Author
Majles
Keywords
بند «ث» ماده (۳۷) قانون احکام دائمی توسعه، جامعترین و فراگیرترین قانون موجود در زمینه توسعه فیزیکی نهاد مسجد بهشمار میرود که با هدف تسهیل دسترسی عمومی به مساجد و نمازخانهها، دستگاههای اجرایی ملی و محلی را مکلف به پیشبینی، احداث و نگهداری فضای مناسب اقامه نماز در طرحها و مراکز مختلف کرده است. دائمی شدن این حکم، نشان میدهد که قانونگذار، توسعه زیرساختهای اقامه نماز را نه یک اقدام مقطعی، بلکه بخشی از چارچوب پایدار حکمرانی فرهنگی کشور تلقی کرده است. با وجود اهمیت تقنینی این بند، تاکنون نظارت، پایش و ارزیابی عملکردی از اجرای آن صورت نگرفته است. در همین راستا، گزارش حاضر به ارزیابی عملکرد دستگاههای مکلف شده در بند «ث» ماده (37) قانون احکام دائمی پرداخته و ضمن احصای چالشهای توسعه فیزیکی مساجد و نمازخانههای کشور، پیشنهادهایی در راستای تحقق بهینه بند «ث» ماده (37) قانون احکام دائمی ارائه میدهد.
یافتههای گزارش نشان میدهد که اجرای بند «ث» ماده (۳۷) در دستگاهها و حوزههای مختلف یکسان نبوده و عملکردهای متفاوتی داشتهاند. در سطح برنامهریزی، بهویژه در طرحهای جامع، تفصیلی و هادی، پیشبینی مکانی مساجد و نمازخانهها تا حدی نهادینه شده است؛ بااینحال، نبود سازوکارهای الزامآور موجب شده که بخش قابل توجهی از این پیشبینیها به مرحله اجرا نرسد. در حوزه اجرا، عملکرد دستگاهها متفاوت است. بنیاد مسکن انقلاب اسلامی تمرکز بیشتری بر بهسازی و تکمیل فضاهای موجود، بهویژه در مناطق روستایی داشته، اما در اقدامهای آن توسعه کمّی فضاهای جدید و احداث «خانه عالم» از پایداری لازم برخوردار نبوده و وابسته به تخصیصهای مقطعی بوده است. در مقابل، شهرداریها بهعنوان بازیگران اصلی مدیریت شهری، نقش تعیینکنندهای در تحقق اهداف قانون دارند، اما فقدان نظام گزارشدهی شفاف و قابل اتکا، ارزیابی عملکرد آنها را با محدودیت جدی مواجه کرده است. در حوزه نمازخانههای بینراهی، پایانهای و جایگاههای سوخت بهویژه جایگاههای جدیدالاحداث، دادهها نشان میدهد که پیشبینی نمازخانه بهتدریج به یک رویه تثبیت شده تبدیل شده است. بااینحال، چالش اصلی در این حوزه، ضعف بهرهبرداری و نگهداری پایدار بوده که اثربخشی اقدامهای انجام شده را کاهش داده است. در سایر مراکز عمومی و خدماتی مانند مراکز درمانی، آموزشی، مجتمعهای اداری، طرحهای عمرانی بزرگ و فضاهای تحت مدیریت سازمان جنگلها و مراتع، وضعیت اجرای حکم نامتوازن و در برخی موارد حداقلی ارزیابی میشود. بنابراین، مهمترین چالشهای شناسایی شده در اجرای بند مزبور را میتوان در چند محور اصلی خلاصه کرد.
در راستای بهینهسازی حکمرانی توسعه فیزیکی مساجد و نمازخانهها پیشنهادهای ذیل ارائه میشود.
1. استفاده از ظرفیت سازمان بسیج سازندگی برای توسعه نمازخانهها در مراکز آموزشی؛
2. تهیه و تجهیز محل مناسب برای اقامه نماز در کارخانهها، واحدهای تولیدی و مراکز صنعتی؛
3. بهرهگیری از مسئولیت اجتماعی واحدهای تولیدی و صنعتی برای احداث و نوسازی مساجد و نمازخانهها؛
4. گزارشدهی دورهای به کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی؛
5. بهبود دسترسیپذیری به مساجد برای استفاده معلولان و جانبازان.
در میان مجموعه وظایف بزرگی که با استقرار حاکمیت الهی در نقطهای از زمین، بر دوش مؤمنان و بندگان زبده خداوند قرار میگیرد، قرآن، اقامه نماز را شأنی ویژه بخشیده و آن را در صدر اعمال جای داده است: «الذین ان مکناهم فی الارض اقاموا الصّلاه»[1]. این وظیفه، در عمل شخصی، کیفیتبخشیدن به نماز و در تلاش اجتماعی، ترویج نماز و همگانیکردن آن است. ترویج نماز، هر حرکت و تلاشی است که در راه همگانیکردن و تبیین اهمیت آن و آسانکردن دسترسی به آن، بتوان صورت داد. کمبود مسجد در شهر و شهرک و روستا، نبود جایگاه نماز در مراکز اجتماعات همچون ورزشگاه و بوستان و ایستگاه، مراعات نشدن وقت نماز در مسافرتهای دوردست، نپرداختن شایسته به نماز در کتابهای درسی، نپرداختن به پاکیزگی و بهداشت در مساجد، نپرداختن امامجماعت به تماس و رابطه با مأمومین و هر کمبود دیگری از این قبیلها، نقاط ضعفی است که باید همتهای بلند بر زدودن آن برانگیخته و نشانه ایمان صاحبان تمکّن یعنی اقامه نماز، در جامعه اسلامی ما روزبهروز نمایانتر شود[2].
بیتردید یکی از ملزومات مهم ترویج فرهنگ نماز در جامعه، توسعه دسترسیپذیری به اماکن اقامه نماز مانند مساجد و نمازخانههاست. در این راستا، بند «ث» ماده (۳۷) قانون احکام دائمی برنامههای توسعه کشور (1396/10/16 مجلس شورای اسلامی)، یکی از قوانین مهم در زمینه توسعه فیزیکی مسجد محسوب میشود. این بند با هدف نهادینهسازی توسعه مساجد و نمازخانهها در فرایندهای رسمی شهرسازی، روستاسازی و ارائه خدمات عمومی، دستگاههای اجرایی متعددی را مکلف به پیشبینی و تأمین فضای مناسب برای اقامه نماز کرده است. ماهیت دائمی این حکم، آن را از سطح یک تکلیف برنامهای موقت فراتر برده و به بخشی از چارچوب پایدار حکمرانی فرهنگی کشور تبدیل کرده است. با این وجود، شواهد موجود مانند چالشهای ناظر به احداث خانههای عالم و یا نگهداری نمازخانههای بینراهی، نشان میدهد که تحقق اهداف این حکم در عمل با نارساییهایی همراه بوده و اجرای آن در بسیاری از موارد به اقدامهای موردی، پراکنده و ضعیف در پیوست نظارتی محدود شده است. این وضعیت، ضرورت ارزیابی عملکرد بند «ث» ماده (۳۷) قانون مزبور را از منظر کفایت سازوکارهای تقنینی و نظارتی برجسته میسازد. گزارش حاضر با تمرکز بر عملکرد دستگاههای مکلف، میکوشد تصویری واقعبینانه از میزان تحقق این قانون ارائه دهد و زمینه لازم برای اصلاح و بهبود سیاستگذاری در این حوزه را فراهم کند.
روششناسی گزارش حاضر مبتنیبر تحلیل اسنادی قوانین و مقررات مرتبط، بررسی گزارشهای عملکرد دستگاهها (دادههای آماری موجود) و تطبیق آنها با تکالیف قانونی است. تمرکز اصلی بر شناسایی الگوهای غالب اجرا، استخراج چالشهای نهادی و تحلیل علّی عوامل ناکارآمدی بوده است. برای حفظ انسجام و خوانایی متن اصلی، جزئیات آماری، تفکیکهای استانی و اطلاعات سالبهسال دستگاهها در پیوستهای گزارش ارائه شده است (ر.ک: جداول1 ،2 ،3 پیوست).
موضوع گسترش فضاهای مذهبی و مساجد نخستینبار ذیل ماده (163) قانون برنامه سوم توسعه (مصوب 1379/01/17 مجلس شورای اسلامی) مطرح شده و طی آن، ضمن تأکید بر ساماندهی ساختوساز و احیا و نگهداری مساجد با مشارکتهای مردمی، تکالیفی برای دستگاههایی مانند وزارت مسکن و شهرسازی، راه و ترابری، نفت، امور اقتصادی و دارایی، سازمان جنگلها، شهرداریها و سازمان تبلیغات اسلامی در زمینه توسعه فیزیکی مساجد و دسترسی به نمازخانهها تعیین شد. با این وجود، در قانون برنامه چهارم توسعه (مصوب 1383/06/11 مجلس شورای اسلامی) توجه نظاممندی به این موضوع صورت نگرفت و تنها در بند «ه» ماده (۱۰۶) به «تهیه طرح جامع گسترش فضاهای مذهبی توسط سازمانهای تبلیغات اسلامی و اوقاف با همکاری سازمان میراثفرهنگی» اشاره شد. در قانون برنامه پنجم توسعه (مصوب 1389/10/15 مجلس شورای اسلامی) ذیل ماده (۶)، به موضوع توسعه فیزیکی مساجد و نمازخانهها مجدداً توجه شده و احکام مشخصتری در این زمینه پیشبینی شد که در جدول 1 آمده است.
جدول 1. ماده (6) قانون برنامه پنجم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران
|
جزء |
شرح وظیفه |
تبصره |
|
|
«1» |
وزارت مسکن و شهرسازی |
پیشبینی اراضی مناسب برای احداث مسجد و خانه عالم در طرحهای جامع، تفصیلی و هادی شهری و روستایی، شهرکها و شهرهای جدیدالاحداث. [این دستگاهها موظفاند پس از آمادهسازی این اراضی، آن را بدون دریافت هزینه و با حفظ مالکیت عمومی، در اختیار متقاضیان احداث مساجد قرار دهند] |
مساجد از پرداخت هزینههای ساختوساز صرفاً برای فضاهای اصلی معاف هستند. |
|
بنیاد مسکن انقلاب اسلامی |
|||
|
شهرداریها |
|||
|
«2» |
مالکان اماکن تجاری، اداری و خدماتی جدیدالاحداث |
احداث نمازخانه مناسب در اماکن تجاری، اداری و خدماتی جدیدالاحداث. [تأیید نقشه مجتمعهای مذکور منوط به پیشبینی محل مناسب برای نمازخانه براساس دستورالعمل ابلاغی شورای عالی معماری و شهرسازی است.] |
- |
|
«3» |
سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور |
احداث/اختصاص فضای کافی و مناسب برای مسجد یا نمازخانه در بوستانهای ملی |
- |
|
شهرداریها |
احداث یا اختصاص فضای کافی و مناسب برای مسجد یا نمازخانه در بوستانهای شهری |
||
|
«4» |
دستگاههای اجرایی |
احداث یا اختصاص و نگهداری فضای کافی برای مسجد یا نمازخانه |
- |
|
مراکز آموزشی |
|||
|
بیمارستانها و مراکز درمانی |
|||
|
مجموعههای ورزشی |
|||
|
مجتمعهای رفاهی-تفریحی |
|||
|
مجتمعهای تجاری اعم از دولتی و غیردولتی |
|||
|
«5» |
وزارت راه و شهرسازی |
احداث مسجد و نمازخانه در پایانههای مسافربری و نگهداری آنها از طریق بخش غیردولتی |
- |
|
وزارت نفت |
احداث مسجد و نمازخانه در جایگاههای عرضه سوخت بین شهری و نگهداری آنها از طریق بخش غیردولتی |
محتوای جدول فوق، که ماده (6) قانون برنامه پنجم توسعه را بیان میکند، عیناً در بند «ث» ماده (37) قانون احکام دائمی آورده شد. به استناد ماده (73) قانون احکام دائمی، این قانون پس از انقضای قانون برنامه پنجم توسعه لازمالاجرا بوده و بدین منظور به قوانین برنامه ششم و هفتم توسعه (بهترتیب مصوب 1396/01/16 و 1403/04/18 مجلس شورای اسلامی) پیوست شده است. علاوهبر موارد یاد شده، محتوای بند «ث» ماده (37) قانون احکام دائمی، ذیل ماده (24) قانون جهش تولید مسکن نیز مصوب 1400/06/24 مجلس شورای اسلامی عیناً تکرار شد.
در این بخش، عملکرد وزارتخانهها و سازمانهای مسئول در اجرای بند «ث» ماده (37) قانون احکام دائمی ارزیابی خواهد شد.
در جدول 2 اجزای جزء «1» این حکم تجزیه شده است.
