خلاصه مدیریتی

بیان/شرح مسئله

در عصر دیجیتال کنونی، فرآیندهای قانون‌گذاری و عملکرد پارلمان‌ها به طور قابل توجهی تحت تأثیر پیشرفت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات قرار گرفته است. بهینه‌سازی این فرآیندها از یک سو به افزایش شفافیت، کارایی و پاسخگویی در تصمیم‌گیری‌های قانونی کمک می‌کند و از سوی دیگر، مسیر مشارکت فعال‌تر شهروندان در زندگی سیاسی و اجتماعی را هموار می‌سازد. با این حال، بسیاری از پارلمان‌ها هنوز به طور کامل از پتانسیل فناوری‌های نوین بهره‌برداری نکرده‌اند و در نتیجه، با چالش‌های زیادی در زمینه مدیریت داده‌ها، تأمین امنیت اطلاعات و تحقق شفافیت رو به رو هستند. بنابرین، ایجاد یک چارچوب مناسب برای استقرار پارلمان‌های دیجیتال با تکیه بر حاکمیت داده و فناوری‌های اطلاعاتی، نه تنها برای بهبود فرآیندهای قانون‌گذاری ضروری است، بلکه راهی برای مهاجرت به یک نظام مؤثر و پاسخگو در پارلمان‌ها به شمار می‌آید.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی.

برای شکل‌دهی به سیاست‌های کارآمد در تحول پارلمان‌ها در عصر دیجیتال، توجه به چندین بعد کلیدی ضروری است. انطباق ساختاری و فرآیندی پارلمان‌ها با فناوری‌های نوین نیازمند برنامه‌ریزی جامع و راهبردی است که می‌تواند کارآمدی، پاسخگویی و شفافیت را بهبود بخشد. یکی از ارکان کلیدی موفقیت در این حوزه، حکمرانی مؤثر بر داده‌ها و حفاظت از حریم خصوصی شهروندان است. لذا طراحی و اجرای سیاست‌ها و قوانین شفاف در این زمینه امری ضروری به شمار می‌آید. تقویت مشارکت شهروندان و شفاف‌سازی فرآیندهای قانون‌گذاری از طریق طراحی بسترهای دیجیتال کارآمد، باعث افزایش اعتماد عمومی به نهادهای قانونی خواهد شد. همچنین، بهره‌برداری از فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی می‌تواند به تسریع و دقت در تصمیم‌گیری‌ها کمک کند. با این حال، نیاز به سیاست‌های مشخصی برای تضمین شفافیت و عدالت در استفاده از این فناوری‌ها وجود دارد.

ایجاد چارچوب‌های نظارتی و ارزیابی روندهای تحول دیجیتال نیز بهبود مستمر فرآیندهای قانونی را تسهیل می‌کند. در این راستا، توسعه ظرفیت‌سازی و آموزش کارکنان پارلمان، ارتقای زیرساخت‌های فناوری و طراحی رویکردهای تلفیقی (ترکیبی) به‌منظور ادغام فناوری‌های نوین با فرآیندهای سنتی، از عواملی هستند که به بهبود فرآیندها و ارتقاء کارایی نهادهای قانونی منجر خواهند شد. در نهایت، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات موظف است تا پایان سال اول برنامه با اولویت استفاده از الگوی مشارکت عمومی- خصوصی، نسبت به ایجاد، تقویت و استقرار زیرساخت یکپارچه ابری دولت هوشمند اقدام کند.

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی

به‌طورکلی، توصیه‌ها و پیشنهادهای سیاستی ذیل را می‌توان در راستای تحقق مجلس الکترونیک و دیجیتال بیان کرد:

• توسعه راهبردی فناوری: برای توسعه راهبرد فناوری در مجلس شورای اسلامی، پیشنهاد می‌شود که وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات برنامه‌ای جامع برای نقشه‌برداری و انطباق فناوری‌های نوین در نهادهای قانونی ایجاد کند. این برنامه باید شامل تعریف دقیق اهداف، منابع و مراحل اجرایی باشد و کلیه فرآیندهای قانون‌گذاری را تحت تأثیر فناوری‌های دیجیتال قرار دهد. در این راستا پیشنهاد می‌گردد مطالعاتی در زمینه "توسعه راهبرد فناوری در نهادهای قانونی" با همکاری مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی و پژوهشگاه ارتباطات و فنآوری اطلاعات انجام گردد و محصل آن با عنوان "سند راهبردی توسعه فناوری نهادهای قانونی" معرفی شود.
• تقویت مشارکت مردم: به‌منظور تقویت مشارکت مردم، پیشنهاد می‌شود که وزارت کشور اقدام به تصویب قوانین و سیاست‌های لازم برای بهره‌برداری از نظرات مردم و کارشناسان در زمینه قانون‌گذاری نماید. در این راستا، مجلس شورای اسلامی باید سکوهای دیجیتالی مناسبی را برای دریافت و بررسی نظرات عمومی طراحی کند. این سکوها باید کاربرپسند و به راحتی قابل دسترسی برای عموم مردم باشند. همچنین، محتوای این سکوهای دیجیتالی باید با توجه به مأموریت‌های کمیسیون اصل 90 مجلس شورای اسلامی، در اختیار این کمیسیون قرار گیرد.

همچنین، در راستای همراهی تمامی فرهنگ‌های ایرانی با این سکوهای دیجیتال، پیشنهاد می‌گردد که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و شورای عالی انقلاب فرهنگی، سیاست‌هایی را برای طراحی سکوهای دیجیتالی بر اساس تنوع فرهنگی و اجتماعی به اجرا درآورند.

• ایجاد چارچوب‌های نظارتی: به‌منظور نظارت مؤثر بر روندهای تحول دیجیتال در مجلس شورای اسلاکی، پیشنهاد می‌شود سازمان بازرسی کل کشور و دیوان محاسبات اقدام به تهیه و تصویب سیستم‌های نظارتی کارآمد نمایند. این سیستم‌ها باید شامل معیارهای ارزیابی اثر بخشی و شفافیت فرآیندهای قانون‌گذاری باشند و به‌منظور بهبود مستمر سیاست‌های پارلمانی، نیاز به ارزیابی‌های دوره‌ای و تحلیل‌ها داشته باشند.
• توسعه ظرفیت‌سازی و آموزش: در راستای ارتقاء ظرفیت مهارت‌های دیجیتال کارکنان مجلس شورای اسلامی و آشنایی با فناوری‌های نوین توسط ایشان، پیشنهاد می‌گردد از ظرفیت آموزشی مدرسه حکمرانی و قانون گذاری شهید مدرس (ره) استفاده شود.
• ارتقای زیرساخت‌های فناوری و سامانه‌های مورد نیاز: ایجاد و بهبود زیرساخت‌های ارتباطی و فنی و ایجاد سامانه‌های اطلاعاتی، یکی از پیش‌نیازهای ضروری برای تحول دیجیتال در مجلس شورای اسلامی می‌باشد. در این راستا پیشنهاد می‌گردد سیاست‌ها و راهبردهای لازم برای این مهم توسط وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات طراحی گردد. عطف به ماده 107 قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۳ـ ۱۴۰۷)، اقدامات متعددی برای وزارت ارتبطات و فنآوری اطلاعات در راستای برنامه‌ریزی برای توسعه زیرساخت‌های لازم تعریف شده است.
• طراحی رویکردهای تلفیقی: برای تحقق رویکردهای تلفیقی بین فرآیندهای دیجیتال و سنتی در قانون‌گذاری، پیشنهاد می‌شود که مرکز پژوهش‌های مجلس پروژه‌های آزمایشی مبتنی بر ادغام تکنولوژی‌های جدید با شیوه‌های قدیمی قانون‌گذاری را راه‌اندازی کند. این پروژه‌های پیشنهادی می‌توانند در قالب بازی‌های جدی و شبیه‌سازی محیط‌های سیاستی، با همکاری آزمایشگاه حکمرانی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی و مرکز نوآوری و خانه خلاق قوه مقننه بررسی شود.
• مشارکت بخش خصوصی: برای ارتقاء همکاری میان بخش خصوصی و نهادهای دولتی در توسعه فناوری‌های نوین، توصیه می‌شود وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، سیاست‌ها و قواعدی را در زمینه این مهم طراحی نمایند. در تبصره 1 بند الف ماده 107 قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۳ـ ۱۴۰۷)، نیز وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات مکلف شده است تا پایان سال اول برنامه با اولویت استفاده از الگوی مشارکت عمومی- خصوصی نسبت به ایجاد، تقویت و استقرار زیرساخت یکپارچه ابری دولت هوشمند اقدام نماید. چنین برنامه‌ای می‌تواند در راستای تحول مجلس شورای اسلامی از منظر دیجیتالی‌سازی نیز قابل استفاده باشد.

