بیان/ شرح مسئله

یکی از الزامات سیاست خارجی متوازن در شرایط تشدید جنگ‌های ترکیبی به‌ویژه در دوره پساجنگ رمضان، استفاده از تمامی ظرفیت‌های دیپلماسی رسمی و دیپلماسی مکمل برای تقویت بازدارندگی سیاسی و اعتبارزدایی از روایت‌های انحرافی است. در همین راستا، کاهش ناترازی بین دیپلماسی پارلمانی و رسمی در راهبرد سیاست خارجی کلان جمهوری اسلامی ایران،‌ مستلزم اهتمام نماینده- دیپلمات‌های مجلس شورای اسلامی به خلق ابتکار عمل و استفاده از شیوه‌های نو در مذاکرات دوجانبه و مجامع پارلمانی است.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

•              مجالس دنیا با تحول و نوآوری در سه بخش ساختارهای متولی دیپلماسی پارلمانی، بهبود مستمر فرایندها و ارتقای دانش و مهارت‌های نماینده- ‌دیپلمات‌ها به‌دنبال خلق ظرفیت‌های جدید در حوزه دیپلماسی پارلمانی هستند.
•              مستندسازی دیجیتال شرح مذاکرات رئیس مجلس، رؤسای گروه‌های دوستی، رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی و اعضای شورای اجرایی در مجامع پارلمانی، از ابتکارات دبیران کل مجالس پیشرو برای کمک به غنای ادبیات دیپلماسی پارلمانی است.
•              مجالس پیشرو برنامه‌ریزی در هر دو سطح مطالعات کاربردی و مطالعات محض دیپلماسی پارلمانی را در اولویت قرار داده‌اند. پایه‌گذاری مدارس حکمرانی دیپلماسی پارلمانی بیشتر بر پژوهش‌های نظری و بنیادین، اما برگزاری دوره‌های مهارت‌ورزی به سمت رفع نیاز راهبردی و کاربردی نمایندگان در میز مذاکرات متمرکز هستند.
•               دیپلماسی پارلمانی هوش مصنوعی از آثار وضعی پیشرفت پارلمان دیجیتال در تمامی سطوح وظایف نمایندگی است که به‌وضوح بر روندهای حاکم بر تنقیح قوانین مرتبط با دیپلماسی پارلمانی، برآورد سناریوهای عدم قطعیت سیاست خارجی و رفتار دیپلماتیک مجالس دنیا تأثیر گذاشته‌اند.
•               برخی مجالس پیشرو با ایجاد شورای مشورتی رؤسای گروه‌های دوستی و ارسال نظرات مشورتی این شورا برای رئیس پارلمان، ‌نگاه راهبردی و جامع به حوزه دیپلماسی پارلمانی را تقویت نموده‌اند.
•                 پایش ابتکارات دیپلماتیک مجالس پیشرو نشانگر پررنگ بودن سلسله‌جلسات نخبگانی برای سنجش آثار وضعی هوش مصنوعی بر کارکردهای دیپلماتیک نمایندگان است.
•              برخی مجالس ملی و مجامع پارلمانی همچون پارلمان اروپا در راستای دیپلماسی روایی مداخله‌گرایانه در امور داخلی کشورهای مخالف و با ویترین حمایت از حقوق بشر، از شیوه عوام‌فریبانه اهدای جوایز به غرب‌گرایان استفاده می‌کنند.
•            برخی مجالس با تشکیل «اجلاس رؤسای کمیته‌های دائمی» یا «اجلاس رؤسای گروه‌های سیاسی» به‌دنبال تقویت خِرد جمعی در حوزه‌های فرابخشی سیاست خارجی هستند.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

•           برگزاری دوره‌های مهارت‌ورزی و آشنایی با آخرین فنون دیپلماسی و علوم تابعه همچون روان‌شناسی سیاسی، زبان بدن و مجامع مهم پارلمانی برای نمایندگان جدیدالورود مجلس شورای اسلامی به‌ویژه در مقطع زمانی اعلام نتایج انتخابات تا آغاز رسمی دوره جدید مجلس می‌تواند ضریب کارآمدی فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان را ارتقا دهد.
•            تهیه بانک خلاقیت‌ها و نوآوری‌های دیپلماسی پارلمانی در قالب سامانه دستیار هوشمند دیپلماسی پارلمانی،‌ چالاکی و سرعت عمل دیپلماتیک نمایندگان در سناریوهای عدم قطعیت سیاست خارجی را افزایش می‌دهد. 
•            تشکیل گروه دوستی مجلس دوازدهم با برخی مجامع مهم پارلمانی همچون بریکس پلاس، شانگهای و جنبش عدم تعهد می‌تواند دیپلماسی پارلمانی روایی جمهوری اسلامی ایران در میادین بین‌المللی را ارتقا دهد.
•            ایجاد نظام ارزشیابی مستمر عملکرد سالانه هیئت‌های دیپلماتیک و تقویت نظارت همگانی بر عملکرد آنان به‌صورت مستقیم ضریب کارآمدی، شفافیت و مردمی‌سازی فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان به‌ویژه در شرایط پساجنگ رمضان را افزایش می‌دهد.
•            یکی از ظرفیت‌های دیپلماسی روایی مجلس شورای اسلامی در شرایط تشدید جنگ شناختی پساجنگ رمضان،‌ خلق فرصت از سخنرانی رئیس مجلس شورای اسلامی و رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی در کنفرانس‌های مهم منطقه‌ای و جهانی است. از طرفی ابتکار عمل مجلس دوازدهم در برگزاری اجلاس رؤسای مجالس کشورهای منطقه و پیرامونی برای کمک به امنیت و صلح پایدار،‌ می‌تواند کارآمدی دیپلماسی موازی و مکمل مجلس شورای اسلامی برای عبور از تهدیدات ترکیبی پساجنگ رمضان را افزایش دهد.
•             ابتکار عمل مجلس دوازدهم برای برگزاری اجلاس سالانه رؤسای مراکز پژوهشی مجالس شانگهای و بریکس پلاس، گامی عملیاتی برای اشتراک‌گذاری ظرفیت مجالس عضو در حوزه‌های مهمی همچون هوش مصنوعی، شبیه‌سازی و دیپلماسی پارلمانی است.
•           جمهوری اسلامی ایران با کشورهایی همچون جمهوری خلق چین و فدراسیون روسیه دارای توافق‌نامه‌های بلندمدت راهبردی است. شناسایی ظرفیت‌های شراکت راهبردی پارلمانی با این دو کشور می‌تواند به توانمندسازی دیپلماسی روایی و تقویت منطقه‌گرایی پارلمانی کمک کند.

1. مقدمه 

سیاست خارجی متوازن، مستلزم استفاده توأمان از ظرفیت‌های دیپلماسی رسمی و عمومی است. توانمندسازی دیپلماسی مکمل پارلمانی، بخشی از مطالبات رهبر شهید انقلاب از نمایندگان مجلس دوازدهم بود. دیپلماسی پارلمانی، موتور پیشران و گاهی تنظیم‌کننده دیپلماسی عمومی است. تحقق دیپلماسی پارلمانی پیشران و کارآمد در جغرافیای تمدن نوین انقلاب اسلامی و انتفاع حداکثری از پتانسیل دیپلماتیک نمایندگان در ژئوپلیتیک غرب آسیا و هندسه قدرت جهانی، مستلزم بازنمایی مستمر نظام مسائل اساسی سیاست خارجی و جایابی مناسب خلاقیت‌های دیپلماتیک در منظومه دیپلماسی پارلمانی است. به‌طوری‌که تهیه بانک نوآوری‌های دیپلماتیک مجالس دنیا، نقطه عطفی در ایجاد طوفان فکری در حوزه کارآمدسازی دیپلماسی پارلمانی جمهوری اسلامی ایران در مقطع پساجنگ رمضان است. ابتکارات دیپلماتیک مجالس دنیا در سه لایه مجالس ملی، مجامع پارلمانی منطقه‌ای و اتحادیه بین‌المجالس جهانی قابل تفکیک هستند. امید است این گزارش راهبردی و کاربردی، پنجره جدیدی برای آشنایی نمایندگان با ابتکارات نوین دیپلماسی پارلمانی باز نموده و فرایند گذار از دیپلماسی پارلمانی سنتی به دیپلماسی پارلمانی هوشمند و تحول‌گرا در افق ایران 1407 را تسریع بخشد.