جدول 2. جزء «1» قانون احکام دائمی
|
سازمان |
وظایف |
|
وزارت راه و شهرسازی |
پیشبینی اراضی مناسب برای احداث مسجد + خانه عالم در طرحهای جامع تفصیلی شهری، هادی روستایی، شهرکها و شهرهای جدید الاحداث |
|
بنیاد ملی مسکن |
|
|
شهرداریها |
براساس جزء «1» بند «ث» ماده (۳۷) قانون احکام دائمی، وزارت راه و شهرسازی مکلف است که اراضی مناسب را برای مساجد و نمازخانهها در طرحهای جامع، تفصیلی و هادی شهری و روستایی پیشبینی کند. بررسیها نشان میدهد که این وزارتخانه از حیث تدوین ضوابط و پیشبینی مکانی، عملکرد مطلوبی داشته و الزامات قانونی را در اسناد بالادستی شهرسازی مانند «ضوابط و مقررات مکانیابی مساجد در طرحهای توسعه شهری» (مصوب 1387/05/07 شورای عالی شهرسازی و معماری ایران)، «ضوابط و مقررات مربوط به احداث نمازخانهها» (مصوب 1391/03/06 شورای عالی شهرسازی و معماری ایران)، «ضوابط و شاخصهای لازم برای بازیابی هویت شهرسازی و معماری اسلامی-ایرانی» (مصوب 1391/12/14 شورای عالی شهرسازی و معماری ایران)، «دستورالعمل عمومی طراحی و ساخت طرحهای مسکن حمایتی» (مصوب 1402/12/21 شورای عالی شهرسازی و معماری ایران) و «تدقیق تعاریف و مفاهیم کاربریهای شهری و تعیین سرانه آنها» (مصوب 1389/03/10 شورای عالی شهرسازی و معماری ایران) لحاظ کرده است[3]. بااینحال، اجرای مؤثر این پیشبینیها با چالشهایی مواجه بوده و در عمل، بسیاری از این پیشبینیها به مرحله احداث نرسیده است. مهمترین چالش، فقدان سازوکاری الزامآور برای تبدیل فضاهای پیشبینی شده در طرحهای جامع و تفصیلی شهری به طرحهای اجرایی است. علاوهبر این، پیشبینی «خانه عالم» بهعنوان جزء مکمل مسجد، در اغلب طرحها لحاظ نشده است[4]. بنابراین میتوان عملکرد وزارت راه و شهرسازی در سطح سیاستگذاری و برنامهریزی را قابل قبول دانست، اما ضعف پیوند میان برنامهریزی و اجرا، اثربخشی تکالیف قانونی را کاهش داده است.
در جدول 3 سرانه مذهبی در نظر گرفته شده توسط شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در سند «تدقیق تعاریف و مفاهیم کاربریهای شهری و تعیین سرانه آنها» در راستای پیشبینی فضاهای لازم برای احداث مساجد و کاربریهای مذهبی برمبنای آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن، بیان شده است.
جدول 3. تعریف و تعیین سرانه مذهبی[5]
|
جمعیت، نفر نام کاربری |
سرانه |
توضیحات |
|||||
|
شهرهای زیر ۵۰۰۰۰ نفر |
بین ۵۰۰۰۰ تا ۲۵۰۰۰۰ نفر |
۲۵۰۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰۰۰ نفر |
بیش از ۱۰۰۰۰۰۰ نفر |
ملاک آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن است |
|||
|
مذهبی |
محله |
مساجد، حسینیهها و فاطمیهها |
0.5>سرانه>0.3 |
0.5>سرانه>0.3 |
0.75>سرانه>0.5 |
0.75>سرانه>0.5 |
کاربری پیشنهادی به جز کاربری بقاع متبرکه است، لذا مشاور طرح سرانه وضع موجود بقاع متبرکه را برآورد و به سرانه پیشنهادی اضافه میکند. |
|
شهر |
مساجد بزرگ و مسجد جامع شهر، مصلی، مهدیه، کلیساها، کنیسهها و آتشکدهها |
||||||
براساس جدول 3، اختصاص سرانه مذهبی ثابت و قابل توجه به سطح محله میتواند نشاندهنده پیگیری سیاستهای تقویت هویت محلهای و انسجام اجتماعی از طریق نهادهای مذهبی محلی باشد.
براساس بررسیهای انجام شده، انجام فعالیتهای اجرایی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی از ابتدا تا پایان سال مالی 1402 (شهریور 1403) به شرح زیر است.
جدول 4. فعالیتهای اجرایی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی از ابتدا تا پایان سال 1402[6]
|
شرح فعالیت |
واحد |
مقدار |
||||||||||||
|
قبل از برنامه چهارم |
برنامه چهارم |
برنامه پنجم |
برنامه ششم |
جمع کل تا پایان ۱۴۰۲ |
||||||||||
|
از ابتدا تا پایان 1383 |
از 1384 تا 1389 |
1390 تا 1393 |
1394 |
1395 |
1396 |
1397 |
1398 |
1399 |
۱۴۰۰ |
۱۴۰۱ |
۱۴۰۲ |
|||
|
احداث خانه عالم |
واحد |
۷۱ |
۲۱۴ |
۱۱۰ |
۴۳ |
۲۱ |
۱۷ |
۱۵ |
۱۳ |
۲ |
٢ |
۱۹ |
۴ |
۵۳۱ |
|
بهسازی محوطه مسجد |
مورد |
۱۶۲ |
۵۳۵ |
۶۱۰ |
۱۸۶ |
۱۵۳ |
۱۶۵ |
۱۷۵ |
۱۳۵ |
۱۵۴ |
۱۳۴ |
۱۴۹ |
۱۹۸ |
۲۷۵۵ |
|
مرمت و ساخت مسجد |
باب |
۱۴ |
۲۷ |
۶۲ |
۱۵ |
۱۲ |
۲۸ |
۱۸۷ |
۱۵۸ |
۴ |
٢ |
١٨ |
۱۳ |
۵۴۰ |
بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، نقش مهمی در احداث و بهسازی مساجد و نمازخانهها در روستاها و شهرهای کوچک برعهده دارد. براساس گزارشهای بنیاد، تمرکز فعالیتهای آن در چهارسال اخیر بیشتر بر بهسازی محوطه و ارتقای کیفی فضاهای موجود مساجد معطوف بوده و در این بازه سهم طرحهای جدیدالاحداث کاهش یافته است. این تغییر رویکرد، اگرچه با توجیه محدودیت منابع قابل درک است، اما با انتظار قانونگذار مبنیبر توسعه متوازن زیرساختهای مذهبی همخوانی ندارد. علاوهبر این، عملکرد بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در حوزه «احداث خانه عالم» ناپایدار بوده و از یک برنامه منسجم بلندمدت تبعیت نمیکند. در مجموع، میتوان گفت که بنیاد مسکن در حوزه بهسازی عملکرد قابل قبولی داشته، اما در تحقق کامل مأموریتهای توسعهای پیشبینی شده در جزء «1» بند «ث» ماده (۳۷) (مانند احداث خانههای عالم) عملکرد قابل قبولی نداشته است.
فعالیت بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در حوزه مرمت و ساخت مساجد نیز بسیار پرنوسان بوده است. دو اوج بسیار بارز در سالهای ۱۳۹۷ (۱۸۷ باب) و ۱۳۹۸ (۱۵۸ باب) دیده میشود که به تنهایی حدود 64 درصد از کل فعالیت آن را تشکیل میدهد. بر این اساس احتمالاً در آن دو سال، بودجههای ویژه، دستورالعملهای متمرکز و یا طرحهای خاصی تعریف و به اتمام رسیده است. فعالیتهای بنیاد در این زمینه در سالهای ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲ با کاهشی شدید مواجه شده است.
فهرست قطعات واگذار شده توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی برای احداث خانه عالم و مسجد از ابتدای سال ۱۴۰۲ الی 1404/08/25 به شرح زیر ارائه شده است.
جدول 5. قطعات واگذار شده توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در سالهای 1404-1402[6]
|
ردیف |
نام استان |
خانه عالم |
مسجد |
مجموع |
|
1 |
اردبیل |
1 |
0 |
1 |
|
2 |
ایلام |
2 |
9 |
11 |
|
3 |
خراسان جنوبی |
2 |
2 |
4 |
|
4 |
بوشهر |
0 |
1 |
1 |
|
5 |
خراسان شمالی |
0 |
1 |
1 |
|
6 |
فارس |
0 |
3 |
3 |
|
7 |
خوزستان |
0 |
1 |
1 |
|
8 |
کرمان |
0 |
2 |
2 |
|
9 |
سمنان |
0 |
1 |
1 |
|
مجموع |
5 |
20 |
25 |
|
براساس جدول 5، مجموعاً در بازه زمانی بیان شده 25 فقره زمین واگذار شده که از این تعداد، ۲۰ فقره برای مسجد (80 درصد) و ۵ فقره برای خانه عالم (20 درصد) اختصاص یافته و فعالیت در ۹ استان متمرکز بوده که استان ایلام با ۱۱ فقره (44 درصد کل) به تنهایی نزدیک به نیمی از کل واگذاریها را به خود اختصاص داده است. براساس این آمار، پس از ایلام، بیشتر استانها فقط ۱ یا ۲ فقره زمین دریافت کردهاند و ۲۲ استان دیگر یا آمارشان صفر است یا گزارشی از آنها در دست نیست. ازآنجاکه نسبت زمینهای واگذار شده برای احداث مسجد چهاربرابر زمینهای در نظر گرفته شده برای خانه عالم بوده، به نظر میآید که اولویت واگذاری، تأمین زمین برای مساجد بوده است. همچنین تمرکز واگذاری زمین در استانهای مرزی (ایلام، خراسان جنوبی، خراسان شمالی) و کمتربرخوردار (بوشهر، کرمان) بوده است. بنابراین میتوان از مقایسه میزان فعالیتهای اجرایی بنیاد مسکن در احداث مسجد و خانه عالم و میزان زمینهای واگذار شده توسط سازمان مذکور مطابق جدول 5، مقایسه زیر را ارائه داد.
جدول 6. مقایسه سهم فعالیتهای اجرایی و واگذاری زمین در بنیاد مسکن انقلاب اسلامی
|
شاخص مقایسه |
جدول اول (فعالیت اجرایی) |
جدول دوم (واگذاری زمین) |
تحلیل نسبت |
|
حجم فعالیت |
509 فعالیت اجرا شده |
25 زمین واگذار شده |
به نظر واگذاری زمین برای بنیاد مسکن چالشبرانگیزتر از انجام فعالیتهای اجرایی مانند بهسازی مساجد است. |
|
نسبت مسجد به خانه عالم |
5.2 به 1 |
4 به 1 |
در هر دو جدول، احداث مسجد نسبت به خانه عالم به وضوح در اولویت قرار داشته است. |
|
الگوی توزیع |
داده مکانی وجود نداشت |
در استان ایلام متمرکز بوده است. |
واگذاری زمین نسبت به فعالیتهای اجرایی متمرکزتر است. |
|
نوع فعالیت |
تخصیص منابع |
عملیات اجرایی |
بنیاد در فعالیتهای اجرایی قویتر از واگذاری زمین بوده است. |
مأخذ: نگارنده.
دادههای جدول ۶ نشان میدهد که سیاست غالب در ساخت اماکن مذهبی، اتکای مستقیم به اجرای دولتی از طریق بنیاد مسکن انقلاب اسلامی است. برتری معنادار مدل اجرایی نسبت به واگذاری زمین (حدود ۲۰ برابر) حاکی از ترجیح دولت به تحقق سریع طرحها، بهجای تقویت نقش نهادهای مردمی است
شهرداریها بهعنوان بازیگران اصلی مدیریت شهری، نقش تعیینکنندهای در تأمین، احداث و نگهداری مساجد و نمازخانههای شهری دارند. بااینحال، ارزیابی عملکرد شهرداریها با چالش جدی کمبود اطلاعات شفاف و قابل اتکا مواجه است. فقدان نظام گزارشدهی منظم، نبود پایگاه داده متمرکز و تفاوت رویهها میان شهرداریهای مختلف، امکان ارزیابی میزان تحقق تکالیف قانونی را دشوار میکند. در برخی موارد، تأمین زمین یا فضا در بوستانها و مراکز عمومی انجام شده، اما وضعیت بهرهبرداری و نگهداری این فضاها نامشخص یا ناپایدار است. بهطورکلی، ضعف شفافیت و پاسخگویی نهادی، مهمترین مانع ارزیابی و بهبود عملکرد شهرداریها در اجرای بند «ث» ماده (۳۷) محسوب میشود[8]
در جدول 7 اجزای جزء «2» حکم مورد نظر تجزیه شده است.
