمومی جهانی، دستور کار رسانه‌ها و حتی فرایندهای حقوقی و سیاسی بین‌المللی تأثیرگذار باشد.

در مجموع، یافته‌های گزارش نشان می‌دهد که جنگ رمضان تنها یک منازعه نظامی نبوده، بلکه به عرصه‌ای برای رقابت روایت‌ها، ارزیابی مشروعیت کنش بازیگران و فعالیت گسترده شبکه‌های فراملی مدنی تبدیل شده است.

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی

با توجه به یافته‌های گزارش، ضروری است جمهوری اسلامی ایران رویکردی فعال، آینده‌نگر و نهادمند نسبت به تعامل با سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی و مدیریت ابعاد غیرنظامی بحران‌ها اتخاذ کند.

در حوزه تقنینی، تدوین قانون جامع تشکل‌های مردم‌نهاد با هدف تسهیل تعامل هدفمند، شفاف و ضابطه‌مند سازمان‌های ایرانی با شبکه‌های بین‌المللی پیشنهاد می‌شود. چنین قانونی می‌تواند ضمن حفظ ملاحظات ملی، ظرفیت حضور مؤثر تشکل‌های ایرانی در عرصه‌های منطقه‌ای و جهانی را افزایش دهد.

در حوزه حقوقی، بازنگری در قوانین مرتبط با مدیریت بحران، دفاع غیرنظامی و پدافند غیرعامل جهت تأکید صریح‌تر بر حفاظت از غیرنظامیان، مراکز آموزشی، مراکز درمانی و امدادگران مورد توجه قرار گیرد.

در حوزه نظارتی، پیشنهاد می‌شود دستگاه‌های مسئول از جمله وزارت امور خارجه، وزارت کشور، سازمان مدیریت بحران و نهادهای رسانه‌ای مکلف شوند گزارش‌های دوره‌ای درباره دیپلماسی عمومی، مدیریت افکار عمومی جهانی، رصد روایت‌های بین‌المللی و تعامل با شبکه‌های غیردولتی ارائه کنند.

همچنین توسعه ضابطه‌مند شبکه‌های مردم‌نهاد ایرانی در سطح بین‌المللی، حمایت از کسب جایگاه مشورتی در نهادهای بین‌المللی، تقویت آموزش‌های تخصصی در حوزه حقوق بشر و حقوق بشردوستانه و تسهیل هدفمند مشارکت تشکل‌های ایرانی در ائتلاف‌های جهانی می‌تواند ظرفیت اثرگذاری کشور در عرصه جنگ روایت‌ها را ارتقا دهد.

ایجاد سامانه‌های ملی (فارسی و انگلیسی)، مستندسازی بحران‌ها و جنگ‌ها، جمع‌آوری و آرشیو منظم اسناد، تصاویر، گزارش‌ها، خسارت‌ها و شهادت‌ها در دستگاه‌های اجرایی نیز از دیگر اقدام‌های ضروری است؛ زیرا مستندسازی حرفه‌ای، پشتوانه اصلی روایت‌سازی، پیگیری‌های حقوقی و تعامل مؤثر با نهادهای بین‌المللی محسوب می‌شود.

علاوه‌بر این، توسعه هدفمند دیپلماسی بشردوستانه ازطریق بهره‌گیری از ظرفیت جمعیت هلال‌احمر، دانشگاه‌ها، مؤسسات خیریه و تشکل‌های مردم‌نهاد می‌تواند به تقویت تصویر انسانی ایران در افکار عمومی جهانی کمک کند و زمینه همکاری‌های سازنده‌تر با شبکه‌های بین‌المللی را فراهم آورد.

در نهایت، تشکیل یا تقویت کارگروه‌های تخصصی برای رصد مستمر گزارش‌ها و بیانیه‌های سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی، پاسخ‌گویی حقوقی و رسانه‌ای به ادعاهای مطرح‌شده و بهره‌گیری از ظرفیت تشکل‌های مردم‌نهاد داخلی در عرصه بین‌المللی، می‌تواند بخشی از خلأهای موجود در مواجهه با جنگ روایت‌ها و فشارهای هنجاری بین‌المللی را برطرف سازد.

1. مقدمه

تحولات چند دهه اخیر نشان داده است که جنگ‌ها دیگر صرفاً در میدان نظامی تعیین تکلیف نمی‌شوند، بلکه عرصه‌های حقوقی، رسانه‌ای، بشردوستانه و افکار عمومی جهانی نیز به بخش مهمی از میدان منازعه تبدیل شده‌اند. در این چارچوب، سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی، شبکه‌های حقوق بشری و ائتلاف‌ سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی، به بازیگرانی اثرگذار در شکل‌دهی روایت جنگ، مشروعیت‌بخشی یا مشروعیت‌زدایی از کنش دولت‌ها و جهت‌دهی به افکار عمومی و نهادهای بین‌المللی تبدیل شده‌اند. از این منظر، واکنش سازمان‌های غیردولتی به جنگ علیه ایران را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از مواضع اخلاقی یا بشردوستانه تلقی کرد؛ بلکه این واکنش‌ها بخشی از سازوکار قدرت نرم و حکمرانی جهانی معاصر محسوب می‌شوند.

الف) سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی و تحول مفهوم قدرت در روابط بین‌الملل

در نظریه‌های کلاسیک روابط بین‌الملل، دولت‌ها بازیگران اصلی نظام جهانی تلقی می‌شدند؛ اما از دهه ۱۹۸۰ به بعد، با گسترش جهانی‌شدن، انقلاب ارتباطات و افزایش وابستگی متقابل، نقش بازیگران غیردولتی به‌طور فزاینده‌ای برجسته شد. نظریه‌پردازانی مانند جوزف نای مفهوم «قدرت نرم» را مطرح کردند و نشان دادند که توانایی اثرگذاری بر افکار عمومی، مشروعیت اخلاقی و روایت‌سازی، می‌تواند به‌اندازه قدرت نظامی و اقتصادی اهمیت داشته باشد [1].

