خلاصه مدیریتی

شرح/ بیان مسئله

یکی از مهم‌ترین موضوعات حقوقی تابعیت است که بیانگر یک نوع رابطه سیاسی؛ حقوقی و معنوی است که یک شخص را به یک دولت مشخص پیوند می‌دهد.

برخی از احکام قانونی راجع به تابعیت که در قانون مدنی وجود دارد پس از گذشت حدود یک قرن نیازمند بازنگری و اصلاح هستند.

از جمله این مواد؛ ماده (۹۷۶) قانون مدنی و بند چهارم آن است که در این بند از این ماده کسانی که در ایران از پدر و مادر خارجی که یکی از آن‌ها در ایران متولد شده‌اند؛ ایرانی محسوب شده‌اند.

تابعیت مذکور در این بند تابعیت اصلی است نه اکتسابی و از سوی دولت ایران بر فرد تحمیل می‌گردد. همچنین تولد فرد در ایران و تولد یکی از والدین خارجی وی در ایران نشان‌دهنده تبعیت قانون ایران در این زمینه از سیستم خاک در اعطای تابعیت است و با توجه به اینکه والدین فرد مشمول خارجی هستند؛ اعطای اجباری تابعیت اصلی ایرانی به این فرد وی را دارای دو تابعیت خواهد نمود.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

چندین ایراد به بند چهارم ماده ۹۷۶ قانون مدنی وارد است از جمله اینکه تبعیض نسبت به زنان ایرانی بدین صورت که در این بند برای فرد متولد در ایران از مادر خارجی که آن مادر نیز در ایران متولد شده باشد؛ تابعیت ایرانی منظور شده است لکن برای مادر ایرانی که فرزند وی در ایران و از پدر خارجی متولد شده باشند این امتیاز وجود ندارد و فرزند وی در این ماده مشمول بند (۵) قرار داده شده است که روش اعطای تابعیت به آن فرزند سخت‌گیرانه‌تر می‌باشد.

همچنین احتمال اعطای تابعیت در این حالت به نسل دوم یا سوم دارندگان اقامت در ایران کاملاً فراهم می‌گردد.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

از منظر اصلاح ماده (۹۷۶) قانونی مدنی؛ بند چهارم این ماده؛ با توجه به مباحث بیان شده در این گزارش  باید تغییر یابد. دو پیشنهاد در این زمینه وجود دارد:

الف ـ این بند و به‌تبع آن بند الف ماده 977 قانون مدنی حذف گردد

ب ـ افراد مشمول این بند از طریق ماده (۹۷۹) قانون مدنی تقاضای تابعیت ایران را بنمایند یا اینکه برای فرد مشمول این ماده شرط مدت اقامت قرار داده شود و تابعیت وی نیز اکتسابی محسوب شده و این بند شکل زیر اصلاح شود:

«کسانی که در ایران از پدر و مادر خارجی که یکی از آن‌ها در ایران متولد شده؛ به وجود آمده‌اند مشروط به ۵ سال اقامت در ایران و پذیرش تقاضای تابعیت از سوی دولت ایران»

1. مقدمه

مفهوم تابعیت از منظر حقوقی دارای تعاریف متعددی است لکن همه آنها به‌نوعی در اینکه تابعیت یک نوع رابطه سیاسی؛ حقوقی و معنوی است که یک شخص را به یک دولت مشخص پیوند می‌دهد ]1[؛ مشترکند. 

در قوانین ما؛ ابتدا در ۱۶ شهریور ماه 1308 قانون تابعیت ][2 به تصویب شورای ملی رسید. این قانون در 16 ماده قواعد اساسی راجع به تابعیت را معین نموده بود که در سال 1309 متممی بدان الحاق شد و بعد از آن و پس از تصویب جلد دوم قانون مدنی3][ در سال 1313 در قانون مدنی ادغام گردید و مواد مندرج در قانون مدنی نیز در گذر ایام اصلاح گردید و یا قوانین دیگری با عناوین دیگر در خصوص تابعیت به تصویب مجلس رسید.