جدول 7. جزء «2» بند «ث» ماده (37) قانون احکام دائمی
|
سازمان |
وظایف |
|
مالک مجتمع تجاری جدیدالاحداث |
احداث نمازخانه دستورالعمل احداث قرار است به تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری برسد |
|
مالک مجتمع اداری جدیدالاحداث |
|
|
مالک مجتمع خدماتی جدیدالاحداث |
براساس بررسیها[9]، شورای عالی شهرسازی و معماری در چارچوب بند «ب» ماده (۶) قانون برنامه پنجم توسعه، آییننامه «ضوابط و مقررات مربوط به احداث نمازخانه در اماکن اداری، تجاری و خدماتی» را مورخ 1391/03/06 تصویب کرده است. این آییننامه از زمان ابلاغ، برای کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی لازمالاجرا بوده و تمامی اماکن اداری، تجاری و خدماتی جدیدالاحداث یا در حال نوسازی در محدوده شهرها را -فارغ از نوع مالکیت- دربرمیگیرد. دامنه آییننامه شامل اماکن تعریف شده در بندهای مشخص «طرح تدقیق تعاریف و مفاهیم کاربریهای شهری و تعیین سرانهها» با حداقل زیربنای ۵۰۰ متر مربع است. بر این اساس، احداث نمازخانه در این اماکن الزامی بوده و حداقل مساحت آن متناسب با زیربنای ملک تعیین میشود. در جدول 8 مساحت نمازخانهها متناسب با مساحت زیربنا، براساس آییننامه مزبور آمده است.
جدول 8. حداقل مساحت نمازخانه متناسب با مساحت زیربنا[9]
|
ردیف |
مساحت زیربنا (متر مربع) |
مساحت نمازخانه (درصد) |
|
1 |
از 500 تا 1000 مترمربع |
10 درصد |
|
2 |
از 1000 تا 2000 مترمربع |
8 درصد |
|
3 |
از 2000 تا 5000 مترمربع |
4 درصد |
|
4 |
از 5000 تا 10000 مترمربع |
3 درصد |
|
5 |
از 10000 مترمربع به بالا |
2 درصد |
براساس بند «4-14» آییننامه، تأمین، نگهداری و نظافت نمازخانه برعهده مالک بوده و نیز با استناد به بند «4-17»، صدور پروانه ساختمانی و پایانکار به احداث نمازخانه منوط شده است. همچنین براساس بند «5-2»، نظارت بر اجرای آییننامه با ادارات کل راه و شهرسازی استانها بوده و نماینده وزارت کشور مکلف به ارائه گزارش سالیانه است. بااین حال، از سال ۱۳۹۲ تاکنون گزارشی منتشر نشده و همین امر به نبود داده، ضعف نظارت و خلأ گزارشدهی انجامیده است.
در جدول 9 اجزای جزء «3» حکم مورد نظر تجزیه شده است.
جدول 9. جزء «3» بند «ث» ماده (37) قانون احکام دائمی
|
سازمان |
وظایف |
|
سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری |
اختصاص فضای کافی/احداث مسجد/نمازخانه در بوستانهای ملی و شهری |
|
شهرداریها |
براساس جزء «۳» بند «ث» ماده (۳۷) قانون احکام دائمی، سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری مکلف به اختصاص فضای کافی برای نمازخانه در بوستانهای ملی است[13]. بوستانهای ملی شامل بوستانهای جنگلی شمال و خارج از شمال بوده و از حیث ماهیت نیز به بوستان جنگلی طبیعی، بوستان طبیعت و جنگلی دستکاشت تقسیم میشوند. بررسیها نشان میدهد که در بوستانهای جنگلی شمال کشور، احداث نمازخانه بهعنوان یکی از ملزومات تفرجگاهها در طرحها پیشبینی شده است[10]. جدول ذیل، عملکرد سازمان را در این زمینه طی سالهای ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ نشان میدهد.
جدول 10. آمار نمازخانهها در بوستانهای جنگلی شمال کشور[10]
براساس دادههای جدول بالا، طی سالهای ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ در مجموع ۱۲ نمازخانه در بوستانهای جنگلی استانهای شمالی احداث شده است. این میزان، در نسبت با 32 بوستان جنگلی موجود در استانهای شمالی کشور، معادل تجهیز 37 درصد بوستانها در بازه سهساله اخیر است (جدول 1 پیوست). میانگین مساحت هر نمازخانه حدود ۴۰ مترمربع بوده که افزایش تدریجی آن در سالهای پایانی مشاهده میشود. با توجه به محدودیت قانونی احداث سازههای بتنی و اجرای اغلب این فضاها بهصورت سازههای سبک و حداقلی، عدد احداث شده لزوماً بیانگر کفایت یا اثربخشی عملکرد نیست. از این منظر، اگرچه روند احداث از حیث تعداد قابل توجه به نظر میرسد، اما تناسب مقیاس، کیفیت فضا و پاسخگویی به نیاز بهرهبرداران همچنان محل تردید بوده و نیازمند ارزیابی تکمیلی است.
جدول 11. آمار نمازخانهها در بوستانهای جنگلی خارج از شمال کشور[10]
|
استان |
تعداد پارکهای جنگلی |
تعداد پارکهای دارای نمازخانه |
درصد دارای نمازخانه |
|
اردبیل |
4 |
1 |
25 |
|
اصفهان |
7 |
1 |
14 |
|
ایلام |
18 |
0 |
0 |
|
آذربایجان شرقی |
2 |
1 |
50 |
|
آذربایجان غربی |
23 |
0 |
0 |
|
البرز |
1 |
1 |
100 |
|
بوشهر |
8 |
0 |
0 |
|
تهران |
24 |
0 |
0 |
|
چهارمحال بختیاری |
14 |
3 |
21 |
|
خراسان جنوبی |
9 |
6 |
67 |
|
خراسان رضوی |
36 |
11 |
31 |
|
خراسان شمالی |
3 |
3 |
100 |
|
خوزستان |
4 |
3 |
75 |
|
زنجان |
7 |
3 |
43 |
|
سمنان |
18 |
4 |
22 |
|
سیستان و بلوچستان |
7 |
2 |
29 |
|
فارس |
26 |
11 |
42 |
|
قزوین |
1 |
1 |
100 |
|
قم |
9 |
2 |
22 |
|
کردستان |
11 |
1 |
9 |
|
کرمان |
3 |
2 |
67 |
|
جنوب کرمان |
1 |
1 |
100 |
|
کرمانشاه |
19 |
0 |
0 |
|
کهگیلویه و بویراحمد |
17 |
0 |
0 |
|
لرستان |
12 |
0 |
0 |
|
مرکزی |
10 |
9 |
90 |
|
هرمزگان |
8 |
2 |
25 |
|
همدان |
9 |
0 |
0 |
|
یزد |
11 |
6 |
55 |
|
مجموع |
322 |
73 |
22.67 |
براساس جدول 11، از مجموع ۳۲۲ بوستان جنگلی در استانهای غیر شمالی، تنها ۷۳ بوستان (حدود ۲۳ درصد) به نمازخانه مجهز هستند. بهعبارت دیگر، بهطور متوسط از هر 5 بوستان، فقط 1 بوستان دارای نمازخانه است. این در حالی است که تقریباً تمامی استانهای غیر شمالی کشور دارای بوستان جنگلیاند. مقایسه استانی نشان میدهد که توزیع نمازخانهها همخوانی مستقیمی با تعداد بوستانها ندارد؛ بهگونهای که استانهایی با بوستانهای بیشتر در مقابل استانهایی با بوستانهای کمتر، نمازخانه کمتری دارند. برای مثال استانهایی مانند قم و خراسان رضوی بالاترین نرخ پوشش (۷۰ و ۵۵.۶ درصد) را دارند، درحالیکه ایلام، آذربایجان غربی و کهگیلویه و بویراحمد بهطور کامل فاقد نمازخانهاند. دامنه وسیع نرخ پوشش (از صفر تا ۷۰ درصد) حاکی از ناهمگونی جدی و فقدان آمایش سرزمینی در این حوزه است.
بهرغم پیگیریها[3] آمار دقیقی از تعداد بوستانهای شهری و میزان برخورداری آنها از مسجد یا نمازخانه بهدست نیامد و این امر به نظر میرسد که ناشی از مدیریت غیر متمرکز شهرداریها و نبود نظام ملی پایش باشد. درنتیجه، ارزیابی اجرای جزء «3» بند «ث» ماده (۳۷) قانون احکام دائمی در حوزه بوستانهای شهری ممکن نیست و چالشهای اصلی این ارزیابی، عدم شفافیت آماری، فقدان پایش متمرکز، گزارشدهی غیر استاندارد و ضعف پیگیری نهادی است.
در جدول 12 اجزای جزء «5» حکم مورد نظر تجزیه شده است.
جدول 12. جزء «4» بند «ث» ماده (37) قانون احکام دائمی
|
سازمان |
وظایف |
|
وزارت راه و شهرسازی |
احداث مسجد/نمازخانه در پایانههای مسافربری و جایگاههای سوخت بین شهری نگهداری/مدیریت آنها از طریق بخش غیردولتی |
|
وزارت نفت |
در جدول زیر، آمار نمازخانههای بینراهی احداث شده توسط وزارت راه و شهرسازی در سهسال اخیر (1401-1403) ارائه شده است.
جدول 13. نمازخانههای بینراهی احداث شده توسط وزارت راه و شهرسازی[11]
|
مسائل بهرهبرداری و ملاحظات کلیدی |
درحال ساخت/تکمیل |
فاقد نمازخانه |
استان |
ردیف |
|
|
0 |
0 |
✔ |
آذربایجان شرقی |
1 |
|
|
مزایده انجام شده |
0 |
1 |
– |
آذربایجان غربی |
2 |
|
یک طرح در آستانه قرارداد |
2 |
1 |
– |
اردبیل |
3 |
|
بهرهبرداری پایدار |
3 |
0 |
– |
اصفهان |
4 |
|
فاقد طرح |
0 |
0 |
✔ |
البرز |
5 |
|
فاقد طرح |
0 |
0 |
✔ |
ایلام |
6 |
|
مشکل واگذاری و بهرهبرداری |
1 |
1 |
– |
بوشهر |
7 |
|
فعال |
1 |
0 |
– |
تهران |
8 |
|
پوشش مناسب |
3 |
1 |
– |
خراسان جنوبی |
9 |
|
تمرکز بر تکمیل طرحهای نیمهتمام |
2 |
4 |
– |
خراسان رضوی |
10 |
|
وابسته به اعتبارات وزارت راه |
4 |
1 |
– |
خراسان شمالی |
11 |
|
بخشی با اعتبار راه و ترابری |
1 |
0 |
– |
خوزستان |
12 |
|
ناپایداری بهرهبرداری |
1 |
1 |
– |
چهارمحال و بختیاری |
13 |
|
مشکل بهرهبردار |
0 |
1 |
– |
زنجان |
14 |
|
پوشش گسترده در محورهای محروم |
5 |
0 |
– |
سیستان و بلوچستان |
15 |
|
فعال |
2 |
0 |
– |
سمنان |
16 |
|
آمادهسازی مزایده |
0 |
1 |
– |
فارس |
17 |
|
فعال |
1 |
0 |
– |
قزوین |
18 |
|
فاقد طرح |
0 |
0 |
✔ |
قم |
19 |
|
تحویل زمین، فاقد ساخت |
0 |
1 |
– |
کردستان |
20 |
|
پیشرفت فیزیکی بالا، چالش فنی |
2 |
4 |
– |
کرمان (شمال و جنوب) |
21 |
|
در انتظار مزایده |
1 |
0 |
– |
کرمانشاه |
22 |
|
مشکل بهرهبرداری |
0 |
2 |
– |
کهگیلویه و بویراحمد |
23 |
|
واگذاری حمایتی |
1 |
1 |
– |
گیلان |
24 |
|
شروع عملیات جدید |
1 |
2 |
– |
گلستان |
25 |
|
در مرحله مناقصه |
1 |
1 |
– |
لرستان |
26 |
|
فاقد طرح |
0 |
0 |
✔ |
مازندران |
27 |
|
نیمهفعال |
1 |
1 |
– |
مرکزی |
28 |
|
پیشرفت ۶۰-۴۵ درصد |
0 |
2 |
– |
هرمزگان |
29 |
|
عدم تحویل به بهرهبردار |
1 |
0 |
– |
همدان |
30 |
|
شکست مکرر مزایده |
1 |
0 |
– |
یزد |
31 |
بررسیها نشان میدهد که از حیث کمّی، احداث نمازخانهها در محورهای اصلی و مجتمعهای خدماتی انجام شده و دسترسی فیزیکی تا حدودی قابل قبول است[11]. بااینحال، چالش اصلی در این حوزه، پایداری بهرهبرداری و نگهداری است. واگذاری بهرهبرداری به بخش غیردولتی در بسیاری از موارد بهعلت عدم توجیه اقتصادی، به کاهش کیفیت خدمات یا عملاً تعطیلی نمازخانهها منجر شده و ازسویدیگر نیز فقدان نظارت مستمر، اثربخشی این مداخلات را کاهش داده است[13].