در همین چارچوب، مارگارت کک و کاترین سیکینک در نظریه «شبکه‌های فراملی حمایتگری» توضیح می‌دهند که چگونه سازمان‌های حقوق بشری، فعالان مدنی و شبکه‌های غیردولتی می‌توانند ازطریق تولید اطلاعات، بسیج افکار عمومی و فشار هنجاری، رفتار دولت‌ها را تحت‌تأثیر قرار دهند [2].

براین‌اساس، سازمان‌های غیردولتی صرفاً نهادهایی امدادی یا خیریه‌ای نیستند، بلکه بخشی از سازوکار «حکمرانی جهانی» محسوب می‌شوند. این سازمان‌ها با تولید گزارش، مستندسازی، روایت‌سازی رسانه‌ای و فشار حقوقی، می‌توانند بر نهادهایی مانند شورای امنیت، شورای حقوق بشر، دیوان کیفری بین‌المللی و حتی سیاست داخلی کشورها اثر بگذارند.

ب) جنگ روایت‌ها و سیاستِ مشروعیت

یکی از مفاهیم کلیدی در تحلیل جنگ‌های معاصر، مفهوم «جنگ روایت‌ها» است. در این رویکرد، رقابت اصلی صرفاً بر سر کنترل سرزمین نیست، بلکه بر سر تعریف این پرسش‌هاست که:

·         چه کسی آغازگر جنگ بوده است؟

·         چه کسی قربانی محسوب می‌شود؟

·         کدام کنش مشروع و کدام کنش غیرقانونی است؟

·         افکار عمومی جهانی باید با کدام طرف همدلی کند؟

مانوئل کاستلز در نظریه «جامعه شبکه‌ای» توضیح می‌دهد که در عصر ارتباطات، قدرت تا حد زیادی در توانایی شکل‌دهی به ذهن و معنا نهفته است و بازیگران موفق کسانی هستند که بتوانند روایت مسلط را تولید کنند [3]. از این منظر، بیانیه‌های سازمان‌های غیردولتی بخشی از فرایند تولید معنا و چارچوب‌بندی سیاسی و اخلاقی جنگ‌ها هستند.

همچنین میشل فوکو نشان می‌دهد که قدرت صرفاً ازطریق ابزارهای سخت اعمال نمی‌شود، بلکه دانش، گفتمان و تعریف حقیقت نیز از مهم‌ترین سازوکارهای قدرت هستند [4] در نتیجه، زمانی که سازمان‌های حقوق بشری درباره «جنایت جنگی»، «نقض حقوق کودکان» یا «بحران انسانی» سخن می‌گویند، در واقع در حال بازتعریف مشروعیت سیاسی و اخلاقی بازیگران جنگ هستند.

ج) نظریه امنیت انسانی و برجسته‌شدن غیرنظامیان

پس از پایان جنگ سرد، مفهوم «امنیت انسانی» به‌تدریج جایگزین نگاه صرفاً نظامی به امنیت شد. گزارش توسعه انسانی سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۴، امنیت را نه فقط حفاظت از مرزها، بلکه حفاظت از انسان‌ها در برابر خشونت، گرسنگی، آوارگی و ناامنی تعریف کرد [5].

در این چارچوب، کودکان، زنان، غیرنظامیان، مدارس، بیمارستان‌ها و زیرساخت‌های حیاتی به کانون توجه نهادهای بین‌المللی تبدیل شدند. به همین دلیل، در بسیاری از جنگ‌های معاصر، حمله به مدارس یا کشته‌شدن کودکان، بیش از اهداف نظامی، افکار عمومی جهانی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

د) حقوق بشردوستانه و هنجارهای جنگ

بخش مهمی از واکنش سازمان‌های بین‌المللی به جنگ‌ها، مبتنی‌بر حقوق بین‌الملل بشردوستانه است؛ مجموعه‌ای از قواعد که تلاش می‌کند حتی در شرایط جنگ نیز از غیرنظامیان حفاظت کند. کنوانسیون‌های ژنو و پروتکل‌های الحاقی آن، اصولی مانند موارد زیر را به‌عنوان قواعد بنیادین جنگ تعریف کرده‌اند:

·         تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامی،

·         منع حمله به مدارس و بیمارستان‌ها،

·         حفاظت از امدادگران.

کمیته بین‌المللی صلیب‌سرخ به‌عنوان مهم‌ترین نهاد حافظ حقوق بشردوستانه، بارها تأکید کرده است که مشروعیت هر عملیات نظامی وابسته به رعایت این اصول است. به همین دلیل، بسیاری از سازمان‌های غیردولتی، حملات به مدارس، مناطق مسکونی و زیرساخت‌های حیاتی را در چارچوب «جنایت جنگی» تحلیل می‌کنند.

ه) سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی و سیاست فشار هنجاری

یکی دیگر از نظریه‌های مهم در این حوزه، مفهوم «فشار هنجاری» است. براساس این دیدگاه، سازمان‌های غیردولتی، شبکه‌های فراملی کنشگری، رسانه‌ها و نهادهای حقوق بشری می‌توانند ازطریق تولید و انتشار روایت‌های اخلاقی و حقوقی، شکل‌دهی به افکار عمومی جهانی و ایجاد اجماع هنجاری، دولت‌ها و سایر بازیگران بین‌المللی را تحت‌تأثیر قرار دهند. این فشار لزوماً به اقدام‌های رسمی دولت‌ها محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند رفتار شرکت‌های خصوصی، سرمایه‌گذاران، دانشگاه‌ها، نهادهای مالی و سازمان‌های بین‌المللی را نیز متأثر سازد. در چنین شرایطی، فشار هنجاری ممکن است به پیامدهای متعددی منجر شود، اهم این پیامدها به شرح زیر است:

·         تغییر یا تعدیل سیاست خارجی دولت‌ها؛

·         اعمال تحریم‌ها یا سایر محدودیت‌های بین‌المللی؛

·         تشکیل کمیسیون‌های حقیقت‌یاب و سازوکارهای تحقیق بین‌المللی؛

·         پیگیری‌های حقوقی و افزایش مطالبات پاسخ‌گویی؛

·         کاهش مشروعیت و اعتبار بین‌المللی یک دولت؛

·         افزایش ریسک همکاری با یک کشور در فضای بین‌المللی؛

·         کاهش یا محدود شدن تعاملات اقتصادی، تجاری و سرمایه‌گذاری خارجی؛

·         خروج یا کاهش فعالیت شرکت‌ها و نهادهای بین‌المللی در آن کشور؛

·         دشوارتر شدن دسترسی به منابع مالی، اعتباری و همکاری‌های فناورانه و علمی بین‌المللی.