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

جدول 1. سوابق مطالعاتی مرتبط با دیپلماسی پارلمانی جمهوری اسلامی ایران

2-2. سوابق تقنینی

جدول 2. پیشینه قوانین مرتبط با دیپلماسی پارلمانی جمهوری اسلامی ایران

مهم‌ترین نوآوری‌ها و خلاقیت‌های دیپلماسی پارلمانی مجالس دنیا که به ارتقای کارایی، شفافیت، هوشمندسازی و مردمی‌سازی فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم کمک شایانی می‌کنند عبارت‌اند از:

•             رفع ناترازی بین دانش و مهارت‌های دیپلماسی پارلمانی و رسمی

یکی از محورهای کلیدی در ارتقای کارآمدی فعالیت‌های دیپلماتیک مجالس دنیا، گذار از دیپلماسی منفعل به دیپلماسی فعال با تمرکز بر رویکرد آموزش‌محور و مسئله‌محور است. مستندسازی شرح مذاکرات دیپلماتیک از روش‌های مرسوم برخی مجالس برای ارتقای مهارت‌های دیپلماتیک قانونگذاران است. برای مثال در کشور هند، با انتشار سالانه «تاریخ شفاهی مذاکرات دیپلماتیک نمایندگان»،‌ مهم‌ترین تجارب گروه‌های دوستی و رؤسای هیئت‌های دیپلماتیک مستند می‌شود. در همین راستا برخی کشورها با تقویت زیرساخت‌های «پارلمان دیجیتال» و «کتابخانه دیجیتال پارلمانی»، گذار از دیپلماسی پارلمانی سنتی به «دیپلماسی پارلمانی هوشمند» را به‌عنوان یکی از الزامات چابک‌سازی هیئت‌های دیپلماتیک برگزیده‌اند. در همین راستا، یکی از اولویت‌های «مرکز اطلاعات و تحقیقات» کتابخانه مجلسین هند، دیجیتال‌سازی اسناد و گزارش‌های مرتبط با دیپلماسی پارلمانی در قالب‌ انتشار کتاب‌ و فصلنامه‌های الکترونیکی است [1]. اهمیت اشراف گروه‌های دوستی به دانش و مهارت‌های نوین روابط بین‌الملل و سیاست خارجی در توانمندسازی دیپلماسی پارلمانی به حدی است که مجالس برخی کشورها،‌ نهاد جداگانه‌ای را برای ارتقای آموزش و مهارت‌های دیپلماتیک نمایندگان ایجاد نموده‌اند. برای مثال «مؤسسه تحقیقاتی و آموزشی پارلمانی برای دمکراسی» مجلس لوک‌ساب‌های هند با هدایت و راهبری دبیرکل پارلمان و برگزاری کارگاه‌های آموزشی و مهارت‌ورزی، نقش مهمی را در اشراف قانونگذاران جوان جدیدالورود به آخرین رویدادهای بین‌المللی ایفا نموده است. به‌طوری‌که تمامی نمایندگانی که برای اولین‌بار خواستار حضور در تیم‌های دیپلماتیک مجلسین هند هستند، بایستی در دوره‌های آموزشی و مهارت‌ورزی این مؤسسه شرکت کنند [2]. در برخی مجالس به‌ویژه کشورهای دارای نظام پارلمانی که حزب حاکم بر مجلس،‌ دولت را تشکیل می‌دهد، نهادهایی برای هم‌افزایی توان تحقیقاتی پارلمان و دولت ایجاد شده است. برای مثال در سنای جمهوری اسلامی پاکستان، «کمیته امور پارلمانی» کارکرد هماهنگ‌سازی فعالیت‌های پارلمانی ایالت‌ها و هدایت آن به سمت هم‌افزایی ظرفیت مطالعاتی دیپلماسی پارلمانی و رسمی را بر‌عهده دارد. از طرفی با توجه به سابقه سه جنگ با هند و به‌منظور حمایت‌های تقنینی از دستاوردهای پژوهشی و تحقیقاتی دفاعی، «کمیته تولیدات دفاعی» در ساختار سنای پاکستان ایجاد شده است.

•            تأسیس مدارس حکمرانی دیپلماسی پارلمانی

یکی از ابتکارات بنیادین مجالس پیشرو برای انتقال دانش و مهارت‌های دیپلماتیک به نمایندگان در عصر حکمرانی دانش، تأسیس «مدارس دیپلماسی پارلمانی» است. استفاده از این شیوه در انتقال دانش و مهارت‌های لازم به نمایندگان دارای تجارب پایین در حوزه فعالیت‌های دیپلماتیک، کمک شایانی می‌کند و به‌صورت مستقیم مهارت‌های مذاکراتی آنان را تقویت می‌نماید. یکی از ابتکارات مجلس جمهوری فدرال آلمان (بوندستاگ) برای ارتقای مهارت‌های دیپلماتیک، تبادل دانشجویان علاقمند به حوزه دیپلماسی پارلمانی و برگزاری کارگاه‌های مشترک مطالعاتی است. برای مثال از سال ۱۹۸۳، «برنامه کارآموزی پارلمانی» به کارآموزان جوان آلمانی این فرصت را داده است که در یک برنامه تبادل سالانه دانشجو با کنگره آمریکا شرکت کنند. هم‌زمان، برخی کارآموزان علاقمند به دیپلماسی پارلمانی در دانشگاه‌های آمریکا نیز در برنامه تبادل متقابل در آلمان شرکت می‌کنند. در اتحادیه بین‌المجالس آند نیز با تأسیس «مدارس مجالس قانونگذاری» به آموزش و فرهنگ‌سازی مفاهیم دیپلماسی قانونگذاری بین شهروندان و نمایندگان جوان جدیدالورود کمک کرده است. مدارس دیپلماسی پارلمانی از طریق بالا بردن مفاهیم پایه و نظری مرتبط با فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان، نقش مهمی را در پیشرفت مطالعات بنیادین دیپلماسی پارلمانی ایفا می‌کنند [3].

•            انتفاع حداکثری از ظرفیت دیپلماسی پارلمانی سران

برخی مجالس با ابتکار عمل سیاسی و اتخاذ تدابیر لازم به سمت انتفاع حداکثری از پتانسیل دیپلماتیک رؤسای مجلس،‌ کمیسیون امنیت ملی و گروه‌های دوستی گام برداشته‌اند و بر این باورند تقویت تماس‌های دیپلماتیک و برگزاری نشست‌های سالانه بین رؤسای مجالس از بازخورد سریع و مؤثر در توانمندسازی دیپلماسی پارلمانی برخوردار است. برای مثال «همایش رؤسای مجالس اتحادیه اروپا و پارلمان اروپا» از سال ۱۹۹۹ به‌صورت سالانه بین رئیس پارلمان اروپا و رؤسای مجالس اروپایی برگزار و راهبرد دیپلماسی پارلمانی اتحادیه اروپا در قبال تحولات منطقه‌ای و جهانی هماهنگ و هم‌افزا می‌شوند [4]. این کنفرانس در نیمه اول هر سال توسط «رئیس اتحادیه اروپا» سازماندهی می‌شود. در سال‌های اخیر، «رؤسای مجالس ملی کشورهای نامزد» نیز در این همایش شرکت می‌کنند.