جدول 14. نمازخانههای پایانههای کشور[11]
|
نام استان |
در حال بهره برداری |
در حال ساخت |
||
|
پایانههای عمومی |
پایانه اختصاصی (گاراژ) |
|||
|
مالکیت شهرداری |
مالکیت خصوصی |
|||
|
آذربایجان شرقی |
8 |
5 |
1 |
0 |
|
آذربایجان غربی |
14 |
3 |
4 |
- |
|
اردبیل |
5 |
1 |
22 |
1 |
|
اصفهان |
36 |
1 |
23 |
- |
|
البرز |
3 |
- |
- |
- |
|
ایلام |
2 |
2 |
21 |
0 |
|
بوشهر |
4 |
2 |
16 |
- |
|
تهران |
12 |
9 |
- |
- |
|
چهارمحال و بختیاری |
8 |
0 |
13 |
- |
|
خراسان جنوبی |
6 |
- |
10 |
- |
|
خراسان رضوی |
18 |
0 |
16 |
0 |
|
خراسان شمالی |
5 |
0 |
4 |
- |
|
خوزستان |
21 |
3 |
14 |
0 |
|
زنجان |
4 |
0 |
16 |
0 |
|
سمنان |
3 |
1 |
8 |
0 |
|
سیستان و بلوچستان |
3 |
0 |
18 |
0 |
|
فارس |
22 |
33 |
8 |
2 |
|
قزوین |
1 |
0 |
0 |
0 |
|
قم |
4 |
2 |
- |
- |
|
کردستان |
10 |
- |
3 |
- |
|
کرمان |
6 |
0 |
46 |
- |
|
کرمانشاه |
16 |
0 |
2 |
0 |
|
کهگیلویه و بویراحمد |
3 |
0 |
6 |
0 |
|
گلستان |
4 |
1 |
38 |
0 |
|
گیلان |
6 |
5 |
33 |
0 |
|
لرستان |
9 |
0 |
11 |
- |
|
مازندران |
5 |
8 |
97 |
1 |
|
مرکزی |
5 |
- |
7 |
- |
|
هرمزگان |
4 |
0 |
14 |
0 |
|
همدان |
12 |
1 |
2 |
- |
|
جنوب استان سیستان و بلوچستان (ایرانشهر) |
0 |
2 |
0 |
0 |
|
جنوب کرمان |
1 |
0 |
30 |
- |
|
یزد |
3 |
0 |
14 |
0 |
|
جمع |
263 |
79 |
497 |
4 |
در مجموع ۸۳۹ نمازخانه در حال بهرهبرداری در پایانههای کشور (مسافربری و کالا) وجود دارد و ۴ نمازخانه نیز در حال ساخت است. از این تعداد، ۲۶۳ نمازخانه در پایانههای عمومی شهرداری، ۷۹ مورد در پایانههای عمومی-خصوصی و ۴۹۷ نمازخانه در پایانههای خصوصی قرار دارند. براساس بررسیها، توزیع استانی نمازخانهها نامتوازن بوده، بهطوریکه استانهایی مانند مازندران و کرمان بیشترین و استانهایی مانند قزوین و سیستان و بلوچستان (ایرانشهر) به ترتیب با 1 و 2 نمازخانه فعال گزارش شدهاند. دادهها همچنین نشان میدهد که در استانهای فارس و مازندران نقش بخش خصوصی در بهرهبرداری پررنگتر بوده است.
شکل 1. نمودار توزیع استانی نمازخانهها در پایانههای کشور[11]
از حیث دسترسی کلی به فضای اقامه نماز در پایانهها، عملکرد وزارت راه و شهرسازی و سازمان راهداری و حملونقل جادهای در اجرای جزء «4» بند «ث» ماده (۳۷) قانون احکام دائمی، در مجموع قابل قبول ارزیابی میشود. در حوزه پایانههای مرزی نیز تمامی ۲۷ پایانه مرزی فعال، به نمازخانه مجهز هستند[13]. همچنین در خصوص نمازخانه بازارچهها و گذرگاههای مرزی که مسئولیت آنها برعهده وزارت کشور و استانداریها بوده، تاکنون آماری رسمی ارائه نشده است[3].
براساس دادههای بهدست آمده، مجموعاً 1156 مجتمع خدماتی-رفاهی بینراهی توسط وزارت راه و شهرسازی در 32 استان کشور تا آبانماه سال جاری احداث شده است[11]. به اذعان مسئولان ذیربط، تمامی این مجتمعها، نمازخانه دارند[13].
جدول 15. مجتمعهای خدماتی-رفاهی بینراهی از ابتدا تا تاریخ 18/08/1404 بهصورت تجمیعی احداث شده توسط وزارت راه و شهرسازی[11]
|
ردیف |
ادارهکل (استان) |
مجتمع در حال بهرهبرداری |
توضیحات |
|
1 |
آذربایجان شرقی |
کلیه مجتمعهای خدماتی-رفاهی دارای نمازخانه به تفکیک زنانه و مردانه هستند. |
|
|
2 |
آذربایجان غربی |
||
|
3 |
اردبیل |
||
|
4 |
اصفهان |
||
|
5 |
البرز |
||
|
6 |
ایلام |
||
|
7 |
سیستان جنوب (ایرانشهر) |
||
|
8 |
بوشهر |
||
|
9 |
تهران |
||
|
10 |
چهارمحال و بختیاری |
||
|
11 |
خراسان جنوبی |
||
|
12 |
خراسان رضوی |
||
|
13 |
خراسان شمالی |
||
|
14 |
خوزستان |
||
|
15 |
زنجان |
||
|
16 |
سمنان |
||
|
17 |
سیستان و بلوچستان |
||
|
18 |
فارس |
||
|
19 |
قزوین |
||
|
20 |
قم |
||
|
21 |
کردستان |
||
|
22 |
کرمان |
||
|
23 |
کرمان جنوب |
||
|
24 |
کرمانشاه |
||
|
25 |
کهگیلویه و بویراحمد |
||
|
26 |
گلستان |
||
|
27 |
گیلان |
||
|
28 |
لرستان |
||
|
29 |
مازندران |
||
|
30 |
مرکزی |
||
|
31 |
هرمزگان |
||
|
32 |
همدان |
||
|
33 |
یزد |
||
|
جمع |
|||
بررسی دادههای جدول 15 نشان میدهد که تمرکز مجتمعهای خدماتی-رفاهی بینشهری عمدتاً در استانهایی با نقش راهگذر اصلی و حجم بالای ترافیک قرار دارد؛ بهگونهای که استانهای خراسان رضوی، اصفهان، فارس، خوزستان و آذربایجان شرقی بیشترین سهم را دارند. در مقابل، استانهای کوچکتر یا دارای شبکه راهی محدود (مانند البرز، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و ایلام) کمترین تعداد مجتمع را دارا هستند. در عین حال، برخورداری نسبتاً مناسب استانهای پهناور و کمبرخوردار مانند سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی میتواند حاکی از توجه به جادههای طولانی و کمامکانات باشد. در مجموع، الگوی توزیع مجتمعها نشان میدهد که اولویت احداث عمدتاً معطوف به شبکههای مواصلاتی اصلی کشور بوده و با نقش ترابری استانها همخوانی دارد.
شکل 2. نمودار سهم 5 استان برتر از کل 1156 واحد مجتمعهای کشور[11]
مجموع کل ۱۱۵۶ مجتمع و ۳۲ استان، میانگین تعداد مجتمع به ازای هر استان حدود ۳۶ واحد است. درنتیجه بیش از نیمی از استانها (حدود ۱۸ استان) در حد میانگین و یا پایینتر از آن قرار دارند که این موضوع نشاندهنده تمرکز امکانات در تعداد کمتری از استانهاست. اما بنا به دادههای فوق و بررسیهای بهعملآمده[11]، ازآنجاکه همه این مجتمعهای خدماتی-رفاهی بینراهی، دارای نمازخانه و با رعایت استانداردهای لازم و تفکیک زنانه-مردانه هستند، به نظر میرسد که توسعه دسترسیپذیری به نمازخانه و اماکن اقامه نماز در مجتمعهای خدماتی-رفاهی بینشهری در مسیرهای اصلی، شبکههای محوری راهی و استانهای دارای حجم بالای بار و مسافر به میزان قابل قبولی محقق شده است.
شرکت ملی پخش فراوردههای نفتی در قالب ۳۷ منطقه عملیاتی، متولی اصلی احداث و نگهداری نمازخانههای مستقر در مجاورت جایگاههای سوخت بینشهری است و در حال حاضر ۱۲۰ نمازخانه ثابت را مدیریت میکند[12]. مبنای این نقش، مصوبه هیئتوزیران در سال ۱۳۷۶ بوده و از اواخر دهه ۱۳۷۰، مسئولیت احداث و نگهداشت نمازخانهها بهصورت مستمر برعهده این شرکت قرار داشته است. اگرچه در مقاطعی تلاش برای واگذاری مسئولیت نگهداشت به نهادهای دیگر صورت گرفت، اما بهعلت هزینههای بالای این امر، مسئولیت مجدداً به شرکت ملی پخش بازگشت و تاکنون نیز نقش محوری آن حفظ شده است. بااینحال، اجرای نظام حقالعمل کاری در جایگاههای سوخت، دامنه نظارت مستقیم شرکت را محدود کرده و در عمل، مدیریت روزمره بسیاری از نمازخانهها توسط بخش غیردولتی انجام میشود[12]. بنابراین، مهمترین چالش این الگو نه در بٌعد حقوقی یا نهادی، بلکه در پایداری کیفیت نگهداشت و ضعف نظارت مؤثر بر بهرهبرداری است[12]؛ موضوعی که سازوکارهای فعلی پایش دورهای نیز تنها بهصورت حداقلی آن را پوشش میدهد. در جدول زیر آمار نمازخانهها در جایگاههای سوخت بینشهری که توسط وزارت نفت احداث شدهاند، ارائه میشود[12].
جدول 16. آمار نمازخانهها در جایگاههای سوخت بینشهری احداث شده توسط وزارت نفت[12]
|
ردیف |
نام منطقه |
نام جایگاه جنب نمازخانه |
تعداد |
|
1 |
اردبیل |
ناحیه مرکزی (جنب ستاد)، نیر، مشکینشهر، اینجلو (بیلهسوار)، فخرآباد (متولیباشی)، خلخال، قرهآغاج |
7 |
|
2 |
استان مرکزی |
توره، اناری، نوبران ساوه، خاوران محلات، خمین، نراق دلیجان |
6 |
|
3 |
اصفهان |
ظفرقند (اردستان)، دامنه (داران)، جندق (نائین)، نیستانک (نائین)، قاسمی (تودشکچوئیه)، مهاباد (اردستان) |
6 |
|
4 |
آذربایجان شرقی |
بیلوردی، مرند، بابالحوائح، میرزایی، اسکانلو |
5 |
|
5 |
لرستان |
هوشیار الیگودرز، خرمآباد تجره، بروجرد جایگاه شرکتی2، خرمآباد ویسیان، پلدختر چاغروند |
5 |
|
6 |
خراسان جنوبی |
برقی سربیشه، فجر دهشک، قائن ضایی |
3 |
|
7 |
کرمان |
قلعه عسگر، ابارق، کمالی (رفسنجان) |
3 |
|
8 |
میاندوآب |
توشکان، سیمینه، محمدیار (مهاباد/توکان/نقده) |
3 |
|
9 |
چهارمحال و بختیاری |
ستاد، گلشور |
2 |
|
10 |
خراسان شمالی |
مهمانک، رباط قرهبیل |
2 |
|
11 |
گلستان |
نوکنده، تیلآباد |
2 |
|
12 |
فارس |
فورک |
1 |
|
13 |
شاهرود |
صیدآباد |
1 |
|
14 |
یزد |
عقدا |
1 |
|
15 |
تربت حیدریه |
رباط سنگ (مسلم) |
1 |
|
16 |
چابهار |
کشادی |
1 |
|
17 |
قم |
میدانک |
1 |
|
18 |
کهگیلویه و بویراحمد |
باشت |
1 |
|
19 |
خراسان رضوی |
خطیب |
1 |
|
جمع کل |
58 |
||
براساس دادههای جدول 16، در مجموع 58 نمازخانه در جایگاههای سوخت بینشهری کشور توسط شرکت ملی پخش فراوردههای نفتی احداث شده است. بیشترین تعداد مربوط به استان اردبیل بوده (۷ نمازخانه) و استانهای مرکزی، اصفهان (هرکدام ۶) و آذربایجان شرقی و لرستان (۵) در ردههای بعدی قرار دارند. در این میان، ۱۰ استان تنها یک نمازخانه دارند که برخی از آنها از استانهای بزرگ و پرتردد کشور (مانند فارس و خراسان رضوی) هستند و در برخی استانها نیز عملاً نمازخانه فعالی گزارش نشده است.
