۱. مقدمه

هدف اصلی گزارش حاضر ارائه تصویری کلان از آخرین وضعیت مؤلفه‌های مختلف بخش آب کشور برای مدیران، سیاستگذاران و علاقه‌مندان به مباحث مدیریت کلان بخش آب است. شاخص‌ها و اطلاعات ارائه شده در این گزارش از سازمان‌ها و بعضاً جلسات مختلف استخراج شده که با ترکیب آنها و ارائه تحلیل‌های کارشناسی، تصویر کلان مورد اشاره، در مقیاس فصلی، ترسیم شده است. در این گزارش، اهم شاخص‌های بخش آب در سه‎ماهه چهارم سال آبی 1404-1403 (از ابتدای تیرماه تا پایان شهریورماه سال 1404)، مورد بررسی قرار گرفته و وضعیت کلان این بخش در موضوعات مختلف تشریح شده ‌است. در این راستا، با استفاده از شاخص‌های مهم آب و هواشناسی در سه‌ماهه فصل تابستان سال 1404 وضعیت بارش، دما، خشک‌سالی و تأثیرات آن در مناطق مختلف کشور و حوضه‌های آبریز فرامرزی و مشترک تحلیل شده ‌و شدت اثرگذاری خشک‌سالی به تفکیک استان‌ها، ارائه شده است. همچنین شرایط منابع آب سطحی کشور در سه‌ماهه چهارم سال آبی جاری ارائه و نقش آن در مدیریت کلان بخش آب کشور و آثار آن در مناطق مختلف مورد بحث قرار گرفته است. علاوه‌بر ‌این، در راستای بررسی عملکرد قوانین مهم در بخش آب، آخرین وضعیت پیشرفت اهم احکام مندرج در فصل آب قانون برنامه هفتم پیشرفت نسبت به پیشرفت مورد انتظار مورد بررسی قرار گرفته است. این احکام طیف وسیعی از موضوعات نظیر تدوین اسناد، اصلاح ساختار، انجام اقدامات فنی-عملیاتی و تنظیم‌گری را در‌برمی‌گیرد. همچنین با توجه به جداول قانون بودجه سال جاری، میزان تخصیص اعتبارات این بخش طی سه‌ماه دوم سال جاری ارائه و مقاصد مدنظر برای هزینه‌کردهای بودجه‌ای بررسی شده تا بتوان نسبت به اولویت‌های اعتباری- عملیاتی در بخش آب آگاهی یافت.

در این گزارش شاخص‌های دیگری که به بررسی پراکنش مکانی و زمانی بارش نیز پرداخته، معرفی و مورد بحث قرار گرفته و نتایج آنها تحلیل شده است. همچنین برای سنجش تأثیرات خشک‌سالی در سطح کشور، شاخص جمعیت تحت تأثیر خشک‌سالی و شاخص اثرگذاری خشک‌سالی برآورد شده و مورد بررسی قرار گرفته است. در انتها، برای بررسی اقدامات کلان نهادی در بخش آب، آمار جلسات مرتبط با مدیریت بخش آب کشور در کمیسیون‌های تخصصی مجلس شورای اسلامی و شورای‌عالی آب ارائه شده است.

۲. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب

2-1. برخی شاخص‌های منابع و مصارف آب

وضعیت کلی بخش آب کشور با استفاده از داده‌های آب و هواشناسی مربوط به سه‌ماهه چهارم سال آبی 1404-1403 (اول تیرماه تا آخر شهریورماه سال 1404) در جدول 1 ارائه شده است.

جدول 1. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب کشور در سه‌ماهه دوم سال 1404

(سال آبی 1404-1403) [1]، [2]، [3]، [4] و [5]

2-2. برخی شاخص‌های مدیریتی بخش آب

در این بخش، خلاصه‌ای از اهم شاخص‌های مرتبط با بارش، جمعیت متأثر از خشک‌سالی در سطح کشور و عملکرد اهم تکالیف مرتبط با فصل مدیریت یکپارچه منابع آب (فصل-8) قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (1403) و تخصیص اعتبارات بخش آب مطابق با قانون بودجه سال 1404 کل کشور (1403) ارائه شده و خلاصه آمار جلسات نهادی مرتبط با بخش آب ارائه شده است.