«انجمن سناهای اروپا» یکی دیگر از ابتکارات دیپلماسی پارلمانی سران اتحادیه اروپا با هدف هم‌افزایی ظرفیت سیاست خارجی مجالس سنای این اتحادیه است. این ابتکار عمل برای اولین‌بار در سال 2000 میلادی توسط رئیس وقت سنای جمهوری فرانسه، «کریستین پونسله» با هدف تقویت جایگاه سنا در سیاست خارجی و روابط بین‌الملل ایجاد شد و شامل رؤسای سنای ۱۵ کشور اروپایی است. ابتکار عمل دیپلماتیک اتحادیه بین‌المجالس جهانی در برگزاری «‌اجلاس رؤسای مجالس دنیا» از دیگر مصادیق دیپلماسی پارلمانی سران است که هر پنج سال یک‌بار با هدف تبادل خلاقیت‌ها و تجارب مرتبط با ارتقای کارایی و اثربخشی دیپلماسی مجامع برگزار می‌شود. مصداق دیگر می‌توان به مشارکت فعال هیئت‌های دیپلماتیک پارلمان سوئد در برگزاری «کنفرانس رؤسای مجالس ملی کشورهای عضو اتحادیه اروپا» اشاره نمود.

•           افزودن سهم خلاقیت و ابتکار عمل در سبد دیپلماسی پارلمانی

برخی مجالس پیشرو بر این باورند تحول ساختاری در کنار توانمندسازی نمایندگان و بهبود مستمر فرایندها از ملزومات پویاسازی دیپلماسی پارلمانی است و در همین رابطه، نهاد مشخصی را برای ارتقای نوآوری در هر سه بخش تقنین، نظارت و دیپلماسی پارلمانی ایجاد نموده‌اند. برای مثال در سنای جمهوری پاکستان،‌ «کمیته برنامه‌ریزی، توسعه و ابتکارات ویژه» متولی شناسایی و غربالگری خلاقیت‌ها و شیوه‌های ابتکارانه در فعالیت‌های دیپلماتیک مجلسین این کشور است.

•           افزایش سهم هوش مصنوعی در سبد دیپلماسی پارلمانی

با فراگیر شدن هوش مصنوعی و پیدایش «دیپلماسی هوش مصنوعی» نه‌تنها دولت‌ها، بلکه نمایندگان نیز با کاربست دیپلماسی پارلمانی هوش مصنوعی به‌دنبال برآورد رفتار دیپلماتیک همتایان خود در سایر کشورها هستند. گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات و توجه حکمروایان به تقویت دیپلماسی پارلمانی هوشمند، اهتمام نمایندگان به کاربست هوش مصنوعی در خلاقیت‌های دیپلماتیک مجالس دنیا را افزایش داده است. مجالس پیشرو با استفاده از ظرفیت هوش مصنوعی و جایابی آینده مجامع پارلمانی در تحولات منطقه‌ای و جهانی، در رویدادهای بین‌المللی حضور می‌یابند و به‌مرور رابطه بین هوش مصنوعی و دیپلماسی مجامع پارلمانی در حال افزایش است [5].

•           ایجاد شورای مشورتی رؤسای گروه‌های دوستی

در برخی مجالس ملی و مجامع پارلمانی با ایجاد «شورای مشورتی رؤسای گروه‌های دوستی» به سمت تقویت خرد جمعی گام برداشته‌اند. برای مثال در پارلمان اروپا، چهل‌و‌چهار هیئت‌ نمایندگی، متولی فعالیت‌های دیپلماتیک هستند. این هیئت‌ها اکثراً کوچک (حدود 15 نماینده پارلمان اروپا)، اما برخی بزرگتر هستند. رؤسای این هیئت‌ها مانند رؤسای کمیته‌های دائمی، دارای کنفرانس سران هستند، به‌طوری‌که رؤسای تمام 44 هیئت دیپلماتیک از مهم‌ترین ارکان مشورتی دیپلماسی پارلمانی اتحادیه اروپا هستند [۶].

•            تشکیل گروه دوستی با مجامع مهم پارلمانی

در دیپلماسی سنتی،گروه‌های دوستی معمولاً بین‌المجالس ملی تشکیل می‌شدند؛ اما با افزایش اهمیت دیپلماسی نهادی و اهتمام هیئت‌های دیپلماتیک برای حضور در مجامع بین‌المللی به‌مرور برخی مجالس به تشکیل گروه‌های دوستی با مجامع پارلمانی اقدام نموده‌اند. برای مثال یکی از نوآوری‌های دیپلماتیک پارلمان اروپا، داشتن هیئت‌های نمایندگی با سازمان‌ها و مجامع مهم پارلمانی است. یکی از ابتکارات دیپلماتیک پارلمان لهستان نیز، تشکیل «هیئت‌های دائمی پارلمانی» در مجامع پارلمانی همچون مجمع پارلمانی شورای اروپا، مجمع پارلمانی ناتو، مجمع پارلمانی سازمان امنیت و همکاری اروپا، کنفرانس پارلمانی دریای بالتیک و اتحادیه بین‌المجالس جهانی است [7]؛ در‌حالی‌که گروه‌های دوستی مجلس شورای اسلامی، کشور محور هستند و در ساختار دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی، گروه دوستی با هیچ‌یک از مجامع پارلمانی ایجاد نشده است، که این امر ارزش‌افزوده دیپلماسی مجامع را کاهش داده است.

•         شبیه‌سازی تحرکات دیپلماتیک مجالس رقیب یا دشمن

در طول سال‌های گذشته، محققان و دست‌اندرکاران روابط بین‌الملل از شبیه‌سازی‌ها به‌عنوان ابزار تجربی، پیش‌بینی‌کننده و آموزشی برای مدل‌سازی دنیای واقعی استفاده کرده‌اند. یکی از ابتکارات دیپلماسی پارلمانی هوشمند در کشورهای پیشرفته، استفاده از ظرفیت فناوری‌های نوظهور برای ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری در مجامع پارلمانی و شبیه‌سازی رفتار دیپلماتیک مجالس رقیب یا متخاصم در مواجهه با جمهوری اسلامی ایران و نظام مسائل اساسی سیاست خارجی است.

•            ایجاد نظام ارزشیابی عملکرد هیئت‌های دیپلماتیک

برخی مجالس دنیا با ایجاد نظام ارزشیابی عملکرد شش‌ماهه یا یک‌ساله به سمت رتبه‌بندی یا ارزیابی عملکرد متولیان دیپلماسی پارلمانی اقدام نموده‌اند. برای مثال «هیئت دیپلماتیک رسمی سنا» در اسپانیا جهت ساماندهی سفرهای دیپلماتیک قانونگذاران با بررسی ضرورت سفر و میزان اهمیت آن برای منافع ملی، درخصوص موافقت یا مخالفت با آن تصمیم‌گیری می‌کند. به‌دلیل پیشگیری از تعارض منافع بین مأموریت‌های کمیسیون و سفرهای دیپلماتیک، مرجعیت موافقت با مأموریت‌های دیپلماتیک نمایندگان به هیئت‌رئیسه سنا تفویض شده است تا متناسب با اهداف، مأموریت و عملکرد، شایسته‌سالاری در سفرهای دیپلماتیک تقویت شود. از طرفی در پارلمان اسپانیا، انجام بیش از یک سفر دیپلماتیک در طول یک سال مجاز نیست [۸].