1. مقدمه

پارلمان‌ها سازمان‌های پیچیده‌ای هستند که به عنوان نماینده مردم مسئولیت قانون‌گذاری و سیاست‌گذاری را بر عهده دارند و از این رهگذر بر عملکرد و رفتار قوه مجریه نظارت می‌نمایند. نمایندگان پارلمان در برابر مردمی که به آن‌ها رای داده‌اند پاسخگو هستند و مشروعیت خود را از این طریق کسب می‌نمایند. پارلمان مسئول حفظ ارزش‌های مردم‌سالارانه و حقوق شهروندی، ارتقای شفافیت و پاسخگویی به مردم می‌باشند. در این راستا پارلمان‌ها در حال پذیرش فناوری‌های جدید اطلاعات و ارتباطات برای انجام مسئولیت‌های خویش می‌باشند. استفاده از این فناوری‌ها در پارلمان‌ها در حال گذار از یک تحول قابل توجه است که ناشی از نیاز به کارایی بیشتر، شفافیت و مشارکت مؤثرتر مردم است. به کارگیری فناوری‌های مذکور سبب توسعه مفاهیم جدیدی از جمله پارلمان الکترونیک، دموکراسی الکترونیکو پارلمان دیجیتال شده است [1].

فناوری‌هایی که داده‌ها و اطلاعات مربوط به نهادهای پارلمانی و فرآیند قانون‌گذاری را در دسترس قرار می‌دهند، شهروندان را به اعمال نفوذ در سیاست‌گذاری و مشارکت در فعال کردن صدای خود به نمایندگان مجلس سوق می‌دهند تا به اشکال جدیدی از اشتراک‌گذاری سیاست‌ها و دموکراسی مشارکتی کمک کنند. هوش مصنوعی، یادگیری ماشین و پردازش زبان طبیعی، همه چیز را از مدیریت اسناد گرفته تا امنیت سایبری متحول می‌کنند [2]. این فناوری‌ها، پارلمان‌ها را قادر می‌سازند تا وظایف روزمره را خودکار کنند، بینش عمیق‌تری از داده‌ها به دست آورند و خدمات پاسخگوتری را به اعضا، کارکنان و شهروندان ارائه دهند. محاسبات ابری به سرعت در حال تبدیل شدن به یک هنجار جدید است که مقیاس‌پذیری و انعطاف‌پذیری بیشتری را ارائه می‌دهد. این تغییر به پارلمان‌ها اجازه می‌دهد تا از مراکز داده گران‌قیمت داخلی فاصله گرفته و به سمت زیرساخت‌های دیجیتال چابک‌تر و مقرون‌به‌صرفه‌تر حرکت کنند. پارلمان‌ها در پاسخ به چشم‌انداز تهدیدهای روزافزون، راه‌حل‌های امنیت سایبری پیشرفته‌تری را اتخاذ می‌کنند که اغلب مبتنی بر هوش مصنوعی هستند. امنیت سنتی مبتنی بر محیط، جای خود را به معماری‌های پیچیده‌تر و بدون نیاز به اعتماد می‌دهد که از دارایی‌های دیجیتال پارلمان‌ها بهتر محافظت می‌کنند. با توسعه این فناوری‌های جدید، بسیاری از سیستم‌های قدیمی منسوخ می‌شوند. سیستم‌های تلفنی سنتی، راه‌حل‌های مستقل مدیریت اسناد و فرآیندهای کاغذی به نفع جایگزین‌های دیجیتال یکپارچه‌تر، در حال کنار گذاشته شدن هستند [3].

اما آنچه در این میان از اهمیت بسزایی برخوردار است توجه به نقش داده‌ها در بکارگیری این فناوری‌ها می‌باشد. داده هر گونه اطلاعاتی است که به شکلی قابل انتقال، تجزیه و تحلیل یا پردازش باشد (خواه توسط یک فرد یا توسط رایانه یا سایر ابزارهای خودکار) [4]. در پارلمان های الکترونیک و دیجیتال، داده‌ها از منابع و به اشکال مختلف گردآوری، تجزیه و تحلیل و در نهایت نگهداری و منتشر می‌شوند. این داده‌ها زمانی مفید هستند که بتوان به راحتی با آ‌ن‌ها ارتباط برقرار کرد و برای به دست آوردن بینش تجزیه و تحلیل کرد. ارزش داده‌ها از استفاده، استفاده مجدد و هدف گذاری مجدد آن به ویژه در حجم‌های زیاد ناشی می‌شود. داده‌های استفاده نشده یا غیرقابل استفاده ارزش ذاتی کمی دارند. اهمیت داده‌ها و مدیریت آن‌ها در پارلمان‌های نوین به گونه است که داده محوری از مباحث جدی مورد توجه در این زمینه می‌باشد [5].

با توجه به ضرورت این موضوع، در این گزارش به تشریح مفهوم پارلمان الکترونیک و پارلمان دیجیتال پرداخته شده است. همچنین تلاش شده است تا بررسی ادبیات موجود در زمینه، الزامات و چارچوب‌های ساختاری برای تحقق یک پارلمان دیجتال و الکترونیک ارائه شود.

2. پیشینه

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

مفهوم پارلمان الکترونیک و پارلمان دیجیتال با انبوهی از مفاهیم مرتبط با داده، فنآوری‌های نوین، هوشمندسازی و حتی مباحثی بنیادین همچون مشارکت و مردم سالاری درآمیخته است. از این رو، بررسی تمامی سوابق مطالعاتی مرکز در این زمینه نیازمند نگارش کتابی مفصل می‌باشد. لیکن در زمینه پرداختن به مفهوم پارلمان الکترونیک و پارلمان دیجیتال تا به امروز گزارش متقنی ارائه نشده است و تنها می‌توان انتشار 5 سلسله گزارش در زمینه گزارش پارلمان الکترونیکی سال ۲۰۱۶ را بیان نمود و توضیحات تقصیلی در رابطه با این گزارشات در جدول 1 ارائه شده است.

جدول 1. فهرست گزارش‌های مرتبط با پارلمان الکترونیک و دیجیتال در مرکز پژوهش‌های مجلس

پنج گزارش مذکور به بررسی نقش فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات در پارلمان‌ها پرداخته و چالش‌ها و فرصت‌های مرتبط با این فناوری‌ها را تحلیل کرده‌اند. این گزارش‌ها به مضموناتی مانند ارتقای شفافیت، افزایش مشارکت شهروندان، بهبود خدمات به نمایندگان و عموم مردم، و اهمیت داده‌های باز و همکاری‌های بین‌پارلمانی توجه دارند. همچنین، در مورد موانع موجود در دیجیتال‌سازی فرآیندهای پارلمانی، مانند کمبود دانش فناوری اطلاعات و زیرساخت‌های ناکافی، نیز بحث شده است.

با این حال مفاهیم ارزشمند بیان شده در گزارشات پیشین، تا به امروز بر ابعاد مفهومی پارلمان الکترونیک و دیجیتال پرداخته نشده است. در حالی که گزارش‌های قبلی بیشتر بر روی جنبه‌ها و چالش‌های عملی و تجربیات کشورهای مختلف تأکید دارند، این گزارش به بررسی عمیق‌تر مفاهیم بنیادی و نظری پارلمان الکترونیک و دیجیتال می‌پردازد. 

2-2. سوابق تقنینی به همراه آسیب شناسی

بررسی قوانین و اسناد بالادستی نشان می‌دهد که هیچ قانون، مقررات یا برنامه‌ مشخصی در زمینه پارلمان‌های دیجیتال و الکترونیک وجود ندارد. این کمبود، یک خلأ اساسی در بستر قانونی کشور ایجاد کرده و به پراکندگی قوانین موجود منجر شده است. به‌ویژه، تحلیل‌های صورت‌گرفته در قوانین فعلی نشان می‌دهد که هیچ‌یک از این قوانین به‌طور جامع و مشخص به الزامات خاص تحقق دیجیتال‌سازی پارلمان‌ها نمی‌پردازد.