این الگو بیانگر پراکندگی نامتوازن و فقدان تعادل منطقهای در احداث نمازخانههای جایگاههای سوخت بینشهری بوده و نشان میدهد که تمرکز اولیه برنامه احداث، عمدتاً بر استانهای واقع در محورهای مرکزی و غربی کشور بوده است. مقایسه توزیع نمازخانهها با حجم تردد و جایگاههای سوخت استانها نیز حاکی از عدم انطباق روشن میان تعداد نمازخانهها و میزان تقاضای سفر است که میتواند نشانه نبود الگوی تخصیص مبتنیبر نیاز و شاخصهای عینی باشد. بر این اساس، محدود بودن تعداد کل نمازخانهها (58 مورد) در مقیاس شبکه گسترده راههای بینشهری کشور، از یکسو نشاندهنده پوشش محدود است و ازسویدیگر باید در چارچوب تکلیف قانونی وزارت نفت تفسیر شود. بهگونهای که مطابق جزء «4» بند «ث» ماده (۳۷) قانون احکام دائمی، مسئولیت وزارت نفت صرفاً ناظر بر جایگاههایی بوده که خارج از مجتمعهای خدماتی-رفاهی قرار دارند و در مواردی که جایگاه در مجتمع واجد نمازخانه مستقر است، تکلیف مستقلی متوجه وزارت نفت نیست. از این منظر، پراکندگی فعلی بیش از آنکه ناشی از ضعف اجرا باشد، بازتاب دامنه محدود تکلیف قانونی و نبود نگاه یکپارچه به توزیع خدمات مذهبی بینراهی است. لذا میتوان نمودار توزیع نمازخانهها در جایگاههای سوخت بینشهری در استانهای مختلف را به شکل زیر ترسیم کرد.
شکل3. نمودار تعداد مناطق دارای نمازخانه[12]
شرکت ملی پخش، همچنان مسئول نگهداشت ۶۲ نمازخانه بینراهی مصوب سال ۱۳۷۶ بوده و با تأکیدهای دورهای، بهویژه پیش از ایام پرتردد، بر تجهیز و رفع نواقص آنها نظارت دارد[12]. براساس گزارش سازمان برنامه و بودجه از عملکرد قانون برنامه ششم توسعه در سال 1402[19]، در سال قانون مذکور از ۱۱۵ جایگاه سوخت جدید، ۱۰۱ جایگاه (۸۸ درصد) به نمازخانه مجهز شدهاند که حاکی از بهبود نسبی رعایت الزامات قانونی و عملکرد قابل قبول کمّی در سطح ملی است. بااینحال، نبود دادههای مکانی و استانی درباره پراکندگی جایگاهها و حجم تردد، امکان ارزیابی عدالت منطقهای و تناسب استقرار نمازخانهها با الگوی سفرهای بینراهی را محدود کرده و ضعف نظام گزارشدهی تحلیلی همچنان مهمترین خلأ در پایش اجرای این بند قانونی بهشمار میرود.
دادههای شرکت ملی پخش فراوردههای نفتی ایران در سال ۱۴۰۳ نشان میدهد که از مجموع ۳۱ جایگاه سوخت جدیدالاحداث، تعداد ۳۰ جایگاه (معادل ۹۷ درصد) به نمازخانه مجهز بودهاند که حاکی از تحقق تقریباً کامل تکلیف قانونی در احداث جایگاههای جدید است. پراکندگی این جایگاهها در ۱۴ استان گزارش شده و استانهای کرمان، فارس و آذربایجان غربی بیشترین سهم را داشتهاند. نکته قابل توجه آن است که استانهایی که در دورههای پیشین کمبهره یا فاقد نمازخانه بودهاند، در این سال مورد توجه قرار گرفته و بهویژه محورهای مرزی و کمبرخوردار در کانون مداخله قرار داشتهاند. این الگو نشان میدهد که در سال ۱۴۰۳، پراکندگی جغرافیایی و ملاحظات عدالت منطقهای نسبت به دورههای قبل بهبود یافته و تمرکز از صرف کمّیت بهسمت پوشش مناطق کمبرخوردار و پرتردد تغییر کرده است. عدم ثبت سهم برای حدود ۱۷ استان نشان میدهد که همچنان خلأ دادهای یا ناتمام بودن طرحها مانع ارزیابی کامل وضعیت ملی است و ضرورت تقویت نظام گزارشدهی و پایش مکانی را برجسته میکند (ر.ک: جدول 2 پیوست). در ادامه، آمار نمازخانههای جایگاههای جدیدالاحداث توسط وزارت نفت در سال جاری ارائه میشود[12].
جدول 17. جایگاههای سوخت احداث شده توسط وزارت نفت در نیمه اول سال 1404[12]
|
نام مجتمع |
منطقه |
وضعیت نمازخانه |
|
مجتمع خدمات رفاهی آریانا |
اصفهان |
دارد |
|
مجتمع خدمات رفاهی زرینه |
میاندوآب |
دارد |
|
مجتمع خدمات رفاهی شهبازپور |
میاندوآب |
دارد |
|
مجتمع خدمات رفاهی حیدرزاده |
میاندوآب |
دارد |
|
جایگاه عباسی |
میاندوآب |
دارد |
|
جایگاه شیخ بیگلو (مجتمع خدمات رفاهی) |
ارومیه |
دارد |
|
جایگاه شهدای خنافره |
آبادان |
دارد |
|
مجتمع خدمات رفاهی بهارستان |
یزد |
دارد |
|
جایگاه الماس کویر |
یزد |
دارد |
|
جایگاه میهن |
آذربایجان شرقی |
دارد |
|
جایگاه جمالزاده |
آذربایجان شرقی |
دارد |
|
مجتمع خدمات رفاهی خورشیدی |
آذربایجان شرقی |
دارد |
|
جایگاه آتاگنجی |
زنجان |
دارد |
|
مجتمع خدمات رفاهی دومان |
زنجان |
دارد |
|
جایگاه حافظ |
همدان |
دارد |
|
جایگاه آتا و مجتمع خدمات رفاهی |
قم |
دارد |
|
جایگاه اورانوس و مجتمع خدمات رفاهی |
قم |
دارد |
|
مجتمع خدمات رفاهی مروارید خلیج فارس |
بوشهر |
دارد |
|
جایگاه خلیج نایوند |
بوشهر |
دارد |
|
جایگاه دشت و اوند |
کرمانشاه |
دارد |
|
جایگاه عربی |
کرمانشاه |
دارد |
|
جایگاه خوششنو |
مشهد |
دارد |
|
جایگاه اکرمی |
مشهد |
دارد |
|
جایگاه چشم سنگی |
مشهد |
دارد |
براساس دادههای جدول 17، در نیمه نخست سال ۱۴۰۴، ساخت تعداد ۲۵ جایگاه سوخت جدیدالاحداث در کشور گزارش شده که همگی به نمازخانه مجهز بودهاند. این امر میتواند بیانگر این باشد که پیشبینی فضای اقامه نماز در فرایند احداث جایگاههای سوخت جدید تقریباً نهادینه شده است. توزیع جغرافیایی این جایگاهها در ۱۶ استان کشور انجام شده و تمرکز نسبی آنها در استانهایی نظیر آذربایجان شرقی، زنجان، قم، بوشهر، کرمانشاه و مشهد مشاهده میشود. در برخی از استانهای مرزی و کمبرخوردار، مانند کرمانشاه و بوشهر که در دورههای پیشین فاقد جایگاههای مجهز به نمازخانه بودهاند، در این دوره طرحهای جدیدی اجرا شده است. این روند میتواند حاکی از بهبود توجه به ملاحظات عدالت فضایی و توسعه متوازن دسترسی به نمازخانهها در جایگاههای سوخت باشد. بنابراین میتوان تحلیلی مقایسهای از نمازخانههای احداث شده توسط وزارت نفت در جایگاههای سوخت بینراهی طی سالهای 1404-1389 به شرح زیر ارائه داد.
جدول 18. مقایسه آمار نمازخانههای احداث شده توسط وزارت نفت در سالهای 1403-1389 و نیمه اول سال 1404
|
شاخص |
دوره تجمیعی (تا قبل از سال 1402) |
سال 1402 |
سال 1403 |
نیمه اول سال 1404 |
|
تعداد جایگاههای سوخت جدید |
162 |
101 |
30 |
25 |
|
نرخ همراهی نمازخانه با جایگاه سوخت |
نامشخص |
88 درصد |
97 درصد |
100 درصد |
|
توزیع جغرافیایی |
بسیار نامتعادل (متمرکز بر چند استان) |
نامشخص |
متعادلتر (تمرکز بر استانهای کمبرخوردار دورههای قبل) |
متعادل و فراگیر (پوشش گسترده 16 استان) |
|
کیفیت طرح |
عمدتاً نمازخانه تنها، بدون مجتمع خدماتی-رفاهی |
عمدتاً نمازخانه تنها، بدون مجتمع خدماتی-رفاهی |
افزایش تعداد مجتمعهای خدماتی-رفاهی |
توسعه مجتمعهای خدماتی-رفاهی (10 مورد از 25 مورد) |
|
چالش اصلی |
در حال ساخت بودن نمازخانهها |
نگهداری نمازخانهها |
نگاهداشت نمازخانههای قدیمی |
نگاهداشت، نوسازی نمازخانههای قدیمی، و استانداردسازی نمازخانهها |
مأخذ: نگارنده.
بررسیهای انجام شده نشان میدهد که احداث نمازخانه در جایگاههای سوخت بینشهری فاقد مجتمع خدماتی-رفاهی، در سطح کلان به میزان قابل قبولی تحقق یافته و در سالهای اخیر توجه به توزیع منطقهای و پراکندگی جغرافیایی نیز تقویت شده است؛ بهگونهای که برخی از استانهایی که در گذشته فاقد نمازخانه بودند، اکنون تحت پوشش قرار گرفتهاند. همچنین جانمایی نمازخانهها در محورهای پرتردد و راهبردی نظیر قم-اراک، مسیرهای مرزی غرب کشور و محورهای پیرامونی مشهد، میتواند حاکی از حرکت تدریجی بهسمت تخصیص مبتنیبر نیاز و حجم تردد باشد. بااینحال، بهعلت الزام شرکت ملی پخش فراوردههای نفتی به اجرای نظام حقالعمل کاری، دامنه مداخله این شرکت عملاً به تأمین سوخت و نظارت ایمنی و فنی محدود شده و مسئولیت بهرهبرداری، نگهداری و مدیریت نمازخانهها به بخش غیردولتی واگذار شده است. ازاینرو، چالش اصلی در این حوزه نه در مرحله احداث، بلکه در تداوم بهرهبرداری، نظافت، دایربودن و نظارت مؤثر بر کیفیت مدیریت نمازخانههاست[12].
در جدول 19 اجزای جزء «4» حکم مورد نظر تجزیه شده است.
جدول 19. جزء «4» بند «ث» ماده (37) قانون احکام دائمی
|
دستگاههای اجرایی |
احداث/اختصاص فضای مناسب برای مسجد/نمازخانه |
|
مراکز آموزشی |
|
|
بیمارستانها و مراکز درمانی |
|
|
مجموعههای ورزشی |
|
|
مجتمعهای رفاهی-تفریحی |
|
|
مجتمعهای تجاری |
براساس گزارشهای ستاد اقامه نماز، در تمامی دستگاهها فضای اقامه نماز کارکنان ایجاد یا تأمین شده است. همچنین بخشنامه متناسبسازی این فضاها برای دسترسی توانخواهان، در چارچوب قانون جامع حمایت از حقوق معلولان (مصوب 1383/02/16 مجلس شورای اسلامی) ابلاغ شده و نظارت بر اجرای آن با محوریت سازمان بهزیستی در حال پیگیری است[7].
براساس دادههای اظهار شده توسط ستاد اقامه نماز، آمار نمازخانههای مدارس کشور به شرح زیر است.