•            نظارت همگانی بر فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان

با تحول در حوزه رسانه و افزایش فناوری اطلاعات، مجالس دنیا تلاش می‌کنند با انتشار بصری و دیداری فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان، کارآمدی «نظارت همگانی» بر دیپلماسی پارلمانی را ارتقا دهند. هیئت‌های دیپلماتیک برخی مجالس با رویکرد فرصت‌محور به «پارلمان باز» و در راستای«مردمی‌سازی سیاست خارجی»، سازوکارهایی را برای شفاف‌سازی فعالیت‌هایشان و تقویت ارتباط دوسویه با جامعه و خبرگان در اولویت قرار داده‌اند. مجالس مذکور با ابتکار عمل در حوزه افکارسنجی و خلق فضاهای جدید نظارت همگانی، به‌صورت مستمر نظر شهروندان و جامعه نخبگانی در‌خصوص عملکرد دیپلماتیک نمایندگان را انعکاس می‌دهند. در برخی مجالس نیز از طریق تعبیه پست‌های الکترونیکی انحصاری برای هریک از قانونگذاران، رابطه‌ای دوسویه را بین قانونگذار و شهروند برقرار نموده و مواضع و عملکرد نماینده به‌صورت برخط در وب‌سایت مختص نماینده اطلاع‌رسانی می‌شود. در همین راستا، اتحادیه بین‌المجالس جهانی با رویکرد استمرار سلسله‌جلسات خبرگانی، «جلسه استماع پارلمانی سالانه با سازمان ملل» را هم‌زمان با اجلاس سالانه مجمع عمومی سازمان ملل با هدف اشتراک‌گذاری نظرات بین مدیران سازمان ملل، نمایندگان جامعه دیپلماتیک سازمان ملل متحد، دانشمندان و دانشگاهیان برگزار می‌کند.

هر‌یک از کمیته‌های دائمی سنای جمهوری پاکستان نیز دارای وب‌سایت تخصصی و پایگاه اطلاع‌رسانی مختص به خود هستند و تمامی جلسات استماع و مباحث مهم مطروحه در وب‌سایت کمیته‌ها بارگذاری می‌شود و شهروندان به‌صورت برخط از آخرین برنامه‌های کمیته امنیت ملی و روابط خارجی سنا اطلاع می‌یابند. در وب‌سایت مختص هر‌یک از کمیته‌های دائمی، بخشی نیز با عنوان «بیانیه مطبوعاتی کمیته» قرار دارد. این شیوه دیپلماسی روایی سنای پاکستان از کنگره آمریکا الگوبرداری شده است که در آن هر‌یک از کمیته‌های دائمی مجالس نمایندگان و سنا در وب‌سایت مختص به خود به‌صورت برخط جلسات استماع را پخش می‌کنند [9].

برگزاری «نظرسنجی‌های الکترونیکی و ایجاد تالارهای گفت‌وگوی برخط»، از جذابیت بالایی برای شهروندان برخوردار است. به‌طوری‌که در وب‌سایت برخی مجالس با تعبیه درگاه «نظرسنجی الکترونیکی از شهروندان»، نظر آحاد شهروندان در‌خصوص عملکرد دیپلماتیک قانونگذاران اطلاع‌رسانی می‌شود. مراکز افکارسنجی پارلمان از طریق دریافت نظرات مردم و خبرگان پیرامون مهم‌ترین نظام مسائل سیاست خارجی، نقش مهمی را در مردمی‌سازی دیپلماسی پارلمانی ایفا می‌کنند. از دیگر کارکردهای مجالس پیشرو، شفاف‌سازی اخبار و روایت‌ها درخصوص حضور و نحوه انتخاب اعضای شورای اجرایی در اتحادیه بین‌المجالس جهانی است.

•            اهدای جوایز با رویکرد تقویت دیپلماسی روایی

برخی مجالس ملی و مجامع پارلمانی کشورهای غربی به‌منظور تقویت دیپلماسی روایی مداخله‌گرایانه و نفوذ در کشورهای مخالف از شیوه عوام‌فریبانه اهدای جوایز استفاده می‌کنند. پارلمان اروپا از طریق ارائه جوایز به فیلم‌سازان و فعالان غربگرای سایر کشورها به‌دنبال تقویت دیپلماسی روایی در کشور هدف است. برای مثال از سال ۲۰۰۷ میلادی، «جایزه لوکس» توسط پارلمان اروپا به فیلم‌هایی اهدا می‌شود که به موضوعات روز مورد علاقه عموم مردم اروپا می‌پردازند؛ اما با گذشت زمان، جایزه لوکس همانند «جایزه ساخارُف» به یک جایزه سینمایی برای پیشبرد دیپلماسی روایی مداخله‌گرایانه پارلمان اروپا برای تحریف واقعیت‌ها در کشورهایی مانند جمهوری اسلامی ایران،‌ جمهوری خلق چین و فدراسیون روسیه تبدیل شده است.

•            جایابی مناسب بازوهای مطالعاتی در حوزه توانمندسازی دیپلماسی پارلمانی

یکی از خلاقیت‌های دیپلماسی پارلمانی مجالس دنیا، انتفاع حداکثری از ظرفیت دیپلماتیک بازوهای مطالعاتی است. برای مثال «مرکز اطلاعات و تحقیقات» کتابخانه مجلسین هند به‌صورت مستقیم در ارتقای دیپلماسی پارلمانی روایتی هند ایفای نقش می‌کند. این مرکز با انتشار کتابچه جیبی فهرست همایش‌ها و سمینارهای مهم بین‌المللی در جهت تقویت ارتباط اعضای هیئت‌های دیپلماتیک با جامعه خبرگانی در سطوح بین‌المللی فعال است. انتشار «کتاب‌های بزرگواران موجود در کتابخانه مجلس هند» و بارگذاری آثار پژوهشی قانونگذاران ارشد هند با هدف تجمیع و مستندسازی صاحبان تجربه و هدایت آن به سمت ارتقای کارایی و اثربخشی فعالیت‌های دیپلماتیک، بخشی از نوآوری بازوی مطالعاتی پارلمان هند برای انتفاع حداکثری از تجارب سیاست خارجی نمایندگان ادوار و هدایت آن به سمت ارتقای کارآمدی و اثربخشی فعالیت‌های دیپلماتیک مجلسین هند است. انتشار عناوین کتب و گزارش‌های منتشر شده کتابخانه مجلسین هند در ماهنامه «بولتن کتابخانه پارلمانی» برای اطلاع شهروندان با هدف ارتقای سواد رسانه‌ای شهروندان در مباحث مرتبط با دیپلماسی پارلمانی نیز نقش مهمی را در شفافیت‌افزایی فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان ایفا می‌کند.