 وجود این خلأ، پارلمان دیجیتال شامل چهار مؤلفه کلیدی است که بر مبنای آن‌ها، فرآیندهای قانونی و تصمیم‌گیری بهبود می‌یابند. اولین اصل، شفافیت است که به‌وضوح بر دسترسی عمومی به اطلاعات تأکید دارد و نیاز به ایجاد یک فضای قابل اعتماد برای شهروندان را نشان می‌دهد. دومین اصل، دسترسی‌پذیری است، که به طراحی و مدیریت سیستم‌ها اشاره دارد تا تمامی شهروندان بتوانند به‌راحتی به خدمات و اطلاعات الکترونیکی دسترسی پیدا کنند. این امر مستلزم بهبود قوانین برای تسهیل تبادل داده‌ها و اطلاعات بین دستگاه‌ها و نهادها است.

سومین اصل، امنیت است، که بر حفظ اطلاعات و داده‌های حساسی که در فرآیندهای الکترونیک استفاده می‌شوند، تأکید دارد. این جنبه نیازمند قوانین و مقررات محکم برای جلوگیری از دسترسی غیرمجاز و محافظت از داده‌ها است. چهارمین اصل، مشارکت شهروندی است که به ارتقاء مشارکت عمومی در فرآیندهای سیاسی و تصمیم‌گیری از طریق ابزارهای دیجیتال تأکید دارد.

در زمینه اصول مذکور، می‌توان به قوانین و اسنادی که به این مؤلفه‌ها پرداخته‌اند، اشاره نمود (جدول 2)، با این وجود، قوانین ارائه شده نه تنها خود به الزامات تحقق دیجیتال‌سازی نمی‌پردازند، بلکه بعضا پیش‌نیاز تحقق این مهم را نیز فراهم نمی‌سازند. شاهدی بر این ادعا، عدم تبادل اطلاعات لازم برای اجرای آزمایشی سرشماری ثبتی مبنا تا به امروز به منظور تحقق اجرای اصلی این نوع سرشماری در سال 1405، با وجود تصویب قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی به منظور تسهیل این تبادل می‌باشد

جدول 2. فهرست قوانین مرتبط با پارلمان الکترونیک و دیجیتال

3. پارلمان الکترونیک

3-1. تعریف پارلمان الکترونیک

از اواخر دهه 1990، موضوع پارلمان الکترونیک به طور فزاینده‌ای توجه محققان را به خود جلب نمود و در طول دهه اخیر، تعداد فزاینده‌ای از متون علمی در این زمینه منتشر شد ]11[. پارلمان‌ها به عنوان سازمان‌های پیچیده، نهادهایی هستند که عملکرد آن‌ها به حداقل پنج عنصر بستگی دارد: عامل انسانی، فرهنگ، ساختار، فرآیندهایی که آن‌ها را تنظیم می‌کنند و سیستم‌های اطلاعاتی ]12[. از طرفی پارلمان ها  سه وظیفه اصلی را نیز انجام می‌دهند: الف) نظارت بر قوه مجریه، ب) نمایندگی رأی‌دهندگان و حفظ منافع ایشان و ج) صدور و تصویب قوانین. نمایندگان مردم ملزم به پاسخگویی به نیازهای حوزه‌های انتخابیه خود هستند و باید به سخنان آن‌ها گوش دهند، دیدگاه‌ها و خواسته‌هایشان را جمع‌آوری کرده و در جلسات قانون‌گذاری مطرح کنند. قوه مقننه مأموریت نمایندگی خود را به‌طور مستقیم از مردم دریافت کرده و مسئولیت پاسخگویی به آن‌ها را دارد. این پاسخگویی شامل ارائه اطلاعات منظم به حوزه‌های انتخابیه و اطمینان از اینکه تصمیماتش با خواسته‌های عمومی هم‌راستا باشد، می‌شود. همچنین، این مسئولیت می‌تواند در زمینه حکمرانی نیز قرار گیرد، که به تلاش قوه مقننه در تضمین استفاده صحیح از منابع عمومی توسط قوه مجریه برای ارتقای رفاه جامعه اشاره دارد [13]. برای تحقق این اهداف، قوه مقننه به دسترسی به اطلاعات و برقراری ارتباط مستمر با شهروندان نیاز دارد. این ارتباط به شهروندان اجازه می‌دهد تا نیازهای خود را از طریق کانال‌های موجود به قوه مقننه منتقل کرده و به‌طور فعال در فرایند تصمیم‌گیری که بر آن‌ها تأثیر می‌گذارد مشارکت کنند. در پارلمان‌های مدرن، به‌ویژه در دموکراسی‌های توسعه‌یافته، فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات به‌عنوان ابزاری برای تقویت رابطه بین قوه مقننه و شهروندان، با ایجاد کانال‌های ارتباطی اضافی برای مشارکت و همکاری در فرآیند سیاسی، به کار گرفته می‌شود. این فناوری‌ها موجب توسعه مفهوم پارلمان الکترونیک شده‌اند [14].

مفهوم پارلمان الکترونیک مفهوم جدیدی نیست. در نیمه دوم قرن بیستم و بخصوص اواخر این قرن و با ظهور فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات، نمونه‌های مختلفی از اشکال ابتدایی توسعه پارلمان الکترونیک با بهره‌گیری از ظرفیت‌های موجود در کشورهای مختلف قابل مشاهده است. به عنوان مثال، مجلس عوام کانادا، مانند اکثر پارلمان‌ها در کشورهای صنعتی، برای هر عضو یک دفتر خصوصی با مبلمان و تجهیزات اداری کافی مانند رایانه، چاپگرهای لیزری، ماشین تحریر، تلویزیون، تلفن و سایر لوازم اداری فراهم می‌کند. با ظهور اینترنت، دسترسی به آن برای نمایندگان پارلمان کانادا فراهم گردید. در هند نیز گام‌های مهمی در توسعه فناوری اطلاعات برای کمک به نمایندگان پارلمان ملی در رفع نیازهایشان برداشته شد. در سال 1985، یک مرکز رایانه برای مدیریت سیستم اطلاعات کتابخانه پارلمان هند با کمک مرکز ملی انفورماتیک راه‌اندازی شد. پایگاه‌های داده مختلفی ایجاد شده‌اند (مانند مذاکرات مجلس مؤسسان، میکروفیلم‌های مراحل پارلمان، لوایح، گزارش‌های کمیته‌های پارلمانی، داده‌های بیوگرافی نمایندگان) که نمایندگان مجلس و محققان را قادر می‌ساخت به اطلاعات لازم در مورد عملکرد پارلمان ملی دسترسی داشته باشند. در کشور آلمان نیز در دهه 1960، مجلس فدرال این کشور (بوندستاگ) تصمیم گرفت با استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات، یک سیستم مستندسازی و اطلاعاتی برای مطالب پارلمانی ایجاد کند. در دانمارک نیز وب‌سایت پارلمان این کشور در سال 1997 در بستر اینترنت راه‌اندازی شد. هدف از این کار، در دسترس قرار دادن اسناد پارلمانی برای مردم، بخش کسب و کار و رسانه‌ها بود. از این وب‌سایت همچنین  برای کسب اطلاعات در مورد مباحثات در مجلس، نمایندگان مجلس و امور مالی استفاده گردید ]15[. اما در واقع از اوایل دهه ۲۰۰۰، تلاش‌ها و پروژه‌های متعددی اجرا شده‌اند که به واسطه آن‌ها شهروندان توانستند از طریق ابزارها، محصولات، پلتفرم‌ها و خدمات فناوری اطلاعات یکپارچه‌شده در فرآیندهای تصمیم‌گیری دخیل و مشارکت داشته باشند و به‌صورت فعال با تصمیم‌گیرندگان تعامل نمایند ]16[. از این دهه، پیاده‌سازی فناوری اطلاعات و ارتباطات در پارلمان‌ها، مفهوم و نقش جدیدی را برای پارلمان‌ها، یعنی "پارلمان الکترونیک" شکل داد ]17[.