جدول 2. شاخص‌های انطباق زمانی و پراکنش مکانی بارش، جمعیت تحت تأثیر خشک‌سالی و اثرگذاری خشک‌سالی

مأخذ: نگارندگان.

عملکرد برخی از اهم احکام قانون برنامه هفتم و میزان تخصیص اعتبارات بر‌اساس قانون بودجه سال جاری در جدول 3 ارائه شده است. باید توجه داشت به‌دلیل اینکه احکام برنامه هفتم عمدتاً به‌صورت چنددستگاهی و بین‌بخشی بوده، امکان ارائه دقیق عملکرد آنها به‌صورت مستقل و توسط یک دستگاه امکان‌پذیر نیست. مقادیر ارائه شده در جدول 3 در‌خصوص میزان پیشرفت احکام نیز با توجه به مکاتبات صورت گرفته با دستگاه‌های مختلف، نتایج ارائه شده در جلسات تخصصی و برآوردهای کارشناسی تعیین شده است.

جدول 3. عملکرد برخی احکام قانون برنامه هفتم و قانون بودجه سال جاری در بخش آب [6]

جدول 4. جلسات مرتبط با بخش آب کمیسیون‌های مجلس شورای اسلامی و شورای‌عالی آب

مأخذ: نگارندگان.

۳. تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب

در این بخش از گزارش، شاخص‌های کلان بخش آب از‌جمله شاخص‌های آب و هواشناسی و آثار آن در سطح کشور، منطقه و حوضه‌های آبریز مرزی و مشترک، وضعیت ذخایر آبی و تولید برقابی سدها و همچنین میزان تخصیص اعتبارات تخصیص‌یافته طی سه‌ماهه دوم سال 1404 ارائه می‌شود.

3-1. وضعیت دما و بارش

بررسی شاخص‌های مهم آب و هواشناسی کشور نشان ‌می‌دهد میانگین بارش کل کشور در سه‌ماهه تابستان سال 1404، حدود 7/5 میلی‌متر بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته 4/2 درصد افزایش و نسبت به میانگین بلندمدت فصول تابستان 32/4 درصد کاهش‌یافته است [1]. براساس آمار بلندمدت اقلیمی، سهم فصل تابستان از حجم بارش سالیانه کشور حدود 5 درصد است که در تابستان سال جاری این سهم به 3 درصد کاهش ‌یافته است. در تابستان سال 1404، بارش بیست و هفت استان کشور کمتر از میانگین بلندمدت بوده و تنها افزایش درصد تأمین بارش در مقایسه با بلندمدت در استان‌های بوشهر، کهگیلویه و بویراحمد و فارس دیده می‌شود و در استان کرمانشاه نیز بارندگی به میزان متوسط بلندمدت بوده است. این امر نشانگر یک فصل کم‌بارش در اغلب مناطق کشور است. بیش‌ترین افت بارش در نوار شمالی کشور، مناطق شمال غرب و برخی مناطق واقع در جنوب شرق و جنوب کشور رخ داده، به‌طوری‌که استان‌های مازندران، گیلان، گلستان، خراسان شمالی، تهران، البرز، جنوب شرق فارس، هرمزگان، سیستان و بلوچستان و مرکز و جنوب کرمان بارشی کمتر از میانگین بلندمدت داشته‌اند [1].