هم اکنون کتاب دوم از جلد دوم قانون مدنی با عنوان «در تابعیت» شامل مواد (۹۷۶) تا (۹۹۱) این قانون مصوب 1313/11/6 ؛ احکام قانونی تابعیت و قواعد کلی آن را در خود گنجانده است.

این احکام به طور کلی شامل تعیین ملاکات تابعیت اصلی و اکتسابی ایران؛ نحوه به‌دست‌آوردن تابعیت و نحوه ترک تابعیت و بازگشت به تابعیت ایران و احکام مختلفه راجع به آنهاست.

در ماده (۹۷۶) قانون مدنی افرادی که تابعیت ایرانی دارند مشخص شده‌اند.

لکن در این گزارش مختصر؛ به بررسی بند چهارم این ماده و ارائه پیشنهاداتی برای قانونگذاری مجدد در خصوص این بند می‌پردازیم.

2.وضعیت حقوقی فعلی نقل و انتقال خودرو در کشور

ماده (۹۷۶) قانون مدنی بیان می‌دارد:

«اشخاص ذیل تبعه ایران محسوب می‌شوند:
۱ ـ  کلیه ساکنین ایران به‌استثنای اشخاصی که تبعیت خارجی آن‌ها مسلم باشد. تبعیت خارجی کسانی مسلم است که مدارک تابعیت آن‌ها مورد‌ اعتراض دولت ایران نباشد.
۲ـ  کسانی که پدر آن‌ها ایرانی است اعم از اینکه در ایران یا در خارجه متولد شده باشند.

 ۳ـ  کسانی که در ایران متولد شده و پدر و مادر آنان غیرمعلوم باشد.
۴ـ  کسانی که در ایران از پدر و مادر خارجی که یکی از آن‌ها در ایران متولد شده به وجود آمده‌اند.
۵ ـ کسانی که در ایران از پدری که تبعه خارجه است به وجود آمده و بلافاصله پس از رسیدن به سن هیجده سال تمام لااقل یک سال دیگر در ایران‌ اقامت کرده باشند؛ والا قبول شدن آن‌ها به تابعیت ایران بر طبق مقرراتی خواهد بود که مطابق قانون برای تحصیل تابعیت ایران مقرر است.
۶ ـ  هر زن تبعه خارجی که شوهر ایرانی اختیار کند.
۷ ـ  هر تبعه خارجی که تابعیت ایران را تحصیل کرده باشد.

تبصره - اطفال متولد از نمایندگان سیاسی و کنسولی خارجه مشمول فقره 4 و 5 نخواهند بود.»

و هم چنین در بند (الف) ماده ۹۷۷ آمده است:

«هرگاه اشخاص مذکور در بند ۴ ماده ۹۷۶ پس از رسیدن به سن ۱۸ سال تمام بخواهند تابعیت پدر خود را قبول کنند باید ظرف یک سال درخواست کتبی به‌ضمیمه تصدیق دولت متبوع پدرشان دایر به اینکه آنها را تبعه خود خواهد شناخت به وزارت امور خارجه تسلیم نمایند.»

در بند چهارم ماده 976 قانون مدنی کسانی که در ایران از پدر و مادر خارجی که یکی از آن‌ها در ایران متولد شده اند؛ ایرانی محسوب شده اند.

چند مطلب در خصوص این بند قابل‌ذکر است:

۱ ـ تابعیت مذکور در این بند تابعیت اصلی است نه اکتسابی

۲- تابعیت مذکور در این بند تابعیت اجباری است و از سوی دولت ایران بر فرد تحمیل می‌گردد.

3 ـ تولد فرد در ایران و تولد یکی از والدین خارجی وی در ایران نشان‌دهنده تبعیت قانون ایران در این زمینه از سیستم خاک در اعطای تابعیت است که به دلیل وجود پدر خارجی حتماً طفل از تابعیت پدر نیز برخوردار خواهد شد و این موضوع باعث می‌گردد که فرد دارای دو تابعیت ایرانی و تابعیت غیرایرانی باشد که خود این موضوع از ایرادات این بند می‌باشد.

