خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

رئیس‌جمهور، نخست‌وزیر و بسیاری از رهبران هجدهمین دوره مجلسین هند از حزب بهاراتیا جاناتا هستند. با توجه به اینکه دوره فعالیت پارلمان در هند پنج سال است، این حزب تا پایان فعالیت مجلس دوازدهم و دولت چهاردهم فرمان دیپلماسی پارلمانی و رسمی هند را در اختیار دارد.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

•          اهتمام بازوی مطالعاتی پارلمان هند به مبحث تاریخ شفاهی مذاکرات دیپلماتیک نمایندگان با استفاده از دو ظرفیت مستندسازی و هوشمندسازی، یکی از پیشران‌های ارتقای کارایی عملکرد هیئت‌های دیپلماتیک مجلسین هند در عرصه سیاست خارجی و روابط بین‌الملل است.
•          توجه به حکمرانی محلی در نظام سیاسی هند محسوس است. هر چند قانونگذاری در حوزه‌های بانکداری، دفاعی، سیاست خارجی، دفاعی و ارتباطات در صلاحیت مجلس فدرال است اما مجالس ایالتی در حوزه‌هایی همچون امور انتظامی و نظم عمومی، بهداشت عمومی، تجارت و بازرگانی داخلی از اختیارات انحصاری برخوردارند که از جلوه‌های «وحدت در عین کثرت» و از عناصر مهم حفظ تمامیت ارضی هند با وجود تکثر بالای قومی و فرقه‌ای است.
•          وزرای دولت هند از نمایندگان حزب یا فراکسیون حاکم بر مجلس لوک ساب‌ها انتخاب می‌شوند، به همین علت مجلس به‌راحتی بر عملکرد دولت نظارت دارد. این وضعیت در مجالس محلی نیز حاکم است. به‌این‌ترتیب مهم‌ترین عامل پیشگیری از فساد سیاسی، وجود ابزار قدرتمند کنترل و نظارت حزبی است.
•          اهتمام قانونگذاران از سال ۲۰۱۹ برای اختصاص کرسی‌های بیشتر به زنان (یک‌سوم کرسی‌ها) افزایش یافته و سهم آنان در ساختار دیپلماسی پارلمانی هند و حضور در رؤسای گروه‌های دوستی و هیئت‌های دیپلماتیک مجلس لوک ساب‌ها افزایش یافته است.
•          در اصلاحیه قانون اساسی چین در مارس ۲۰۲۸ که با ۲۹۵۸ رأی موافق و تنها دو رأی مخالف به تصویب رسید، «قدرت قانونگذاری محلی» افزایش و محدودیت خدمت رئیس‌جمهور و معاون او به دو دوره متوالی برداشته شد.
•          از ژوئن ۲۰۲۶، شاخه‌ای از «اندیشه شی جین‌‌پینگ» به‌عنوان دکترین رسمی حزب کمونیست اعلام شده است. «اندیشه شی جین‌‌پینگ در مورد حزب‌سازی» بر نظم و انضباط دقیق، رهبری متمرکز و ریشه‌کنی فساد تأکید دارد. به همین علت مطالعه راهبرد نوین سیاست خارجی حزب کمونیست چین براساس اندیشه شی جین‌پینگ و بازخورد آن بر دیپلماسی پارلمانی این کشور، می‌تواند در ریل‌گذاری دقیق‌تر همکاری‌های بلندمدت پارلمانی بین جمهوری اسلامی ایران و جمهوری خلق چین مؤثر باشد.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

•          در برخی کشورهای عضو شانگهای و بریکس پلاس، نظام فدرالیسم پارلمانی استوار است و حزب حاکم بر پارلمان به تشکیل دولت مبادرت می‌ورزد. به همین علت تقویت دیپلماسی پارلمانی متوازن با این کشورها به‌صورت مستقیم قدرت چانه‌زنی دولت جمهوری اسلامی ایران در شورای سران کشورهای عضو شانگهای و بریکس را تقویت کرده و هر گونه ابتکار عمل مجلس دوازدهم برای متوازن‌سازی دیپلماسی پارلمانی نگاه به شرق، اهرم فشار و چانه‌زنی جمهوری اسلامی ایران در مذاکرات پساجنگ رمضان را تقویت می‌کند. به همین علت ریل‌گذاری نقشه راه شراکت راهبردی بلندمدت بین مجالس ایران و چین، می‌تواند یکی از نوآوری‌ها و ابتکارات دیپلماتیک مجلس دوازدهم برای تقویت پدافند سیاست خارجی کشور در برهه پساجنگ رمضان باشد.
•          با انتصاب رئیس مجلس دوازدهم به‌عنوان نماینده ویژه جمهوری اسلامی ایران در امور چین، ترسیم سند مشارکت همکاری‌های راهبردی بلندمدت بین مجالس ایران و چین علاوه‌بر افزایش ارزش‌افزوده دیپلماسی نگاه به شرق، قدرت چانه‌زنی نماینده ویژه جمهوری اسلامی ایران در امور چین را تسهیل و تقویت می‌کند.
•          دو کشور هند و چین به‌علت جمعیت بالا از تعداد رأی بالایی در اتحادیه بین‌المجالس برخوردارند و تعمیق دیپلماسی پارلمانی متوازن با این دو کشور به تقریب مواضع دیپلماسی نگاه به شرق و تقویت رویکرد قرن پیش‌رو - قرن آسیا در این اتحادیه کمک می‌کند.
•          به دلیل اینکه تمامی اعضای شورای وزیران هند، عضو حزب یا ائتلاف حاکم بر مجلس لوک ساب‌ها (مجلس نمایندگان) هستند، هرگونه ابتکار عمل مجلس دوازدهم برای تقویت نقش و کارکرد دیپلماتیک فراکسیون‌های قوه مقننه با همتایان خود در هند و چین، می‌تواند ظرفیت‌های جدیدی را برای کمک به دستگاه وزارت امور خارجه و تقویت دیپلماسی رسمی با این دو کشور خلق کند. تحقق این امر مستلزم نگاه تحول‌گرایانه به کارکرد دیپلماتیک احزاب و فراکسیون‌های مجلس است.
•          ابتکار عمل فراکسیون حاکم در پارلمان هند در استفاده از نظرات رهبر حزب اقلیت یا رهبر اپوزیسیون به ارتقای کیفی فرایند دیپلماسی پارلمانی در این کشور کمک کرده است. بومی‌سازی این رویه در مجلس شورای اسلامی و برگزاری سلسله‌جلسات نخبگانی بین فراکسیون اکثریت، اقلیت و مستقل قوه مقننه از مواردی است که به جهش خرد جمعی در حوزه دیپلماسی پارلمانی کمک می‌کند.
•          حزب حاکم بر مجلسین هند و کمیته دائمی کنگره ملی خلق چین، تمامی پست‌های مهم و کلیدی در قوای مقننه و مجریه را در اختیار دارد و سکان اصلی سیاست خارجی مجالس این دو کشور توسط فراکسیون حاکم راهبری می‌شود. به همین دلیل پایش و تحلیل مواضع رهبران حزب یا فراکسیون حاکم به‌صورت مستقیم در اشراف هیئت‌های دیپلماتیک قوه مقننه بر اصول و مبانی حاکم بر دیپلماسی پارلمانی هند و جمهوری خلق چین مؤثر است.
•           برآورد وزن و جایگاه دیپلماتیک احزاب پارلمانی حاکم در کشورهای همسایه، پیرامونی و مجالس عضو بریکس پلاس و شانگهای در توانمندسازی فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم مؤثر است. در این میان تهیه «نقشه جامع احزاب و فراکسیون‌های حاکم بر مجالس آسیا، آفریقا و اروپا» و تبیین مواضع سیاسی حزب حاکم در قبال جمهوری اسلامی ایران به‌ویژه در کشورهای دارای نظام فدرالیسم پارلمانی، ارزش‌افزوده فعالیت‌های دیپلماتیک گروه‌های دوستی و هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم را ارتقا می‌دهد. در همین رابطه، نقش سفارتخانه‌های جمهوری اسلامی ایران در پکن و دهلی‌نو در شناسایی و تبیین چهره‌های اثرگذار حزب حاکم بر مجالس هند و چین، از اهمیت بالایی برخوردار است.