تابستان سال جاری گرم‌ترین تابستان در 40 سال اخیر بوده و میانگین دمای کشور معادل 29/2 درجه سلسیوس بوده که 1/4 درجه سلسیوس بیشتر از میانگین دمای بلندمدت فصل تابستان است. همه استان‌های کشور دمایی بیش از میانگین بلندمدت فصل تابستان تجربه کرده‌اند؛ به‌طوری‌که میزان افزایش دما نسبت به میانگین از 2 درجه سلسیوس در استان آذربایجان غربی تا 0/6 درجه سلسیوس در استان اردبیل متغیر بوده است. همچنین میزان افزایش دما در ماه‌های مرداد‌ماه و شهریور‌ماه به نسبت بیش‌تر بوده و نشانگر نادر بودن گرما در تمامی استان‌ها در 40 سال اخیر بوده است به‌گونه‌ای که تابستان سال جاری در مقیاس کشوری، دومین تابستان گرم 40 سال اخیر بوده است [1].

بررسی روند میانگین دمای فصلی سال جاری و فصول قبل از آن (طی سه سال اخیر) نشان‌دهنده روند افزایشی دما در سطح کشور بوده است. افزایش میانگین دمای فصل تابستان سال جاری به‌همراه کاهش میزان بارش در اکثر نواحی، نشان‌دهنده ورود به دوره‌ای پرتنش در مدیریت منابع و مصارف بخش آب است.

3-2. وضعیت خشک‌سالی

با توجه به اینکه برای سنجش خشک‌سالی، بررسی دو پارامتر بارش و تبخیر- تعرق معیار بهتری از وضعیت خشک‌سالی به دست خواهند داد، از پارامتر SPEI استفاده شده است. براساس این پارامتر، در بیش‌تر مناطق کشور درجاتی از خشک‌سالی ثبت شده و در پهنه‌های وسیعی از نیمه شرقی، جنوب و قسمت‌هایی از شمال غرب، غرب و جنوب غرب کشور خشک‌سالی بسیار شدید وجود داشته است. تنها در بخش‌های محدودی از استان‌های مازندران، گیلان، اردبیل، البرز، فارس و خراسان جنوبی درجه‌های ترسالی دیده می‌شود [1]. براساس معیارهای سنجش خشک‌سالی هواشناسی، در سه دهه اخیر، فصل تابستان سال 1404 دومین تابستان خشک ثبت شده در کشور، پس از تابستان سال 1400 بوده است.

3-3. دما، بارش و خشک‌سالی فرامنطقه‌ای

دمای فصلی سطح کره زمین نیز در فصل تابستان، سومین تابستان گرم ثبت شده بود که حدود 0/47 درجه سلسیوس بیش‌تر از میانگین سال‌های 1991 تا 2020 بوده است. در ایران، آسیای مرکزی و جنوب روسیه شرایط دمایی به‌طور قابل توجهی بالاتر از میانگین بوده درحالی‌‌که هند دمایی خنک‌تر از میانگین را تجربه کرده است. به‌طور کلی در خاورمیانه، هفتمین تابستان گرم از سال 1991 بوده و در جنوب آسیا نیز پنجمین تابستان گرم تجربه شده است. در تابستان سال جاری، بخش عمده‌ای از شبه جزیره عربستان، بخش عمده‌ای از ایران، آسیای مرکزی، افغانستان، پاکستان، جنوب شرقی اروپا، غرب چین و بیشتر مناطق شمال شرقی آفریقا، شرایط خشک‌تر از حد متوسط را تجربه کرده‌اند. در مقابل شرایط مرطوب‌تر از حد متوسط در مناطق کوچک و در مقیاس محلی ازجمله بخش‌هایی از جنوب شرق شبه‌جزیره عربستان، شرق ایران، هند، جنوب غرب روسیه، جنوب غرب چین و شمال قزاقستان رخ داد. الگوها نشان‌دهنده یک فصل تابستان با خشکی گسترده در بخش‌های وسیعی از خاورمیانه، آسیای مرکزی و شمال شرقی آفریقا بوده‌اند. تنها به‌دلیل باران‌های موسمی یا همرفتی بخش‌هایی از هند و شبه‌جزیره عربستان در مناطقی بارندگی بیشتر از متوسط داشته‌اند [3].