تهیه خلاصه تحقیقاتی، متن سخنرانی، تهیه اطلاعات پایه درخصوص کشوری خاص برای هیئت‌های دیپلماتیک، مطالعات تطبیقی، تهیه داده‌ها و آمارهای مورد نیاز نماینده در مناظرات و مباحث کمیته‌های مجلس از وظایف دیپلماتیک «اداره تحقیقات مجلس ملی پاکستان» است. این اداره با تهیه راهبرد پیشنهادی برای مشارکت هیئت‌های دیپلماتیک مجلسین پاکستان در مجامع بین‌المللی، نقش بی‌بدیلی را در ترویج دیپلماسی روایی پاکستان ایفا می‌کند. یکی دیگر از کارکردهای مهم این مرکز، «خدمات سخنرانی‌نویسی» به رؤسای مجلسین، نواب رئیس، رهبران احزاب اکثریت و اقلیت و قانونگذاران مجالس سنا و ملی جمهوری اسلامی پاکستان است. از طرفی«مؤسسه خدمات پارلمانی پاکستان» نیز به‌منظور افزایش «بهره‌وری نمایندگان پارلمان»، اطلاعات و داده‌های آماری را در سطوح ایالتی، ملی و بین‌المللی تفکیک می‌نماید. تدوین مقالات موردی، گردآوری داده‌های مستند، تهیه بیانیه‌های پارلمانی و تهیه پیش‌نویس متن سخنرانی برای رئیس مجلس ملی، نایب‌رئیس، رهبر حزب اقلیت مجلس، اعضای مجلس ملی و دبیرکل مجلس ملی از مهم‌ترین وظایف این مؤسسه برای تقویت دیپلماسی مکمل است، به‌طوری‌که بخش چشمگیری از نیاز هیئت‌های دیپلماتیک مجلسین پاکستان توسط آن تهیه می‌شود. این مؤسسه هرساله با انتشار «گزارش سالانه پارلمانی»، فعالیت‌ها و ابتکارات انجام شده توسط مجلسین پاکستان را به اطلاع افکار عمومی می‌رساند و با رصد و غربالگری داده‌ها و موضوع‌های مهم بین‌المللی، به‌دنبال شناخت بهتر قانونگذاران از تحولات جاری و روندهای پیش رو است. مؤسسه خدمات پارلمانی پاکستان از طریق برگزاری سلسله‌جلسات توجیهی برای پاسخ به سؤال‌های مردم و رسانه‌ها، نقش فعالی را در تسهیل آشنایی نمایندگان جدیدالورود با روندهای دیپلماسی پارلمانی ایفا می‌کند.

«مرکز خدمات پژوهشی مجلس ملی کره» یا نارس نیز در حوزه دیپلماسی پارلمانی پژوهشی بسیار فعال است. این مرکز اولین سمینار بین‌المللی را در سال 2010 برگزار کرد و تا سال 2025 میزبان چهارده سمینار بین‌المللی بوده است که بیش از چهل کشور در آن شرکت کرده‌اند. این مرکز در حال به‌اشتراک‌گذاری اطلاعات میان ایالات متحده آمریکا، اتحادیه اروپا، ژاپن و توسعه خدمات پژوهشی با اکثر کشورهای جهان است. مرکز خدمات پژوهشی مجلس ملی جمهوری کره در 18 آوریل 2025، سومین «همایش ملی چشم‌انداز ۲۰۲۵»را به میزبانی مجلس ملی برگزار کرد. مدیران نارس بر این باورند که «شبکه‌سازی» مراکز خدمات پژوهشی به‌عنوان نیاز مشترک مجالس دنیا،‌ به کارآمدسازی نهاد پارلمان کمک می‌کند. این مرکز با توجه به نوع نیاز و مطالبه هیئت‌های دیپلماتیک، چابک‌سازی فرایند نهایی‌سازی گزارش‌های مرتبط با دیپلماسی پارلمانی را در اولویت قرار داده است. یکی دیگر از ابعاد دیپلماسی پارلمانی نارس، برقراری ارتباط با سایر مجالس دنیا از طریق برگزاری همایش‌های بین‌المللی با حضور خبرگان علمی است [10].

•             لحاظ نمودن دغدغه نمایندگان در ریل‌گذاری نقشه راه مراکز پژوهشی پارلمانی

برخی مراکز پژوهشی مجالس دنیا با ارسال فرم اولویت‌ها به نمایندگان، آنان را در فرایند ریل‌گذاری نقشه‌راه دیپلماسی پارلمانی مشارکت می‌دهند. این ابتکار در راستای نماینده‌محوری و بخشی از سیاست پژوهشی اندیشکده‌های پارلمانی برای تقویت رابطه منسجم با کمیسیون‌های تخصصی و سنجش نیاز نمایندگان است. از طرفی همسویی راهبرد بازوهای مطالعاتی پارلمان با نظام مسائل اساسی مورد نظر نمایندگان، فرایند جذب اعتبار و بودجه بازوهای مطالعاتی را تسریع و تسهیل می‌کند.

•             انتشار بولتن دیپلماسی پارلمانی

برخی مراکز پژوهشی مجالس دنیا با تهیه بولتن سالانه دیپلماسی پارلمانی، مهم‌ترین منافع مشترک، اختلاف‌زا و متضاد با کشورهای همسو، رقیب و دشمن را طبقه‌بندی و راهکارهایی را متناظر با شرح وظایف گروه‌های دوستی منتشر می‌کنند.

•             بارگذاری سامانه دیجیتال شرح مذاکرات، عملکرد و دستاوردهای مجریان دیپلماسی پارلمانی

یکی از خلاقیت‌های دیپلماتیک مجالس هوشمند، مستندسازی شرح مذاکرات و تجارب دیپلماتیک رؤسای گروه‌های دوستی با هدف ارتقای عملکرد این گروه‌هاست.

•            ایجاد رکن مشورتی رؤسای کمیته‌های دائمی

در ساختار پارلمان اروپا، نهادی با عنوان «کنفرانس رؤسای کمیته‌های دائمی» دایر شده که مأموریت آن هماهنگ‌سازی فعالیت رؤسای کمیته‌های ویژه و دائمی است و رئیس آن برای یک دوره زمانی شش‌ماهه یا یک‌ساله انتخاب می‌‌شود. شایان ذکر است، پارلمان اروپا دارای 20 کمیته دائمی است که هر‌یک بین 25 تا 79 عضو، یک رئیس و 4 نایب‌رئیس دارد که جلسات ماهیانه را در بروکسل برگزار می‌‌کنند.

•            ایجاد کرسی دیپلماسی پارلمانی در ارکان پژوهشی مجالس دنیا

برخی بازوهای مطالعاتی مجالس دنیا با پایه‌گذاری میز تخصصی دیپلماسی پارلمانی به‌دنبال آن هستند تا ضریب اثرگذاری خود را در فعالیت‌های دیپلماتیک قانونگذاران تقویت کنند. برای مثال، «مرکز پژوهش‌های مجلس نمایندگان خلق اندونزی» از پنج بخش اقتصاد و سیاست عمومی، روابط بین‌الملل، حقوق، رفاه اجتماعی و سیاست تشکیل شده است و بخش روابط بین‌الملل شامل کرسی‌های تخصصی سیاست خارجی، مسائل منطقه‌ای، سازمان‌های بین‌المللی، سیاست و امنیت بین‌الملل، اقتصاد بین‌الملل، محیط زیست جهانی و دیپلماسی پارلمانی است.

•             تصاحب کرسی‌های مدیریتی در اتحادیه بین‌المجالس جهانی

رهبران برخی مجالس بر این باورند موفقیت در تصاحب کرسی‌های مدیریتی اتحادیه بین‌المجالس جهانی، سهم آنان در حکمرانی مجامع بین‌المللی را ارتقا می‌دهد. بیشترین تمرکز شوراهای اجرایی به سمت حضور در رقابت‌های مرتبط با انتخاب رئیس، کمیته اجرایی، شورای سیاستگذاری و دبیرکل اتحادیه است.

•           پایه‌گذاری مجامع پارلمانی منطقه‌ای

یکی از خلاقیت‌های دیپلماتیک مجالس پیشرو، شناسایی ظرفیت‌های تقویت منطقه‌گرایی پارلمانی است. برای مثال، «گروه دوستی پارلمانی منطقه‌ای» یکی از ابتکارات پارلمان سوئد برای تقویت منطقه‌گرایی و مشارکت فعال در نهادهایی همچون«شورای نوردیک»، «مجمع پارلمانی شورای اروپا»، «مجمع پارلمانی سازمان امنیت و همکاری اروپا»، «مجمع پارلمانی ناتو»، «مجمع پارلمانی اتحادیه مدیترانه»، «کنفرانس پارلمانی دریای بالتیک» و «کنفرانس نمایندگان مجالس منطقه قطب شمال» است.