۱. مقدمه

ایران و هند به‌علت اشتراکات تاریخی و فرهنگی از یک ارتباط بین تمدنی برخوردارند که این امر فضای مساعدی را برای گسترش روابط متوازن و پایدار بین دو کشور به وجود آورده است. کشور هند با گستره وسیع جغرافیایی و جمعیتی، به ترتیب هفتمین کشور بزرگ و دومین کشور پرجمعیت دنیا و از لحاظ بیوفناوری، فناوری اطلاعات، انرژی اتمی، علوم پزشکی و صنعت کشاورزی در زمره کشورهای سرآمد جهان است. جمعیت هند تا ژوئیه ۲۰۲۶، حدود 1/476 میلیارد نفر بود که نزدیک به 172 میلیون نفر آن را مسلمانان تشکیل می‌دهند که پس از اندونزی و پاکستان بیشترین جمعیت مسلمان را دارد.

به‌علت سابقه طولانی استعماری انگلیس در هند، برخی ساختارها و فرایندهای سیاسی این کشور از انگلیس و نظام پارلمانی «وست مینستر» الگوبرداری شده‌اند. برای مثال همانند نظام پارلمانی انگلیس که دارای دو مجلس نمایندگان و اعیان بوده، مجلس هند نیز دارای دو مجلس نمایندگان (لوک ساب‌ها) و اعیان (راجیاساب‌ها) است. البته تفاوت‌هایی بین نظام انتخاباتی هند و نظام‌های وست مینستر وجود دارد. اول آنکه نظام سیاسی هند فدرال بوده و اختیارات قابل ‌توجهی به مجالس ایالتی اعطا کرده و دوم آنکه هند از یک نظام ذخیره‌سازی برخوردار است که براساس آن برخی حوزه‌های انتخابیه، برای نامزدهای قبایل فهرست‌بندی شده‌اند. ساختار سیاسی هند هر ایالت در اداره داخلی خود استقلال نسبی دارند و دارای «سروزیر»، شورای وزیران و مجلس ایالتی هستند که از این منظر به ساختار سیاسی ایالات متحده آمریکا شباهت دارند. دستورالعمل‌ها و اصول اساسی قانون اساسی هند در قالب «اصول راهنمای سیاست دولتی» مبنای ریل‌گذاری دیپلماسی پارلمانی این کشور است.

جمهوری اسلامی ایران و جمهوری خلق چین نیز در مارس 2021 با امضای توافق‌نامه همکاری‌های راهبردی 25 ساله وارد عصر جدیدی از گسترش روابط متوازن و چندلایه‌ای شده‌اند که این امر می‌تواند در حوزه همکاری‌های بلندمدت پارلمانی نیز تسری یابد، به‌ویژه اینکه هر دو کشور از منافع راهبردی مشترک و همسو در نهادهایی همچون جنبش عدم تعهد، شانگهای و بریکس پلاس برخوردارند. مخالفت چین با سیاست‌های یک‌جانبه‌گرایانه و سلطه‌گرایانه کشورهای غربی عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل، فصل جدیدی از همکاری‌های متقابل در حوزه دیپلماسی مجامع را رقم زده است. از طرفی انتصاب رئیس مجلس دوازدهم به‌عنوان نماینده ویژه جمهوری اسلامی ایران در امور چین، بستر مساعدتری را برای استفاده از فرصت‌های دیپلماسی مکمل پارلمانی برای پیشبرد اهداف مشترک بین دو کشور به وجود آورده است.

۲. پیشینه

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

جدول ۱. سوابق مطالعاتی مرتبط با مجلسین هند

2-2. سوابق تقنینی

جدول ۲. پیشینه قوانین مرتبط با تقویت دیپلماسی پارلمانی متوازن با هند و جمهوری خلق چین

۳. ظرفیت‌های دیپلماسی پارلمانی متوازن بین جمهوری اسلامی ایران و هند

دوره هجدهم فعالیت مجلس لوک ساب‌ها از ۴ ژوئن ۲۰۲۴ آغاز شده و در صورت منحل نشدن مجلس، دوره فعالیت آن تا ژوئن 2029 استمرار خواهد داشت. «قوه مقننه دومجلسی» هند شامل «مجلس لوک ساب‌ها» و «مجلس راجیاساب‌ها» بوده و یک قانونگذار هم‌زمان نمی‌تواند عضو هر دو مجلس باشد.