بر اساس گزارش جهانی پارلمان الکترونیک (2008) که توسط اتحادیه جهانی بین‌المجالس تهیه شده است، پارلمان الکترونیک به " قوه مقننه‌ای که از طریق فناوری اطلاعات و ارتباطات قادر به شفافیت، دسترسی و پاسخگویی بیشتر است"، اشاره دارد. علاوه بر این، پارلمان الکترونیک سازمانی است که در آن ذینفعان مرتبط از فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات برای پشتیبانی مؤثرتر از وظایف اصلی پارلمان در نمایندگی، قانونگذاری و نظارت استفاده می‌کنند. فناوری اطلاعات و ارتباطات طیف کاملی از ابزارهای الکترونیکی پردازش و انتقال اطلاعات از جمله اینترنت، رایانه، رادیو، تلویزیون و تلفن (ثابت و سیار) را در بر می‌گیرد ]18 [. پارلمان الکترونیک از طریق به‌کارگیری فناوری و استانداردهای مدرن و اتخاذ سیاست‌های حمایتی، توسعه یک جامعه اطلاعاتی عادلانه و فراگیر را تقویت می‌کند. این پارلمان می‌تواند برای ارتقای رویه‌های مردم‌سالارانه به شیوه‌ای که تعامل بین پارلمان و شهروندان را ارتقا دهد، مورد استفاده قرار گیرد]19[. یکی از بارزترین پیامدهای استفاده از فناوری های نوین اطلاعاتی و ارتباطاتی در زندگی سیاسی، ظهور اصطلاح دموکراسی الکترونیک است که مستقیماً به تکامل این الگوی دموکراسی مرتبط با رسانه های جدید، اشاره دارد. دموکراسی الکترونیک فرآیندی است که میتواند منجر به تحقق دموکراسی مستقیم یعنی شرکت تک تک اعضای جامعه در فرآیندهای سیاسی گردد. در یک مفهوم کلی، دموکراسی الکترونیک فرآیندی است که به طور فعال، در پی مشارکت شهروندان برای شکل دادن به گفت و گوهای سیاسی و مداخله در روند سیاست‌گذاری کشور است ]20[.

3-2. نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات در پارلمان الکترونیک

3-2-1. پارلمان و جامعه

امروزه در قبال افزایش ظرفیت جوامع برای تولید و انتشار اطلاعات، ناامیدی فزاینده‌ای در شهروندان نسبت به نهادهای سیاسی مشاهده می شود. بحران مشروعیت دموکراسی نمایندگی با بی‌اعتمادی عمومی از سوی شهروندانی که احساس می‌کنند نمایندگانشان صدایشان را نمی‌شنوند، مرتبط است ]21[. به همین دلیل در حالی که پارلمانتاریسم به طور قابل توجهی افزایش یافته است، پارلمان‌ها به عنوان نهادهای سنتی بسته و دور از دسترس و سازمان‌هایی که عدم قطعیت را به عنوان یک مشکل اساسی مدیریت می‌کنند، به دنبال این می باشند که با پذیرش فناوری‌های جدید برای کسب مشروعیت و حفظ اعتبار سازمانی به عنوان مجموعه‌ای از باورها در مورد ظرفیت‌ها، نیات و مأموریت‌ها، مشروعیت بیشتری نسبت به عملکرد بهتر به دست آورند و اعتبار اقدامات خود را افزایش دهند ]22[.

به نظر می‌رسد فناوری اطلاعات و ارتباطات تأثیر زیادی بر عملکرد نمایندگی پارلمان و ارتقای ارزش‌ها و ایده‌های مردم‌سالارانه خواهند داشت. به همین دلیل پارلمان‌ها، فناوری‌های جدید اطلاعات و ارتباطات را در کار خود ادغام کرده‌اند تا عملکردهای پارلمانی (نمایندگی، قانونگذاری، بررسی دقیق، نظارت، مشروعیت، آموزش، حل اختلاف) را بهبود بخشند و تصویر پارلمان‌ها را تقویت کنند. فناوری اطلاعات و ارتباطات می‌تواند با فراهم کردن دسترسی به طیف گسترده‌ای از اطلاعات دیجیتالی که اعضای پارلمان از آن استفاده می‌کنند، کارهای پارلمان را تسهیل کند. فناوری اطلاعات می‌تواند پارلمان‌ها را به سمت ارتقای تصویر و نقش نهادهای سیاسی از نظر امکانات ارتباطی، انتشار و مدیریت اطلاعات سوق دهد. این قبیل فناوری‌های می‌تواند پارلمان‌ها را قادر سازد تا ارزش شفافیت، صراحت، دسترسی و پاسخگویی را در برقراری ارتباط با شهروندان و مشارکت مؤثر آن‌ها در فرآیند سیاسی درک کنند. فناوری‌های مبتنی بر وب، قابلیت‌های جدیدی را ارائه می‌دهند که از طریق آن‌ها می‌توان ترتیبات سنتی نمایندگی را احیا و تجدید کرد. فناوری اطلاعات، اطلاعات فزاینده‌ای را در مورد فرآیند قانونگذاری در اختیار شهروندان قرار می‌دهد و به عنوان پلی دیجیتال بین پارلمان و شهروندان عمل می‌کند. مجالس قانونگذاری می‌توانند از طریق وب‌سایت‌های خود، نقش مشروعیت‌بخشی به نظام سیاسی خود در ارتقای شهروندی و پاسخگویی ایفا کنند. سازمان‌های بین‌المللی مانند اتحادیه بین‌المللی پارلمانی، اتحادیه اروپا، برنامه توسعه سازمان ملل متحد، آژانس توسعه بین‌المللی ایالات متحده  یا بانک جهانی، به شدت از توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات برای ساختاردهی پارلمان الکترونیک حمایت کرده‌اند ]21 و 22[.

شکل 1. حوزه‌های دیپلماسی پارلمانی و ابزارهای مدیریت دیجیتال [12]

به نظر می‌رسد فناوری، دموکراسی را در اولویت قرار می‌دهد. بنابراین، موفقیت دموکراسی الکترونیک به ظرفیت پشتیبانی و فعال‌سازی اشکال جدید عمومیت در یک حوزه عمومی متکی است. فناوری‌ها از طریق کسب اطلاعات به عنوان شرط لازم برای مشارکت در مشورت، که مرحله دوم مطلوب برای شرکت در تصمیم‌گیری است، به توسعه فرآیندهای دموکراتیک کمک می‌کنند. فناوری‌های اینترنتی که داده‌ها و اطلاعات مربوط به نهادهای پارلمانی و فرآیند قانونگذاری را در دسترس قرار می‌دهند، شهروندان را به اعمال نفوذ در سیاست‌گذاری و مشارکت در فعال کردن صدای خود به نمایندگان مجلس سوق می‌دهند تا به اشکال جدیدی از اشتراک‌گذاری سیاست‌ها و دموکراسی مشارکتی کمک کنند ]22[.  با بهره‌گیری از قابلیت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات، پارلمان الکترونیک به عنوان قوه مقننه‌ای شناخته شده است که می‌تواند فاصله بین شهروندان و نمایندگان را کاهش دهد. فناوری اطلاعات و ارتباطات می‌تواند گفتگوی مشورتی و تعاملی بین شهروندان و نمایندگان آن‌ها را افزایش و تقویت کند و از طریق ارائه پیوندهای ارتباطی جدید و متعدد در فرآیند سیاسی، اشکال جدیدی از تعامل و همکاری ایجاد کند تا فرآیندهای مردم‌سالارانه را فراگیرتر و شفاف‌تر سازد ]18، 23[.

همان تأملاتی که در درون پارلمان و بین اعضایش در نتیجه استفاده از فنآوری اطلاعات و ارتباطات حاصل می‌گردد، در روابط بین پارلمان و دولت کشور و روابط بین یک پارلمان و سایر پارلمان‌ها وجود دارد. در شکل 1 این سه بعد نمایش داده شده‌اند [12].