4 ـ هر چند در این بند برای فرد متولد در ایران از مادر خارجی که آن مادر نیز در ایران متولد شده باشد؛ تابعیت ایرانی منظور شده است لکن برای مادر ایرانی که فرزند وی در ایران و از پدر خارجی متولد شده باشند این امتیاز وجود ندارد و فرزند وی در این ماده مشمول بند (۵) قرار داده شده است که روش اعطای تابعیت به آن فرزند سخت‌گیرانه‌تر می‌باشد.

این موضوع از اشکالات قانون مدنی و این ماده از آن است که امتیازی را برای یک زن خارجی که در ایران متولد شده برای اعطای تابعیت به فرزند وی که در ایران متولد شده قرار داده است و عیناً همین حق را برای مادران ایرانی ایجاد ننموده و اعطای تابعیت به فرزند وی را مشمول روش دیگری قرار داده است.

5 ـ هم اکنون به دلیل تصویب قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی و مردان خارجی در سال 1385 و قانون اصلاح آن قانون در سال 1398؛ فرزندانی که از مادر ایرانی و پدر خارجی به دنیا آمده‌اند؛ در صورت تقاضای تابعیت ایرانی؛ می‌توانند در صورت وجود شرایط مقرر در قانون 1398 (مانند نداشتن مشکل امنیتی) از تابعیت اکتسابی (و نه اصلی) ایران بهره‌مند شوند.

دو تفاوت اصلی بین بند (۴) ماده 976 و قانون اصلاح قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی و مردان خارجی مصوب 1398 وجود دارد :

الف – در بند (۴) تابعیت فرزند متولد در ایران از مادر خارجی (و پدر خارجی) که در ایران متولد شده تابعیت اصلی است؛ ولی تابعیت فرزند متولد در ایران از مادر ایرانی (و پدر خارجی) که در ایران متولد شده اکتسابی است.

ب – تابعیت مذکور در بند (۴) مشروط به هیچ شرط دیگری نیست؛ ولی تابعیت مذکور در قانون مصوب 1398 علاوه بر اکتسابی بودن منوط به شرایطی مانند نبود مشکلات امنیتی شده است. 

6 ـ از دو مورد قبلی این موضوع نیز استنباط می‌گردد که قانون ایران در بند (۴) ماده ۹۷۶ قانون مدنی در مقایسه با بند (۵) همین قانون و قانون مصوب 1398 نسبت به زن خارجی و فرزند وی؛ رویکرد سهل‌تری برای اعطای تابعیت به فرزند پیش گرفته است .

اولاً تابعیت فرزند موضوع بند (۴) اصلی است؛ ولی تابعیت فرزند موضوع بند (۵) و قانون مصوب 1398 اکتسابی که تبعیض در این موضوع نسبت به طفل و هم چنین مادر ایرانی وی (از حیث تمتع فرزند وی از حقوقی که برای مادر وی وجود دارد) کاملاً آشکار است.

ثانیاً در بند (۴) مذکور شرایطی برای اعطای تابعیت وجود ندارد و مادر خارجی (یا پدر وی) می‌توانند با گواهی تولد طفل اقدام به درخواست شناسنامه نمایند لکن برای مادر ایرانی تنها امکان تقاضای تابعیت (نه شناسنامه) و آن هم در صورت نبود مشکل امنیتی و مانند آن وجود دارد که این موضوع نیز فرایند سخت‌تری برای مادر ایرانی برای فراهم نمودن امکانات لازم برای فرزند وی قرار داده است و تبعیض دیگری نسبت به مادر ایرانی به وجود آمده است.

ثالثاً در بند ۴؛ فرد موضوع ماده می‌تواند قبل یا بعد از 18 سال اقدام به شناسنامه نماید ولی فرد موضوع بند ۵ و قانون مصوب 1398 در صورت عدم تقاضای تابعیت قبل از 18 سالگی توسط مادر ایرانی به هر دلیل (مانند فوت مادر) تنها می تواند بعد از ۱۸ سالگی و در صورت نداشتن مشکل امنیت تقاضای تابعیت (نه صدور شناسنامه) نماید.