«مجلس سفلی»، «مجلس عوام»، «مجلس خلق»، «لویه جرگه» و مجلس نمایندگان، سایر عناوین مجلس لوک ساب‌ها هستند. «مجلس علیا»، «شورای ایالت‌ها» و سنا سایر عناوین مجلس راجیاساب‌ها هستند. به همین دلیل به قانونگذاران این مجلس، لقب سناتور اطلاق می‌شود.

تعداد کرسی‌های راجیاساب‌ها، 245 کرسی است که 233 سناتور از بین نمایندگان مجالس ایالتی و فرمانداران کل مشخص می‌شوند و دوازده سناتور را رئیس‌جمهور از بین ادیبان، دانشمندان، هنرمندان و نیکوکاران برجسته انتخاب می‌کند. دوره فعالیت هر سناتور 6 سال است. مجلس راجیاساب‌ها یک نهاد دائمی است. همانند سنای آمریکا، یک‌سوم سناتورهای مجلس راجیاساب‌ها هر دو سال یک‌بار بازنشسته شده و جای خود را به افراد تازه‌وارد می‌دهند [1].

برخلاف بسیاری از کشورهای فدرال همچون ایالات متحده آمریکا که سهمیه هر ایالت در سنا ثابت است، در راجیاساب‌ها، سهمیه هر ایالت به میزان جمعیت هر ایالت بستگی دارد. برای مثال ایالت «اوتار پراداش» دارای 31 سناتور و برخی ایالت‌ها دارای دو سناتور هستند.

«وزارت امور پارلمانی» در مه 1949 به‌منظور هم‌افزایی ظرفیت قوای مقننه و مجریه پایه‌گذاری شد. یکی از اهداف این وزارتخانه هم‌افزایی ظرفیت تقنینی و دیپلماسی پارلمانی هند در جهت ارتقای ارزش‌افزوده سیاست خارجی عنوان شده است. این وزارتخانه، اگرچه از نظر اندازه کوچک بوده، اما از وزارتخانه‌های کلیدی دولت و حلقه رابط دولت با مجالس لوک ساب‌ها و راجیاساب‌هاست. این وزارتخانه در خصوص لوایح در حال بررسی با وزارتخانه‌های دولت همکاری و بر روند پیشرفت لوایح از مرحله پیشنهاد در دولت تا تصویب نهایی آن در مجلسین هند نظارت دارد [2].

از زمان تصویب قانون اساسی در سال ۱۹۵۰ تا ژوئن ۲۰۲۶، به میزان 131 بار متمم‌هایی به قانون اساسی اضافه شده است. اصلاحیه 131 در آوریل ۲۰۲۶ به افزایش کرسی زنان در پارلمان و تسهیل حضور آنان در فعالیت‌های دیپلماتیک پارلمانی اشاره دارد[3]. در همین رابطه، از میان ۴۶۶۶ نماینده مجلس، ۴۶۴ نفر یا حدود 10 درصد آن را زنان برعهده دارند و «حزب بهاراتیا جاناتا» با ۱۶ درصد، بیشترین سهم بانوان نماینده را دارد. پایش سیر تطور سیاست‌های حاکم بر مجلس لوک‌ساب‌ها نشانگر اهتمام رهبران احزاب حاکم برای افزایش حضور زنان در عرصه‌های مدیریتی مجالس فدرال و ایالتی و اختصاص سهمیه‌ای مشخص برای حضور آنان در ریاست گروه‌های دوستی و هیئت‌های دیپلماتیک مجلس لوک‌ساب‌هاست [4].

رئیس‌جمهور در کنار مجالس لوک‌ساب‌ها و راجیاساب‌ها، سه رکن نهاد قانونگذاری هند را تشکیل می‌دهند و رئیس رسمی قوای مقننه، مجریه، قضائیه و فرمانده کل نیروهای مسلح است. در محیط میدان، نخست‌وزیر و شورای وزیران مسئولیت اجرایی را برعهده دارند و در برابر مجلس هند پاسخگو هستند اما در قانون اساسی وظایفی را برای رئیس‌جمهور در نظر گرفته که قدرت او را در تصمیم‌گیری‌های کلان سیاست داخلی و خارجی برجسته ساخته است [5]. بنابراین به‌منظور تحلیل افق دیپلماسی پارلمانی هند در قبال ایران، لازم است مواضع هیئت‌های دیپلماتیک مجلس لوک‌ساب‌ها، رئیس‌جمهور، نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه در قبال ایران به‌ویژه در شرایط پساجنگ رمضان به‌درستی تبیین و روایت شوند.

هند از گستردگی جغرافیایی و تنوع بالای قومی، فرهنگی و زبانی برخوردار است. از طرفی نظام سیاسی هند براساس مبانی دمکراسی پارلمانی پایه‌گذاری شده، یعنی هر حزب یا ائتلاف سیاسی که اکثریت کرسی‌های مجلس را در اختیار داشته باشد، دولت مرکزی را تشکیل می‌دهد. به همین دلیل تقویت مبانی حکمرانی محلی، تحکیم دمکراسی پارلمانی و تشکیل مجالس ایالتی از مزیت‌های قانون اساسی هند است و با این شیوه توانسته دغدغه اقوام و خرده‌فرهنگ‌های ایالتی را در سپهر تصمیم‌سازی کشور منعکس و از دوقطبی یا چندقطبی شدن جامعه پیشگیری کند. هند دارای 35 مجلس ایالتی است.

انتخابات هجدهمین دوره لوک‌ساب‌ها طی هفت مرحله از 19 آوریل تا ۱ ژوئن ۲۰۲۴، برای انتخاب تعیین «543 حوزه انتخابیه لوک‌ساب‌ها» برگزار شد. «حزب بهاراتیا جاناتا» با 240 کرسی، اکثریت کرسی‌ها را به دست آورد و پس از آن «کنگره ملی هند» با 99 کرسی قرار گرفت. با اکثریت مطلق مورد نیاز 272 کرسی، «ائتلاف اتحاد دمکراتیک ملی» به رهبری حزب بهاراتیا جاناتا، دولت را تشکیل داد.