3-4. تحلیل وضعیت حوضه‌‎های آبریز مرزی و مشترک

بررسی وضعیت خشک‌سالی در کشور افغانستان در فصل تابستان، حاکی از آن است که در حوضه‌های آبریز مرزی و مشترک هیرمند و هریرود خشک‌سالی متوسط تا بسیار شدید حاکم بوده، هرچند شدت این خشک‌سالی در مناطق شرق و شمال شرق افغانستان کم‌تر است. شدت خشک‌سالی در حوضه آبریز رودخانه مشترک و مرزی هیرمند، به‌ویژه در مناطق پایاب این حوضه، نسبت به حوضه آبریز هریرود شدیدتر است. همسایه غربی ایران، کشور عراق نیز در فصل تابستان در عمده مناطق این کشور با خشک‌سالی مواجه شده که شدت این خشک‌سالی در مناطق شمالی شدیدتر است. سرچشمه‌های دجله و فرات در کشور ترکیه نیز عمدتاً شرایط خشک‌سالی شدید تا بسیار شدید حاکم بوده است. در حوضه آبریز دجله و فرات به‌دلیل وقوع خشک‌سالی در عمده مناطق حوضه به‌ویژه حاکم بودن خشک‌سالی شدید در محل تلاقی مرز کشورهای عراق، ترکیه و سوریه، وقوع مشکلات ناشی از کم‌آبی در منطقه بین‌النهرین دور از انتظار نخواهد بود [3]. با‌این‌حال، در حوضه آبریز ارس، غالباً شرایط خشک‌سالی متوسط تا شدید رخ داده است [3].

3-5. وضعیت مخازن سدهای کشور

در‌خصوص وضعیت سدهای کشور، در انتهای سه‌ماهه آخر سال آبی 1404-1403 (فصل تابستان سال 1404)، حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور حدود 18/83 میلیارد مترمکعب (36 درصد پرشدگی) بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته با افت شدید 25 درصدی مواجه شده است. این کاهش شدید حجم آب سدهای کشور، نمایانگر آورد پایین رودخانه‌های کشور بوده که ضمن فشار به منابع آب سطحی در کوتاه‌مدت، افت سطح آبخوان‌ها در بلندمدت را به دنبال خواهد داشت و مدیریت بخش آب را در ادامه سال آبی با مشکلات عدیده‌ای مواجه خواهد کرد.

سدهای برخی استان‌های جنوبی و مرکزی، با افت بیشتری نسبت به مدت مشابه سال گذشته مواجه بوده‌اند. سدهای وشمگیر، گلستان و بوستان در استان گلستان و سدهای شمیل و نیان در استان هرمزگان با 99 درصد کاهش نسبت به سال گذشته و درصد پرشدگی صفر، بدترین وضعیت را داشته‌اند. همچنین سد رودبال داراب نیز با درصد پرشدگی صفر، نسبت به سال گذشته 73 درصد کاهش موجودی مخزن داشته است. به‌طور کلی سدهای لار، دوستی، طرق، پانزده خرداد، استقلال، شمیل و نیان، سفیدرود، تهم، تنگوئیه سیرجان، نشاء و ساوه کمتر از 10 درصد پرشدگی داشته‌اند.

از نظر افت ذخایر آبی نسبت به مدت مشابه سال گذشته، سدهای امیرکبیر در تهران، دوستی و طرق در خراسان رضوی، سدهای مارون و کرخه در استان خوزستان، سدهای وشمگیر، گلستان، بوستان در استان گلستان، پیشین در سیستان و بلوچستان و نهرین در خراسان جنوبی نیز با افت بیش از 50 درصدی مواجه شده‌اند که با توجه به قرارگیری در مجاورت مراکز مهم جمعیتی کشور و نقش آنها در تأمین نیازهای شرب، بروز تنش آب شرب را به دنبال خواهند داشت. تنها به‌صورت پراکنده بعضی از سدهای شمال، شمال غرب و غرب کشور نسبت به مدت مشابه با سال گذشته عمدتاً رشد نسبی اندکی داشته‌اند که می‌توان به سدهای شهید رجایی در مازندران، یامچی در اردبیل، رودبار در لرستان و سدهای داریان و سلیمان‌شاه در کرمانشاه اشاره کرد.