جدول 20. نمازخانههای مدارس کشور[7]
|
تعداد کل مدارس کشور |
مدارس در جوار مساجد |
مدارس دارای نمازخانه |
مدارس فاقد نمازخانه |
مدارس دارای نمازخانههای کلاسی |
مدارس نیازمند مساعدت برای تعمیر و بهسازی نمازخانهها |
|
120000 |
7000 |
66635 |
9980 |
11000 |
13327 |
بر این اساس، از میان ۱۲۰ هزار مدرسه کشور، حدود ۵۵.۵ درصد دارای نمازخانه مستقل، ۹.۲ درصد دارای نمازخانه کلاسی و ۵.۸ درصد در جوار مسجد هستند. بنابراین در مجموع، حدود ۷۰.۵ درصد مدارس بهنحوی به فضای اقامه نماز دسترسی دارند. در مقابل، ۸.۳ درصد مدارس فاقد هرگونه فضای نماز گزارش شدهاند. همچنین ۱۱.۱ درصد مدارس نیازمند تعمیر و بهسازی نمازخانه هستند که نشان میدهد یکی از چالشهای اصلی، بیش از احداث، نگهداشت و ارتقای کیفیت فضاهای موجود است. افزون بر این، عدم انطباق مجموع ارقام با تعداد کل مدارس حاکی از ابهام آماری و احتمال همپوشانی دستهبندیهاست که دقت تحلیل را پایین میآورد[7]. چالشهای اصلی دسترسی مدارس به فضای مناسب اقامه نماز شامل فرسودگی و ضعف نگهداشت نمازخانهها (نیاز به تعمیر در بیش از ۱۱ درصد مدارس)، فقدان کامل نمازخانه در حدود ۸.۳ درصد مدارس و اتکای موقت به نمازخانههای کلاسی است که بهعلت محدودیت فضایی و تداخل کاربری، از کارکرد مطلوب عبادی برخوردار نیستند.
براساس آمارهای منتشر شده ازسوی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تعداد مؤسسات آموزش عالی و دانشگاههای کشور که ذیل وزارت علوم، تحقیقات و فناوری قرار میگیرند، مجموعاً 508 عدد است. بهرغم پیگیریها و مکاتبات انجام شده با وزارت علوم، آمار متمرکز و تفکیک شدهای از پراکندگی مساجد و نمازخانهها در دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی کشور بهدست نیامد. بااینحال، بررسیها حاکی از وجود ۲۳۷ باب مسجد دانشگاهی در کشور است که عمدتاً در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی دولتی و وابسته به دولت احداث شدهاند. بهنظر میرسد که دانشگاههای مادر، پرمتقاضی و محوری استانها عموماً دارای مسجد هستند، اما فقدان دادههای رسمی، امکان ارزیابی پوشش و میزان تحقق تکلیف قانونی را با محدودیت جدی مواجه میکند[7].
دادههای مربوط به ۶۱ دانشگاه علومپزشکی بهعلاوه مراکز اداری، شبکههای بهداشت، خوابگاهها و مراکز درمانی و بیمارستانی (بهجز ۵ دانشگاه فاقد گزارش) که ازسوی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ارائه شد[15] نشان میدهد که در مجموع ۱۷۳۰ نمازخانه در مراکز تحت نظارت وزارت بهداشت وجود دارد که البته توزیع آنها نامتوازن است. بیشترین تعداد نمازخانه در دانشگاههای علومپزشکی استان کردستان و کمترین آن در دانشگاههای علومپزشکی بابل، سراب، شوشتر و گراش ثبت شده است. در این میان تنها ۳۸ مسجد دانشگاهی گزارش شده است. امری که غلبه فضاهای کوچک و موقت بر مساجد را نشان میدهد. تمرکز اصلی نمازخانهها نیز در بخشهای بیمارستانی است[15]. براساس دادههای بهدست آمده، در حدود ۴۰ درصد از نمازخانههای دانشگاههای علومپزشکی نماز جماعت برقرار است. همچنین، مراکز فاقد نمازخانه عمدتاً در مناطق کمبرخوردار یا مراکز جدیدالتأسیس است[15] (ر.ک جدول 3 پیوست).
آمار مساجد و نمازخانههای دانشگاههای علومپزشکی و مراکز درمانی و بیمارستانی را میتوان به شرح زیر خلاصه کرد.
جدول 21. مساجد و نمازخانههای دانشگاههای علومپزشکی و مراکز درمانی و بیمارستانی[15]
|
ردیف |
عنوان |
تعداد |
|
1 |
تعداد کل نمازخانههای اداری |
373 |
|
2 |
تعداد کل نمازخانههای بیمارستانی |
558 |
|
3 |
تعداد کل نمازخانههای شبکه بهداشت |
469 |
|
4 |
تعداد کل نمازخانههای خوابگاهی |
330 |
|
5 |
جمع کل تعداد نمازخانههای دانشگاههای علومپزشکی کشور |
1730 |
از مجموع ۱۷۳۰ نمازخانه شناسایی شده در دانشگاههای علومپزشکی، نمازخانههای بیمارستانی با ۳۲.۳ درصد بیشترین سهم را دارند. پس از آن، شبکه بهداشت (۲۷.۱ درصد)، مراکز اداری (۲۱.۶ درصد) و مراکز خوابگاهی قرار میگیرند. این توزیع نشاندهنده پوشش کمّی مناسب بوده و بر این اساس، عملکرد وزارت بهداشت در توسعه دسترسی به اماکن اقامه نماز و اجرای بند «ث» ماده (۳۷) قانون احکام دائمی، در مجموع مطلوب ارزیابی میشود. نمودار خطی توزیع نمازخانههای وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی برحسب محل قرارگیری در ادامه ترسیم شده است.
شکل4. نمودار توزیع نمازخانههای وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی[15]
توزیع نمازخانههای وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نشان میدهد که بیشترین تمرکز بر فضاهای درمانی و شبکههای بهداشت با مجموع 1027 نمازخانه است. همچنین نمازخانههای خوابگاهی و اداری در مجموع ۷۰۳ واحد برآورد شده است[15].
براساس دادههای بهدست آمده از مصاحبههای خبرگانی و دفتر فنی وزارت ورزش و جوانان[16]، طی سهسال اخیر (1401-1403)، 4 باب مسجد و 91 نمازخانه در اماکن ورزشی توسط وزارت ورزش و جوانان احداث شده که جزئیات آن بدین شرح است.
جدول 22. مساجد و نمازخانههای احداث شده در اماکن ورزشی (1401-1403)[16]
|
ردیف |
استان |
شهرستان |
شهر یا روستا |
عنوان مجموعه |
مسجد یا نمازخانه |
مساحت |
احداثیا تجهیز |
ماه احداث |
سال احداث |
هزینه شده (میلیون تومان) |
محل تأمین اعتبار |
|
1 |
خراسان رضوی |
مشهد |
مشهد |
سالن ورزشی شهید رئیسی مجموعه ثامنالائمه |
نمازخانه |
70 |
احداث |
7 |
1403 |
160 |
استانی-ملی |
|
2 |
خراسان رضوی |
تربت حیدریه |
تربت حیدریه |
خانه جوان |
نمازخانه |
20 |
احداث |
7 |
1402 |
100 |
استانی |
|
3 |
خراسان رضوی |
نیشابور |
نیشابور |
خانه جوان |
نمازخانه |
20 |
احداث |
6 |
1402 |
90 |
استانی |
|
4 |
خراسان رضوی |
گناباد |
گناباد |
خانه جوان |
نمازخانه |
20 |
احداث |
6 |
1402 |
90 |
استانی |
براساس جدول 22 هر 4 طرح احداث نمازخانه به استان خراسان رضوی اختصاص دارد. تأمین مالی طرحها عمدتاً از محل اعتبارات استانی انجام شده و تنها یک طرح با توجه به ابعاد و جایگاه نمادین، از حمایت ملی برخوردار بوده است. افزون بر این، شرکت توسعه و نگهداری اماکن ورزشی کشور نیز بهصورت موازی اقدام به احداث ۱۲ نمازخانه در اماکن ورزشی کشور کرده که جزئیات آن به شرح جدول زیر ارائه شده است.
جدول 23. نمازخانههای احداثشده توسط شرکت توسعه و نگهداری اماکن ورزشی کشور[17]
|
طرح |
مساحت نمازخانه بانوان |
مساحت نمازخانه آقایان |
جمع (مترمربع) |
|
استادیوم پارس شیراز |
40 |
40 |
80 |
|
استادیوم سیروس قایقران انزلی |
56 |
56 |
112 |
|
سالن6000 نفری گرگان |
41 |
41 |
82 |
|
سالن 6000 نفری کرمانشاه |
48 |
48 |
96 |
|
سالن تختی لاهیجان |
- |
18 |
18 |
|
استخر سرپوشیده هرند |
تجمیعی |
14 |
14 |
|
سالن 6000 نفری ساری |
تجمیعی |
105 مترمربع با فضاهای جانبی |
105 |
|
سالن 6000 نفری کرج
|
تجمیعی |
56 |
56 |
|
سالن 6000 نفری کاشان |
تجمیعی |
56 |
56 |
|
استادیوم 5000 نفری پاکدشت |
تجمیعی |
51 |
51 |
|
استخر قهرمانی کرمانشاه |
تجمیعی |
1/83 |
1/83 |
|
سالن ورزشی قشم |
تجمیعی |
13 |
13 |
|
جمعکل (مترمربع) |
1/766 |
||
بنابر دادههای جدول 23، 10 طرح احداث نمازخانه در سالنهای ورزشی بزرگ کشور با مجموع مساحت 766 مترمربع و میانگین مساحت 76.6 مترمربع توسط شرکت توسعه و نگهداری اماکن ورزشی کشور اجرا شده است. توزیع این طرحها در کلانشهرهای مختلف در سراسر کشور، حاکی از پوشش جغرافیایی متوازن است. براساس بررسیها، چالشهایی مانند نظارت و نگهداشت این اماکن، کلیدیترین چالشهای این حوزه هستند[13].
براساس بررسیهای صورت گرفته، وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی در راستای اجرای جزء «4» بند «ث» ماده (37) قانون احکام دائمی و پیشبینی فضاهای مذهبی و نمازخانه در تأسیسات گردشگری، ضوابط ذیل را در آییننامههای اجرایی به تصویب رسانده که گزارش آن در جدول 24 ارائه شده است.
جدول 24. آییننامههای ابلاغی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی در راستای دسترسیپذیری به نمازخانه در مجتمعهای رفاهی-خدماتی[18]
|
ردیف |
عنوان |
ماده |
تبصره |
بند |
ردیف |
|
1 |
ضوابط فنی احداث و درجهبندی هتلهای کشور |
(76) |
«3» |
- |
- |
|
2 |
دستورالعمل اجرایی، فنی و درجهبندی هتل آپارتمانهای کشور |
(2) |
- |
- |
- |
|
(3) |
|||||
|
(9) |
|||||
|
3 |
ضوابط معماری، ساختمانی و درجهبندی مهمانپذیرهای کشور |
(19) |
«2» |
- |
- |
|
4 |
شیوهنامه اجرایی ایجاد و بهرهبرداری از مجتمعهای خدماتی-رفاهی بینراهی کشور |
(6) |
- |
بند «3» مندرج در جدول ماده (28) |
- |
|
5 |
ضوابط درجهبندی واحدهای پذیرایی بینراهی (در محورهای گردشگری) |
- |
- |
«10» |
- |
|
6 |
شرح ضوابط فنی، ساختمانی، تجهیزاتی، خدماتی و درجهبندی سفرهخانه سنتی کشور |
(20) |
- |
- |
- |
|
7 |
جدول ضوابط ساخت، بهرهبرداری و درجهبندی اقامتگاههای بومگردی کشور |
- |
- |
- |
25 |
دادههای جدول نشان میدهد که دسترسیپذیری به نمازخانه بهعنوان یک معیار ارتقادهنده در برخی ضوابط فنی و مهندسی مرتبط با بومگردی و گردشگری لحاظ شده و رعایت آن معمولاً برای کسب یا ارتقای رتبه (بهویژه سطوح بالاتر) ضروری است[18]. این ضوابط دامنه نسبتاً جامعی داشته و اغلب انواع اقامتگاهها و تأسیسات بینراهی را دربرمیگیرد. اما همانطور که در جدول 24 نیز قابل مشاهده است، به اماکن فرهنگی-تاریخی تحت مدیریت مستقیم وزارت میراثفرهنگی تسری نیافته است[18]. درنتیجه، چالش اصلی نه در طراحی ضوابط، بلکه در ضعف نظارت مستمر و پایش مؤثر معیارها پس از درجهبندی اولیه است[13].
بهرغم پیگیریهای متعدد از سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور و دستگاههای ذیربط[3]، آمار، داده و اطلاعاتی از نمازخانههای مجتمعهای تجاری به دست نیامد.