•           انتفاع حداکثری از نقش دیپلماتیک احزاب و فراکسیون‌ها

در کشورهای برخوردار از نظام پارلمانی فدرالیسم که در آنها نقش احزاب در سپهر حکمرانی برجسته است، تجارب خوبی در حوزه کنشگری دیپلماتیک فراکسیون‌های پارلمانی حاصل شده است. در همین رابطه رتبه‌بندی جایگاه احزاب و فراکسیون‌ها در کشورهای دارای نظام پارلمانی و اتخاذ تمهیدات لازم برای ارتقای مهارت‌های دیپلماتیک رؤسای احزاب و فراکسیون‌های مجلس شورای اسلامی، ‌می‌تواند وزن فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم را ارتقا دهد. به‌عنوان مثال، نقش احزاب و فراکسیون‌های پارلمانی در ساختار و فرایند قانونگذاری هند بسیار برجسته و تأثیرگذار است. هر حزب به‌تنهایی یا از طریق ائتلاف با سایر احزاب، برای تشکیل دولت به رأی 272 از 543 نماینده پارلمان نیاز دارد. با استناد به اصل ششم قانون اساسی اسپانیا نیز، احزاب سیاسی مظهر «کثرت‌گرایی سیاسی» و ابزاری برای مشارکت سیاسی هستند. به همین دلیل یکی از اولویت‌های «مرکز علوم و فناوری مجلس نمایندگان اسپانیا»، ارتباط مستمر با دبیران و رهبران احزاب اکثریت و اقلیت پارلمان و دریافت دغدغه آنان در حوزه دیپلماسی پارلمانی است.

•             برقراری شراکت راهبردی دیپلماتیک

برخی مجالس دنیا با انعقاد همکاری‌های بلندمدت پارلمانی با کشورهای همسو به‌دنبال آن هستند «ضریب دیپلماسی پارلمانی» را تقویت کنند. یکی از کارویژه‌های گروه‌های دوستی و هیئت‌های دیپلمات مجلس جمهوری فدرال آلمان (بوندستاگ)، انعقاد «تفاهم‌نامه شراکت راهبردی» با کشورهای همسوست. بوندستاگ با تشکیل 54 گروه دوستی تا ژوئیه 2026، گسترش دیپلماسی پارلمانی دوجانبه را در اولویت قرار داده است. برای مثال با انتصاب رئیس مجلس دوازدهم به‌عنوان نماینده ویژه جمهوری اسلامی ایران در امور چین، ترسیم سند مشارکت همکاری‌های راهبردی بلندمدت بین‌المجالس ایران و چین علاوه‌بر افزایش ارزش‌افزوده دیپلماسی نگاه به شرق، قدرت چانه‌زنی نماینده ویژه جمهوری اسلامی ایران در امور چین را تسهیل، تسهیل و تقویت می‌‌کند.

•           استفاده از نظرات مشورتی رهبر حزب مخالف

ابتکار عمل فراکسیون حاکم در پارلمان هند در استفاده از نظرات رهبر حزب اقلیت یا رهبر اپوزیسیون به ارتقای کیفی فرایند دیپلماسی پارلمانی در این کشور کمک کرده است. بومی‌سازی این رویه در مجلس شورای اسلامی و برگزاری سلسله‌جلسات نخبگانی بین فراکسیون اکثریت، اقلیت و مستقل مجلس شورای اسلامی از مواردی است که به جهش خرد جمعی در حوزه دیپلماسی پارلمانی کمک می‌کند.

•            جایابی مناسب قانونگذاران جوان در مختصات دیپلماسی پارلمانی

در برخی مجامع پارلمانی از‌جمله اتحادیه بین‌المجالس جهانی، به کشورهایی که از ظرفیت حضور قانونگذاران جوان در هیئت‌های دیپلماتیک بهره ببرند، یک رأی بیشتر داده می‌شود. به همین دلیل یکی از خلاقیت‌های دیپلماتیک مجالس دنیا به سمت حمایت از حضور قانونگذاران جوان (نمایندگان زیر 40 سال) در مراودات دیپلماتیک معطوف شده است.

•           استفاده از پتانسیل زنان نماینده- دیپلمات

زنان نماینده- دیپلمات موفق شده‌اند بخش قابل‌توجهی از کرسی‌های مدیریتی در مجالس ملی و مجامع مهم پارلمانی را در اختیار داشته باشند. به همین دلیل هر‌گونه خلاقیت و ابتکار عمل برای جایابی مناسب آنان در گروه‌های دوستی یا هیئت‌های دیپلماتیک پارلمانی می‌تواند ارزش‌افزوده فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان را ارتقا دهد. برای مثال، مجلس لوک‌ساب‌های هند با اختصاص یک‌سوم کرسی‌های نمایندگی به زنان و رتبه‌بندی مهارت‌های دیپلماتیک آنان،‌ قدرت چانه‌زنی در «مجمع نمایندگان زن اتحادیه بین‌المجالس» را تقویت کرده است.

•           تقویت دیپلماسی روایی از دریچه نظام‌مندسازی توریسم پارلمانی

برخی مجالس دنیا با تسهیل سفر و بازدید قانونگذاران سایر کشورها به‌دنبال تقویت دیپلماسی روایی و رفع موانع گسترش روابط پارلمانی متوازن هستند. برای مثال پارلمان سوئد سالانه بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ بازدیدکننده خارجی دارد. این میهمانان ممکن است از رؤسا و رهبران مجالس سایر کشورها باشند [11]. در پاره‌ای از موارد نمایندگان پارلمان سوئد حاضرند خارج از قواعد پارلمان و حتی با هزینه‌های شخصی از مجالس کشورهای دیگر بازدید و به اشتراک‌گذاری تجارب اقدام کنند.

•             توجه به سه عنصر جغرافیا، هویت و تهدیدهای مشترک در ریل‌گذاری دیپلماسی پارلمانی

یکی از ابتکارات دیپلماتیک مجالس ملی و مجامع پارلمانی،‌ توجه به سه عنصر هویت،‌ جغرافیا و تهدیدات مشترک در ریل‌گذاری سیاست‌های کلان مرتبط با دیپلماسی پارلمانی است. برای مثال برخی مجالس دنیا، گروه‌های دوستی را براساس مناطق جغرافیایی تفکیک کرده‌اند. «گروه‌های دوستی پارلمانی» مالزی در 9 گروه آسیای جنوب شرقی، اقیانوسیه، آسیای شرقی، جنوب آسیا، آسیای میانه، غرب آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکا به تعمیق دیپلماسی پارلمانی با سایر کشورها مبادرت می‌ورزند. یکی از اولویت‌های دیپلماسی پارلمانی اسپانیا، انتفاع حداکثری از زبان و ادبیات مشترک با کشورهای آمریکای لاتین با هدف تقویت روابط دیپلماتیک با مجالس کشورهای مذکور است. در اسپانیا با استناد به بند سوم اصل دهم قانون اساسی، دولت می‌تواند با کشورهای آمریکای لاتین یا کشورهایی که پیوندهای ویژه‌ای با این کشور دارند، «معاهدات تابعیت دوگانه» منعقد کند.