زنجیره سدهای کارون نیز یک‌چهارم از حجم ذخیره خود را نسبت به مدت مشابه سال گذشته از دست داده‌اند که تأثیرات منفی بر کشاورزی استان راهبردی خوزستان و تولید برقابی کشور خواهد داشت. حجم ذخیره زنجیره سدهای دریاچه ارومیه نیز در انتهای فصل تابستان نسبت به مدت مشابه سال گذشته 38 درصد کاهش پیدا کرده و به 398 میلیون مترمکعب رسیده است. همچنین زنجیره سدهای تهران و البرز که نقش حیاتی در تأمین نیازهای شرب کلان‌شهرهای تهران، البرز و شهرهای اقماری دارند، با افت شدید از 30 تا 75 درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته مواجه شده‌اند که همین امر، باعث وقوع تنش آب شرب شده و آثار آن می‌تواند تا سال آبی بعد تداوم یابد.

 3-6. تولید انرژی برقابی

در فصل تابستان میزان تولید برقابی ماهیانه افزایش ‌یافته و مجموع تولید برقابی کشور معادل 6988 هزار مگاوات ساعت و سهم تولید برقابی از کل تولید برق کشور به‌طور متوسط 5/56 درصد بوده است. این میزان تولید نسبت به مدت مشابه سال گذشته کاهش داشته که متأثر از وقوع خشک‌سالی و کاهش ورودی به سدهای کشور بوده، لذا مدیریت نیروگاه‌های برقابی نیازمند برنامه‌ریزی برای شرایط اضطراری بوده است.

3-7. تحلیل توزیع بارش و اثرگذاری خشک‌سالی

بررسی توزیع زمانی و مکانی بارش می‌تواند انطباق بارش‌های صورت گرفته را نسبت به الگوهای بلندمدت در سطح کشور مشخص کند. بر همین اساس، شاخص انطباق زمانی بارش معرفی و برآورد شده که نشان می‌دهد انطباق زمانی بارش در سطح کشور معادل 70 درصد است. به‌عبارت‌دیگر، در 70 درصد از ماه‌های فصل تابستان، میزان بارش رخ داده معادل میانگین بارش بلندمدت در همان ماه بوده است. این شاخص نشان می‌دهد، عدم ‌انطباق زمانی قابل‌توجهی در بارش فصل تابستان وجود نداشته و تا 70 درصد با وضعیت بلندمدت مطابق بوده است. همچنین انطباق مکانی بارش بلندمدت در سطح استان‌های کشور 2/2 بوده که این مقدار در فصل تابستان به 57/2 رسیده که نشان می‌دهد توزیع مکانی بارش‌های فصل تابستان در سطح استان‌های کشور نیز نسبت به بلندمدت تا حدی ناهمگن داشته است.

متأثر از گستردگی رخداد خشک‌سالی در تابستان سال جاری، بیش از 97 درصد از کل جمعیت کشور با خشک‌سالی مواجه شده‌اند؛ به‌طوری‌که حدود 65 درصد از کل جمعیت کشور، در مناطق متأثر از خشک‌سالی بسیار شدید قرار دارند. در جدول 2، درصد جمعیت متأثر از شدت‌های مختلف خشک‌سالی نشان داده شده است [6].