«دروپادی مورمو» از حزب بهاراتیا جاناتا از 25 ژوئیه 2022، رئیس‌جمهور هند است. «شری نارندرا مودی» از حزب بهاراتیا جاناتا در ۹ ژوئن ۲۰۲۴ برای سومین بار به‌عنوان نخست‌وزیر سوگند یاد کرد. این پیروزی، سومین دوره متوالی برای شری مودی بود و رهبری او را بیش‌ازپیش تثبیت کرد. او یکی از طولانی‌ترین دوره‌های نخست‌وزیری را از 26 مه 2014 دارد. به همین دلیل بررسی مواضع دیپلماتیک رهبران حزب بهاراتیا جاناتا به‌ویژه مواضع آنان پیرامون دشمن آمریکایی-صهیونی در جنگ رمضان، نقش مهمی را در برآورد سیاست خارجی مجلسین هند در قبال ایران ایفا می‌کند.

در پارلمان هند، رهبر بزرگ‌ترین حزب اقلیت مجلس لوک‌ساب‌ها با عنوان رهبر اپوزیسیون شناخته می‌شود. در هجدهمین دوره لوک‌ساب‌ها، «راهول گاندی» رهبر اپوزیسیون پارلمان هند است.

در اولین نشست مجلس لوک‌ساب‌ها، قانونگذاران مجلس نمایندگان از بین خودشان، یک نماینده را به‌عنوان رئیس و نماینده‌ای را با عنوان نایب‌رئیس انتخاب می‌کنند. رئیس مجلس عموماً در اولین اجلاس انتخاب می‌شود. از ژوئن ۲۰۱۹، ریاست مجلس لوک‌ساب‌ها را «ام بیرلا» برعهده دارد. او در ساختار سلسله‌مراتب حکمرانی در رتبه ششم قرار دارد و در 26 ژوئن ۲۰۲۴ مجدداً به ریاست مجلس لوک‌ساب‌ها برگزیده شد. بررسی مواضع دیپلماتیک او در قبال جمهوری اسلامی ایران، نقش مهمی را در جهت‌گیری دیپلماسی پارلمانی هند در قبال ایران ایفا می‌کند.

همانند سنای آمریکا، ریاست راجیاساب‌ها به‌طور معمول با معاون رئیس‌جمهور است و «عضو مؤظفی پارلمان» است. عضو مؤظفی پارلمان به نماینده‌ای اطلاق می‌شود که حضورش در مجلس به‌دلیل پُست و جایگاه سیاسی او بوده و از طریق آرای مردم عضو پارلمان نشده است. از ژوئن ۲۰۲۴، «جاگت پراکش نادا» از حزب بهاراتیا جاناتا ریاست مجلس راجیا‌ساب‌ها را برعهده دارد.

همانند مجلس لوک‌ساب‌ها که رهبر بزرگ‌ترین حزب اقلیت به‌عنوان رهبر حزب مخالف برگزیده می‌شود، در راجیاساب‌ها نیز رهبر حزب کنگره ملی خلق به‌عنوان رهبر حزب مخالف در اظهارنظرها مشارکت فعال دارد. در هجدهمین دوره فعالیت مجلس راجیاساب‌ها، «شری مالی کارجان خارج»، رهبری حزب مخالف را برعهده دارد. «شری رائول گاندی» نیز ریاست حزب کنگره ملی که به‌عنوان رهبر حزب مخالف شناخته می‌شود را برعهده دارد.

شکل ۱. رؤسای پارلمان و رهبران حزب مخالف مجلسین هند

نقش احزاب و فراکسیون‌های پارلمانی در ساختار و فرایند قانونگذاری هند بسیار برجسته و تأثیرگذار است. هر حزب به‌تنهایی یا از طریق ائتلاف با سایر احزاب، برای تشکیل دولت به رأی 272 از 543 نماینده پارلمان نیاز دارد. برخی مواقع یک حزب آرای بالایی آورده، اما برای رسیدن به سقف 272 رأی، تشکیل ائتلاف یا «جبهه» را می‌دهد. هر حزب یا فراکسیونی که بیشترین کرسی را در مجلس لوک‌ساب‌ها به‌دست آورد، دولت فدرال را تشکیل می‌دهد.

بیش از 700 حزب سیاسی در هند در سه گروه احزاب ملی، ایالتی و محلی با یکدیگر رقابت می‌کنند اما تاکنون فقط نمایندگان 6 حزب موفق شده‌اند به پُست نخست‌وزیری دست یابند. از طرفی الگوی رقابت حزبی در ایالت‌های مختلف متفاوت بوده که مولود تنوع بالای جغرافیایی و فرهنگی هند است. هر حزبی بتواند حدنصاب آرا یعنی نصف به‌علاوه یک (272 نماینده از مجموع 543 نماینده) را به‌دست آورد، بدون نیاز به ائتلاف با سایر احزاب می‌تواند دولت را تشکیل دهد. به‌عبارتی شورای وزیران می‌تواند تک‌حزبی یا ائتلافی باشد. به پارلمانی که در آن هیچ حزبی از اکثریت لازم برخوردار نباشد، «پارلمان معلق» می‌گویند [6].

جدول ۳. رتبه‌بندی چهار حزب پارلمانی هند براساس نتایج انتخابات ۲۰۲۴ میلادی [7]

رصد مباحث مطروحه در حوزه سیاست خارجی و امنیتی نشان می‌دهد که جهت‌گیری گزارش‌های بازوی پژوهشی مجلسین هند از سال 2022 تاکنون به سمت جنگ رمضان، آینده نظام حقوقی تنگه هرمز، تبعات محاصره دریایی ایران، «هوش مصنوعی در جنگ»، «حضور امنیتی رو به رشد چین در اقیانوس هند و پیامدهای آن برای هند»، «منافع و نفوذ چین در جنوب آسیا»، «نظم جهانی نوظهور- یک دیدگاه هندی»، «پیامدهای ارزهای دیجیتال بر اقتصاد هند»، «تبانی چین و پاکستان»، «تأثیر جنگ روسیه و اوکراین بر اقتصاد هند»، «اروپا در محاسبات ژئواستراتژیک هند»، «مسئله هسته‌ای ایران»، «همکاری انرژی هند و خلیج فارس» و «حوثی‌ها، حماس و حزب‌الله، بازیگران غیردولتی در حال ساختن دولت‌های جایگزین» تمرکز یافته‌اند.