از این منظر، تأثیرگذاری سازمان‌های غیردولتی صرفاً در عرصه سیاسی و حقوقی قابل مشاهده نیست، بلکه می‌تواند پیامدهای اقتصادی، تجاری و توسعه‌ای گسترده‌ای نیز برای کشورها به همراه داشته باشد. مطالعات مربوط به جنگ عراق، فلسطین، یوگسلاوی و آفریقای جنوبی نیز نشان داده‌اند که شبکه‌های سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی در بسیاری از موارد توانسته‌اند گفتمان‌های رسمی دولت‌ها را به چالش بکشند و حتی بر تصمیمات نهادهای بین‌المللی اثر بگذارند [6].

از این منظر، واکنش سازمان‌های بین‌المللی به جنگ علیه ایران را باید بخشی از فرایند شکل‌گیری «داوری جهانی» درباره جنگ دانست؛ فرایندی که در آن، روایت انسانی، حقوقی و رسانه‌ای به‌اندازه تحولات نظامی اهمیت پیدا می‌کند.

برآیند نظریات فوق نشان می‌دهد که در جهان معاصر:

1.      سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی به بخشی از ساختار حکمرانی بین‌المللی تبدیل شده است؛

2.      مشروعیت جنگ‌ها تنها در میدان نظامی تعیین نمی‌شود؛

3.      سازمان‌های غیردولتی، شبکه‌های حقوق بشری و رسانه‌های فراملی در شکل‌دهی افکار عمومی جهانی نقشی تعیین‌کننده دارند.

در چنین شرایطی، تحلیل واکنش سازمان‌های غیردولتی به جنگ علیه ایران، صرفاً مطالعه چند بیانیه نیست؛ بلکه مطالعه بخشی از سازوکار قدرت نرم، جنگ روایت‌ها و فرایند مشروعیت‌سازی یا مشروعیت‌زدایی در نظام بین‌الملل معاصر است.

و) روش‌شناسی گزارش

این گزارش با هدف تحلیل واکنش‌ها و کنشگری سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی در قبال جنگ علیه ایران و شناسایی دلالت‌های سیاستی آن برای کشور تهیه شده است. رویکرد اصلی گزارش، «تحلیل سیاستی ـ تفسیری» بوده و تلاش شده است علاوه‌بر توصیف مواضع سازمان‌های بین‌المللی، الگوهای غالب در روایت‌سازی جهانی درباره جنگ نیز استخراج و تحلیل شود.

مبنای این گزارش، بررسی و تحلیل ۲۲ بیانیه، موضع رسمی و فراخوان منتشرشده ازسوی سازمان‌های حقوق بشری، بشردوستانه، صلح‌محور و ائتلاف‌های سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی بوده است. در این میان، بیانیه‌های نهادهایی مانند Amnesty International، Human Rights Watch، International Committee of the Red Cross، Save the Children، Oxfam America و چند ائتلاف مدنی بزرگ بین‌المللی مورد بررسی تطبیقی قرار گرفته است.

در فرایند تحلیل، ابتدا مفاهیم و مضامین کلیدی هر بیانیه استخراج شد و سپس مضامین مشابه در قالب محورهای مشترک دسته‌بندی شدند. علاوه‌بر تحلیل محتوایی، سیر زمانی انتشار بیانیه‌ها نیز با تحولات میدانی، انسانی و دیپلماتیک جنگ تطبیق داده شد تا مشخص شود چه رخدادهایی بیشترین تأثیر را بر واکنش سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی داشته‌اند.

این گزارش تلاش کرده است با تلفیق تحلیل حقوق بشری، رسانه‌ای و سیاستی، تصویری منسجم از نحوه صورت‌بندی جنگ ایران در فضای سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی و پیامدهای احتمالی آن برای سیاستگذاری داخلی و خارجی کشور ارائه دهد.

2. پیشینه

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

علاوه‌بر مطالعات پیشین، برخی گزارش‌های منتشرشده در مرکز پژوهش‌های مجلس به بررسی نقش نهادهای مردمی در شرایط بحرانی و پساجنگی پرداخته‌اند. در این میان، عزت‌آبادی‌پور (۱۴۰۴) در گزارشی با عنوان «بررسی نقش و عملکرد تشکل‌های مردم‌نهاد در دوره جنگ ۱۲ روزه» به تحلیل کارکردهای اجتماعی و مدنی این تشکل‌ها در جریان جنگ ایران و رژیم صهیونیستی پرداخته است. یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که تشکل‌های مردم‌نهاد و شبکه‌های داوطلبانه در حفظ انسجام اجتماعی، کاهش آسیب‌های ناشی از بحران و پشتیبانی از گروه‌های آسیب‌پذیر نقشی تعیین‌کننده داشته‌اند. از جمله مهم‌ترین اقدام‌های این نهادها، می‌توان به سازماندهی گروه‌های مراقبت محله‌ای، بسیج نیروهای داوطلب برای ارائه خدمات عمومی، پیگیری حقوقی و رسانه‌ای جنایات جنگی ازطریق تهیه مستندات و ارسال گزارش به مراجع بین‌المللی و همچنین ساماندهی حمایت از کودکان بی‌سرپرست اشاره کرد. این گزارش در کنار اشاره به ظرفیت‌هایی نظیر تقویت همبستگی اجتماعی، گسترش کنش‌های جمعی و افزایش حمایت‌های مردمی در سطح بین‌المللی، برخی محدودیت‌ها و چالش‌ها از جمله ضعف زیرساخت‌های نهادی، اختلال در ارتباطات شبکه‌ای و نگرانی فعالان اجتماعی از تبعات سیاسی فعالیت‌ها را نیز برجسته می‌کند. براساس نتایج این پژوهش، توسعه الگوی حکمرانی مشارکتی مستلزم بازتعریف نقش دولت از مدیریت مستقیم به تسهیلگری، تقویت سازوکارهای همکاری میان نهادهای مردمی و حاکمیتی و فراهم‌سازی زمینه مشارکت مشورتی تشکل‌ها در فرایندهای سیاستگذاری و تصمیم‌گیری عمومی است‎[1].