این شکل به بررسی دیپلماسی پارلمانی و تأثیر فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی بر آن می‌پردازد و دو جنبه اصلی این موضوع را در بر می‌گیرد. در بخش اول، کاربردهای فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی نمایش داده می‌شود. این فناوری‌ها شامل سیستم‌های ارتباطی از راه دور، پایگاه‌های داده به‌روز و چت‌بات‌ها هستند که به نمایندگان و کارکنان پارلمان کمک می‌کنند تا در کارهای خود مؤثرتر عمل کنند. به‌عنوان مثال، سکوهای برخط ارتباطی مبتنی بر فناوری قادرند به‌صورت زنده ترجمه انجام دهند و اطلاعات را در زمان واقعی به اشتراک بگذارند. این امر به ویژه در شرایط بحرانی مانند همه‌گیری کرونا اهمیت پیدا کرده و امکان ارتباط مستمر و مؤثر با ذینفعان مختلف را فراهم کرده است.

بخش دوم شکل به دیپلماسی پارلمانی اشاره دارد و نشان می‌دهد که چگونه ارتباطات داخلی و بین‌المللی می‌تواند به تقویت تعاملات میان نمایندگان و سایرین منجر شود. در داخل پارلمان، روابط میان نمایندگان و نهادهای دولتی به شکل مؤثری تسهیل می‌شود و زمینه‌های مشترکی مانند امنیت ملی، حقوق بشر و تجارت خارجی به بحث گذاشته می‌شود. در سطح بین‌المللی، روابط بین‌پارلمانی و همکاری با دیگر کشورها به نمایندگان کمک می‌کند تا در زمینه‌های مختلف اطلاعات به‌روز و دقیقی کسب کنند و در تصمیم‌گیری‌های خود از این اطلاعات بهره‌برداری کنند.

علاوه بر این، شکل نشان می‌دهد که چگونه هوش مصنوعی می‌تواند در مدیریت اطلاعات و تحلیل داده‌ها به کار گرفته شود و در نتیجه به نمایندگان این امکان را بدهد که تصمیمات آگاهانه‌تری بگیرند. این فناوری می‌تواند شفافیت در فرآیندهای پارلمانی را افزایش دهد و به کاهش بی‌اعتمادی عمومی نسبت به نهادهای دولتی کمک کند. با این حال، پذیرش این فناوری‌ها چالش‌های خاص خود را نیز دارد. بسیاری از نمایندگان و کارکنان هنوز با هوش مصنوعی آشنا نیستند و عدم وجود زیرساخت‌های مناسب می‌تواند پذیرش این تکنولوژی‌ها را به تأخیر اندازد.

در نهایت، این شکل بر این تأکید دارد که استفاده هوشمندانه از فناوری‌های اطلاعاتی و هوش مصنوعی می‌تواند نقش مهمی در تقویت مردم‌سالاری و بهبود تعاملات پارلمانی داشته باشد. با این رویکرد، نمایندگان قادر خواهند بود به نیازهای جامعه پاسخ دهند و ارتباط نزدیک‌تری با شهروندان برقرار کنند، که به نوبه خود موجب افزایش مشارکت عمومی و ارتقاء کیفیت تصمیمات پارلمانی خواهد شد [12].

3-2-2. خدمات پارلمان الکترونیک

پارلمان‌های الکترونیک مدرن باید بتوانند نه تنها به دولت، بلکه به گروه‌ها و شهروندان و سازمان‌های غیردولتی نیز خدمات ارائه دهند. با چنین دیدگاهی، خدمات پارلمان الکترونیکی را می‌توان به شرح زیر طبقه‌بندی کرد [17]:

•        خدمات پارلمان به پارلمان: خدمات پارلمان به پارلمان به آن دسته از کاربردهای فناوری اشاره دارد که می‌توانند برای تسهیل تبادل اطلاعات بین پارلمان‌ها مورد استفاده قرار گیرند، به عنوان مثال می‌توان به سرویس تبادل اطلاعات بین پارلمانی اتحادیه اروپا (IPEX) اشاره کرد. IPEX یک پایگاه داده است که اسناد پارلمانی مربوط به بررسی ملی تصمیمات اتخاذ شده در سطح اتحادیه اروپا را با هدف: (۱) تسهیل تبادل تمام اطلاعات مربوط به اتحادیه اروپا بین پارلمان‌ها، (۲) فراهم کردن مجامعی برای تبادل نظر در مورد بررسی از جمله جنبه‌های فرعی، و (۳) نگهداری تقویم جلسات بین پارلمانی ذخیره می‌کند
•        خدمات پارلمان به اعضای پارلمان‌: خدمات پارلمان به اعضای پارلمان به ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطاتی اشاره دارد که می‌توانند برای تسهیل کار نمایندگان مجلس استفاده شوند. همانطور که یک نظرسنجی از اتحادیه جهانی بین المجالس نشان داده است، بالاترین رتبه‌بندی خدمات مورد استفاده توسط نمایندگان مجلس مربوط به فناوری تلفن همراه، وب میل، دسترسی از راه دور به اسناد قانونگذاری و استفاده از رایانه‌های لپ‌تاپ است.
•        خدمات شهروندان به پارلمان‌: این دسته، به خدماتی اشاره دارد که در اختیار شهروندان قرار می‌گیرد تا با نمایندگان مجلس خود تماس بگیرند و بازخورد بیشتری به پارلمان ارائه دهند.
•        خدمات پارلمان به شهروند : این دسته شامل پروژه‌های جدیدی است که می‌توانند توسط پارلمان‌ها با هدف جلب علاقه و مشارکت شهروندان در روندهای پارلمانی اجرا شوند.
•        خدمات پارلمان به رسانه‌: یک نمونه بارز از خدمات پارلمان به رسانه، سرویس‌های "اخبار و ارتباطات"یا "خط مشاوره خبری" است که توسط پارلمان اروپا تأسیس شده است و اطلاعات مفیدی را در مورد چندین برنامه، پروژه، گزارش یا فعالیت پارلمان اروپا در اختیار روزنامه‌نگاران قرار می‌دهد.

مثال‌های فوق‌الذکر، خدمات الکترونیکی پیشرفته‌ای را که قبلاً اجرا شده‌اند و میزان پیشرفت در خدمات پارلمان الکترونیکی در سراسر جهان را نشان می‌دهند. این خدمات الکترونیکی نه تنها رویه‌های روزمره پارلمانی را تسهیل می‌کنند، بلکه پارلمان‌ها را با شهروندان و روزنامه‌نگاران نیز مرتبط می‌کنند. شکل 2، نمونه‌ای پروژه‌های مرتبط با خدمات فوق را نشان می‌دهد

شکل 2. نمونه پروژه‌های حاصل از توسعه خدمات الکترونیک در پارلمان‌ها [12]

4. پارلمان دیجیتال

4-1. تحول دیجیتال

تحول دیجیتال در نسبت با پارلمان، به معنای به کارگیری ابزارها و فناوری‌های جدید مبتنی بر دیجیتال در فرآیندها و فرهنگ پارلمانی است. این امر به عنوان بخشی از تلاش گسترده‌تر برای نوسازی و بهبود پارلمان‌ها و افزایش کارایی و اثربخشی آن‌ها اتفاق می‌افتد. تحول دیجیتال، خدمات بهینه و کاربرمحورتری را به نمایندگان، کارکنان و عموم مردم ارائه می‌دهد. تحول دیجیتال، سفری از نوآوری و نوسازی را توصیف می‌کند. هر پارلمان از جای متفاوتی شروع می‌کند، با سرعت خود پیش می‌رود و تا جایی که احساس می‌کند می‌تواند، پیش می‌رود. جاه‌طلبی تشویق می‌شود، اما همیشه با درک ریسک و واقعیت‌های فرهنگ، هزینه‌ها و منابع محدود خواهد شد ]31[. حوزه‌های متأثر از تحول دیجیتال در شکل 3 ارائه شده است.