برای استفاده بهینه و ماندگار از اسناد و شرح مذاکرات هیئت‌های دیپلماتیک، «واحد میکروفیلم» در ساختار دبیرخانه کتابخانه ایجاد شده است. مدیران ارشد کتابخانه بر این باورند «میکروگرافی/میکرو فیلم‌سازی» روشی تثبیت‌ شده برای «حفظ اسناد نادر و رو به زوال» مرتبط با مباحث دیپلماسی پارلمانی است. در مقایسه با طول عمر کوتاه رسانه‌های دیجیتال، تخمین زده می‌شود طول عمر طبیعی میکروفیلم با جابه‌جایی و نگهداری دقیق، تقریباً ۵۰۰ سال است. علاوه‌بر این، میکروفیلم‌ها در برابر ویروس‌ها یا کرم‌ها مقاوم‌اند، توسط هکرها دست‌کاری نمی‌شوند و از نظر هزینه ضبط، طول عمر رسانه و کیفیت تصویر نسبت به «رسانه‌های دیجیتال» مزیت دارند. به همین دلیل در بایگانی کتابخانه مجلسین هند با تهیه میکروفیلم مباحث سیاست خارجی مطروحه در صحن مجلس، از آن به‌عنوان اسناد پشتیبان مذاکرات دیپلماتیک نمایندگان استفاده می‌شود.

یکی از نهادهای تابعه کتابخانه هند، «مرکز اطلاعات و تحقیقات» است. یکی از اولویت‌های آن، دیجیتال‌سازی اسناد و گزارش‌های پارلمانی همچون کتاب‌ها و فصلنامه‌های الکترونیکی و خیز به سمت تحول در ماهیت و کارکرد «کتابخانه دیجیتال پارلمانی» است. وب‌سایت کتابخانه پارلمان هند از تنوع بالایی برخوردار است و با ایجاد زیرساخت‌های کتابخانه هوشمند، اطلاع‌رسانی به هیئت‌های دیپلماتیک مجلسین هند حداقل زمان ممکن را در اولویت قرار داده است. این مرکز با تهیه پیش‌نویس سخنرانی برای رؤسای مجلسین و هیئت‌های دیپلماتیک به‌صورت مستقیم در ارتقای دیپلماسی پارلمانی روایتی هند ایفای نقش می‌کند. از طرفی با انتشار کتابچه‌ای با عنوان «اعضای مجلس لوک‌ساب‌ها در یک معرفی کوتاه و شرح زندگی اعضای آن» در شناساندن سوابق کاری و تخصصی اعضای هیئت‌های دیپلماتیک به شهروندان گام‌های اساسی برداشته است. مرکز اطلاعات و تحقیقات با انتشار کتابچه جیبی فهرست همایش‌ها و سمینارهای مهم بین‌المللی در هند، در جهت تقویت ارتباط اعضای هیئت‌های دیپلماتیک با جامعه خبرگانی در سطوح بین‌المللی گام برداشته است. یکی دیگر از اقدام‌های تحولی بازوی مطالعاتی مجلسین هند، انتشار فصلنامه «مجله اطلاعات پارلمانی» پیرامون آخرین نوآوری‌های دیپلماتیک مجلسین هند و سایر مجالس دنیا با هدف بهبود مستمر فرایندهای مرتبط با دیپلماسی پارلمانی است. انتشار «خبرنامه گروه‌های پارلمانی هند» با تمرکز بر موانع و شیوه‌های ارتقای کارآمدی گروه‌های دوستی به‌منظور حضور قدرتمند هیئت‌های دیپلماتیک هند در مجامع پارلمانی، همایش‌های بین‌المللی، «مجمع پارلمانی کشورهای مشترک‌المنافع» و «مجمع رؤسای مجالس اتحادیه همکاری‌های منطقه‌ای جنوب آسیا» نشانگر اهتمام بازوی مطالعاتی مجلسین هند به تقویت جایگاه گروه‌های دوستی در مراودات دیپلماتیک پارلمانی است.

دبیرکل، همتای معاون اجرایی در قوه مقننه جمهوری اسلامی ایران بوده و برعکس سایر پست‌های مدیریتی پارلمان، از یک ثبات نسبی برخوردار است و کمتر تغییر می‌کند. از دسامبر 2020، «شری آپتال کومارسینگ» دبیرکل لوک‌ساب‌هاست که ریاست دبیرخانه را برعهده دارد. این دبیرخانه در بخش مدیریت دانش بسیار فعال است و نشریات متعددی را برای اطلاع نمایندگان از آخرین نوآوری‌های حوزه دیپلماسی پارلمانی منتشر می‌کند [8].

انتشار «کتاب‌های بزرگواران موجود در کتابخانه مجلس هند» و بارگذاری آثار پژوهشی قانونگذاران ارشد و رجال عالی‌رتبه هند با هدف تجمیع و مستندسازی صاحبان تجربه و هدایت آن به سمت ارتقای کارایی و اثربخشی فعالیت‌های نمایندگی، بخشی دیگر از نوآوری بازوی مطالعاتی پارلمان هند برای انتفاع حداکثری از تجارب نماینده-دیپلمات‌های ادوار پیشین مجلس و هدایت آن به سمت ارتقای کارآمدی و اثربخشی دیپلماسی پارلمانی است. انتشار عناوین کتب و گزارش‌های منتشر شده کتابخانه در ماهنامه «بولتن کتابخانه پارلمانی» برای اطلاع شهروندان با هدف ارتقای سواد رسانه‌ای شهروندان در حوزه مباحث مرتبط با دیپلماسی پارلمانی نیز نقش مهمی را در شفافیت‌افزایی فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان ایفا می‌کند.

بارگذاری روزنامه‌های مهم داخلی و سه روزنامه خارجی نیویورک‌تایمز، فایننشال‌تایمز و تایمز لندن به سه زبان هندو، انگلیسی و محلی، بخشی از اقدام تبیینی پارلمان هند با هدف اشراف هیئت‌های دیپلماتیک به آخرین رویدادهای بین‌المللی است. برقراری ارتباط با کتابخانه‌های مرجع و تسهیل دسترسی قانونگذاران به فایل پی‌دی‌اف فصلنامه‌ها و «نشریات» مهم به‌منظور اطلاع نمایندگان از آخرین نظرات جامعه نخبگانی نیز به ارتقای مهارت‌های دیپلماتیک قانونگذاران کمک کرده است.