جدول 1. تحلیل پیشینه پژوهشی

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

اگرچه واحد تحلیل گزارش فوق، عمدتاً نهادهای مردمی داخلی است، اما یافته‌های آن نشان می‌دهد که تشکل‌های مردم‌نهاد می‌توانند در شرایط جنگی به بازیگرانی مؤثر در شکل‌دهی روایت‌های عمومی، جلب حمایت‌های اجتماعی و پیگیری مطالبات در سطوح فراملی تبدیل شوند. این موضوع از حیث نظری با تمرکز گزارش حاضر بر واکنش و کنشگری سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی نسبت به جنگ ایران قابل ارتباط و استفاده است.

3. بررسی بیانیه‌های صادرشده از سازمان‌ها و نهادهای غیردولتی بین‌المللی درخصوص جنگ رمضان

3-1. معرفی سازمان‌ها و نهادهایی غیردولتی صادرکننده بیانیه درخصوص جنگ رمضان

همان‌طور که مشخص است بیانیه‌های بین‌المللی مرتبط با جنگ رمضان، صرفاً توسط سازمان‌های کوچک محلی صادر نشده، بلکه شامل سازمان‌ها و نهادهای بزرگ و معتبر جهانی با سابقه طولانی در حقوق بشر، بشردوستی و صلح می‌شوند که نشان‌دهنده «وزن حقوقی و سیاسی» بیانیه‌هاست؛ زیرا هرچه صادرکنندگان معتبرتر و متخصص‌تر باشند، محتوای بیانیه‌ها، نافذتر و مؤثرتر می‌شوند.

جدول 2. معرفی مختصر و دسته‌بندی سازمان‌های غیردولتی صادر کننده بیانیه‌

نهادهای مورد مطالعه، شامل ۱۵ سازمان غیردولتی بین‌المللی (مانند Save the Children، WILPF، Amnesty International و ICRC) و همچنین ۳ ائتلاف بزرگ از سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی است. سازمان‌ها عمدتاً در حوزه‌های حقوق بشر، حقوق کودک، حقوق بشردوستانه، صلح، حمایت از پناهندگان و کاهش فقر فعالیت دارند. بسیاری از آنها سابقه تأسیس طولانی (از ۱۸۶۳ تا ۲۰۰۳) داشته و جایگاه مشورتی در سازمان ملل دارند. ائتلاف‌ها شامل بیانیه‌های دسته‌جمعی ۱۴ مدیر منطقه‌ای، ۲۰۰ سازمان و ۳۴۲ سازمان هستند که نشان‌دهنده گستردگی واکنش نهادهای اجتماعی به جنگ رمضان (اسفند/فروردین) است.

3-۲. زمان‌بندی انتشار بیانیه‌ها براساس رویدادهای جنگ رمضان

واکنش‌های نهادهای بین‌المللی نه‌تنها تصادفی نیست، بلکه در پاسخ مستقیم به وقایع مشخص میدانی (مانند شروع جنگ، حادثه مدرسه میناب، حمله به تأسیسات نفتی، تهدیدهای نظامی یا توقف موقت جنگ و اعلام محاصره دریایی) شکل گرفته است. اهمیت توجه به زمان‌بندی‌ انتشار بیانیه‌ها در اثبات «علت‌مندی و به‌هنگام بودن» واکنش‌هاست؛ یعنی بیانیه‌ها صرفاً اعلام موضع کلی نیستند، بلکه پاسخی «مستند» و «مبتنی‌بر رویداد» به تحولات عینی جنگ هستند.

شکل ۱، خط‌زمانی انتشار بیانیه‌های سازمان‌ها و ائتلاف‌های غیردولتی بین‌المللی در واکنش به رویدادهای جنگ رمضان را از ۹ اسفند تا ۲۴ فروردین نمایش می‌دهد. این خط‌زمانی نشان می‌دهد که واکنش سازمان‌های غیردولتی نه به‌صورت پراکنده و تصادفی، بلکه در پیوند مستقیم با تحولات میدانی و سیاسی جنگ شکل گرفته است. در واقع، هر موج از بیانیه‌ها و موضع‌گیری‌ها را می‌توان پاسخی به یک رویداد مشخص نظامی، انسانی یا دیپلماتیک دانست. بیانیه‌ها عمدتاً توسط نهادهایی مثل قایق صلح، عفو بین‌الملل، آکسفام، شورای پناهندگان نروژ و ائتلاف‌ها در این بازه صادر شده‌اند. برخی نهادها (مانند صلیب‌سرخ و قایق صلح) چندین بیانیه در تاریخ‌های متفاوت منتشر کرده‌اند که نشان‌دهنده واکنش مستمر آنها به تحولات میدانی و دیپلماتیک است.

شکل 1. زمان‌بندی بیانیه‌ها و رویدادهای جنگ رمضان

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

در مرحله نخست، هم‌زمان با آغاز حمله نظامی به ایران در ۹ اسفند، سازمان‌های صلح‌طلب و حقوق بشری واکنش فوری خود را آغاز کردند. انتشار بیانیه توسط نهادهایی مانند قایق صلح، انجمن وکلای اروپا، انجمن زنان برای صلح، صلیب‌سرخ و عفو بین‌الملل نشان‌دهنده شکل‌گیری موج اولیه «شوک و محکومیت فوری جنگ» است. در این مرحله، تمرکز اصلی بیانیه‌ها بر محکومیت حملات نظامی، هشدار نسبت به نقض حقوق بین‌الملل و تأکید بر ضرورت حفاظت از غیرنظامیان قرار داشت.