7ـ احتمال اعطای تابعیت در این حالت به نسل دوم یا سوم دارندگان اقامت در ایران کاملاً فراهم می‌گردد؛ به‌طوری‌که اگر مهاجران یا دارندگان اقامت در ایران خود یا فرزندشان در ایران به دنیا آمده باشند به ترتیب فرزند یا فرزند وی که در ایران متولد شده‌اند به‌صورت خودکار دارای تابعیت ایرانی اصلی خواهد شد.  این در حالی است که هم اکنون متولدین از مادر ایرانی و پدر خارجی طبق قانون اصلاح قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی و مردان خارجی مصوب 1390 [4[ دارای تابعیت اکتسابی هستند. احتمال بروز مشکلات امنیتی و هم چنین امکان ایجاد اختلال در توازن هویتی جامعه کاملاً محتمل است که تفصیل آن باید در گزارشی جداگانه بیان شود

8 – برای اعطای تابعیت؛ شرط مدت اقامت فرد در ایران و یا شرط مدت اقامت برای پدر یا مادر وی که در ایران متولد شده‌اند؛ وجود ندارد.

9 - هم اکنون امکان تقاضای تابعیت ایرانی برای همه کسانی که در ایران حداقل پنج سال اقامت داشته باشند؛ طبق ماده (۹۷۹) قانون مدنی وجود دارد.

با توجه به این نکات به نظر می‌رسد که ابقای این بند؛ علاوه بر تبعیضی که برای مادران خارجی بر علیه مادران ایرانی و فرزندان آنان به وجود آورده است؛ مضرات بیشتری مانند برهم‌خوردن نظم اعطای تابعیت به دارندگان مجوز اقامت در ایران و مهاجران به ایران را نیز به همراه دارد.

پیشنهاد می‌گردد:

این بند حذف گردد و افراد مشمول این بند از طریق ماده (۹۷۹) قانون مدنی تقاضای تابعیت ایران را بنمایند یا اینکه برای فرد مشمول این ماده شرط مدت اقامت قرار داده شود و تابعیت وی نیز اکتسابی محسوب شده و این بند شکل زیر اصلاح شود:

«کسانی که در ایران از پدر و مادر خارجی که یکی از آن‌ها در ایران متولد شده؛ به وجود آمده‌اند مشروط به ۵ سال اقامت در ایران و پذیرش تقاضای تابعیت از سوی دولت ایران »

3. جمع‌بندی

تابعیت یک نوع رابطه سیاسی؛ حقوقی و معنوی است که یک شخص را به یک دولت مشخص پیوند می‌دهد. در قوانین ما؛ قانون تابعیت مصوب 1308 که بعدها در قانون مدنی (جلد دوم) ادغام گردید قواعد اساسی راجع به تابعیت را معین نموده است و ماده (۹۷۶) قانون مدنی افرادی که تابعیت ایرانی دارند مشخص شده اند. در بند چهارم این ماده کسانی که در ایران از پدر و مادر خارجی که یکی از آن‌ها در ایران متولد شده اند؛ ایرانی محسوبند.

این بند دارای ایراداتی مانند تبعیض نسبت به زنان ایرانی در اعطای تابعیت به فرزندان آنان است که در این گزارش بیان گردیده است

فلذا پیشنهاد می‌گردد یا این بند حذف گردد و افراد مشمول این بند از طریق ماده (۹۷۹) قانون مدنی تقاضای تابعیت ایران را بنمایند یا اینکه برای فرد مشمول این ماده شرط مدت اقامت قرار داده شود و تابعیت وی نیز اکتسابی محسوب شود و متن ماده به شکل زیر تغیر یابد :

«کسانی که در ایران از پدر و مادر خارجی که یکی از آن‌ها در ایران متولد شده؛ به وجود آمده‌اند مشروط به ۵ سال اقامت در ایران و پذیرش تقاضای تابعیت از سوی دولت ایران» .