شکل 3. حوزه های متأثر از یک برنامه تحول دیجیتال [31]

تحول دیجیتال جایگزینی یک سیستم کامپیوتری با سیستم کامپیوتری دیگر نیست؛ بلکه یک برنامه گسترده در سطح پارلمان است که نیازهای تجاری آینده را درک کرده و چشم‌انداز فنی را برای پشتیبانی از آن نیازها مجدداً ترسیم می‌کند. این مفهوم یک برنامه جامع است که از فناوری‌های دیجیتال برای تغییر نحوه تفکر، کار و رفتار یک سازمان استفاده می‌کند. در قلب تحول، فرهنگ سازمان و باورهای فرهنگی (ضمنی و صریح) که رفتار را هدایت می‌کنند، قرار دارد. در این راستا، تمرکز بر چهار حوزه اصلی یعنی افراد، فرآیند، معماری و برنامه‌ها ضروری است (شکل 4):

شکل 4. برنامه تحول دیجیتال: پنج حوزه اصلی تمرکز [31]

•        افراد: تحول دیجیتال موفق، نحوه کار افراد و نحوه تفکر آن‌ها در مورد نحوه کارشان را تغییر می‌دهد. تمرکز باید بر ایجاد شایستگی به جای سواد دیجیتال باشد. این امر همچنین شامل تفکر زودهنگام در مورد نتایج مطلوب برای کاربران و ساخت سیستم‌هایی است که به جای اینکه کاربران را لزم به سازگاری با فناوری کند، سیستم را بر اساس تجربه آنان طراحی می‌کند.
•        فرآیند: ترسیم نحوه کار سازمان، تعریف فرآیندهای تجاری و شناسایی حوزه‌های بهبود ضروری است. این کار با درک جایگاه فعلی سازمان آغاز می‌شود و سپس به بررسی جایگاه آن در آینده می‌پردازد.
•        معماری: تدوین یک نقشه راه در سطح سازمانی برای فناوری زیربنایی، از فرآیندها و فرهنگ جدیدی که قرار است معرفی شود، پشتیبانی خواهد کرد. این امر، شکل سکوهای برخط و برنامه‌های آینده را تعریف خواهد کرد. به عنوان مثال، بررسی خواهد کرد که آیا سیستم‌ها باید داخلی باشند یا مبتنی بر ابر، و همچنین ارزیابی خواهد کرد که چه استانداردهای اصلی و اقدامات امنیتی باید اعمال شوند.
•        برنامه‌ها: برنامه‌ها تجربه کاربری را فراهم می‌کنند و عملکردهای ضروری را برای حمایت از فعالیت‌های سازمان انجام می‌دهند. با شناسایی نیازهای تجاری و شرایط فنی، سازمان‌ها مجموعه‌ای از فناوری‌ها را توسعه می‌دهند که این الزامات را برآورده کند و در عین حال کارآمد، مقرون‌به‌صرفه و قابل رشد باشد تا قابلیت سازگاری با نیازهای آینده را نیز داشته باشد.
•        داده‌ها: درک این نکته مهم است که چه داده‌هایی توسط سازمان نگهداری می‌شود (و چه داده‌هایی از قلم افتاده است)، چگونه (و چرا) از آن‌ها استفاده می‌شود و چگونه (با سایر سیستم‌ها، با کاربران و در قالب‌های باز خارج از پارلمان) به اشتراک گذاشته می‌شود ]31[.

 4-2. پارلمان دیجیتال

همانطور که اشاره شد، تحول دیجیتال یک فرایند تکاملی است که با بهره‌گیری از قابلیت‌ها و فناوری‌های دیجیتال، مدل‌های سازمانی، فرایندهای عملیاتی و تجربه‌های کاربران، ایشان را توانمند می‌سازد تا از این رهگذر ارزش ایجاد کند و مزایای فراوانی برای کاربران و مجریان آن به همراه داشته باشد. باید این نکته را در ذهن داشت که نهادهایی مانند پارلمان‌ها مجموعه‌ای از عناصر مشخص مانند فرآیند، افراد، ساختار، فرهنگ و سامانه‌های اطلاعاتی هستند. این امر به‌طور قوی با این واقعیت مرتبط است که فرآیندهای تحول دیجیتال باید به سنت‌های پارلمان احترام بگذارند و طبیعت سازنده توافق آن را مدنظر قرار دهند. اثرات تحول دیجیتال را می‌توان به دو دسته متمرکز بر مشتری/کاربر یا متمرکز بر سازمان تقسیم کرد [32].

قوای مقننه در سطح جهانی از مجموعه گسترده‌ای از ابزارهای تحول دیجیتال بهره‌برداری می‌کنند. این ابزارها شامل جستجوی آنلاین سوابق جلسات، رأی‌گیری الکترونیکی، و دسترسی به گزارش‌های کمیسیون‌ها و کمیته‌ها می‌باشند. همچنین، این نهادها به آموزش کارکنان، تبدیل گفتار به متن و بالعکس نیز توجه دارند. با توجه به ویژگی‌های فرآیندهای داخلی مجلس شورای اسلامی مانند قانون‌گذاری، مسیر تحول دیجیتال در این نهاد فراتر از به‌کارگیری ساده راه‌حل‌های دیجیتال در عملیات مرتبط است.

شکل 5. آماری از اقدامات پارلمان‌ها برای تحقق تحول دیجیتال [24]

به‌عنوان نمونه، منابع دیجیتال برای پشتیبانی از فعالیت‌های کمیته‌ها، استفاده از فناوری برای ارتقاء شفافیت و اطلاع‌رسانی عمومی، برقراری ارتباط و مشارکت از طریق وب‌سایت‌های پارلمانی، ایجاد شبکه‌سازی و توسعه مطالعات مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات، و طراحی پایگاه‌های داده و اینترانت برای نظارت بر فعالیت‌های اجرایی به‌خوبی مشهود است [30].

تحول دیجیتال در قوه مقننه تنها محدود به فناوری نیست. قوای مقننه نهادهای نمایندگی پیچیده‌ای هستند که می‌توانند از دیجیتالی شدن مداوم بهره‌مند شوند، به‌ویژه از طریق استفاده از فناوری‌های نوظهور. قوه مقننه مسئول مشورت و تنظیم زندگی در جامعه، نظارت بر اعمال قوه مجریه و نمایندگی سیاسی متکثر است. نهادهای قانونگذاری به‌عنوان ساختارهای اجتماعی، بر اساس عناصر تاریخی، فرهنگی و مذهبی شکل می‌گیرند و با ایجاد هویت ملی یا منطقه‌ای توسعه می‌یابند. بر این اساس، تنوع زیادی در پیچیدگی ساختار داخلی مجامع پارلمانی در سراسر جهان وجود دارد. این تفاوت‌ها را می‌توان با فرآیندهای مختلف مرتبط با هر پارلمان و شرایط سیاسی که در آن توسعه‌یافته توضیح داد. این بدان معناست که عناصر اجتماعی موجود در جامعه در فرهنگ نهاد پارلمان و فرآیندهای درونی آن نیز حضور دارند، هرچند که گاه بر خلاف حکمرانی مؤثر عمل کنند [1].

این زمینه مختصر تفاوت اساسی بین تحول دیجیتال در یک نهاد قانونگذاری و سایر عرصه‌ها را نشان می‌دهد. توسعه یک استراتژی تحول دیجیتال برای یک نهاد قانونگذاری مستلزم داشتن دانش عمیق از فرآیندهای موجود است. بدین معنا که به جای تکرار این فرآیندها با استفاده از فنآوری‌های نوین، ایجاد یک تحول واقعی نیاز است تا در جهت منافع مورد نظر برای مجلس، بازیگران داخلی آن و جامعه عمل کند [31].

گزارش پارلمان الکترونیکی جهانی ۲۰۲۴، ارزیابی جامعی از استفاده از فناوری دیجیتال در پارلمان‌های سراسر جهان ارائه می‌دهد. این گزارش بر اساس پاسخ‌های نظرسنجی از ۱۱۵ پارلمان در ۸۶ کشور و 2 پارلمان فراملی از اکتبر ۲۰۲۳ تا ژانویه ۲۰۲۴ تهیه شده است. این نظرسنجی به‌صورت آنلاین و به سه زبان انگلیسی، فرانسوی و اسپانیایی صورت گرفت. به منظور رعایت اصول آماری، ۴۲ درصد از پارلمان‌ها  با کمتر از ۱۰۰ عضو، ۳۸درصد با ۱۰۰ تا ۲۹۹ عضو و ۲۰درصد با بیشتر از ۳۰۰ عضو انتخاب شده‌اند. همچنین ۳۶درصد از پارلمان‌های تحت بررسی از اروپا، ۲۴درصد از آفریقای جنوبی، ۱۲درصد از آمریکا، ۱۱درصد از آسیا، ۹درصد از منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا و ۸درصد از منطقه اقیانوس آرام انتخاب شده‌اند.  شکل 5 نمایی از تلاش‌های پارلمان‌ها در راستای تحول دیجیتال را ارائه می‌نماید [24].