با گسترش دامنه حملات و هدف قرار گرفتن تأسیسات نفتی، صنایع پتروشیمی و مراکز صنعتی، رویکرد سازمان‌های غیردولتی وارد مرحله دوم شد؛ مرحله‌ای که می‌توان آن را «تمرکز بر بحران انسانی و زیرساختی» نامید. در این مقطع، سازمان‌هایی نظیر آکسفام آمریکا، شورای پناهندگان نروژ، کاریتاس اروپا و دیگر نهادهای بشردوستانه، علاوه‌بر محکومیت جنگ، نسبت به پیامدهای انسانی، زیست‌محیطی و معیشتی تخریب زیرساخت‌ها هشدار دادند. تکرار بیانیه‌های برخی سازمان‌ها در این بازه زمانی نشان می‌دهد که واکنش‌ها صرفاً موضع‌گیری اولیه نبوده، بلکه به‌صورت مستمر و متناسب با تشدید بحران ادامه یافته است.

در ادامه و هم‌زمان با حمله به مراکز صنعتی بزرگ و افزایش ابعاد منطقه‌ای بحران، رویکرد بیانیه‌ها وارد مرحله «بین‌المللی‌سازی نگرانی‌ها» شد. گسترش دامنه بازیگران واکنش‌دهنده و پیوستن نهادهای شناخته‌شده بین‌المللی مانند شورای بین‌المللی سازمان‌های داوطلبی، دیده‌بان حقوق بشر و شبکه‌های بشردوستانه به فضای کنشگری پیرامون جنگ، نشان‌دهنده عبور تدریجی این بحران از سطح یک منازعه منطقه‌ای و تبدیل آن به موضوعی در دستور کار جامعه جهانی است.

در مرحله بعد، هم‌زمان با تهدیدهای شدید سیاسی و نظامی و هشدار درباره نابودی گسترده، بیانیه‌ها لحن هشدارآمیزتری پیدا کردند و رویکرد «هشدار نسبت به فاجعه تمدنی» شکل گرفت. در این دوره، ائتلاف‌های بزرگ متشکل از صدها سازمان و کنشگر بین‌المللی با هدف اعمال فشار جهانی برای توقف جنگ و جلوگیری از گسترش بحران وارد میدان شدند. درنهایت، در پی توقف مذاکرات و اعلام محاصره دریایی، شکل‌گیری ائتلاف ۳۴۲ سازمان و کنشگر، نشان‌دهنده اوج‌گیری همگرایی بین‌المللی سازمان‌های غیردولتی علیه تشدید جنگ و پیامدهای انسانی آن است.

به‌طور کلی، این خط‌زمانی نشان می‌دهد که واکنش سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی در طول جنگ رمضان، روندی مرحله‌ای و تصاعدی داشته است؛ به‌گونه‌ای که از محکومیت اولیه جنگ آغاز شده، سپس به هشدارهای بشردوستانه و حقوق بشری گسترش یافته و در نهایت به شکل‌گیری ائتلاف‌های گسترده بین‌المللی برای اعمال فشار سیاسی و انسانی جهت مهار بحران منتهی شده است.

3-۳. فراوانی مضامین کلیدی در بیانیه‌های سازمان‌های غیردولتی

جدول 3 دسته‌بندی محتوایی بیانیه‌ها و شناسایی اولویت‌های موضوعی نهادهای مدنی بین‌المللی در مواجهه با جنگ است. این جدول نشان می‌دهد که نهادهای غیردولتی بیشتر بر کدام جنبه‌های جنگ (انسانی، حقوقی، منطقه‌ای، زیست‌محیطی و...) تأکید داشته‌اند و کدام موضوع‌ها کمتر مورد توجه قرار گرفته است. اهمیت آن در تشخیص «دستور کار حاکم بر واکنش جهانی» است؛ به عبارت دیگر، مشخص می‌شود که مهم‌ترین نگرانی سازمان‌های بین‌المللی در این جنگ چه بوده و چه پیامدهایی را بحرانی‌تر ارزیابی کرده‌اند.

جدول 3. مضامین کلیدی در بیانیه‌های سازمان‌های غیردولتی

مأخذ: همان.

بررسی مضامین و سازمان‌های حامل آنها نشان می‌دهد که میان نوع سازمان و نوع روایت رابطه معناداری وجود دارد. سازمان‌های حقوق بشری عمدتاً بر پاسخ‌گویی، تحقیق مستقل، وضعیت زندانیان و نقض حقوق بشردوستانه تمرکز داشته‌اند؛ سازمان‌های بشردوستانه بر امدادرسانی، حفاظت از غیرنظامیان و دسترسی انسانی تأکید کرده‌اند و شبکه‌های صلح‌محور و ائتلاف‌های مدنی بیش از سایرین بر آتش‌بس، دیپلماسی و مخالفت با گسترش جنگ متمرکز بوده‌اند. این الگو نشان می‌دهد که واکنش جامعه جهانی به جنگ ایران، یک واکنش یکپارچه نبوده، بلکه مجموعه‌ای از روایت‌های تخصصی و مکمل را در بر گرفته است.

فراوانی ۱۵ مضمون اصلی در میان بیانیه‌ها در شکل ۲ نشان داده شده است. «درخواست توقف جنگ و آتش‌بس» (۲۰ بیانیه)، «حفاظت از غیرنظامیان و کودکان» (۲۱ بیانیه)، «پیامدهای انسانی جنگ» (۲۱ بیانیه)، «نقض حقوق بشردوستانه و ضرورت پاسخ‌گویی» (۲۰ بیانیه) و «گسترش منطقه‌ای جنگ» (۲۰ بیانیه) مهم‌ترین این مضامین هستند. «مخالفت با تغییر نظام از مسیر جنگ» (۲ بیانیه) و «محدودیت فضای مدنی در برخی کشورهای منطقه» (۱ بیانیه) نیز کم‌تکرارترین مضامین مندرج در بیانیه‌ها هستند که نشان از تمرکز غالب بر پیامدهای انسانی و حقوقی جنگ دارد.

شکل 2. نمودار فراوانی مضامین کلیدی در بیانیه‌های سازمان‌های غیردولتی

مأخذ: همان.