با توجه به اینکه پیامدهای مستقیم وقوع خشک‌سالی بر زندگی و معیشت مردم در استان‌های مختلف متفاوت خواهد بود، از شاخص شدت اثرگذاری خشک‌سالی در استان‌های مختلف استفاده شده است. بدین منظور از شاخص خشک‌سالی هواشناسی SPEI و نسبت جمعیت شاغل در بخش کشاورزی به کل مشاغل در استان استفاده شده که نتایج آن در جدول 2 ارائه شده است. بر همین اساس، استان کرمان به‌دلیل سهم بالای شاغلان در بخش کشاورزی و شدت خشک‌سالی در سطح این استان، بالاترین تأثیر مستقیم از خشک‌سالی را در فصل تابستان خواهد داشت. استان‌های خراسان جنوبی، خراسان شمالی، هرمزگان و لرستان نیز دیگر استان‌های با اثرپذیری بالا از خشک‌سالی هستند. البته این شاخص متمرکز بر مشاغل بوده و خشک‌سالی هواشناسی بوده و سایر آثار خشک‌سالی را لحاظ نکرده است. در مقابل، استان‌های تهران، البرز، قم، مازندران، زنجان، کردستان، گیلان و اصفهان نسبت کم‌ترین اثرپذیری از خشک‌سالی را در فصل تابستان داشته‌اند.

3-8. تحلیل عملکرد قوانین برنامه هفتم و قانون بودجه

بررسی میزان پیشرفت تکالیف واگذار شده به دولت و یا وزارت‌های مربوطه در قانون برنامه هفتم پیشرفت که مرتبط با بخش آب بوده، مانند راه‌اندازی سامانه ملی مرجع داده‌های آب و حسابداری آب، استقرار مدیریت مشارکتی و ایجاد بازار مبادله آب‌های نامتعارف، دارای پیشرفت حدود 20 درصد و بیش‌تر هستند و تدوین سند دیپلماسی آب از پیشرفت مناسبی برخوردار است. با‌این‌‌حال تدوین طرح جامع پیشگیری و کنترل سیلاب و اصلاح ساختار و اساسنامه شرکت‌های زیرمجموعه وزارت نیرو، پیشرفت قابل توجهی نداشته‌اند.

میزان تخصیص اعتبارات در هر بخش نقش مهمی در پیشبرد اهداف مدیریتی و اجرایی آن خواهد داشت. در بخش آب، مجموع اعتبارات مصوب مربوط به تملک دارایی‌های سرمایه‌ای در سال 1404 بالغ‌بر 608/2 هزار میلیارد ریال بوده که مرتبط با ردیف‌های ابلاغی بودجه و یا ابلاغ درآمدهای اختصاصی است. عمده این اعتبارات همانند سال‌های گذشته مربوط به برنامه‌های آبرسانی، سدسازی، ساختمان شبکه آبیاری و زهکشی، انتقال آب، ساماندهی رودخانه‌ها، ساخت تونل، ایجاد تأسیسات فاضلاب و مجتمع‌های آبرسانی است. در فصل تابستان از مجموع اعتبارات مصوب بخش آب، 47 درصد معادل 287 هزار میلیارد ریال تخصیص‌‌‌یافته است که با توجه به تخصیص 2/4 درصدی در فصل بهار، میزان تخصیص فصل تابستان به‌گونه‌ای بوده که عقب‌ماندگی فصل بهار جبران شده و به عدد 50 درصد برای 6 ماهه اول سال رسیده است.

3-9. جلسات نهادی بخش آب

در فصل تابستان سال 1404 در کمیسیون‌های تخصصی مجلس، از کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط‌زیست و کمیسیون عمران حداقل 15 جلسه در ارتباط با آب و موضوع‌های مرتبط با آن برگزار شده است. در همین مدت، شورای‌عالی آب نیز دو جلسه برگزار کرده است.