5. پارلمان الکترونیک و دیجیتال: مزایا، اجزا و الزامات موفقیت

5-1. ارتباط بین پارلمان الکترونیک و پارلمان دیجیتال

تحلیل مفاهیم "پارلمان الکترونیک" و "پارلمان دیجیتال" که در بخش‌های قبلی مورد بررسی قرار گرفته است، ممکن است در نگاه نخست این تصور را به وجود آورد که این دو مفهوم اختلاف چندانی با یکدیگر ندارند. با این حال، واقعیت این است که این دو حوزه از لحاظ اصول مفهومی و الزامات عملیاتی، تفاوت‌های عمیق و قابل توجهی دارند که لازم است با دقت به آن‌ها توجه شود.

همانطور که اشاره شد، پارلمان الکترونیک به استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات برای خودکارسازی و بهینه‌سازی فرآیندهای سنتی پارلمان اشاره دارد. به‌عبارت دیگر، این نوع پارلمان به طور خاص بر روی بهبود کارایی و تسهیل فرآیندها متمرکز است. این فرآیندها شامل ثبت دیجیتالی صورت جلسات، رأی‌گیری الکترونیکی، انتشار قوانین و گزارش‌ها به‌صورت آنلاین و تعامل با شهروندان از طریق ابزارهایی مانند پست الکترونیک و وب‌سایت‌ها است [12].

به عنوان مثال، بسیاری از پارلمان‌ها در کشورهای اروپایی به‌طور گسترده‌ای از چنین سامانه‌هایی برای تسهیل فرآیندهای خود استفاده می‌کنند. بهره‌گیری از سیستم‌های الکترونیکی در رأی‌گیری به کاهش زمان و هزینه‌های مرتبط با برگزاری جلسات و فرآیندهای قانونی کمک کرده و شفافیت را در نتایج رأی‌گیری افزایش داده است. در پارلمان الکترونیک، کارکنان و نمایندگان قانونی قادرند که به راحتی به اطلاعات و مستندات از طریق وب‌سایت‌ها و سیستم‌های آنلاین دسترسی پیدا کنند.

از سوی دیگر، پارلمان دیجیتال یک تحول دیجیتال بنیادین در عملکرد، ساختار و فرهنگ پارلمان‌ها را به تصویر می‌کشد. این تحول شامل استفاده از فناوری‌های پیشرفته‌ای نظیر هوش مصنوعی، زنجیره بلوکی، داده‌کاوی، و تحلیل کلان داده‌ها، واقعیت مجازی و افزوده، و پلتفرم‌های مشارکت دیجیتال است. هدف از این نوع پارلمان بهبود نحوه قانون‌گذاری، نظارت و تعامل عمومی با استفاده از فناوری‌های نوین و تحولی است [31].

برای مثال، سیستم‌های هوش مصنوعی می‌توانند به تحلیل نظرات عمومی کمک کرده و به‌طور خودکار به‌صورت مشاوره‌ای در فرآیندهای قانونی مورد استفاده قرار گیرند. همچنین، فناوری بلاک‌چین می‌تواند به امنیت و شفافیت فرآیندهای رأی‌گیری و ذخیره‌سازی اطلاعات کمک کند. این نوع از تعاملات فناوری، می‌تواند روش‌های نوینی برای مشارکت شهروندان در فرآیندهای قانونی ایجاد کند، به‌طوری که آن‌ها بتوانند نظرات و پیشنهادات خود را به‌راحتی به نمایندگان خود برسانند.

در مجموع، می‌توان گفت پارلمان الکترونیک و دیجیتال در دامنه و تمرکز متفاوتند. پارلمان الکترونیک عمدتاً بر روی خودکارسازی و کارآمدی فرآیندهای سنتی متمرکز است، در حالی که پارلمان دیجیتال به دنبال ایجاد تغییرات عمیق و بنیادی در عملکرد کلی نهادها است. ضمن اینکه هر دو به دنبال افزایش شفافیت و پاسخگویی هستند، پارلمان دیجیتال از طریق فناوری‌های نوین می‌تواند محیطی باز و تعامل‌پذیر برای ارتباطات ایجاد کند که به نمایندگان اجازه می‌دهد به‌طور مؤثری به نیازها و نگرانی‌های شهروندان پاسخ دهند.

در نهایت، می‌توان نتیجه‌گیری کرد که پارلمان الکترونیک نقطه آغاز مسیری به سمت تحول دیجیتال در نهادهای قانون‌گذاری است و پارلمان دیجیتال نتیجه نهایی این مسیر محسوب می‌شود. با توجه به تحولات سریع در فناوری، فرایند انتقال به سوی پارلمان‌های دیجیتال به‌سرعت در حال پیشرفت است.

5-2. مزایای پارلمان دیجیتال و الکترونیک

تحول دیجیتال و الکترونیک مزایای متعددی برای پارلمان‌ها دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد [1]:

•          افزایش شفافیت و پاسخگویی

با دیجیتالی شدن مستندات و اطلاعات پارلمانی، فرآیندهای قانونی شفاف‌تر می‌شوند. به‌عنوان مثال، اگر صورتجلسات جلسات پارلمان به‌صورت آنلاین در دسترس عموم قرار گیرند، شهروندان می‌توانند به‌راحتی نظارت کنند که نمایندگان چگونه به مسائل مختلف پاسخ می‌دهند. این امر نه‌تنها به طور مستقیم باعث افزایش اعتماد عمومی می‌شود، بلکه موجب تقویت پاسخگویی نمایندگان نیز خواهد شد

•          دسترسی آسان به اطلاعات

پارلمان‌های دیجیتال به مردم این امکان را می‌دهند که به‌راحتی به اطلاعات عمومی دسترسی داشته باشند. اطلاعات مربوط به قوانین، طرح‌ها و لوایح، برنامه‌های اجرایی و غیره در بستر وب در دسترس خواهد بود، به طوری که هر شخصی بدون نیاز به مراجعه حضوری می‌تواند به اطلاعات دسترسی داشته باشد

•          تسهیل مشارکت شهروندان

فناوری‌های الکترونیکی می‌توانند به شهروندان این امکان را بدهند که به آسانی با نمایندگان خود در تماس باشند و در فرآیندهای تصمیم‌گیری نقش فعال‌تری ایفا کنند. این مشارکت می‌تواند از طریق نظرسنجی‌های آنلاین، برنامه‌های مرتبط با ارتباطات مستقیم یا حتی جلسات مجازی انجام شود.

•          افزایش کارایی عملیاتی

فناوری‌های دیجیتال می‌توانند کارمندان پارلمان را در انجام وظایف خود در سریع‌ترین زمان ممکن یاری دهند. این کاربردها نظیر خودکارسازی فرآیندهای اداری تا ابزارهای مدیریت پروژه می‌باشد که می‌توانند به کاهش زمان‌ها و خطاها منجر شوند.

•          تحریک نوآوری

فناوری‌های جدید این پتانسیل را دارند که به افزایش نوآوری در خدمات و فرآیندهای پارلمانی منجر شوند. با استفاده از فناوری‌های جدید، پارلمان‌ها می‌توانند روش‌های نوینی برای ارائه خدمات خود به نمایندگان و شهروندان اتخاذ کنند.

5-3. مولفه‌ها و  فناوری‌های موثر یک پارلمان دیجیتال و الکترونیک

یک پارلمان دیجیتال و الکترونیک باید دارای مولفه‌ها و فناوری‌های کلیدی باشد که در شکل 6 ارائه شده است [33 و 34].

پارلمان‌های دیجیتال و الکترونیک نیازمند ترکیبی از مولفه‌ها و فناوری‌های کلیدی هستند که شامل سکوهای همکاری آنلاین، سیستم‌های مدیریت اطلاعات، زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ابزارهای امنیت سایبری می‌شود. این پارلمان‌ها باید از فناوری‌هایی استفاده کنند که به افزایش شفافیت، بهبود کارایی و پاسخگویی بیشتر کمک می‌کنند. ادغام فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی و بلاک‌چین با سامانه‌های نحوه کار پارلمان می‌تواند به تصمیم‌گیری بهتر و تعامل مؤثرتر با شهروندان منجر شود.