3-۴. مضامین اساسی و تعداد بیانیه‌های صادره به تفکیک نهاد

در این بخش تنوع موضوعی و جامعیت محتوایی بیانیه‌های هر نهاد نشان داده شده است. برخی سازمان‌ها در یک بیانیه کوتاه و تخصصی فقط به یک یا دو موضوع پرداخته‌اند، درحالی‌که برخی دیگر بیانیه‌های متعدد و چندموضوعی منتشر کرده‌اند که نشان‌دهنده تمایز میان «راهبرد بیانیه‌نویسی» نهادهای مختلف است؛ برخی رویکرد تخصصی و برخی رویکرد جامع‌نگر داشته‌اند.

شکل 3. نمودار مقایسه تعداد مضامین اساسی و تعداد بیانیه‌های صادره به تفکیک نهاد

مأخذ: همان.

در شکل ۳ عملکرد هر نهاد از نظر تعداد بیانیه و مضامین مطرح‌شده مقایسه شده است. «پناهندگان نروژ» با ۲۳ مضمون و ۳ بیانیه، بالاترین تنوع موضوع‌های مطرح‌شده در بیانیه‌ها را دارد. پس از آن به ترتیب، «قایق صلح» با ۲ بیانیه و ۲۱ مضمون، «ائتلاف ۳۴۲ سازمان» با ۱۴ مضمون در یک بیانیه و «کمیته صلیب‌سرخ» با ۱۲ مضمون در دو بیانیه قرار دارند. نهادهایی مثل «نجات کودکان» و «ائتلاف ۲۰۰+ سازمان» هرکدام ۵ مضمون دارند که نشان می‌دهد برخی بیانیه‌ها تخصصی‌تر و برخی جامع‌تر بوده‌اند.

3-۵. جهت‌گیری کلی سازمان‌های غیردولتی در بیانیه‌ها

حائز اهمیت است که بدانیم موضع هر بیانیه عمدتاً متوجه کدام طرف درگیر (آمریکا، اسرائیل، ایران) بوده و آیا موضعی خنثی داشته یا خیر. بررسی‌ها حکایت از آن دارد که همه بیانیه‌ها موضع یکسانی ندارند؛ برخی آشکارا یک طرف را محکوم کرده‌اند، برخی دو طرف را و برخی هیچ‌کدام از طرفین را مستقیماً محکوم نکرده‌اند. اهمیت آن در کشف «الگوهای سیاسی ـ حقوقی» واکنش جامعه جهانی است؛ مثلاً متوجه می‌شویم که نهادهای صرفاً بشردوستانه بیشتر خنثی بوده‌اند یا نهادهای حقوق بشری به طور نامتوازن موضع گرفته‌اند.

شکل 4. نمودار جهت‌گیری کلی سازمان‌های غیردولتی در بیانیه‌ها

مأخذ: همان.

از مجموع ۲۲ بیانیه صادره از جانب سازمان‌های غیرانتفاعی بین‌المللی، ۸ بیانیه صراحتاً آمریکا را محکوم کرده‌اند، ۸ بیانیه رژیم صهیونیستی را محکوم کرده، تنها ۱ بیانیه (دیده‌بان حقوق بشر) ایران را محکوم کرده و ۸ بیانیه خنثی (فاقد محکومیت صریح) بوده‌اند. نهادهایی مانند «نجات کودکان»، «پلن اینترنشنال»، «صلیب‌سرخ» و «ویس» در دسته خنثی قرار می‌گیرند. این داده‌ها نشان می‌دهد جهت‌گیری غالب بیانیه‌ها علیه آمریکا و اسرائیل است و نهادهای بشردوستانه محض (مانند صلیب‌سرخ) بیانیه‌های بی‌طرفانه‌تری دارند.

3-۶. نقدهای مطرح‌شده به مخاطبان بیانیه‌ها

فارغ از موضع کلی یک بیانیه، در متن هر بیانیه نقدهایی به طرفین جنگ وارد شده است که این نقد‌ها الزاماً به یک طرف محدود نمی‌شود، بلکه هر سه بازیگر اصلی (آمریکا، اسرائیل و ایران) در بیانیه‌های مختلف مورد نقد قرار گرفته‌اند. فضای نقادانه بیانیه‌ها، متوازن نیست و شدت و تعداد نقدها به‌صورت نامساوی توزیع شده است. توجه به این امر از جهت شفاف‌سازی «جهت‌گیری غالب جریان سازمان‌های غیردولتی جهانی» اهمیت دارد؛ یعنی مشخص می‌شود که کدام بازیگر بیشترین و کدام کمترین فشار انتقادی را ازسوی این نهادها تحمل کرده است.

شکل 5. نمودار تعداد نقدهای مطرح‌شده به مخاطبین بیانیه‌ها

مأخذ: همان.

در مجموع نقدها، آمریکا با ۱۳ نقد در رأس قرار دارد، سپس رژیم صهیونیستی با ۱۲ نقد و ایران با ۷ نقد در بیانیه‌های صادره سهم دارند. این اعداد نشان می‌دهد که گرچه برخی بیانیه‌ها حاوی نقدهایی متوجه ایران نیز بوده‌اند، اما تمرکز اصلی بر اقدام‌های آمریکا و اسرائیل بوده است. همچنین جدول تأکید می‌کند که یک بیانیه می‌تواند هم‌زمان چند طرف را نقد کند (مثلاً هم آمریکا را محکوم کند و هم از ایران انتقاد کند)، بنابراین اعداد تداخلی ندارند.

3-۷. نقدهای مطرح شده به ایران در بیانیه‌ها

هدف جدول 4 دسته‌بندی دقیق انتقادهایی است که به طور خاص متوجه جمهوری اسلامی ایران شده است. نقدها به ایران تنها محدود به یک موضوع (مثلاً آسیب به غیرنظامیان) نیست، بلکه طیفی از مسائل مانند وضعیت زندانیان، قطع اینترنت، یا نظامی‌گری را شامل می‌شود.

جدول 4. نقدهای مطرح شده به ایران در بیانیه‌ها

مأخذ: همان.