«مرکز مطالعات سیاست‌پژوهی تحقیقات قانونگذار» که عموماً با حروف اختصاری عبارت «مطالعات سیاست‌پژوهی» شناخته می‌شود، از دیگر بازوهای مطالعاتی پارلمان هند است که از «کمیته‌های دائمی مرتبط با ادارات»، «کمیته‌های مالی»، «کمیته‌های موردی» و «کمیته‌های پارلمانی» همراه با کمیته‌های فرعی تشکیل شده‌اند. مدیریت تمامی کمیته‌ها برعهده نمایندگانی از مجلسین هند است. این کمیته‌ها عموماً دارای اعضایی حدود 30 نفر از نمایندگان مجالس لوک‌ساب‌ها و راجیاساب‌ها هستند. صرف نظر از مسائل و موضوعات مطروحه در مجلسین هند، تقویت ارتباط قانونگذاران و نهادهای دولتی با آحاد مردم در اولویت این مرکز قرار دارد که به مردمی‌سازی فعالیت‌های تقنینی و نظارتی قانونگذاران و سنجش افکار جامعه خبرگی هند در خصوص عملکرد مجلسین این کشور کمک می‌کند. راهبرد این مرکز، گردآوری نظرات و ملاحظات مشورتی ذی‌نفعان و انجمن‌های علمی در خصوص طرح‌ها و لوایح در دست اقدام است. از دیگر کارکردهای این مرکز، شناسایی و گزینش دستیارانی از جامعه خبرگی برای نمایندگان مجلسین هند است. این مهم از طریق اعلام فراخوان برای اعطای بورسیه، تحت عنوان «دستیاران قانونگذاری اعضای پارلمان» صورت می‌گیرد.

«مؤسسه تحقیقاتی و آموزشی پارلمانی برای دمکراسی» زیر نظر دبیرخانه مجلس لوک‌ساب‌ها به برگزاری کارگاه‌های آموزشی و آموزش نمایندگان و کارکنان مجلسین هند متمرکز است. به‌ویژه نمایندگان جدیدالورودی که سابقه فعالیت‌های دولتی نداشته و برای اولین‌بار حضور در پارلمان را تجربه می‌کنند، از کارگاه‌های آموزشی این مرکز بهره می‌برند. برخی آموزش‌های تخصصی نیز متناسب با عضویت نمایندگان در کمیته‌های تخصصی به آنان ارائه می‌شود. ایجاد فرصت‌های آموزشی و مطالعاتی برای اعضای هیئت‌های دیپلماتیک از طریق این مرکز انجام می‌شود. در این میان ایجاد واحد ارتقای دانش و مهارت‌های دیپلماتیک برای پشتیبانی از رؤسای گروه‌های دوستی و اعضای هیئت‌های دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی در مجامع مهم پارلمانی با محوریت اداره کل امور بین‌الملل قوه مقننه می‌تواند ارزش‌افزوده مذاکرات دیپلماتیک مجلس دوازدهم در شرایط پساجنگ رمضان را افزایش دهد. توصیه می‌شود استفاده از این ابتکار دیپلماتیک در فاصله بین مشخص شدن نتایج انتخابات مجلس تا شروع به کار رسمی مجلس، مورد توجه اداره امور بین‌الملل قرار گیرد. 

۴. ظرفیت‌های دیپلماسی پارلمانی متوازن بین جمهوری اسلامی ایران و جمهوری خلق چین

چین بعد از روسیه و کانادا، سومین کشور پهناور دنیا و عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل است. این کشور از قدرت‌های نوظهور قرن 21 است که با توسعه متوازن در تمامی ابعاد قدرت نرم و سخت، توانسته به مهم‌ترین رقیب راهبردی آمریکا در عرصه جهانی تبدیل شود. این کشور با مشارکت فعال در روند پایه‌گذاری نهادهایی همچون سازمان همکاری شانگهای و بریکس پلاس به دنبال شکل‌گیری بلوک‌های قدرتمند نظامی و اقتصادی با مشارکت کشورهای منطقه است.

«سازمان همکاری شانگهای» در ۱۵ ژوئن ۲۰۰۱ تأسیس شد و اعضای بنیان‌گذار آن چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان بودند. در سال ۲۰۱۷، هند و پاکستان به این سازمان پیوستند. در سال ۲۰۲۳، جمهوری اسلامی ایران و در سال ۲۰۲۴، بلاروس به عضویت آن درآمدند و تعداد کل کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای به ۱۰ کشور رسیده است. عالی‌ترین نهاد تصمیم‌گیری سازمان همکاری شانگهای، «شورای سران کشورها» که سالی یک‌بار تشکیل جلسه می‌دهد و میزبان، آن کشوری است که ریاست دوره‌ای آن را برعهده دارد. دبیرخانه سازمان همکاری شانگهای در پکن و «کمیته اجرایی ساختار منطقه‌ای ضدتروریسم» در تاشکند ازبکستان مستقر است. «ژان مینگ» از چین، دبیرکل سازمان همکاری شانگهای است [9].

برزیل، روسیه، هند و چین از اعضای مؤسس بریکس هستند. در سال 2023، 6 کشور ایران، امارات متحده عربی، اتیوپی، مصر، آرژانتین و عربستان سعودی نیز در قالب بریکس پلاس به این نهاد اضافه شدند. به‌عبارتی هند و چین از اعضای مؤسس هر دو نهاد سازمان همکاری شانگهای و بریکس هستند و تقویت دیپلماسی پارلمانی متوازن با این دو کشور، در تعمیق روابط خارجی ایران با این دو سازمان مؤثر است.

مبنای ترسیم سیاست‌های حاکم بر دیپلماسی پارلمانی چین برآمده از قانون اساسی است و بدون مطالعه آن، تبیین نحوه توزیع قدرت در پارلمان این کشور امکان‌پذیر نیست. قانون اساسی جمهوری خلق چین در سال 1954 نگارش شد. قانون اساسی فعلی در سال ۱۹۸۲ ارائه شد که تاکنون ۵ بار اصلاح شده که آخرین اصلاح در سیزدهمین کنگره ملی خلق در 11 مارس 2018 با ۲۹۵۸ رأی موافق، دو رأی مخالف و سه رأی ممتنع به تصویب رسید و تغییرات قابل توجهی مانند اعطای «قدرت قانونگذاری محلی» به حوزه‌های انتخابیه، تأسیس «کمیسیون نظارت ملی» و ایجاد سوگندنامه قانون اساسی در متن آن اعمال شدند. این اصلاحیه محدودیت خدمت رئیس‌جمهور و معاون او بیش از دو دوره متوالی را حذف کرد. با این اصلاح، مانع قانونی انتخاب مجدد «شی جین‌پینگ» به‌عنوان رئیس‌جمهور برای سومین دوره پنج‌ساله رفع و مجدداً با رأی نمایندگان به‌عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شد [10].