بند «ث» ماده (۳۷) قانون احکام دائمی، جامعترین و مهمترین قانون در زمینه توسعه فیزیکی مسجد و نمازخانهها محسوب میشود که با هدف تسهیل دسترسی عمومی به فضاهای اقامه نماز و نهادینهسازی توجه به این فریضه در فرایندهای توسعهای کشور وضع شده است. ارزیابی عملکرد دستگاههای مکلف در این قانون نشان میدهد که برخی دستگاههای اجرایی مانند وزارت راه و شهرسازی، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت نفت و سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در اجرای مفاد موظف شده در این قانون عملکرد مطلوبی داشتهاند. اما علیرغم تصریح قانونی تکالیف، اجرای بند «ث» ماده (۳۷) در عمل با نارساییهای ساختاری نیز مواجه بوده است. در بسیاری از حوزهها، تحقق حکم قانونی بهصورت نامتوازن، مقطعی و وابسته به شرایط اجرایی دستگاهها انجام شده است. ضعف ضمانت اجرا، نبود نظام منسجم گزارشدهی و گزارشگیری، فقدان استانداردهای حداقلی و ناپایداری بهرهبرداری از فضاهای ایجاد شده، از مهمترین عوامل محدودکننده اثربخشی این حکم بهشمار میروند. یافتههای گزارش نشان میدهد که مسئله اصلی بیش از آنکه فقدان حکم قانونی یا بیتوجهی در لایه تقنینی باشد، ناکارآمدی سازوکارهای اجرا، پایش و پاسخگویی نهادی است. بر این اساس، تحقق مؤثر اهداف بند «ث» ماده (۳۷) مستلزم بازنگری در سازوکارهای نظارتی، ارتقا شفافیت عملکرد دستگاهها، تضمین بهرهبرداری و نگهداری پایدار و پیوند مؤثر توسعه فیزیکی با کارکرد فرهنگی و اجتماعی مساجد و نمازخانههاست. توجه به این الزامات میتواند اجرای این حکم قانونی را از سطح تعهد صوری به یک رویه پایدار و اثربخش در نظام حکمرانی حوزه مسجد در کشور ارتقا دهد. در ادامه، پیشنهادهای ذیل ارائه میشود.
ازآنجاکه تأمین اعتبارات لازم و نیروی انسانی یکی از چالشها و موانع مهم احداث و نوسازی نمازخانهها در مدارس و مراکز آموزشی است، با توجه به مفاد تبصره «2» بند «ث» ماده (46) قانون احکام دائمی مبنیبر مجاز بودن دستگاههای اجرایی به استفاده از ظرفیتهای بسیج سازندگی در فعالیتهای آموزشی، بهداشتی، فرهنگی و عمرانی متناسب با میزان آمادگی سازمان بسیج سازندگی، پیشنهاد میشود که سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس کشور براساس تبصره مذکور، برای توسعه دسترسیپذیری به اماکن اقامه نماز در مراکز آموزشی و مدارس کشور از ظرفیت سازمان بسیج سازندگی در راستای احداث و نوسازی نمازخانههای این اماکن بهره بگیرد.
یکی از خلأهای بند «ث» ماده (37) قانون احکام دائمی، پیشبینی و احداث مساجد و نمازخانه در کارخانهها و واحدهای صنعتی تابع وزارت صمت است. بدین منظور در راستای افزایش جامعیت بند مزبور در حوزه توسعه فیزیکی مساجد و نمازخانهها در کشور و رفع خلأ بیان شده، پیشنهاد میشود که جزء زیر به بند «ث» ماده (37) قانون احکام دائمی الحاق شود.
برای استفاده از ظرفیت مسئولیت اجتماعی واحدهای تولیدی و صنعتی در راستای تأمین منبع مورد نیاز برای توسعه فیزیکی مساجد و نمازخانهها، پیشنهاد میشود جزء ذیل به بند «ث» ماده (37) قانون احکام دائمی الحاق شود.
ازآنجاکه گزارشدهی دورهای، امکان اعمال نظارت پسینی و اصلاح سیاستها را برای مجلس فراهم میکند، پیشنهاد میشود که جزء ذیل به بند «ث» ماده (37) قانون احکام دائمی الحاق شود.
در راستای تحقق اهداف بند «ث» ماده (37) قانون احکام دائمی که توسعه دسترسیپذیری به اماکن اقامه نماز است، پیشنهاد میشود جزء ذیل به بند «ث» ماده مذکور الحاق شود.
5. پیوست
جدول 1 پیوست. بوستانهای جنگلی شمال کشور[10]
|
ردیف |
تفرجگاه جنگی |
مساحت(هکتار) |
موقعیت مکانی |
|
1 |
بوستان جنگلی سعیدی آشتیانی |
3636 |
نور |
|
2 |
بوستان کشپل چمستان |
190 |
نور- چمستان |
|
3 |
بوستان سوراخ مازو |
4688 |
نور-محمودآباد |
|
4 |
بوستان ایزدشهر |
3482 |
نور-ایزدشهر |
|
5 |
بوستان دستکاشت گنجیاب علیا |
0.3893 |
نور |
|
6 |
هلومسر |
67 |
آمل |
|
7 |
بوستان میرزاکوچکخان |
379 |
آمل |
|
8 |
بوستان توسکابیشه آمل |
11272 |
آمل |
|
9 |
بوستان ولیسده |
4.58 |
آمل |
|
10 |
بلیران |
385 |
آمل |
|
11 |
بوستان بائوده سفلی |
5.23 |
آمل-محمودآباد |
|
12 |
بوستان بزچفت بابل |
716 |
بابل |
|
13 |
بوستان روستایی باقرتنگه |
4.781 |
بابل-بابلسر |
|
14 |
بوستان ساحلی-جنگلی میرود |
8.48 |
بابل-بهنمیر |
|
15 |
بوستان ساحلی-جنگلی میرود |
20.09 |
بابل-بهنمیر |
|
16 |
بوستان ساحلی میرود |
1.61 |
بابل-بهنمیر |
|
17 |
بوستان روستایی کریمکلا |
1 |
بابل-فریدونکنار |
|
18 |
بوستان روستایی رستمکلا |
0.2592 |
بابل |
|
19 |
پارک جنگلی خشرودپی |
62.77 |
بابل |
|
20 |
پارک جنگلی مرسدره |
231.4 |
بابل |
|
21 |
پارک جنگلی تلار |
146.97 |
قائمشهر |
|
22 |
پارک جنگلی قادیکلای بزرگ |
31.08 |
قائمشهر |
|
23 |
پارک جنگلی واسوکلا |
10.98 |
قائمشهرجویبار |
|
24 |
پارک جنگلی بالا مشک آباد جویبار |
5.7 |
قائمشهرجویبار |
|
25 |
تفرجگاه جنگلی شاهکلای لفور |
2.4 |
سوادکوه شمالی |
|
26 |
پارک جنگلی اندارگلی |
86 |
سوادکوه شمالی |
|
27 |
پارک جنگلی آذررود |
31.68 |
سوادکوه شمالی |
|
28 |
پارک جنگلی جوارم |
362 |
سوادکوه |
|
29 |
پارک جنگلی آزادمهر |
35.3 |
سوادکوه |
|
30 |
پارک جنگلی آلاشت |
72.1224 |
سوادکوه |
|
31 |
پارک جنگلی میانسی زیراب |
420.21 |
سوادکوه |
|
32 |
تفرجگاه جنگلی دریاچه شورمست |
9.813 |
سوادکوه |
|
جمع کل |
10415.78 |
||
جدول 2 پیوست. جایگاههای سوخت احداث شده توسط وزارت نفت در سال 1403[12]
|
ردیف |
نام منطقه |
تعداد نمازخانه |
نشانی |
متراژ نمازخانه |
|
- |
آذربایجان شرقی |
7 شرکتی |
- |
- |
|
1 |
اسکانلو |
بینراهی شرکتی |
اهر |
40 |
|
2 |
بابالحوائج |
بینراهی شرکتی |
ملکان |
40 |
|
3 |
میرزایی |
بینراهی شرکتی |
اهر |
60 |
|
4 |
جایگاه 3 مرند |
بینراهی شرکتی |
مرند |
40 |
|
5 |
بیلوردی |
بینراهی شرکتی |
تبریز |
90 |
|
- |
اردبیل |
7 شرکتی |
- |
- |
|
1 |
مشکینشهر-جایگاه شرکتی |
بینراهی شرکتی |
کیلومتر 5 جاده اهر |
100 |
|
2 |
ناحیه مرکزی- نیر |
بینراهی شرکتی |
ورودی شهرستان از طرف اردبیل |
100 |
|
3 |
مشکینشهر القرهالحاج |
بینراهی شرکتی |
روستای قرهآجاج، روستای پارسآباد |
100 |
|
4 |
گرمی، اینجلو |
بینراهی شرکتی |
بیلهسوار |
100 |
|
5 |
خلخال- جایگاه شرکتی |
بینراهی شرکتی |
جنب اداره پخش/ شهرستان خلخال |
100 |
|
6 |
مرکزی(ستاد منطقه)-جایگاه شرکتی |
بینراهی شرکتی |
ناحیه مرکزی |
100 |
|
7 |
مشکینشهر-متولیباشی |
بینراهی شرکتی |
سهراه مشکینشهر و پارسآباد |
100 |
|
- |
ارومیه |
2 شرکتی |
- |
- |
|
1 |
خوی-بزرگخان |
بینراهی شرکتی |
محور جاده ایواوغلی(خوی)، مرند کیلومتر 40، واگذاری به سازمان اوقاف |
- |
|
2 |
ماکو-جایگاه شرکتی |
بینراهی شرکتی |
محور جاده ایواوغلی، کیلومتر 7 ماکو(واگذاری به بخش خصوصی) |
- |
|
- |
اصفهان |
6 شرکتی |
- |
- |
|
1 |
نائین(جایگاه مهاباد) |
بینراهی شرکتی |
ناحیه نائین |
100 |
|
2 |
نیستانک |
بینراهی شرکتی |
نائین |
100 |
|
3 |
جندق |
بینراهی شرکتی |
نائین |
100 |
|
4 |
ظفرقند |
بینراهی شرکتی |
نائین |
ه |
|
5 |
تودشک جویه |
بینراهی شرکتی |
مرکزی |
100 |
|
6 |
دامنه جدید |
بینراهی شرکتی |
داران |
100 |
|
- |
اهواز |
7 شرکتی |
- |
- |
|
1 |
شرکتی |
بینراهی شرکتی |
اندیمشک |
|
|
2 |
پل زال |
بینراهی شرکتی |
مرکزی |
- |
|
3 |
سیلاوی |
بینراهی شرکتی |
مرکزی |
- |
|
4 |
الهائی |
بینراهی شرکتی |
مرکزی |
- |
|
5 |
عبدالخان |
بینراهی شرکتی |
مرکزی |
- |
|
6 |
ملاثانی |
بینراهی شرکتی |
مرکزی |
- |
|
7 |
نظری |
بینراهی شرکتی |
مرکزی |
- |
|
- |
تربت حیدریه |
1 شرکتی |
- |
- |
|
1 |
مسلم (رباطسنگ) |
بینراهی شرکتی |
مرکزی |
50 |
|
- |
چابهار |
1 شرکتی |
- |
- |
|
1 |
کشادی |
بینراهی شرکتی |
جنب جایگاه کشادی |
25 |
|
- |
چهارمحال و بختیاری |
2 شرکتی |
- |
- |
|
١ |
جایگاه شرکتی |
بینراهی شرکتی |
کیلومتر ۵ شهرکرد - اصفهان |
١٨٠ |
|
۲ |
گلشور |
بینراهی شرکتی |
کیلومتر ۱۲۷ شهرکرد ایده |
۵ |
|
- |
خراسان جنوبی |
3 شرکتی |
- |
|
|
١ |
جوادی |
بینراهی شرکتی |
کیلومتر ۷ جاده قائن بیرجند |
۷۵ |
|
۲ |
دهشک |
بینراهی شرکتی |
کیلومتر ۲۵ جاده قائن - مشهد |
٧۵ |
|
۳ |
سربیشه |
بینراهی شرکتی |
جاده بیرجند - سریشه |