بررسی بیانیه‌های منتشرشده نشان می‌دهد که نقدهای متوجه جمهوری اسلامی ایران عمدتاً ازسوی سه دسته بازیگر شامل نهادهای حقوق بشری، سازمان‌های صلح‌محور و برخی شبکه‌های مدنی و بشردوستانه بین‌المللی مطرح شده است. در میان این بازیگران، سازمان عفو بین‌الملل و دیده‌بان حقوق بشر بیشترین تمرکز را بر موضوع‌هایی نظیر احتمال نقض حقوق بین‌الملل بشردوستانه، قطع اینترنت، وضعیت زندانیان و نگرانی از تشدید محدودیت‌های داخلی داشته‌اند؛ موضوع‌هایی که با مأموریت تخصصی این نهادها در حوزه پایش حقوق بشر و مطالبه پاسخ‌گویی بین‌المللی هم‌خوانی دارد. در مقابل، سازمان‌هایی مانند سیویک، پناهندگان بین‌الملل و ائتلاف ۳۴۲ سازمان غیردولتی، بیش از سایرین بر پیامدهای انسانی جنگ، آسیب به غیرنظامیان و حفاظت از زیرساخت‌های غیرنظامی تأکید کرده‌اند. همچنین شبکه‌های صلح‌محور نظیر قایق صلح و انجمن زنان برای صلح، از منظر مخالفت با نظامی‌گری، تشدید درگیری‌ها و پیامدهای اجتماعی جنگ به نقد برخی سیاست‌ها و روندهای مرتبط پرداخته‌اند. در مجموع، داده‌های جدول نشان می‌دهد که نقدهای مطرح‌شده علیه ایران عمدتاً بر نحوه مدیریت پیامدهای انسانی، حقوق بشری و مدنی جنگ متمرکز بوده و کمتر متوجه مشروعیت دفاع ایران در برابر حملات خارجی یا اصل وقوع جنگ بوده است. ازاین‌رو، تحلیل این انتقادها، بدون توجه به مأموریت، حوزه تخصصی و پیشینه کنشگری سازمان‌های صادرکننده بیانیه‌ها می‌تواند به برداشت‌های نادقیق از جهت‌گیری و مقصود واقعی این نهادها منجر شود.

در متن بیانیه‌های صادره، پنج دسته نقد به ایران مطرح شده است: «آسیب به غیرنظامیان و زیرساخت‌ها» (۴ نهاد)، «احتمال نقض حقوق بشردوستانه و جنایت جنگی» (۳ نهاد)، «قطع اینترنت و سرکوب اطلاعات» (۲ نهاد)، «وضعیت زندانیان و تشدید سرکوب داخلی» (۳ نهاد) و «نظامی‌گری به‌جای پاسخ به نیازهای مردم» (۱ نهاد). این نقدها عمدتاً ازسوی سازمان‌هایی مانند عفو بین‌الملل، دیده‌بان حقوق بشر، سیویک و قایق صلح مطرح شده‌اند و عمدتاً بر عملکرد ایران در جریان منازعات پیش از جنگ و اقدام‌های آن در جریان جنگ هستند، نه اصل شروع جنگ.

شکل 6. نمودار تعداد نهادهای منتقد به ایران

مأخذ: همان.

3-۸. فراوانی نقدهای مطرح شده در بیانیه‌ها خطاب به ایران

بررسی‌ها حکایت از آن دارد که نقد به ایران در بیانیه‌ها یکسان و هماهنگ نیست؛ برخی سازمان‌ها (مانند عفو بین‌الملل یا دیده‌بان حقوق بشر) حجم بیشتری از نقدهای خود را متوجه ایران کرده‌اند، درحالی‌که برخی دیگر حتی یک انتقاد هم به ایران نداشته‌اند. اهمیت این اطلاعات، در تفکیک «نهادهای منتقد ایران» از سایر نهادهاست؛ همچنین نشان می‌دهد که درون یک بیانیه واحد، نقدها چگونه بین طرفین مختلف توزیع شده است. به عنوان مثال در بیانیه سازمان عفو بین‌الملل، ۳۰ درصد نقدها متوجه ایران، ۲۰ درصد متوجه آمریکا و ۵۰ درصد متوجه رژیم بوده است این نشان می‌دهد حتی منتقدترین نهادها نسبت به ایران، همچنان تمرکز اصلی خود را بر آمریکا و اسرائیل گذاشته‌اند.

شکل 7. فراوانی نقدهای مطرح شده در بیانیه‌ها خطاب به ایران

مأخذ: همان.

براساس یافته‌های پژوهش، «سازمان عفو بین‌الملل» با ۶ نقد، «دیده‌بان حقوق بشر» با ۵ نقد، «سیویک» با ۳ نقد و «قایق صلح» و «سازمان پناهندگان بین‌المللی» هرکدام با ۲ نقد، بیشترین انتقادات را به ایران داشته‌اند. سایر سازمان‌ها و ائتلاف‌های بین‌المللی هیچ نقدی درباره ایران نداشته‌اند.

بررسی بیانیه‌ها نشان می‌دهد که بخش عمده نقدهای متوجه جمهوری اسلامی ایران ازسوی دو سازمان عفو بین‌الملل و دیده‌بان حقوق بشر مطرح شده است. این دو نهاد از شناخته‌شده‌ترین سازمان‌های حقوق بشری بین‌المللی هستند که مأموریت اصلی خود را پایش وضعیت حقوق بشر، مستندسازی موارد نقض حقوق بنیادین و مطالبه پاسخ‌گویی دولت‌ها تعریف کرده‌اند. از همین رو، در اغلب منازعات و بحران‌های بین‌المللی، فارغ از کشور درگیر، موضوع‌هایی نظیر وضعیت غیرنظامیان، بازداشت‌شدگان، آزادی اطلاعات، دسترسی به اینترنت و رعایت حقوق بشردوستانه در کانون توجه آنها قرار می‌گیرد.