قوه مقننه جمهوری خلق چین، تک مجلسی و از دو رکن «کنگره ملی خلق» و «کمیته دائمی کنگره ملی خلق چین» تشکیل شده که عالی‌ترین سطح قانونگذاری چین و مهم‌ترین رکن تصمیم‌گیری‌های کلان این کشور است. «کنگره ملی خلق» نزدیک به هفتاد سال سابقه فعالیت دارد و به‌عنوان بالاترین نهاد اداری براساس مفاد «قانون اساسی ۱۹۵۴ چین» تشکیل شد. این کنگره از سال ۱۹۷۸ به‌طور منظم، جلسات سالیانه را برگزار کرده و نقشه‌راه آن براساس سیاست‌های کلان حزب کمونیست ریل‌گذاری می‌شود [11]. بیستمین کنگره ملی حزب کمونیست چین در 22 اکتبر 2022 در پکن به کار خود پایان داد. «کنگره ملی خلق» با 2977 کرسی، بالاترین رکن دولتی قدرت در ساختار حکمرانی جمهوری خلق چین بوده و تمامی اعضایش، مورد تأیید حزب کمونیست چین است. کنگره ملی خلق به همراه «کمیته‌های دائمی کنگره ملی خلق» وظیفه قانونگذاری را برعهده دارند.

دوره فعالیت کنگره ملی خلق چین، پنج سال بوده و سالی یک‌بار به مدت دو هفته تشکیل جلسه می‌دهد و پس از استماع گزارش مقام‌های ارشد دولتی و تصویب لوایح عمده‌ای که دولت خواستار تصویب آنهاست، کار آن پایان می‌یابد. به‌دلیل تعداد بالای نمایندگان کنگره ملی خلق و چون این کنگره تنها یک‌بار در سال تشکیل جلسه می‌دهد، «کمیته دائمی کنگره ملی خلق» ایجاد شده که وظایف قانونگذاری و نظارت در طول سال را برعهده دارد. به‌عبارتی به غیر از دو هفته در سال که کنگره ملی خلق، وظایف قانونگذاری را انجام می‌دهد در سایر ایام سال، کمیته دائمی رسالت قانونگذاری و نظارت بر قوانین و دستگاه‌های اجرایی را برعهده دارد. اغلب اعضای کمیته دائمی از مقام‌های حزب کمونیست هستند. ازآنجاکه طرح‌ها و برنامه‌های ارجاع شده کمیته دائمی به کنگره ملی خلق، پیش‌تر به تأیید رهبر این کشور رسیده، اعضای کنگره همیشه به این لوایح و برنامه‌ها رأی مثبت می‌دهند.

رئیس، معاون رئیس و دبیرکل، «شورای رؤسا» را تشکیل می‌دهند که راهبری کمیته دائمی را برعهده دارند. رئیس کمیته دائمی و معاون او نمی‌توانند بیش از دو دوره متوالی به این سمت انتخاب شوند. اعضای کمیته دائمی توسط نمایندگان کنگره ملی خلق انتخاب می‌شوند. به همین دلیل اعضای آن در برابر کنگره ملی خلق پاسخگو هستند.

نظام انتخاباتی چین به‌صورت سلسله‌مراتبی است و مجالس گوناگونی از سطوح محلی تا ملی براساس اصول حاکم بر حزب کمونیست در این کشور نقش دارند. اعضای کنگره‌های محلی با رأی مستقیم مردم اما اعضای کنگره‌های رده بالاتر با رأی اعضای کنگره رده پایین خود انتخاب می‌شوند. نظام سیاسی چین به نحو چشمگیری تمرکززدا توصیف می‌شود و مقامات استانی و محلی از خودمختاری قابل توجهی برخوردارند.

ساختار سیاسی جمهوری خلق چین، مبتنی‌بر نظام تک‌حزبی است و علی‌رغم کم‌رنگ شدن رویکردهای سوسیالیستی در جهان، هنوز حزب کمونیست از قدرت سیاسی بلامنازعی در این کشور برخوردار است و در رأس ساختار حکمرانی آن، «کمیته دائمی پلیت‌بورُ حزب کمونیست چین» با 7 عضو، شامل رهبران ارشد حزب کمونیست قرار دارند که همگی توسط هیئت‌رئیسه کنگره ملی خلق نامزد و توسط معاونان انتخاب می‌شوند.

دیپلماسی پارلمانی، یکی از مهم‌ترین شیوه‌های پیشبرد اهداف سیاست خارجی چین بوده که بخشی از موفقیت آن، به‌دلیل نفوذ بالای کنگره ملی خلق چین در ساختار توزیع قدرت است [12]. هیئت دیپلماتیک کنگره ملی خلق چین در راستای «دیپلماسی چندجانبه»، نقش فعالی را در «اتحادیه بین‌المجالس جهانی» دارد. نقش «کمیته امور خارجه» و «کمیته امور خارجه در خارج از کشور چین» نیز در ترسیم دیپلماسی پارلمانی چین حائز اهمیت است.

«بیستمین کمیته دائمی دفتر سیاسی حزب کمونیست چین»، پس از بیستمین کنگره ملی حزب کمونیست چین برگزار شد. هرگونه تعمیق روابط نظام‌مند مجلس دوازدهم با کنگره ملی خلق چین، مستلزم اشراف هیئت‌های دیپلماتیک قوه مقننه به خطوط ترسیم شده کمیته پولیت‌بُور حزب کمونیست در حوزه سیاست خارجی و دیپلماسی اقتصادی است. در این میان پایش دقیق روان‌شناسی سیاسی شورای رهبری هفت‌نفره این کمیته و میزان هم‌ترازی و اهداف ترسیم شده این کمیته با راهبرد سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در قانون برنامه هفتم و شرایط نوظهور پساجنگ رمضان، می‌تواند در پیشبرد دیپلماسی متوازن با این کشور مؤثر باشد.