4. جمع‌بندی و تحلیل

شاخص‌های مهم آب و هواشناسی حاکی از آن است که سه‌ماهه آخر سال آبی 1404-1403، میانگین بارش کل کشور نسبت به مدت مشابه بلندمدت حدود 32 درصد و نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود 4 درصد کاهش ‌‌یافته است. سهم نزولات تابستانه از کل بارش سالیانه 5 درصد بوده، اما در تابستان سال جاری این سهم به 3 درصد تقلیل پیدا کرده است. تداوم کم‌بارشی در سال آبی جاری به‌وضوح بیانگر وقوع خشک‌سالی در سال آبی 1404-1403 بوده که پیامدهای آن در بخش‌های مختلف مصرف بروز کرده است. با توجه به وقوع کم‌بارشی در فصل بهار و تابستان، شروع سال آبی بعدی نیز به‌دلیل افت ذخایر سدهای کشور، با تنش مواجه بوده است.

فصل تابستان سال 1404 میانگین دمای کل کشور مقدار بی‌سابقه‌ای در چهار دهه گذشته را به ثبت رسانده، به‌طوری‌که میانگین دمای کشور به 29/2 درجه سلسیوس رسیده که 1/4 درجه سلسیوس بیش‌تر از میانگین دمای بلندمدت فصول تابستان است. این وضعیت سبب شده که در بسیاری از مناطق کشور شرایط تابستان گرم‌تر و سخت‌تر از وضعیت نرمال باشد. متأثر از ثبت بیشینه دمای تاریخی در سطح کشور، تمامی استان‌ها دمایی بیش از میانگین بلندمدت دمای فصل تابستان را تجربه کرده‌اند و عمده افزایش دما در استان‌های واقع در فلات مرکزی، جنوب شرق و نوار جنوبی کشور رخ داده است. در سطح کره زمین نیز سومین تابستان گرم طی سه دهه گذشته به ثبت رسیده و در سطح منطقه کشورهای منطقه نیز میانگین دمای فصلی به‌صورت چشمگیری بیش از میانگین بلندمدت بوده است.

به دنبال وقوع کم‌بارشی در فصل بهار و ادامه این وضعیت در فصل تابستان به همراه افزایش دما، وقوع کم‌آبی تشدید شده و مدیریت منابع آب را با چالش مواجه کرده است. میزان انطباق زمانی بارش‌ها با بارش بلندمدت ماهیانه در فصل تابستان نیز 70 درصد بوده است. به‌عبارتی در 30 درصد مواقع (با گام زمانی یک‌ماهه)، هم‌پوشانی زمانی وقوع بارش نسبت به بلندمدت ماهیانه کم‌تر بوده است. همچنین، بررسی میزان انطباق مکانی بارش‌ها در استان‌های کشور نشان‌دهنده ناهمگنی جزئی توزیع مکانی بارش در فصل تابستان نسبت به بلندمدت است. در سطح منطقه‌ای نیز علاوه‌بر ایران، بارش در بخش عمده‌ای از عربستان، آسیای مرکزی، پاکستان و شمال شرق آفریقا کم‌تر از میانگین فصلی بوده است. در مقابل، شبه‌قاره هند، جنوب شرق عربستان، شرق ایران، شمال قزاقستان و جنوب غرب روسیه بارش بیشتری دریافت کردند.

براساس شاخص خشک‌سالی، بیشتر مناطق کشور به‌ویژه نواحی شرقی، جنوب، قسمت‌هایی از شمال غرب، غرب و جنوب غرب کشور، با خشک‌سالی بسیار شدید مواجه بوده‌اند و تابستان سال ۱۴۰۴ پس از تابستان سال ۱۴۰۰، دومین تابستان خشک کشور در سه دهه اخیر بوده است [1]. خشک‌سالی بسیار شدید گستره وسیعی از کشور و عمده مناطق استان‌های سیستان و بلوچستان، هرمزگان و بوشهر را در‌بر‌گرفته است. تنها در بخش‌های محدودی از استان‌های مازندران، گیلان، اردبیل، البرز، فارس و خراسان جنوبی درجه‌هایی از ترسالی دیده می‌شود [1].