شکل 6. مولفه‌ها و  فناوری‌های  موثر یک پارلمان دیجیتال و الکترونیک [24]

5-4. ویژگی‌ها و نکات کلیدی برای موفقیت یک پارلمان دیجیتال و الکترونیک

برای ایجاد یک پارلمان دیجیتال و الکترونیک مؤثر، چندین ویژگی کلیدی باید مورد توجه قرار گیرد که به هم‌آهنگی و هم‌افزایی میان تمامی اجزای پارلمان کمک می‌کند. چشم‌انداز و راهبرد دیجیتال یکی از ابتدایی‌ترین این ویژگی‌هاست. این راهبرد نه‌تنها باید تدوین شود، بلکه باید به‌طور دوره‌ای مورد بازنگری قرار گیرد تا با تحولات فناوری و نیازهای جامعه هماهنگ باشد. فرایند طراحی یک برنامه راهبردی سه‌ساله می‌تواند شامل توسعه زیرساخت‌های دیجیتال، تقویت امنیت سایبری و برگزاری کمپین‌های آگاهی عمومی باشد. این برنامه‌ریزی پیشرفته نقش بسزایی در تعیین مسیر و استانداردها برای استفاده مؤثر از فناوری‌های جدید ایفا می‌کند.

رهبری مؤثر و حکمرانی نیز از دیگر عوامل کلیدی در موفقیت پارلمان دیجیتال به شمار می‌رود. رهبران باید توانایی هدایت تیم‌های متنوع و مدیریت پروژه‌های دیجیتال را داشته باشند. تعیین یک مدیر ارشد فناوری اطلاعات که مسئولیت راهبرد دیجیتال پارلمان را بر عهده بگیرد، می‌تواند در هدایت و نظارت بر پروژه‌ها و تأمین تطابق بین اهداف و فعالیت‌ها مؤثر باشد. این نوع رهبری باید با تأکید بر مسئولیت‌پذیری و شفافیت، فضای همکاری را در میان کارمندان و نمایندگان تقویت کند [35].

ایجاد یک فرهنگ نوآوری و بازخورد یکی از الزامات اساسی برای موفقیت تحول دیجیتال است. فضایی باید ایجاد شود که در آن افراد بتوانند آزادانه ایده‌های جدید را بیان کنند و از تجربیات خود و دیگران بیاموزند. برگزاری رویدادهای نوآوری، می‌تواند به نمایندگان فرصتی برای ارائه ایده‌ها و بهبود فرآیندها ارائه دهد، که در نهایت به بهبود کارایی و کیفیت خدمات می‌انجامد. این فرهنگ تشویقی به نمایندگان انگیزه می‌دهد تا به جست‌وجوی راه‌های جدید و مؤثرتر برای حل مشکلات موجود بپردازند

مشارکت ذینفعان در فرآیندهای تصمیم‌گیری و طراحی سیاست‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این تعامل به نمایندگان کمک می‌کند تا از نیازها و دغدغه‌های جامعه آگاهی پیدا کنند. برگزاری جلسات عمومی آنلاین برای جمع‌آوری نظرات شهروندان درباره لایحه‌های جدید، می‌تواند به تقویت ارتباطات و افزایش اعتماد عمومی به پارلمان کمک کند. چنین رویکردی نه‌تنها شامل شهروندان می‌شود، بلکه به ایجاد سیاست‌های عمومی با توانایی پاسخگویی به تقاضای واقعی جامعه نیز انجام می‌شود [36].

از دیگر ویژگی‌های ضروری، زیرساخت دیجیتال و امنیت قوی است. فراهم کردن زیرساخت فناورانه امن و مقیاس‌پذیر برای پشتیبانی از سیستم‌های دیجیتال و حفاظت از اطلاعات حساس به شدت ضروری است. این امنیت باید شامل راهکارهای جامع سایبری باشد که به‌طور مداوم به‌روزرسانی شوند. همچنین، برگزاری دوره‌های آموزشی و سمینارها برای نیروی انسانی در زمینه امنیت سایبری، به افزایش آگاهی کارکنان در برابر تهدیدات موجود کمک خواهد کرد.

برای تضمین موفقیت در فرآیندهای دیجیتال و الکترونیک، توجه به رهبری قوی و راهبردی الزامی است. شناخت دقیق از اهداف تحول دیجیتال و توانایی رهبری اعضا اهمیت بالایی دارد. رهبران باید قادر به تعیین اهداف روشن برای پروژه‌های دیجیتال و برگزاری جلسات مداوم برای ارزیابی پیشرفت آن‌ها باشند. این ابزار موجب ایجاد حس تعهد و مسئولیت‌پذیری در میان اعضای تیم خواهد شد [37].

برنامه‌ریزی جامع و ارتباطات شفاف از دیگر نکات کلیدی برای موفقیت در تحول دیجیتال است. وجود یک برنامه مشخص که چگونگی اجرای تحول دیجیتال و ارزیابی اثرات آن را تبیین کند، به همراه بسترهای ارتباط مؤثر، مثل به‌روزرسانی‌های مستمر، می‌تواند به هم‌افزایی میان اعضا کمک کند. طراحی گزارش‌های ماهانه برای به‌روزرسانی تمامی ذینفعان در پروژه‌های دیجیتال می‌تواند شفافیت را افزایش دهد و حس مشارکت را در میان ذینفعان تقویت کند.

لازم است به‌منظور بهبود کارایی کلی پارلمان، شناسایی و به‌روزرسانی فرآیندهای قدیمی به‌طور منظم انجام شود. این کار شامل بررسی دوره‌ای عملکرد سیستم‌ها و ارزیابی نیاز به فناوری‌های جدید است تا اطمینان حاصل شود که فرآیندهای موجود با نیازهای روز هماهنگ باشد [38].

6. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

در دنیای امروز، تحولات سریع فناوری اطلاعات و ارتباطات به‌ویژه در حوزه قانون‌گذاری و حکمرانی الکترونیک، نیازمند توجه ویژه‌ای از سوی نهادهای قانونی از جمله مجلس شورای اسلامی است. ارائه شرایط بهینه برای ایجاد پارلمانی دیجیتال و هوشمند، مستلزم تدوین سیاست‌ها و استراتژی‌های مدون و جامع است که به تسهیل و تسریع فرآیندهای قانون‌گذاری کمک کند.

توصیه‌های ارائه‌شده در این گزارش، با هدف ارتقاء سطح کارایی و انواع فرآیندهای پارلمانی در عصر دیجیتال تدوین شده است. این توصیه‌ها شامل توسعه راهبردهای فناوری، حکمرانی داده، تقویت مشارکت عمومی، و بهبود زیرساخت‌های دیجیتال هستند. در این راستا، اهمیت همکاری میان دستگاه‌های دولتی و بخش خصوصی به‌منظور استقرار الگوهای مشارکتی نیز به‌خوبی روشن است.

اجرای این سیاست‌ها و توصیه‌ها به‌عنوان گام‌های مؤثر در راستای تبدیل مجلس شورای اسلامی به یک نهاد دیجیتال، می‌تواند به بهبود شفافیت، پاسخگویی و کارآمدی بیشتر در فرآیندهای قانون‌گذاری بینجامد. بنابراین، توجه به این مسائل و پیگیری جدی برای اجرایی کردن آن‌ها در چارچوب قوانین و ضوابط موجود، از الزامات اساسی جهت تحقق اهداف توسعه‌ای و دموکراتیک کشور محسوب می‌شود.

در نهایت، کارکرد مؤثر پارلمان دیجیتال به‌عنوان یکی از ارکان اساسی حکمرانی مطلوب، نیازمند مشارکت فعال تمامی ذینفعان است. توانمندسازی کارکنان، ارتقاء زیرساخت‌های فناوری و ایجاد سکوهای دیجیتال مناسب از جمله اقدامات کلیدی در این مسیر خواهند بود. در این راستا، توصیه‌های ارائه شده در جدول 3 پیشنهاد می‌گردد.

جدول 3. پیشنهاد توصیه سیاستی 

* تداوم یا تقویت آیتم‌ها یا اقدامات

** اصلاح رویه‌ها یا ایجاد سازوکارها