•             استفاده از ظرفیت مشاوران خبره سیاست خارجی و روابط بین‌الملل

رئیس مجلس شورای اسلامی، رؤسای گروه‌های دوستی، هیئت‌های دیپلماتیک، قانونگذاران عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی و اعضای شورای اجرایی مجامع پارلمانی، از متولیان اصلی فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی هستند و اشراف آنان بر نظام مسائل اساسی حوزه روابط بین‌الملل، امری غیرممکن است؛ زیرا سیاست خارجی از حوزه‌های تخصصی مختلفی تشکیل شده است و پیچیدگی‌های خاص خود را دارد. به همین دلیل در قانون آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی، این امکان برای نمایندگان فراهم شده است با استفاده از ظرفیت نمایندگان ادوار مسلط به حوزه روابط بین‌الملل یا کارشناسان ممتاز سیاست خارجی، به خلق نوآوری و تحول‌گرایی در حوزه دیپلماسی مجامع اقدام کنند. در تبصره «3» ماده (45) قانون آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی تصریح شده است کمیسیون‏هاى تخصصى مجلس شورای اسلامی مى‏توانند به تعداد کافى مشاور ذى‏صلاح به‌ویژه از میان نمایندگان ادوار که در حوزه‌های مرتبط با کمیسیون صاحب تخصص و تجربه باشند از طریق هیئت‌رئیسه به خدمت بگیرند. در همین رابطه استفاده کنشگران دیپلماتیک از نمایندگان ادوار مشرف به حوزه سیاست خارجی و کارشناسان برجسته روابط بین‌الملل، سهم دانش و مهارت در سبد فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان را ارتقا می‌دهد.

•          افزایش سهم گروه‌های غیررسمی در فرایند مردمی‌سازی دیپلماسی پارلمانی

مجالس در راستای تقویت کارآمدگرایی و به‌منظور کیفی‌سازی عملکرد، بهبود ساختار و بقای فعالیت خود ناچارند از ظرفیت هر دو گروه بحث رسمی و غیر‌رسمی استفاده کنند. برای مثال، پارلمان فرانسه در سال 1983 «دفتر ارزیابی علمی و فناوری پارلمانی مشهور به اوپکست» را مورخ ۸ ژوئیه ۱۹۸۳ برای «آگاه‌سازی پارلمان از پیامدهای انتخاب گزینه‌های علمی و فناوری، به‌ویژه، برای قادر ساختن آن برای تصمیم‌گیری‌های روشنگرانه» تأسیس کرد. این دفتر، یک شورای علمی را ایجاد کرده است که تنوع رشته‌های علمی و فناوری را در ترکیب خود منعکس می‌کند و از بیست‌و‌چهار شخصیت برجسته علمی تشکیل شده است. این شورا به‌عنوان واسطه جهان سیاست با جهان تحقیقات عمل می‌کند و باید به سخنان محققان و پژوهشگران گوش دهد و نظرهای آنها را جویا شود. در «مرکز همکاری پارلمان و علم» پارلمان هلند نیز متناسب با حوزه‌های تخصصی کارشناسان، شبکه‌ خبرگان را ایجاد کرده که متناسب با نیاز جلسات از آنان دعوت به عمل می‌آید. از سال ۲۰۱۸ میلادی، هر‌ساله یک «مینی سمپوزیوم» توسط مرکز همکاری پارلمان و علم با حضور نمایندگان پارلمان هلند برگزار می‌شود.

•           فرصت‌آفرینی از پتانسیل نماینده- دیپلمات‌های ادوار پارلمان

استفاده از ظرفیت نمایندگان ادوار مسلط به حوزه سیاست خارجی می‌تواند به غنای ادبیات دیپلماسی پارلمانی کمک نماید. برای مثال در کتابخانه بوندستاگ جمهوری فدرال آلمان از تجارب نمایندگان ادوار برای تقویت مباحث مرتبط با دیپلماسی پارلمانی استفاده می‌شود. از منظر مدیران ارشد بوندستاگ، ارتباط مستمر با نمایندگان ادوار، صاحبان رسانه و خبرگان می‌تواند به مردمی‌سازی فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان کمک کند.

مهم‌ترین نتایج حاصل از مطالعه تطبیقی ابتکارات دیپلماتیک مجالس دنیا با تأکید بر ارتقای کارایی، شفافیت، هوشمندسازی و مردمی‌سازی دیپلماسی پارلمانی جمهوری اسلامی ایران عبارت‌اند از:

•          ایجاد مرجعی مشخص برای ارتقای دانش و مهارت‌های دیپلماتیک و پشتیبانی از رؤسای گروه‌های دوستی و اعضای هیئت‌های دیپلماتیک با محوریت اداره کل امور بین‌الملل مجلس شورای اسلامی می‌تواند ارزش‌افزوده مذاکرات دیپلماتیک نمایندگان در شرایط پساجنگ رمضان را افزایش دهد. توصیه می‌شود استفاده از این ابتکار دیپلماتیک در فاصله بین اعلام نتایج انتخابات تا شروع به‌کار رسمی مجلس، مورد توجه قرار گیرد.
•          رؤسای گروه‌های دوستی، پل‌های ارتباطی و از دیده‌بانان دیپلماسی پارلمانی جمهوری اسلامی ایران در عرصه روابط بین‌الملل محسوب می‌شوند، به همین دلیل انتشار وضعیت کنونی و چشم‌انداز تحولات بین‌المللی از منظر رؤسای گروه‌های دوستی در پایه‌گذاری دیپلماسی پارلمانی پیشران بسیار تأثیرگذار است. به همین دلیل یکی از سازوکارهای توانمندسازی کارکرد دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی، تأسیس شورای مشورتی رؤسای گروه‌های دوستی و برگزاری جلسات فصلی با حضور نمایندگان کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی و ارسال نتایج نشست به ریاست محترم مجلس شورای اسلامی است.
•          در راستای تقویت دیپلماسی روایی و اعتبارزدایی از جنگ ادراکی غرب برای القای انزوای ایران در نهادهای بین‌المللی، لازم است بخشی از ریل‌گذاری دیپلماسی پارلمانی به سمت شناسایی پتانسیل‌های تأسیس مجامع پارلمانی منطقه‌ای تمرکز یابد. همان‌گونه که در دیپلماسی دفاعی و رسمی، بازیگران از طریق همکاری‌های امنیتی و سیاسی تلاش می‌‌کنند به سمت موازنه‌سازی قدرت گام بردارند، در حوزه دیپلماسی پارلمانی نیز منطقه‌گرایی پارلمانی بخشی از ابتکار دیپلماتیک مجلس دوازدهم برای استقرار امنیت پایدار از دریچه برقراری موازنه قدرت است.
•         پایش و تحلیل مواضع سیاسی رهبران حزب یا فراکسیون حاکم در کشورهای برخوردار از نظام پارلمانی به‌صورت مستقیم در ارتقای عملکرد هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم تأثیرگذار است. در این میان تهیه «نقشه جامع احزاب و فراکسیون‌های حاکم بر مجالس آسیا، آفریقا و اروپا» و تبیین مواضع رهبران حزب‌ حاکم در قبال جمهوری اسلامی ایران، ارزش‌افزوده فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان مجلس دوازدهم را ارتقا می‌دهد. در همین رابطه،‌ نقش سفارتخانه‌های جمهوری اسلامی ایران در کشورهای مهم دارای نظام پارلمانی در شناساندن چهره‌های اثرگذار حزب حاکم در پارلمان، از اهمیت بالایی برخوردار است.
•          اشتراک‌گذاری داده‌ها بین اداره کل امور بین‌الملل مجلس شورای اسلامی با دو رکن «مرکز دیپلماسی عمومی و رسانه‌ای» و «معاونت دیپلماسی اقتصادی» وزارت امور خارجه، نقش مهمی را در ارتقای ارزش‌افزوده رایزنی‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم در مجامع بین‌المللی ایفا و به خلق ثروت و رفاه در کشور کمک می‌کند که در راستای آن می‌توان پیشنهادهایی چون ابتکار عمل نمایندگان برای تأسیس اتحادیه بین‌المجالس کمربند- راه که تأثیر زیادی بر پیشرفت سواحل مکران دارد را مورد اشاره قرار داد.
•          یکی از شاخص‌های دیپلماسی پارلمانی هوشمند، دیجیتال‌سازی گزارش‌ها، نشست‌های تخصصی و اسناد دیپلماسی پارلمانی است. توجه به این موضوع، نقش مهمی را در تقویت پل ارتباطی بین جامعه نخبگانی و کمیسیون سیاست خارجی و امنیت ملی ایفا می‌کند و سرعت تبادل و اشتراک‌گذاری یافته‌های مرتبط با دیپلماسی پارلمانی را افرایش می‌دهد.
•         نمایندگانی که برای اولین‌بار عضو هیئت‌های دیپلماتیک می‌شوند، بایستی به فنون و مهارت‌های دیپلماسی اشراف کامل داشته باشند. در این میان ارائه بسته‌های آموزشی به کنشگران دیپلماسی پارلمانی و قانونگذاران جدیدالورود درخصوص مهارت‌های لابی‌گری، روان‌شناسی سیاست، دیپلماسی بدن، مجامع مهم پارلمانی، اولویت‌های سیاست خارجی در اسناد بالادستی و فنون دیپلماسی در فاصله زمانی اعلام نتایج انتخابات تا شروع به‌کار مجلس جدید، از تأثیر بالایی در پرورش نماینده- دیپلمات‌های توانمند و کارآمد برخوردار است.
•          ابتکار دیپلماتیک رئیس مجلس شورای اسلامی برای حمایت از تأسیس مجمع رؤسای مراکز پژوهشی بریکس پلاس و شانگهای، ظرفیت نوینی را برای تقویت همکاری‌های مشترک بین اعضا به‌وجود آورده است.
•         تهیه پیوستار قانون برنامه برای هر‌یک از خلاقیت‌ها و ابتکارات دیپلماتیک نمایندگان می‌تواند رابطه معنادار بین دیپلماسی پارلمانی و فصل 21 قانون برنامه هفتم را تقویت کند.
•          بسیاری از احزاب و فراکسیون‌های مجالس دنیا با ایجاد «رابط پارلمانی»، شناسایی و راهکارهای گسترش روابط با سایر کشورها را در اولویت قرار داده‌اند. در مجلس نمایندگان ژاپن، با تعیین رابط دیپلماتیک برای فراکسیون‌ها، مردمی‌سازی فعالیت دیپلماتیک پارلمان در اولویت قرار دارد. این رویه می‌تواند در مجلس دوازدهم نیز دنبال شود و فراکسیون‌های کلیدی با تعیین رابط دیپلماتیک، نقش مؤثرتری را در مذاکرات دیپلماتیک با سایر مجالس دنیا ایفا کنند. مهم‌ترین لازمه انتفاع حداکثری از ظرفیت‌های دیپلماسی پارلمانی فراکسیون پایه، رفع خلأ‌های شکل‌گیری احزاب و فراکسیون‌های پارلمانی قدرتمند است.
•          یکی از ملزومات دیپلماسی پارلمانی هم‌افزا، بسترسازی برای حضور متناسب بانوان نماینده- دیپلمات در ترکیب گروه‌های دوستی و هیئت‌های دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی است. اهمیت این موضوع در مجامع پارلمانی همچون اتحادیه بین‌المجالس جهانی از اهمیت بالاتری برخوردار است.
•          رایزنی‌های رئیس فراکسیون زنان مجلس شورای اسلامی با همتایان خود در سایر کشورها یا مذاکره با قانونگذاران زن دارای کرسی‌های مدیریتی در مجامع مهم پارلمانی، به ارتقای ارزش‌افزوده دیپلماسی عمومی جمهوری اسلامی ایران کمک می‌کند. از طرفی اهتمام احزاب و تشکل‌های سیاسی برای حضور بانوان نماینده- دیپلمات در انتخابات مجلس شورای اسلامی، بستر مساعدتری را برای استفاده از این ظرفیت به‌وجود می‌آورد.
•          تأسیس «کنسرسیوم رؤسای مراکز پژوهشی و کتابخانه‌های مجمع مجالس آسیایی» با ابتکار عمل رئیس مجلس شورای اسلامی و به‌عنوان یکی از ارکان مشورتی مجمع مجالس آسیایی به حکمرانی دانش و فناوری در چرخه تصمیم‌گیری کمک می‌کند. مهم‌ترین مشکل مجمع در حال حاضر فقدان اجماع قانونگذاران آسیا پیرامون اولویت‌های اساسی قاره‌ای است. به همین دلیل یکی از اولویت‌های این کنسرسیوم باید به سمت شناسایی تهدیدها و فرصت‌های مشترک قاره‌ای معطوف شود.
•          سفارتخانه‌های جمهوری اسلامی ایران،‌ خط‌مقدم جمع‌آوری اطلاعات میدانی در کشورهای دارای نظام پارلمانی‌اند. به همین دلیل اشتراک‌گذاری داده‌ها بین مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، اداره کل امور بین‌الملل مجلس شورای اسلامی و مرکز دیپلماسی عمومی و رسانه‌ای وزارت امور خارجه به ارتقای روابط دیپلماتیک مجلس دوازدهم با کشورهای دارای نظام پارلمانی کمک می‌کند. در ماده (100) فصل بیست‌ویکم قانون برنامه هفتم پیشرفت نیز بر ضرورت هماهنگی حداکثری فعالیت‌های دیپلماتیک با وزارت امور خارجه تأکید شده است. به‌منظور توانمندسازی فعالیت‌های دیپلماتیک احزاب و فراکسیون‌های مجلس شورای اسلامی، شناسایی روان‌شناسی سیاسی رهبران احزاب حاکم و مرام‌نامه حزبی کشورهای دارای نظام پارلمانی ضروری است و سفارتخانه‌های جمهوری اسلامی ایران، مهم‌ترین مرجع ارائه اطلاعات میدانی درخصوص وزن سیاسی و میزان تأثیرگذاری هریک از احزاب و فراکسیون‌های پارلمانی کشور هدف است.
•          گنجاندن ماده الحاقی به قانون آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی برای حضور وابسته‌های مطالعاتی مرکز پژوهش‌ها در مأموریت‌های دیپلماتیک نمایندگان متناظر با اهداف مأموریت، به‌طور مستقیم ضریب اثربخشی فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان را ارتقا می‌دهد. به‌نظر می‌‌رسد همراهی پژوهشگران متناظر با نوع مأموریت هیئت دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی، ارزش‌افزوده مذاکرات آنان را ارتقا دهد.
•          برخی مجالس دنیا در یک دهه اخیر، تجارب ارزشمندی را در زمینه افزایش سهم فناوری‌های نوظهور به‌ویژه هوش مصنوعی در سه حوزه تقنین،‌ نظارت و دیپلماسی پارلمانی به‌دست آورده‌اند که بومی‌سازی تجارب موفق آنان به هوشمندسازی مجلس شورای اسلامی و تحقق دیپلماسی پارلمانی دیجیتال مؤثر است.

یکی از سازوکارهای توانمندسازی هر‌چه بیشتر فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی، ابتکار عمل برای بومی‌سازی خلاقیت‌های دیپلماسی پارلمانی سایر کشورهاست. در جدول 3 با توجه به نظام مسائل اساسی دیپلماسی پارلمانی به برخی توصیه‌های سیاستی اشاره می‌شود.

جدول 3. نظام مسائل دیپلماسی پارلمانی و ابتکارات مجلس شورای اسلامی

جدول 4. ابتکارات دیپلماسی پارلمانی و توصیه‌های سیاستی به مجلس شورای اسلامی