97 درصد از جمعیت کشور در معرض شدت‌های مختلف خشک‌سالی قرار گرفته که متأثر از وقوع خشک‌سالی کم‌سابقه در فصل تابستان، 65 درصد از جمعیت کشور در مناطقی با شرایط خشک‌سالی بسیار شدید قرار داشته‌اند. با در نظر گرفتن سهم مشاغل مختلف و شدت خشک‌سالی، میزان اثرگذاری مستقیم خشک‌سالی می‌تواند در استان‌های مختلف مورد بررسی قرار گیرد که از این منظر استان کرمان بدترین وضعیت اثرپذیری از وقوع خشک‌سالی را داشته است.

بررسی خشک‌سالی در حوضه‌های آبریز مرزی و مشترک در فصل تابستان سال 1404 نشان می‌دهد که در حوضه‌های مرزی هیرمند و هریرود در افغانستان عمدتاً خشک‌سالی شدید حاکم است. در عراق نیز وضعیت خشک‌سالی برقرار بوده و در ترکیه (سرچشمه‌های دجله و فرات) خشک‌سالی شدید تا بسیار شدید گزارش شده است. وقوع خشک‌سالی شدید در بخشی از حوضه آبریز رودخانه فرات واقع در منطقه مرزی مشترک بین کشورهای عراق، ترکیه و سوریه، می‌تواند به مشکلات کم‌آبی در بین‌النهرین منجر شود. در حوضه آبریز ارس در شرق ترکیه نیز شرایط خشک‌سالی متوسط تا شدید حاکم بوده است.

در انتهای فصل تابستان سال 1404، ذخیره آب سدهای کشور نسبت به مدت مشابه سال گذشته 25 درصد کاهش‌‌یافته و به 18/83 میلیارد مترمکعب رسیده است. درصد پرشدگی بعضی از سدهای مهم کشور به‌ویژه در استان‌های خراسان رضوی، گلستان، هرمزگان، کرمان و مرکزی حدود 10 درصد و یا کم‌تر بوده است. همچنین زنجیره سدهای دریاچه ارومیه و خوزستان نیز با افت قابل توجه مواجه شده‌اند که به‌ترتیب سبب پیچیده‌تر شدن مدیریت در حوضه آبریز دریاچه ارومیه و افت چشمگیر تولید برقابی کشور خواهند شد. زنجیره سدهای تهران و البرز نیز با افت نسبت به مدت مشابه سال گذشته مواجه شده که وقوع تنش آب شرب برای این دو استان را محتمل کرده، به‌نحوی‌که پیامدهای آن می‌تواند تا سال آبی بعد نیز تدوام‌یافته و حتی تشدید شود. تولید برقابی نیز در سه‌ماهه فصل تابستان معادل 6988 هزار مگاوات ساعت و سهم تولید برقابی از کل تولید برق کشور به‌طور متوسط 5/56 درصد بوده است.

مجموع اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای بخش آب براساس قانون بودجه سال 1404 کل کشور بیش از 608 هزار میلیارد ریال بوده که طی فصل تابستان، حدود 47 درصد از این اعتبارات تخصیص‌‌ یافته است. تخصیص 47 درصدی در فصل تابستان و با در نظر گرفتن تخصیص 2/4 درصدی در فصل بهار، مجموع تخصیص صورت گرفته در 6 ماهه اول سال در بخش آب به 50 درصد رسیده است و در نتیجه تا انتهای شهریور‌ماه توزیع تخصیص در این بخش نرمال بوده است. 

بررسی اهم تکالیف محول شده به دولت در قانون برنامه هفتم پیشرفت، از‌جمله راه‌اندازی سامانه ملی مرجع داده‌های آب و حسابداری آب‌، ایجاد بازار مبادله آب‌های نامتعارف نشان می‌دهد بخشی از این تکالیف انجام شده و تدوین سند دیپلماسی آب نیز از پیشرفت قابل قبولی برخوردار است. اما تکالیف دیگری نظیر اصلاح ساختار شرکت‌های زیرمجموعه وزارت نیرو و ارائه و پیگیری برای اجرای طرح جامع مدیریت و کنترل سیلاب، پیشرفت محسوسی نداشته است.