جمهوری خلق چین از ۱۶ ژوئن ۲۰۲۶، شاخه‌ای از «اندیشه شی جین‌‌پینگ» را به‌عنوان دکترین رسمی حزب کمونیست اعلام کرد. «اندیشه شی جین‌‌پینگ در مورد حزب‌سازی» بر نظم و انضباط دقیق، رهبری متمرکز و ریشه‌کنی فساد تأکید دارد. این اندیشه به‌عنوان «نقطه عطفی در تاریخ نظریه مارکسیستی در مورد حزب‌سازی و در تاریخ حزب‌سازی کمونیست چین» عنوان شده است. این عبارت به‌طور رسمی در جلسه‌ای به ریاست «کای چی-رئیس ایدئولوژی حزب و پنجمین عضو ارشد کمیته دائمی هفت‌نفره دفتر سیاسی» ابداع شد و «شی جین‌پینگ» این مفهوم را از هجدهمین کنگره ملی حزب در سال ۲۰۱۲ توسعه داد که نشان‌دهنده پاسخی به سؤالات اساسی، ازجمله چگونگی ایجاد «حزب مارکسیستی با حکومت‌داری بلندمدت» بوده است. در این گزارش آمده است که این مفهوم «به‌عنوان راهنمای اساسی برای تقویت حزب‌سازی در عصر جدید» عمل خواهد کرد. دکترین حزب‌سازی شی جین‌پینگ؛ «بلندمدت»، «سخت‌گیرانه» و «مبتنی‌بر قانون» است. در سال ۲۰۱۸، «اندیشه شی جین‌پینگ در مورد دیپلماسی» به‌عنوان یک دکترین راهنما تعیین شد. این دکترین بر حفظ رهبری حزب بر امور خارجی، ترویج «ایجاد جامعه‌ای با آینده‌ای مشترک برای بشریت»، احترام متقابل و همکاری سودمند تأکید دارد.

«اندیشه شی جین‌پینگ در مورد حزب‌سازی» که از ژوئن ۲۰۲۶ مصوب شده، «۱۴ اصل» را مطرح کرده که از مهم‌ترین موارد آن می‌توان به «رهبری متمرکز و یکپارچه کمیته مرکزی حزب»، «تأکید بر خودگردانی کامل و سخت‌گیرانه»، «تأکید بر سازمان منسجم در سطوح مختلف» و تأکید بر هماهنگی تمام جنبه‌های حزب، اصلاح نهادها و استفاده از قوانین و مقررات به شیوه‌ای علمی اشاره کرد. آخرین مورد اضافه شده به مجموعه اصول نظری حزب، حدود یک سال قبل از کنگره بعدی حزب که انتظار می‌رود در پاییز ۲۰۲۷ برگزار شود، معرفی شده و انتظار می‌رود بیش از دوسوم کمیته مرکزی حزب به‌دلیل محدودیت‌های سنی جایگزین و تغییرات عمده‌ای در دفتر سیاسی و کمیته دائمی اعمال شود [13].

جدول ۴. اعضای هفت‌نفره کمیته دائمی پلیت‌بُور حزب کمونیست چین به ترتیب رتبه [14]

۵. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

در مجلس لوک‌ساب‌های هند، نخست‌وزیر معمولاً به‌عنوان «رهبر مجلس» عمل می‌کند؛ اگر او عضو این مجلس نباشد، یک وزیر که عضو لوک‌ساب‌هاست و توسط نخست‌وزیر معرفی می‌شود، این سمت را برعهده دارد. رهبر مجلس یک مقام مهم پارلمانی است. به‌عبارتی در راهبرد کلان سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران برای تقویت روابط پایدار با نظام‌های فدرالی پارلمانی همچون هند، دیپلماسی پارلمانی و رسمی به‌صورت متقابل به شکل‌گیری سیاست خارجی هم‌افزا کمک می‌کنند. برای مثال ابتکار عمل وزارت امور خارجه برای تقویت رایزنی‌های سیاسی با نخست‌وزیر هند با توجه به جایگاه رهبری او در لوک‌ساب‌ها به‌صورت مستقیم به تقویت دیپلماسی پارلمانی دوجانبه با این کشور مؤثر است. از طرف دیگر، نوآوری هیئت‌های دیپلماتیک و گروه‌های دوستی مجلس دوازدهم با کشورهای برخوردار از نظام فدرالیسم پارلمانی با توجه به نقش حزب حاکم بر پارلمان در ساختار دولت، به‌صورت مستقیم کارآمدی و قدرت چانه‌زنی وزارت امور خارجه کشورمان با کشور مورد نظر را تقویت می‌کند. به همین دلیل تهیه راهبرد ملی دیپلماسی پارلمانی و رسمی در قبال کشورهای دارای نظام فدرالیسم پارلمانی به‌ویژه کشورهایی که از اهمیت بالایی در تحقق فصل 21 قانون برنامه هفتم پیشرفت برخوردارند، می‌تواند نقطه عطفی در همکاری‌های راهبردی مجلس دوازدهم و دولت چهاردهم برای تقویت دیپلماسی فعال با توجه به شرایط پساجنگ رمضان باشد.

هر چند رهبران کمیته دائمی توسط کنگره ملی خلق چین انتخاب می‌شوند، اما این کمیته از قدرت بالفعل بیشتری برخوردار است، زیرا کنگره ملی خلق فقط سالی یک‌بار به مدت دو هفته تشکیل جلسه می‌دهد. به همین دلیل در کنار تحلیل مواضع سیاست خارجی رهبران کنگره ملی خلق، پایش مواضع دیپلماتیک رئیس و دبیرکل کمیته دائمی نیز در برآورد دیپلماسی پارلمانی جمهوری خلق چین مؤثر است. با توجه به جایگاه مهم جمهوری خلق چین در مجمع پارلمانی بریکس و اتحادیه بین‌المجالس جهانی، انتفاع حداکثری از ظرفیت دیپلماتیک رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی، دبیران کل احزاب و فراکسیون‌های مجلس و رئیس گروه دوستی مجلس دوازدهم با همتایان خود در کمیته دائمی، می‌تواند فرصت‌های نوظهوری را برای تقویت دیپلماسی مجامع پارلمانی در مقطع پساجنگ رمضان خلق کند.

جدول ۵. الزامات دیپلماسی پارلمانی متوازن جمهوری اسلامی ایران با هند و چین

مأخذ: یافته‌های تحقیق.