در مورد ایران نیز این دو سازمان طی دو دهه گذشته گزارش‌ها و بیانیه‌های متعددی درباره موضوع‌هایی نظیر حقوق مدنی و سیاسی، آزادی بیان، وضعیت زندانیان، اجرای مجازات اعدام، حقوق زنان و محدودیت‌های اجتماعی منتشر کرده‌اند. به همین دلیل، واکنش آنها به جنگ اخیر نیز عمدتاً در امتداد همان چارچوب مأموریتی و موضوع‌های مورد توجه پیشین قابل تحلیل است. در مقابل، بسیاری از سازمان‌های بشردوستانه، امدادی و صلح‌محور که در جریان جنگ بیانیه صادر کرده‌اند، تمرکز خود را بیشتر بر پیامدهای انسانی جنگ، حفاظت از غیرنظامیان، امدادرسانی و جلوگیری از گسترش بحران قرار داده‌اند و نقد مستقیمی نسبت به وضعیت داخلی ایران مطرح نکرده‌اند.

4. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که در جنگ‌های جدید، کشورها صرفاً در میدان نظامی با چالش مواجه نیستند، بلکه در معرض فشارهای حقوق بشری، روایت‌سازی رسانه‌ای، مستندسازی بین‌المللی و کنشگری شبکه‌های فراملی سازمان‌های غیردولتی نیز قرار دارند. بر همین اساس، ضروری است نهادهای تقنینی، اجرایی و قضایی کشور، رویکردی فعال و آینده‌نگر نسبت به «دیپلماسی سازمان‌های غیردولتی»، «مدیریت روایت بحران» و «حکمرانی حقوق بشردوستانه» اتخاذ کنند. در ادامه، مهم‌ترین پیشنهادهای سیاستی حول این محورها ارائه می‌شود.

۱. تدوین قانون جامع تشکل‌های مردم‌نهاد

مجلس می‌تواند با تدوین یک چارچوب قانونی جامع، زمینه تعامل هدفمند، شفاف و راهبردی نهادهای داخلی با سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی را فراهم کند. نبود چارچوب حقوقی مشخص، موجب رویکردهای سلیقه‌ای، امنیتی یا انفعالی در مواجهه با این نهادها شده است.

۲. بازنگری در قوانین مرتبط با مدیریت بحران، دفاع غیرنظامی و پدافند غیرعامل

در حوزه حقوقی، بازنگری در قوانین مرتبط با مدیریت بحران، دفاع غیرنظامی و پدافند غیرعامل برای تأکید صریح‌تر بر حفاظت از غیرنظامیان، مراکز آموزشی، مراکز درمانی و امدادگران مورد توجه قرار گیرد.

3. الزام دستگاه‌های اجرایی به ارائه گزارش دوره‌ای درباره مدیریت افکار عمومی جهانی

وزارت امور خارجه، وزارت کشور، سازمان مدیریت بحران و نهادهای رسانه‌ای می‌توانند موظف شوند گزارش‌هایی درباره نحوه مواجهه با جنگ روایت‌ها، دیپلماسی عمومی و تعامل با نهادهای بین‌المللی ارائه دهند.

4. توسعه شبکه تشکل‌های مردم‌نهاد ایرانی در سطح بین‌المللی

یکی از ضعف‌های آشکار کشور، محدود بودن حضور شبکه‌های غیردولتی ایرانی در عرصه بین‌المللی است. دولت می‌تواند ازطریق آموزش، حمایت حقوقی و تسهیل ارتباطات بین‌المللی، زمینه حضور مؤثرتر سازمان‌های ایرانی در شبکه‌های جهانی را فراهم کند.

5. مستندسازی بحران و جنگ

دستگاه‌های اجرایی پس از اخذ مجوز از مراجع ذی‌صلاح، می‌توانند در تارنمای سازمانی خود سامانه‌ای (فارسی و انگلیسی) برای ثبت و آرشیو تصاویر، گزارش‌ها، خسارت‌ها، شهادت‌ها و اسناد مرتبط با بحران‌ها ایجاد کنند تا تشکل‌های مردم‌نهاد بین‌المللی داخلی و خارجی از مستندات آنها برای مقابله با جنگ روایت‌ها و پیگیری‌های حقوقی آینده استفاده کنند.

6. تقویت دیپلماسی بشردوستانه

دولت می‌تواند از ظرفیت هلال‌احمر، دانشگاه‌ها، تشکل‌های مردم‌نهاد، خیریه‌ها و گروه‌های امدادی برای توسعه ارتباطات بشردوستانه منطقه‌ای و جهانی استفاده کند تا تصویر انسانی‌تری از ایران در افکار عمومی جهانی شکل گیرد. شناخت مواضع و نقدهای هر کدام از سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی در بیانیه‌ها صادره آنها به کیفیت تعامل و همکاری تشکل‌های مردم‌نهاد داخلی با آنها کمک می‌کند.

7. ایجاد کارگروه تخصصی حقوق بشردوستانه و جنگ

ستاد حقوق بشر قوه قضائیه می‌تواند کارگروهی تخصصی برای رصد و بررسی ادعاهای مربوط به نقض حقوق بشردوستانه، جمع‌آوری مستندات و پاسخ حقوقی به گزارش‌های بین‌المللی تشکیل دهد و با فرصت‌های کنشگری غیردولتی و مستقل تشکل‌های مردم‌نهاد دارای مقام مشورتی و سایر تشکل‌ها را به فراخور موضوع و بستر کنشگری فراهم و تسهیل کند.

5. پیوست‌ها

جدول 1 پیوست. معرفی سازمان‌های غیردولتی صادرکننده بیانیه‌

مأخذ: همان.

جدول 2 پیوست. زمان‌بندی بیانیه‌ها و رویدادهای جنگ رمضان

مأخذ: همان.

جدول 3 پیوست. مقایسه تعداد مضامین اساسی و تعداد بیانیه‌های صادره به تفکیک نهاد

مأخذ: همان.

جدول 4 پیوست. جهت‌گیری کلی سازمان‌های غیردولتی در بیانیه‌های آن نهاد

مأخذ: همان.

جدول 5 پیوست. فراوانی نقدهای مطرح شده درخصوص طرفین بیانیه‌ها

مأخذ: همان.

جدول 6 پیوست. تعداد نقدهای مطرح شده در بیانیه‌ها در خطاب به ایران

مأخذ: همان.