٨٠ |
|
- |
خراسان شمالی |
2 شرکتی |
- |
|
|
١ |
کمالی |
بینراهی شرکتی |
مهمانک بعد از آشخانه |
٨٠ |
|
۲ |
فرهادی |
بینراهی شرکتی |
کیلومتر ۱۱۰ بجنورد - تهران |
١٥ |
|
- |
شاهرود |
2 شرکتی |
- |
- |
|
١ |
سلمان |
بینراهی شرکتی |
کیلومتر ۱۲۰ محور دامغان - اصفهان (واگذار به سیاه) |
٢٣٠ |
|
۲ |
جندالله |
بینراهی شرکتی |
کیلومتر ۲۵ محور دامغان - سمنان |
١٣ |
|
- |
فارس |
2 شرکتی |
- |
- |
|
١ |
فروشندگی فورگ |
بینراهی شرکتی |
ناحیه داراب |
۶٠ |
|
۲ |
سروستان |
بینراهی شرکتی |
ناحیه مرکزی (واگذاری به اوقاف) |
١٠٠ |
|
- |
قم |
1 شرکتی |
- |
- |
|
1 |
میدانک |
بینراهی شرکتی |
کیلومتر ۷۲ جاده قم - تفرش |
100 |
|
- |
کرمان |
3 شرکتی |
- |
- |
|
١ |
کمالی |
بینراهی شرکتی |
ناحیه رفسنجان |
٥٠ |
|
۲ |
البارق |
بینراهی شرکتی |
بم |
۴۸ |
|
۳ |
قلعه سنگر |
بینراهی شرکتی |
مرکزی |
15 |
|
- |
کهگیلویه و بویراحمد |
1 شرکتی |
- |
- |
|
١ |
باشت |
بینراهی شرکتی |
جاده گچساران -سه راه باشت |
٢٠ |
|
- |
گلستان |
2 شرکتی |
- |
- |
|
١ |
نوکنده، مجاور جایگاه زارع |
بینراهی شرکتی |
جاده گرگان -بهشهر |
۶٠ |
|
٢ |
گنبدکاووس، تیلآباد |
بینراهی شرکتی |
جاده آزادشهر به شاهرود |
60 |
|
- |
لرستان |
5 شرکتی |
- |
|
|
١ |
بروجرد جایگاه شرکتی2 |
بینراهی شرکتی |
کیلومتر ۱۴ جاده بجنوره |
۶٣ |
|
۲ |
الیگودرز، هوشیار |
بینراهی شرکتی |
الیگودرز-کیلومتر ۵ جاده اصفهان |
۶۳ |
|
٣ |
خرمآباد |
بینراهی شرکتی |
خرمآباد-کیلومتر ۱۲ خرمآباد |
۶٣ |
|
۴ |
خرمآباد، ویسیان |
بینراهی شرکتی |
کیلومتر ۳۰ جاده خرمآباد |
۶۳ |
|
5 |
پلدختر، چاغروند |
بینراهی شرکتی |
پلدختر-کیلومتر ۲ جاده اندیمشک |
۶٣ |
|
- |
مرکزی |
7 شرکتی |
- |
- |
|
١ |
نوبران |
بینراهی شرکتی |
ساوه |
110 |
|
۲ |
نراق |
بینراهی شرکتی |
ناحیه دلیجان |
110 |
|
۳ |
حسینآباد |
بینراهی شرکتی |
مرکزی |
110 |
|
۴ |
اناری |
بینراهی شرکتی |
مرکزی |
110 |
|
5 |
توره |
بینراهی شرکتی |
مرکزی |
110 |
|
۶ |
نیمور |
بینراهی شرکتی |
مرکزی |
110 |
|
۷ |
خمین |
بینراهی شرکتی |
ناحیه مرکزی |
110 |
|
- |
مشهد |
1 شرکتی |
- |
- |
|
1 |
خطیب |
بینراهی شرکتی |
ناحیه مرکزی |
70 |
|
- |
میاندوآب |
3 شرکتی |
- |
- |
|
1 |
مهاباد |
بینراهی شرکتی |
ناحیه مهاباد/ سهراهی قاضی |
20 |
|
2 |
بوکان |
بینراهی شرکتی |
سیمینه بوکان |
20 |
|
3 |
نقده |
بینراهی شرکتی |
سهراهی نقده |
20 |
|
- |
یزد |
2 شرکتی |
- |
- |
|
١ |
اردکان |
بینراهی شرکتی |
جایگاه رباط |
40 |
|
۲ |
مرکزی |
بینراهی شرکتی |
ابرکوه (تحویل به آستان قدس) |
- |
جدول 3 پیوست. مساجد و نمازخانههای دانشگاههای علومپزشکی کشور[15]
|
ردیف |
دانشگاه علومپزشکی |
تعداد کل مساجد |
تعداد کل |
تعداد |
تعداد نمازخانههای بیمارستانی |
تعداد نمازخانههای شبکه بهداشت |
تعداد نمازخانههای خوابگاهی |
تعداد مرکز بدون نمازخانه |
تعداد مرکز بدون نماز جماعت |
مسجد در حال ساخت |
درصد پیشرفت |
تعداد وعده جماعت فعال |
|
1 |
اراک |
1 |
46 |
16 |
13 |
9 |
8 |
3 |
5 |
1 |
80 درصد |
42 |
|
2 |
اردبیل |
3 |
36 |
4 |
12 |
12 |
8 |
0 |
0 |
0 |
90 |
39 |
|
3 |
ارومیه |
1 |
66 |
12 |
21 |
22 |
11 |
9 |
19 |
1 |
5 درصد |
48 |
|
4 |
اسدآباد |
0 |
7 |
3 |
1 |
1 |
2 |
0 |
0 |
0 |
0 |
7 |
|
5 |
اسفراین |
1 |
5 |
2 |
1 |
1 |
1 |
0 |
0 |
1 |
6 درصد |
6 |
|
6 |
اصفهان |
4 |
91 |
24 |
33 |
27 |
7 |
18 |
23 |
2 |
60 |
72 |
|
7 |
البرز |
0 |
27 |
10 |
10 |
5 |
2 |
0 |
0 |
0 |
0 |
27 |
|
8 |
اهواز (جندی شاپور) |
2 |
69 |
7 |
27 |
22 |
13 |
2 |
3 |
0 |
0 |
69 |
|
9 |
ایران |
3 |
42 |
10 |
17 |
7 |
8 |
4 |
8 |
0 |
0 |
41 |
|
10 |
ایرانشهر |
2 |
20 |
6 |
5 |
5 |
4 |
6 |
12 |
1 |
80 |
16 |
|
11 |
ایلام |
1 |
33 |
6 |
10 |
11 |
6 |
2 |
8 |
0 |
0 |
32 |
|
12 |
آبادان |
0 |
16 |
6 |
5 |
2 |
3 |
0 |
0 |
0 |
0 |
16 |
|
13 |
بابل |
1 |
8 |
0 |
5 |
1 |
2 |
0 |
0 |
0 |
0 |
9 |
|
14 |
بجنورد (خراسان شمالی) |
1 |
16 |
4 |
9 |
0 |
3 |
0 |
0 |
1 |
15 درصد |
17 |
|
15 |
بم |
1 |
11 |
1 |
4 |
4 |
2 |
2 |
0 |
0 |
0 |
10 |
|
16 |
بهبهان |
0 |
7 |
1 |
4 |
0 |
2 |
6 |
8 |
1 |
20 |
1 |
|
17 |
بوشهر |
3 |
29 |
1 |
12 |
10 |
6 |
0 |
3 |
0 |
0 |
32 |
|
18 |
بیرجند (خراسان جنوبی) |
عدم مشارکت در گزارشدهی |
0 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
0 |
|
19 |
تبریز |
4 |
68 |
20 |
23 |
18 |
7 |
0 |
10 |
0 |
0 |
72 |
|
20 |
تربت جام |
عدم مشارکت در گزارشدهی |
0 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
0 |
|
21 |
تربت حیدریه |
0 |
10 |
4 |
2 |
2 |
2 |
0 |
0 |
0 |
0 |
10 |
|
22 |
تهران |
3 |
35 |
6 |
17 |
3 |
9 |
0 |
0 |
0 |
0 |
38 |
|
23 |
جهرم |
4 |
12 |
4 |
3 |
2 |
3 |
25 |
0 |
1 |
10 |
12 |
|
24 |
جیرفت |
1 |
23 |
7 |
6 |
8 |
2 |
1 |
4 |
1 |
60 |
23 |
|
25 |
خلخال |
0 |
3 |
1 |
1 |
0 |
1 |
0 |
0 |
0 |
0 |
3 |
|
26 |
خمین |
0 |
7 |
3 |
1 |
1 |
2 |
3 |
3 |
0 |
0 |
4 |
|
27 |
خوی |
0 |
9 |
3 |
3 |
1 |
2 |
0 |
0 |
0 |
0 |
9 |
|
28 |
دزفول |
1 |
14 |
5 |
1 |
6 |
2 |
3 |
3 |
0 |
0 |
5 |
|
29 |
رفسنجان |
1 |
18 |
6 |
4 |
3 |
5 |
0 |
4 |
0 |
0 |
19 |
|
30 |
زابل |
1 |
12 |
4 |
3 |
3 |
2 |
2 |
4 |
1 |
80 |
11 |
|
31 |
زاهدان |
3 |
28 |
5 |
9 |
3 |
11 |
9 |
13 |
1 |
70 |
22 |
|
32 |
زنجان |
1 |
32 |
0 |
10 |
8 |
14 |
0 |
0 |
0 |
33 |
|
|
33 |
ساوه |
0 |
11 |
5 |
2 |
2 |
2 |
0 |
1 |
0 |
0 |
11 |
|
34 |
سبزوار |
1 |
11 |
1 |
6 |
0 |
4 |
3 |
7 |
1 |
0.9 |
10 |
|
35 |
سراب |
0 |
4 |
2 |
1 |
0 |
1 |
0 |
18 |
0 |
0 |
10 |
|
36 |
سمنان |
1 |
22 |
6 |
5 |
6 |
5 |
0 |
5 |
1 |
80 |
23 |
|
37 |
سیرجان |
1 |
24 |
4 |
1 |
16 |
3 |
0 |
16 |
0 |
0 |
8 |
|
38 |
شاهرود |
1 |
9 |
2 |
3 |
1 |
3 |
0 |
2 |
0 |
10 |
|
|
39 |
شهرکرد |
1 |
36 |
6 |
10 |
12 |
8 |
3 |
8 |
0 |
0 |
34 |
|
40 |
شهید بهشتی |
0 |
50 |
3 |
14 |
20 |
13 |
0 |
0 |
1 |
0 |
50 |
|
41 |
شوشتر |
0 |
6 |
2 |
2 |
0 |
2 |
1 |
5 |
0 |
0 |
5 |
|
42 |
شیراز |
8 |
77 |
6 |
36 |
23 |
12 |
0 |
2 |
0 |
0 |
85 |
|
43 |
علوم توانبخشی |
0 |
7 |
0 |
2 |
0 |
5 |
0 |
1 |
1 |
75 |
7 |
|
44 |
فسا |
1 |
11 |
2 |
3 |
2 |
4 |
4 |
4 |
0 |
- |
8 |
|
45 |
قزوین |
0 |
18 |
3 |
4 |
6 |
5 |
7 |
2 |
5 |
0 |
11 |
|
46 |
قم |
2 |
39 |
11 |
4 |
22 |
2 |
3 |
0 |
1 |
38 |
|
|
47 |
کاشان |
1 |
16 |
5 |
6 |
1 |
4 |
0 |
1 |
1 |
شروع شده |
17 |
|
48 |
کردستان |
1 |
80 |
42 |
17 |
13 |
8 |
45 |
0 |
36 |
||
|
49 |
کرمان |
4 |
36 |
11 |
9 |
9 |
7 |
0 |
0 |
0 |
0 |
40 |
|
50 |
کرمانشاه |
3 |
38 |
4 |
13 |
11 |
10 |
0 |
11 |
0 |
0 |
41 |
|
51 |
گراش |
3 |
9 |
1 |
1 |
5 |
2 |
2 |
2 |
1 |
75 |
10 |
|
52 |
گلستان |
0 |
39 |
2 |
15 |
15 |
7 |
1 |
1 |
2 |
30 |
38 |
|
53 |
گناباد |
1 |
11 |
1 |
2 |
4 |
4 |
0 |
2 |
0 |
0 |
11 |
|
54 |
گیلان |
2 |
65 |
16 |
25 |
17 |
7 |
1 |
6 |
1 |
0 |
66 |
|
55 |
لارستان |
2 |
14 |
4 |
2 |
3 |
5 |
0 |
7 |
1 |
90 |
16 |
|
56 |
لرستان |
4 |
51 |
12 |
17 |
12 |
10 |
1 |
7 |
0 |
54 |
|
|
57 |
مازندران |
1 |
51 |
1 |
24 |
20 |
6 |
2 |
0 |
0 |
0 |
50 |
|
58 |
مراغه |
0 |
11 |
3 |
3 |
1 |
4 |
0 |
0 |
0 |
20 |
11 |
|
59 |
مشهد |
2 |
59 |
16 |
15 |
20 |
8 |
2 |
1 |
0 |
0 |
59 |
|
60 |
نیشابور |
2 |
9 |
4 |
2 |
1 |
2 |
4 |
3 |
0 |
0 |
7 |
|
61 |
بندرعباس (هرمزگان) |
2 |
37 |
5 |
13 |
13 |
6 |
5 |
5 |
1 |
10 |
34 |
|
62 |
همدان |
1 |
42 |
9 |
16 |
10 |
7 |
0 |
0 |
0 |
0 |
43 |
|
63 |
وارستگان |
عدم مشارکت در گزارشدهی |
0 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
0 |
|
64 |
یاسوج |
عدم مشارکت در گزارشدهی |
0 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
0 |
|
65 |
یزد (شهید صدوقی) |
3 |
37 |
3 |
13 |
7 |
14 |
3 |
3 |
0 |
0 |
37 |
|
66 |
هوشمند |
عدم مشارکت در گزارشدهی |
0 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
0 |